Mae’n dda gennyf gyflwyno fy nghynigion cyllideb terfynol ar gyfer y tair blynedd hyd at 2005–06. Yr wyf hefyd wedi nodi’n ofalus y sylwadau a dderbyniwyd mewn gohebiaeth gan Gadeiryddion y Pwyllgorau Pwnc, a fu’n trafod cynigion y gyllideb ddrafft am y pythefnos i dair wythnos diwethaf. Yr wyf yn falch bod yr ymateb wedi bod, ar y cyfan, yn gadarnhaol a dychwelaf at rai o’r pwyntiau penodol a godwyd mewn munud. Cwblheir papurau’r gyllideb yn ddiweddarach heddiw pan fyddaf yn cyhoeddi tabl yn cysoni’r newidiadau a wnaed yn y gyllideb derfynol â’r gyllideb ddrafft, ynghyd â thabl yn rhestru’r dyraniadau ychwanegol o hyblygrwydd diwedd blwyddyn ar gyfer 2003–04.

Yn fy natganiad ar y gyllideb ddrafft rhoddais addewid pendant am y flaenoriaeth y mae’r Llywodraeth hon yn ei rhoi i fynd i’r afael â phroblem camddefnyddio cyffuriau ac alcohol. Dyna fy mhrif thema ar gyfer dadl heddiw. Nid yw’n bwnc ar gyfer cyhoeddiadau polisi nas ystyriwyd yn ddoeth a datganiadau bachog; mae’n broblem wirioneddol sy’n gofyn am atebion llawn a ddatblygwyd gyda’r rhai sy’n ymdrin â’r problemau ar lawr gwlad. Mae hon yn bartneriaeth gref yng Nghymru. Hefyd, cyhoeddais gronfa newydd ar gyfer diogelwch cymunedol ac, fel rhan o’r cynigion hyn, tanlinellais y byddem yn cefnogi tri gwasanaeth heddlu’r De yn eu hymdrechion i fynd i’r afael â’r mewnlif o gyffuriau dosbarth-A i Gymru. Dywedais fy mod wedi bod yn edrych yn fanwl ar yr hyn y gellid ei wneud i wella argaeledd triniaeth ledled Cymru, ac y buaswn yn gwneud cyhoeddiadau eraill heddiw.

A ildiwch?

Na wnaf, nid wyf yn bwriadu ildio yn yr araith hon.

Mae canfyddiadau cychwynnol yr adroddiad ar y galw am driniaeth a’i hargaeledd ac am wasanaethau ailsefydlu ledled Cymru wedi tanlinellu amrywiadau eithriadol rhwng ardaloedd. Mae gan rai restrau aros hir, sy’n atal y rheini sy’n chwilio am gymorth. Dengys ymchwil ragarweiniol fod cynnydd sylweddol mewn camddefnyddwyr sylweddau problematig yng Nghymru ers 1996.

Yr wyf eisoes wedi cyhoeddi fy nghynlluniau ar gyfer ailsdrwythuro timau gweithredu cyffuriau ac alcohol, sy’n gyfrifol am sicrhau bod ein strategaeth camddefnyddio sylweddau yn cael ei chyflwyno ledled Cymru. Fy nghynllun i yw y bydd y Cynulliad yn gyfrifol am y timau hynny. Fodd bynnag, mae’n glir na all y sdrwythurau newydd gyflwyno’r gwelliant a’r cysondeb mewn gwasanaethau sy’n angenrheidiol heb arian ychwanegol sylweddol, a dyna pam yr wyf heddiw yn cyhoeddi cynnydd yn y symiau arian sydd ar gael ar gyfer triniaethau am y tair blynedd nesaf. Mae’r gwasanaeth iechyd gwladol ar hyn o bryd yn gwario £12 miliwn y flwyddyn ar drin camddefnyddwyr sylweddau ond nid yw’r gwariant a’r galw ledled Cymru yn cyfateb ar hyn o bryd. Felly bwriadaf glustnodi’r elfen hon o wariant y GIG.

Mewn perthynas â chyllideb mentrau cyffuriau ac alcohol, sydd yn £3.4 miliwn ar hyn o bryd, yr wyf yn dyrannu £3 miliwn ychwanegol ar gyfer y flwyddyn nesaf, £6 miliwn ar gyfer 2004-05 a £9 miliwn ar gyfer 2005–06. Ar gyfer y flwyddyn nesaf bydd yr arian ychwanegol hynny yn caniatáu inni sefydlu nifer sy’n gyfwerth â phum tîm gweithredu cyffuriau ac alcohol cymunedol ychwanegol ledled Cymru. Golyga hyn fwy o nyrsys seiciatrig cymunedol, mwy o staff cymorth a mwy o amser i feddygon teulu ragnodi meddyginiaeth yn lle sylweddau. Yn eu tro, bydd hynny hefyd yn caniatáu i dros 1,000 yn fwy o bobl gael mynediad i wasanaethau dadwenwyno cymunedol. Caiff y maes hwn wedyn ei ymestyn yn y ddwy flynedd nesaf yn unol â’r cynnydd mewn ariannu. Byddaf hefyd yn ystyried yr argaeledd a’r galw am welyau ar gyfer triniaeth dadwenwyno preswyl a thriniaeth ailsefylu, a byddaf yn mynd i’r afael ag unrhyw brinderau.

Mae tystiolaeth eglur—a atgyfnerthir gan adroddiad yr uned allgáu cymdeithasol ‘Lleihau aildroseddu gan gyn-garcharorion’ a gyhoeddwyd fis Mai diwethaf—i ddangos bod pobl sy’n gallu cael llety ar ôl eu rhyddhau o’r carchar ac sy’n derbyn cymorth arall yn llai tebygol o lawer o aildroseddu. Yn fy nghyllideb ddrafft, cyhoeddais gynnydd yn narpariaeth y gyllideb tai, a bwriadaf i beth o’r adnoddau ychwanegol hyn ddarparu tai hanner ffordd ar gyfer carcharorion pan gânt eu rhyddhau o’r carchar, gan roi ystyriaeth arbennig i’r rheini sydd â phroblem camddefnyddio sylweddau.

Bydd y cynnydd yn y gyllideb menter cyffuriau ac alcohol, yr wyf yn ei chyhoeddi heddiw, yn cael ei ddefnyddio hefyd i gefnogi carcharorion sydd â phroblemau camddefnyddio sylweddau pan gânt eu rhyddhau o’r carchar. Mae llawer o’r carcharorion a fu’n llwyddiannus yn rhoi’r gorau i’w harfer tra yn y carchar yn llithro’n ôl i’w hen batrwm ar ôl eu rhyddhau gan nad oes cefnogaeth ddilynol ar gael, a dychwelant at gylch diderfyn o aildroseddu. Felly bwriadaf ddarparu gweithwyr cymorth lleol i dargedu’r grŵp hwn ym mhob un o ardaloedd y timau gweithredu cyffuriau ac alcohol newydd. Darperir cymorth pellach hefyd o fewn carchardai. Byddaf yn gwneud un taliad o £20,000 i bob partneriaeth diogelu’r gymuned y flwyddyn nesaf i gynorthwyo â chost datblygu cynlluniau camddefnyddio sylweddau lleol statudol newydd.

Cydnabyddaf fod gan rannau o’r Gogledd broblem gyffuriau, ac yr wyf wedi ystyried sut y gellir cynorthwyo’r asiantaethau amrywiol yno. Mae’r problemau’n deillio o hygyrchedd hawdd yr ardal i werthwyr cyffuriau o ddinasoedd mawr dros y ffin, megis Lerpwl a Manceinion. Mae’r broblem ar ei gwaethaf yn Y Rhyl, sy’n denu camddefnyddwyr sylweddau o dros y ffin oherwydd yr hen lety glan môr, a ddefnyddir bellach ar gyfer amlfeddiant. Ar gyfer y flwyddyn nesaf, yr wyf felly’n dyrannu £88,000 o adnodd hyblygrwydd diwedd blwyddyn i ardal flaenoriaeth plismona Y Rhyl. Caiff yr adnoddau hyn eu defnyddio i gynnal gwariant cyfalaf ar faterion megis offer gwyliadwriaeth, unedau symudol teledu cylch cyfyng a phrosiectau arallgyfeirio ieuenctid. Bydd hyn yn ategu’r gweithgareddau yr ymgymerir â hwy fel rhan o raglen cymunedau yn erbyn cyffuriau y Swyddfa Gartref.

Dengys tystiolaeth fod cydberthyniad sylweddol rhwng y camddefnydd o alcohol a chyffuriau a thrais mewn cydberthnasau. Am y rheswm hwn, darparwyd ariannu eisoes ar gyfer costau craidd Cymorth i Fenywod Cymru a’r Black Association of Women Step Out. Yn awr, bwriadaf ddarparu arian ychwanegol i ddatblygu mentrau pellach i fynd i’r afael â thrais yn y cartref yng Nghymru. Yn arbennig, yr wyf am sicrhau bod prosiectau da, y gwyddom eu bod yn gweithio, yn cael eu datblygu. Yr wyf hefyd yn ymwybodol bod gweithgor y Cynulliad ar drais yn y cartref yn awyddus i sicrhau ein bod yn mabwysiadu ymagwedd strategol ac yn datblygu mentrau newydd. Ni ellir cyflawni’r nodau hyn heb adnoddau newydd. Byddaf felly yn darparu £1 filiwn ychwanegol ar gyfer pob un o’r tair blynedd i fynd i’r afael â’r broblem ysgytwol hon.

I droi at faterion eraill, mae llawer o newidiadau i’r cynigion drafft terfynol hyn o gymharu â’r gyllideb ddrafft. Nid yw’n fwriad gennyf eu rhestru i gyd ond, er enghraifft, yr ydym yn rhoi £200,000 y flwyddyn yn ychwanegol am dair blynedd i gefnogi gwasanaethau dysgu Cyngres yr Undebau Llafur Cymru i gefnogi’r cyfraniad a wna i ehangu mynediad i ddysgu gydol oes. Yr ydym yn dyrannu dros £1.4 miliwn yn ychwanegol i Ymddiriedolaeth Adfywio’r Meysydd Glo yn 2004–05 a 2005–06, a £1.5 miliwn i’r Comisiwn Coedwigaeth y flwyddyn nesaf i gefnogi cynlluniau Amcan 1 a gweithgareddau cysylltiedig. Ceir hefyd sawl prosiect arall nad ydynt o reidrwydd yn ymddangos yn y gyllideb ei hun, lle y bwriadaf wneud darpariaeth o’r hyblygrwydd diwedd blwyddyn, neu ddychwelyd atynt yn fy nghyllideb atodol ym mis Mawrth.

Enghraifft o hyn yw adolygiad Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth ar gynlluniau gweithredu bioamrywiaeth. Enghraifft arall yw cyd-weithgor â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ar fynediad am ddim i ganolfannau hamdden awdurdodau lleol i blant a phobl ifanc yn ystod gwyliau ysgol. Bydd Aelodau’r Cynulliad yn cofio, fy mod yn fy nghyllideb ddrafft wedi cyhoeddi y byddai gweithgor yn cael ei ffurfio a fydd yn adrodd yn ôl i Weinidogion cyn y Nadolig. Yn ychwanegol, mae goblygiadau ariannol posibl yn codi o adroddiad y Pwyllgor ar oblygiadau’r Cynulliad ar fioamrywiaeth, y byddaf yn mynd i’r afael â hwy cyn gynted ag y bydd yr adroddiad ar gael a phan fyddaf yn gwybod barn y Gweinidogion.

O ran sylwadau gan y Pwyllgorau Pwnc, pwysleisiaf fy mod wedi nodi’n fanwl sylwadau a wnaed gan y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes ar grantiau ar gyfer cymorth a hyfforddiant addysg a byddaf yn ystyried y goblygiadau ariannol sy’n llifo o’r adolygiad cynhwysfawr o GEST erbyn Mawrth 2003 yn dilyn ystyriaeth bellach o’r rhaglen gan y Pwyllgor yn ddiweddarach yr wythnos hon. Yn y fan hon, ychwanegaf y cynhaliwyd trafodaeth bellach yn y Cabinet ar strategaeth lleoliad y Cynulliad gan i mi gynnwys darpariaeth ar gyfer hyn o fewn prif grŵp gwariant y weinyddiaeth ganolog yn fy nghyllideb ddrafft. Mae’n bleser gennyf gyhoeddi ein bod wedi dynodi safle ddewisol ar gyfer y cyntaf o’r swyddfeydd newydd ym Merthyr Tudful. Bydd y gwaith yn dechrau yn ystod y flwyddyn ariannol nesaf ar ddatblygu swyddfeydd ar gyfer 300 o staff y Cynulliad. Disgwyliaf i’r swyddfa fod ar gael i’w defnyddio erbyn diwedd 2004 ac yn dilyn hyn ceir datblygiadau tebyg yng nghanol Gorllewin Cymru ac yn y Gogledd.

Enghraifft arall o brosiect yn y categori hwn yw Clwyd Theatr Cymru. Yr ydym mewn trafodaethau gyda Chyngor Sir y Fflint a Chyngor Celfyddydau Cymru i ddod o hyd i ffordd o ryddhau’r theatr o’i dyled i’r awdurdod lleol. Mae hyn yn profi’n faich ariannol trwm ac annheg ar yr awdurdod lleol ac o bosibl yn peryglu dyfodol y theatr. Mae gan y Cynulliad ddyletswydd i weithredu mewn amgylchiadau o’r fath lle mae canolfannau o bwys cenedlaethol yn y fantol. Bydd y Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg a minnau yn gweithredu ar hyn pan fyddwn yn fodlon ar hyfywedd ariannu refeniw y theatr yn y tymor canolig i’r hirdymor.

Yr wyf hefyd wedi gofyn i’m swyddogion adolygu’r sefyllfa o ran ariannu cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad mewn perthynas â gweithredu tâl cyfartal ar gyfer 2003–04 ac ymlaen. Daeth yn amlwg fod gwahaniaethau sylweddol posibl ar draws yr ystod lawn o GCNC mewn perthynas â goblygiadau ariannol gweithredu tâl cyfartal. Felly mae angen inni adolygu’r sefyllfa yn ofalus i sicrhau bod unrhyw ddyraniad o adnoddau ychwanegol i’w gyflwyno yn ôl angen a thegwch, gan roi ystyriaeth lwyr i’r buddiannau effeithlonrwydd y disgwyliaf i’r CCNC eu gwireddu.

Deuaf i ben drwy ddychwelyd at ddau fater pwysig a godwyd yn ystod cylch cynllunio’r gyllideb. O ran addysg bellach, cyhoeddodd y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes ar 24 Hydref y bydd £9 miliwn ar gael ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf. I osgoi amheuaeth, caiff y swm hwn ei glustnodi o fewn ein cyllideb ar gyfer 2003–04. Bydd yn rhan o’r cytundeb tâl sydd â’r nod o ddileu y pwyntiau isaf ar y band tâl a lleihau’r nifer cyffredinol o bwyntiau tâl sy’n bodoli ar hyn o bryd. Y bwriad tymor hwy yw cysoni tâl darlithwyr addysg bellach yng Nghymru â phrif raddfeydd tâl athrawon ysgol. Mae hyn yn unol â’n hymrwymiadau blaenorol.

Yr wyf hefyd wedi cytuno, gyda’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ar becyn ychwanegol o wariant cyfalaf ar gyfer ysbytai cymunedol, yr ymddiriedolaeth ambiwlans a phrosiectau eraill sy’n gwneud cyfanswm o tua £11 miliwn ar gyfer 2003–04, bron £21 miliwn ar gyfer 2004–05, a thros £34 miliwn ar gyfer 2005–06. Bydd Jane Hutt yn cyhoeddi manylion llawn y cynlluniau a gaiff eu hariannu yn fuan, ond mae cynigion y gyllideb derfynol yn cynnwys yr adnoddau ychwanegol angenrheidiol ar gyfer yr holl brosiectau hyn.

I gloi, dychwelaf at neges graidd fy araith ar 15 Hydref. Mae a wnelo’r gyllideb hon â buddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus effeithiol a chyflwyno canlyniadau drwy ddiwygio. Mae’r ddau yn mynd law yn llaw ac yn ategu strategaeth hirdymor y Llywodraeth i adeiladu dyfodol cynaliadwy i Gymru, gan gyfuno ffyniant gyda chyfiawnder cymdeithasol. Hyderaf y bydd y Cynulliad yn cefnogi’r gyllideb derfynol hon.

Yn ystod y ddadl ar y gyllideb ddrafft, beirniadodd Plaid Cymru y diffyg eglurder wrth gyflwyno’r gyllideb. Dywedasom y byddai’r diffyg eglurder yn ei gwneud yn anodd craffu ar y modd y defnyddid cyllidebau a byddai’n caniatáu i Weinidogion gyhoeddi ac ailgyhoeddi arian yn y cyfnod yn arwain at yr etholiad ym Mai. Mewn geiriau eraill, ei bod yn amlwg yn gyllideb etholiad. Profodd hynny’n gywir oherwydd er gwaethaf ceisiadau mynych gan gyd-Aelodau a minnau, nid yw’r gyllideb derfynol hon fymryn eglurach. Fel y dywedais yn y ddadl flaenorol, mae dyletswydd ar lywodraeth agored i ddarparu manylion fel y gellir craffu’n briodol ar ei gwaith.

Mae llawer gormod o linellau’r gyllideb hon yn niwlog ac amhendant. Yn dilyn y gyllideb ddrafft dywedwyd wrthym y gallem ddisgwyl cyfres o gyhoeddiadau gan bob Gweinidog, yn esbonio’u cyllidebau. A wnaed y cyhoeddiadau hyn i’r Pwyllgorau, lle y gellid craffu’n briodol? Naddo. Dros y pythefnos diwethaf, yn arddull nodweddiadol yr hen Lafur, gwnaeth Gweinidogion nifer o gyhoeddiadau am gyllidebau gwerth miliynau ar filiynau o bunnoedd yn eu portffolios, nid i’r Cynulliad, na hyd yn oed i’r Pwyllgorau, ond i’r wasg. Ni chymerwyd sylw o’n galwad am eglurder.

Galwodd Plaid Cymru am arian newydd i ddatblygu cyfleusterau dadwenwyno ac ailsefydlu i drin defnyddwyr cyffuriau. Un rheswm pam y gwnaethom bleidleisio yn erbyn y gyllideb honno oedd y diffyg arian newydd o ran hynny. Yr wyf yn falch bod y Llywodraeth wedi ildio i bwysau gan Blaid Cymru a’i bod wedi newid ei chynlluniau. Dylid bod wedi cynnwys yr £18 miliwn ychwanegol ar gyfer mentrau cyffuriau ac alcohol yn y gyllideb ddrafft. Ni chafodd ei chynnwys, ond diolch i Geraint Davies a’i waith ar ran ei etholwyr yn y Rhondda yn tynnu sylw at y mater hwn fel methiant ar ran y Llywodraeth, mae’r Llywodraeth yn awr wedi cyflwyno pecyn newydd o arian.

At hynny, cyhoeddwyd £3 miliwn yr wythnos diwethaf ar gyfer cymorth gweinyddol mewn ysgolion, a gafodd ei gynnwys yn y gyllideb ddrafft. Fodd bynnag, ers hynny, bu toriad pellach a braidd yn sinigaidd o £1.6 miliwn i gostau ailsdrwythuro athrawon. Hynny yw, mae’n doriad o £1.6 miliwn os defnyddiwch ddulliau cyfrif Llafur Newydd. Mae’r ffigur gwirioneddol fwy na thebyg yn £4.6 miliwn. Mae’n dibynnu sut y caiff y ffigurau eu cyfrif a’u cyflwyno. Mae’n berffaith wir bod £4.6 miliwn wedi diflannu o ailsdrwythuro athrawon, caiff ei guddio fel toriad llai drwy ychwanegu £3 miliwn ar gyfer cymorth gweinyddol. Fodd bynnag, ymddangosodd yr arian ar gyfer cymorth gweinyddol yn y gyllideb ddrafft, felly i ble’r aeth y £4.6 miliwn?

A ildiwch?

Na wnaf, ni wnaeth eich Gweinidog ildio, felly ni wnaf innau chwaith. [AELODAU’R CYNULLIAD: ‘O!’]

Dull cyfrif Llafur Newydd yw hwn, a’r math o gyfrif Llafur Newydd a arweiniodd Pwyllgor y Trysorlys yn San Steffan a reolir gan Lafur i ganfod a beirniadu dichellwaith cyfrifo Gordon Brown. Dywedodd na ddylai ffigurau gwariant byth eto gael eu cyflwyno mewn dull mor aneglur. Ni ddysgwyd y wers hon yng Nghymru gan y weinyddiaeth Lafur hon a arweinir gan y Rhyddfrydwyr.

Cyhoeddodd y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd £260 miliwn ddoe ar gyfer cynllun gweithredu arloesol. Fodd bynnag, mewn ateb i gwestiwn gan Dafydd Wigley gostyngodd hynny i £25 miliwn o arian newydd. Yn warthus, cynhyrchodd Gordon Brown gyfanswm ffug drwy godi’r cynnydd blynyddol fel bod cynnydd y flwyddyn gyntaf yn cael ei gyfrif deirgwaith a chynnydd yr ail flwyddyn ddwy waith. Edrychwch ar y ffigurau gwaelodlin a’r newidiadau blynyddol a ragwelir yn y gyllideb hon ac fe welwch fod y Gweinidog hwn wedi mynd i’r un ysgol gyfrifyddiaeth. Arweiniodd y dacteg hon, unwaith y cafodd ei nodi, at gryn sinigiaeth a drwgdybiaeth. Trueni bod gweinyddiaeth sy’n ymfalchïo mewn bod yn agored ac atebol yn dewis dilyn yr un llwybr. Mae’n drueni, ond nid yw’n syndod, oherwydd, wedi’r cyfan dyma yw Llafur—hen neu Newydd.

Tynnodd Plaid Cymru sylw at un maes polisi pwysig arall lle y teimlodd y dylai arian newydd fod ar gael: tai. Gofynnais a fyddai arian ychwanegol ar gael i greu gwell cartrefi i bobl Cymru; i ddatblygu ymagwedd newydd tuag at ddarparu cartrefi i’r henoed; i fynd i’r afael a’r tomen o waith atgyweirio; ac i ddatblygu cynlluniau newydd i gynorthwyo pobl ifanc mewn ardaloedd lle na allant fforddio prynu eu tai eu hunain. Mae angen arian newydd i greu cartrefi ar rent newydd o safon yn lle tai sy’n cael eu colli drwy’r cynllun hawl i brynu. Unwaith eto, yr ateb oedd ‘na’.

Dim ond yr wythnos diwethaf, gwrthododd y Gweinidog gydnabod bod argyfwng tai yn bodoli mewn llawer cymuned. Mae hi wedi golchi’u dwylo o’r sefyllfa, wedi ei gadael hi i lywodraeth leol ddod o hyd i ateb, ac wedi dweud bod yr arian angenrheidiol ganddo eisoes. Mae wedi gwrthod cydnabod bod y sefyllfa yn ddifrifol a bod yn rhaid i’r Cynulliad ddangos gwir arweiniad.

Bydd y gwariant cyffredinol ar wasanaethau tai yn gostwng dros y tair blynedd nesaf, o £507 miliwn i £471 miliwn erbyn 2006. Ni fu’r angen am fuddsoddiad mewn cartrefi fforddiadwy erioed yn fwy.

A ildiwch?

Na wnaf. Yn y rhagair i strategaeth tai’r Cynulliad, ‘Cartrefi Gwell i Bobl Cymru’, ysgrifennodd y Gweinidog:

‘Nid yw’r alwad am gyllid ychwanegol i wireddu ein gobeithion yn syrthio ar glustiau byddar’.

Fodd bynnag, gwna rhifyn Tachwedd o Cartref, cylchgrawn y cymdeithasau tai, y sylw fod yr alwad:

yn cael ei chlywed, efallai, ond mae’n amlwg na wrandawyd arni.

Mae’n amlwg nad yw darparu cartrefi o safon i bobl yn un o flaenoriaethau’r Gweinidog. Fodd bynnag, mae rhoi £1 filiwn ychwanegol i Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn flaenoriaeth. Yn y ddadl ar y gyllideb ddrafft gofynnais a oedd y Llywodraeth hon yn defnyddio—

Wel, beth gallaf ei ddweud. Croesawaf gyllideb y Gweinidog. Er gwaethaf yr ymateb crintachlyd a rhagweladwy gan Blaid Cymru, mae hwn yn newyddion da i Gymru. Waeth faint bydd Plaid Cymru yn brwydro i’w dilorni, mae’n gyllideb ar gyfer tŵf. Bydd llawer o sefydliadau ledled Cymru yn derbyn arian o ganlyniad i’r gyllideb hon, ac yr wyf yn siŵr y byddant yn ei chroesawu.

Weinidog, y cyhoeddiad a roddodd fwyaf o bleser i mi heddiw oedd yr un am Clwyd Theatr Cymru, sydd, yr wyf yn falch i’w gydnabod, yn cael ei chefnogi gan y Gweinidog dros Ddiwylliant Chwaraeon a’r Gymraeg, Jenny Randerson. Croesawaf y penderfyniad i dalu dyled y theatr sydd wedi deillio yn bennaf o ffactorau y tu hwnt i’w rheolaeth. Bu’r ddyled hon fel maen melin am wddf y theatr ers amser maith, ac mae wedi llesteirio ei gallu i ddatblygu rhaglen effeithiol ar ran pobl Cymru. Mae’n bwysig bod yr arian hwn yn cael ei dalu i’r theatr, wedi ei weinyddu efallai gan Gyngor Celfyddydau Cymru. Dylai’r arian gael ei dalu yn uniongyrchol i’r theatr drwy sianelau arferol cyngor y celfyddydau. Yna gellir ei ystyried yn fater i’r theatr ymdrin ag ad-dalu’r ddyled sydd arni i Gyngor Sir y Fflint. Bydd y gweithredu hyn yn gyfle i’r theatr ddechrau o’r newydd. Fodd bynnag, yn y tymor byr, mae’n bwysig nad yw’r weithred hon yn lleihau ffrwd y gyllideb refeniw y mae’r theatr yn ei mwynhau ar hyn o bryd. Mae’n bwysig caniatáu i’r theatr ddechrau o’r newydd ac ymateb i’r galw cynyddol ar yr hyn sydd, i bob pwrpas, yn sefydliad cenedlaethol.

Fodd bynnag, mae pwysau ar Gyngor Sir y Fflint gan ei fod yn gwneud cyfraniad anghyfartal i gyllideb y theatr. Gofynnaf i’r Gweinidogion perthnasol roi ystyriaeth fuan i’r modd y gellir rhyddhau Cyngor Sir y Fflint o rai o’r cyfrifoldebau ariannu hynny. Sylweddolaf nad yw hyn yn bosibl efallai yn y tymor byr, ond nid yw’n afresymol disgwyl pecyn ariannu i gynnal y theatr yn 2004–05. Ceisiaf sicrwydd gan y Gweinidogion y gwnânt bopeth yn eu gallu i sicrhau sefydlogrwydd yn sefyllfa ariannol y theatr yn y dyfodol i fynd i’r afael â rhai o’r problemau sy’n pryderu Cyngor Sir y Fflint. Mae’r cyhoeddiad yn newyddion da a gwerthfawrogaf ymrwymiad y Gweinidog Cyllid a’r Gweinidog dros Ddiwylliant wrth gydnabod cyfraniad pwysig y theatr i fywyd diwylliannol Cymru.

Yng nghynigion ei chyllideb ddrafft fis diwethaf, dywedodd y Gweinidog Cyllid mai iechyd oedd ei blaenoriaeth uchaf. Ailadroddodd hynny heddiw. Iechyd i bob golwg oedd yr enillydd yn y gyllideb ddrafft gan fod £110 miliwn yn fwy na’r gwariant gwreiddiol wedi ei ddyrannu iddo. Mae beirniadu gwariant ar iechyd yn debyg i feirniadu bod yn fam a tharten afalau; mae’n rhywbeth nad ydych yn ei wneud. Fodd bynnag, nid yw gwariant ychwanegol ar iechyd yn ddiben ynddo’i hun, sef rhywbeth y mae perygl iddo fod o dan y weinyddiaeth hon. Beirniadwyd newidiadau sdrwythurol y GIG yng Nghymru gan bawb bron, nid yn unig gan y gwrthbleidiau yn y Cynulliad, ond efallai’n bwysicach ers i’r gyllideb ddrafft gael ei chyhoeddi, gan Mr Bryan Mitchell, sy’n gyfrifol am oruchwylio’r broses ailsdrwythuro. Mae ei femo i’r Prif Weinidog yn nodi’n glir fod ailsdrwythuro yn debyg o arwain at anhrefn weinyddol, na fydd gwasanaeth diwygiedig efallai’n gweithio’n iawn ac nad yw costau’r ymarfer yn hysbys o hyd. Mae’n sicr y bydd llawer mwy o fiwrocratiaid ond dim staff meddygol ychwanegol siŵr o fod.

Mae rhestrau aros fis diwethaf—sy’n cwmpasu cyfnod tawelaf y flwyddyn—yn peri pryder. Yn erbyn y cefndir hwnnw, mae gwahoddiad y Gweinidog Cyllid i Derek Wanless adolygu cyflwr truenus y GIG yng Nghymru—

A yw David yn ymwybodol bod y Gweinidog wedi rhoi addewid eglur yng nghyfarfod y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol na fyddai’r costau ailsdrwythuro yn fwy na chostau presennol y gwasanaeth iechyd ac y caiff y broses ei monitro gan y Swyddfa Archwilio Genedlaethol? Mae’n ymddangos eich bod yn gwneud mor a mynydd o ddim.

Yr wyf yn ymwybodol o addewid y Gweinidog, ond gofynnwyd i Derek Wanless adolygu cyflwr y GIG; mae hynny’n benderfyniad doeth. Fodd bynnag, yn erbyn y cefndir hwnnw, yr wyf yn amau doethineb gwario rhagor o arian ar ailsdrwythuro a chynnal yr hyn sy’n amlwg yn wasanaeth sy’n dirywio heb gael y sylfeini yn iawn yn gyntaf.

Ailadroddaf y pryder a fynegais fis diwethaf am y gostyngiad yn yr arian wrth gefn. Nododd y gyllideb ddrafft eu bod wedi eu gostwng o £141 miliwn i £90 miliwn. Yn ôl y gyllideb derfynol, fe’u gostyngir ymhellach i £72 miliwn. Yn ei datganiad fis diwethaf—

Mae David yn amlwg yn newydd i’r Cynulliad. Pe bai wedi gwirio cyllideb y llynedd, byddai wedi sylwi mai £24 miliwn yn unig oedd yn y cronfeydd wrth gefn. Felly, maent wedi cynyddu ac nid gostwng. A yw’n derbyn y ffigurau hynny?

Bu gostyngiad yn y llinell wario, sy’n amlwg o’r ffigurau sydd ger ein bron.

Gwnaeth y Gweinidog ymrwymiad hefyd na fyddai unrhyw brosiect da yr oedd angen arian sdrwythurol arno yn

‘methu oherwydd diffyg cyllid cyfatebol neu arian o’r arolwg gwariant cyhoeddus’.

Gwna hi’n eglur ei bod yn barod i droi eto at y cronfeydd wrth gefn os bydd angen. Nid yw lefel gyfredol y cronfeydd wrth gefn yn darparu’n ddigonol ar gyfer digwyddiad annisgwyl o bwys megis clwy’r traed a’r genau, colli swyddi fel y rheini yn Corus neu—y nefoedd a’n gwaredo—gyfuniad o drychinebau tebyg. Hefyd, nid yw’n ystyried y posibilrwydd y bydd Llywodraeth y DU yn gostwng y cyllid mewn adolygiadau cynhwysfawr o wariant yn y dyfodol o gofio bod twf economaidd llai na’r disgwyl yn debygol, a allai danseilio cynlluniau gwariant y Cynulliad.

Croesawaf y gwariant ychwanegol ar y fenter cyffuriau ac alcohol, y mae angen mawr amdano. Yr wyf yn falch bod y Gweinidog wedi penderfynu sicrhau bod yr arian ychwanegol hwnnw ar gael. Gobeithiaf y bydd arian ychwanegol hefyd ar gael i’r Gogledd, lle y mae problem ddifrifol, fel y gwnaethoch gydnabod, nid yn unig yn y Rhyl, ond hefyd mewn ardaloedd megis Bae Colwyn a Chaergybi.

Ymddengys bod gostyngiad o £61 miliwn i £15 miliwn yn y llinell wario ar gyfer gofal i’r henoed a gofal hirdymor. Fodd bynnag, yr wyf yn siŵr bod esboniad syml i hynny. A wnaiff y Gweinidog ddangos a fydd y sector preifat yn elwa ar hynny ai peidio? A wnaiff hi hefyd esbonio yr £1 filiwn ychwanegol—bron 28 y cant o wariant—yng nghyllideb swyddfa Ysgrifennydd Gwladol Cymru? Cyhoeddwyd y wybodaeth honno ers penodiad y Gweinidog Gwladol newydd. O gofio ei fod hefyd yn Weinidog dros Ewrop, byddwn yn tybio y byddai rhywfaint o arbedion maint.

Trafodwyd prif faterion y gyllideb hon gennym pan gawsom y ddadl ar y gyllideb ddrafft dair wythnos yn ôl. Dywedais bryd hynny mai’r prif themâu oedd mynd i’r afael â thlodi, amddifadedd ac afiechyd. Ategwyd y themâu hynny yn y tablau terfynol ger ein bron heddiw, gyda £18 miliwn ychwanegol, dros dair blynedd, sydd i’w groesawu, a fydd yn cael ei roi’n llwyr i fynd i’r afael â chamddefnyddio cyffuriau ac alcohol. Y mater pwysig o ran yr arian hwn yw iddo gael ei ddyrannu yn dilyn adolygiad drwyadl o’r ddarpariaeth gyfredol yng Nghymru.

Yr ydym yn gyfarwydd â’r straeon cyson am farwolaethau trasig o ganlyniad i gamddefnyddio sylweddau. Yr wyf hyd yn oed wedi ymweld ag ysgolion lle mae athrawon yn ymgodymu, ymhlith llawer o broblemau eraill, â’r effaith y mae rhieni sy’n gaeth i heroin yn ei chael ar addysg eu plant. Yr wyf yn ymwybodol o’r prinder gwelyau dadwenwyno a glustnodwyd a’r angen i fuddsoddi mewn cyfleusterau dadwenwyno cymunedol.

Bu diffyg arweinyddiaeth ar y mater hwn am beth amser; dyna pam yr wyf yn croesawu’r modd y mae’r Gweinidog wedi mynd i’r afael mor gyflym â’r problemau lu sy’n gysylltiedig â’r mater hwn. Mae wedi sicrhau y bydd arian yn cael ei roi nid yn unig i lanw bylchau, ond i ddarparu’r capasiti ychwanegol sydd ei angen yn effeithiol er mwyn lleihau nifer y marwolaethau trasig sy’n gysylltiedig â chyffuriau yn y dyfodol a rhoi triniaeth yn gynt i fwy o bobl.

Yr wyf innau hefyd yn croesawu’r arian i fynd i’r afael â chamddefnyddio cyffuriau. A gredwch y byddai rhagor o arian ar gael ar gyfer dadwenwyno ac ailsefydlu pe bai ymrwymiad wedi ei roi i ariannu Ymgyrch Tarian yn ôl ym mis Gorffennaf? Yn lle bod y Swyddfa Gartref yn ariannu’r cynllun hwnnw’n llawn, yr ydym ni yn talu’r bil. O ganlyniad, mae gwasanaethau eraill a phobl Cymru yn dioddef.

Ni allwch ennill, allwch chi? Mae’n amlwg bod ymrwymiad Ymgyrch Tarian yn bwysig; mae’n bwysig ein bod yn mynd i’r afael ag achosion o gamddefnyddio cyffuriau a’r bobl sy’n gwerthu cyffuriau. Croesawaf y £500,000 ar gyfer pob un o’r tair blynedd nesaf y mae’r Swyddfa Gartref yn ei roi at hwnnw. Hefyd, croesawaf ymrwymiad y Gweinidog i geisio ei ategu ac i gynorthwyo’r heddlu os bydd angen. Mae’r ffaith ein bod yn gweithio gyda chyfleusterau dadwenwyno a chyda’r heddlu i fynd i’r afael â throseddau sy’n gysylltiedig â chyffuriau yn cyfleu neges ledled Cymru nid yn unig na wnawn oddef camddefnyddio cyffuriau ond ein bod yn barod i drin y rhai sy’n dioddef o’i herwydd fel pobl sydd â phroblemau iechyd, gan sicrhau y cânt gyfleusterau triniaeth addas.

Cyn i rywun dorri ar fy nhraws, yr oeddwn ar fin dweud fy mod yn croesawu’r ffaith y caiff arian ei wario ledled Cymru, yn arbennig yn y Gogledd, a’i fod yn mynd law yn llaw gydag arian i’r heddlu. Dylem nodi fod £2.6 miliwn hefyd yn y gyllideb ar gyfer cymunedau diogelach. Mae’r swm o arian a ddarperir ar gyfer cyn-garcharorion yn unol ag argymhellion Comisiwn y Digartref. Mae’n rhaid inni gynorthwyo cyn-garcharorion i beidio ag aildroseddu a sicrhau nid yn unig eu bod yn cael eu hailgartrefu ac yn cael swyddi, ond yr ymdrinnir â’u problemau cyffuriau pan ddychwelant i’r gymuned.

Croesawaf y £9 miliwn a glustnodwyd i’w roi i ELWa ar gyfer cyflogau addysg bellach, yr arian ychwanegol ar gyfer adeiladau ysgolion a’r £60 miliwn ar gyfer grant dysgu’r Cynulliad y maent i gyd yn tanlinellu ymrwymiad y Llywodraeth i addysg a rhoi’r adnoddau priodol i’r sector.

Mae’r arian ychwanegol ar gyfer iechyd i’w groesawu hefyd, ac mae’n dangos sut y mae Llywodraeth y Cynulliad yn ceisio sicrhau adnoddau hirdymor ar gyfer cynyddu capasiti y gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru er mwyn diwallu anghenion iechyd pobl Cymru.

Gan na dderbyniodd Janet Ryder fy ymyriad yn gynharach, gwnaf sylw ar ei hagwedd ar dai yn awr. Tanlinellodd waelodlin y gyllideb dai pan ddywedodd fod gostyngiad wedi bod, ond methodd â nodi ei bod wedi cynnwys yr arian a neilltuwyd ar gyfer cymorthdaliadau rhent tai sydd, wrth gwrs, yn wariant wedi ei reoli a gaiff ei lywio yn ôl y galw. Gwnaed darpariaeth ar gyfer hyn ac os bydd angen arian ar gyfer hynny, bydd y Trysorlys yn ei ddarparu. Mae’r ffigurau a roddodd Janet yn rhai ffug ac nid ydynt yn ategu ei dadl.

Ar ôl gwrando ar David Ian Jones a darllen y llythyr yn The Western Mail ddoe, sylwaf fod peth dryswch yn bodoli ynghylch y cronfeydd wrth gefn. Mae’r cronfeydd wrth gefn wedi tyfu o £24 miliwn y llynedd i £72 miliwn eleni, tra bod buddsoddiadau ychwanegol o dros £250 miliwn wedi eu rhoi i wasanaethau allweddol yn ychwanegol at unrhyw hyblygrwydd diwedd blwyddyn nad yw’n ymddangos yn y tablau. Mae hynny’n gryn gamp y dylid llongyfarch y Gweinidog arni. Mae’r Llywodraeth eisoes wedi ymdrin ag argyfyngau megis colli swyddi Corus, clwy traed a’r genau a llifogydd, gyda llai o gronfeydd wrth gefn. Mae’r Ceidwadwyr yn gweithredu fel John Redwood o hyd a byddai’n well ganddynt storio’r arian a’i roi’n ôl yn hytrach na’i wario ar wasanaethau allweddol.

Yn yr amser sydd ar gael, canolbwyntiaf ar ddwy agwedd ar y gyllideb iechyd—gofal i’r henoed a gofal hirdymor a’r cytundeb meddygon teulu. Yn y drafft gwreiddiol, yr oedd y llinell gyllideb i’w chynyddu £12.4 miliwn. Mae’r gyllideb yn awr yn cael ei gostwng £33.8 miliwn. A wnaiff y Gweinidog esbonio hynny? I ble’r aeth yr arian? Efallai iddo gael ei sugno i fewn rywle arall, ond ni allaf weld ymhle. O gofio’r argyfwng yn y ddarpariaeth gofal cartref, mae’n fater o bwys mawr i lawer o’n hetholwyr.

Gwnaethoch gyfeirio at gartrefi gofal. A ydych yn derbyn bod gostwng y gyllideb yn peryglu cynghorau megis Caerfyrddin sydd yn ceisio cadw cartrefi gofal i’r henoed o fewn cyfrifoldeb y sir, ac y gallai hynny arwain at gau cartrefi gofal?

Ydwyf. Gwelsom gartrefi gofal yn cau ledled y wlad yn y misoedd diwethaf. Mae argyfwng o hyd yn y ddarpariaeth ar gyfer cartrefi gofal. Gyda tua 1,000 o bobl mewn gwelyau ysbyty a ddylai fod mewn gwelyau mewn mannau eraill a chan gofio argyfyngau eraill mewn gwasanaethau gofal cartref, mae’n hollbwysig bod gofal i’r henoed a gofal hirdymor yn cael y flaenoriaeth a haedda. Mae mynd i’r afael â rhestrau aros yn golygu mynd i’r afael a materion capasiti gwelyau ar draws y bwrdd. Mae cyswllt anorfod rhwng gofal cymdeithasol â’r gwasanaeth iechyd. Yn y GIG, y syniad mawr yw y dylid cynyddu’r capasiti i drin mwy o bobl—mwy o welyau a mwy o staff—nid i ailsdrwythuro’r GIG am y chweched tro mewn 13 mlynedd. Mae angen cynyddu nifer y gwelyau a nifer y nyrsys mewn ffordd bendant ac wedi ei gynllunio a chreu strategaeth gydlynol hirdymor i fynd i’r afael â chapasiti gwelyau ar draws pob sector, gan gynnwys y sector preswyl, awdurdod lleol—

A ydych yn ymwybodol bod rhai o’r staff yn Ysbyty Prifysgol Cymru yn gweithio sifftiau 22 awr, yn cael dwy awr yn rhydd, ac yna gofynnir iddynt weithio eto?

Nid oeddwn yn ymwybodol o’r ffaith honno, ond gŵyr pawb yn awr.

Mae angen strategaeth gydlynol arnom i fynd i’r afael â chapasiti gwelyau ar draws pob sector—cartrefi preswyl, cartrefi nyrsio preifat a’r GIG. Rhaid ymdrin â chynyddu capasiti, nid ag ailsdrwythuro. Ble mae’r costau ailsdrwythuro yn y gyllideb hon beth bynnag? Ni welaf linell gyllideb benodedig ar gyfer hynny, ac yr ydym yn dal i ddisgwyl am linell gyllideb benodedig ar gyfer yr ymddiriedolaeth ambiwlans.

I gloi, daw’r cytundeb meddygon teulu newydd i rym fis Ebrill nesaf. Yr wyf yn ddiolchgar i’r Gweinidog am ei heglurhad diweddar fod £20 miliwn wedi ei neilltuo ar gyfer hyn. Fodd bynnag, mae arbenigwyr yn rhagweld y bydd yr effaith anferthol—

Dengys y gyllideb hon fod y bartneriaeth rhwng San Steffan a’r Cynulliad yn parhau i ddarparu ar gyfer pobl Cymru. Unwaith eto, rhaid i’r Cynulliad ddangos y gall ddefnyddio yr adnoddau ychwanegol hyn yn ddarbodus, yn effeithiol a chyfrifol fel eu bod o fudd i bobl Cymru, yn unol â’n blaenoriaethau hysbys. Bydd pobl ledled Cymru yn gweld buddiannau’r arian ychwanegol hwn. Bydd yn gwella gwasanaethau cyhoeddus, datblygu economaidd, adfywiad cymunedol ac yn y blaen. Mae a wnelo ein strategaethau â chyfiawnder cymdeithasol, a rhaid inni sicrhau bod yr arian prif ffrwd yn cael ei gymhwyso i gefnogi mentrau arbennig, megis Cymunedau yn Gyntaf, sy’n ymdrin yn bennaf ag adfywiad cymunedol.

Mae llawer o bethau eraill yn digwydd yng Nghasnewydd. Cynigir sefydlu ysgol glinigol yng Ngwent, i ddatblygu’r arbenigedd hirsefydlog yn Ysbyty Brenhinol Gwent, Casnewydd. Bydd hyn, unwaith eto, o fudd i Gasnewydd, ond bydd o fudd i Gymru hefyd. Yr wyf am i gyfalaf gael ei ddarparu’n gyflym fel y gellir trefnu contractau a phrynu’r adeilad yn gyflym o ystyried y cynnydd yn y nifer o fyfyrwyr yn ystod yr hydref y flwyddyn nesaf. Yn ogystal, cefnogaf yr arian ychwanegol ar gyfer Heddlu Gwent. Cyfarfûm â swyddogion heddlu Gwent ar ddechrau’r wythnos hon, ac yr oeddent yn gefnogol iawn i gyhoeddiad Edwina—gwnaethant sylweddoli pa mor bwysig ac effeithiol ydoedd. Dyma lawer o’r agweddau sy’n pwysleisio pwysigrwydd a gwerth y gyllideb bresennol hon.

Gŵyr pob un ohonom fod arian cyfyngedig ar gael. Ni phryderaf ynghylch faint o arian a gaiff ei wario yn gyffredinol, ond sut y caiff ei wario—neu ei gamwario, yn hytrach. Gwyddom am y £30 miliwn ar gyfer adeilad newydd y Cynulliad, yr £20 miliwn ar gyfer trên un gledren a’r miliynau ar gyfer llysgenadaethau, gweithwyr allgyrch hoyw, swyddogion lles y Sipsiwn ac unrhyw achos arall sy’n wleidyddol gywir y bydd fy nghyd-Aelodau am eu crybwyll o bosibl. Fodd bynnag, pryderaf yn benodol am y datgeliad diweddaraf y caiff cyn-garcharorion eu llwgrwobrwyo ag arian trethdalwyr i beidio â mynd i helynt. Cofiaf yn dda mai dim ond yr wythnos diwethaf y cefais fy nghosbi gan Aelod mewn perthynas â phobl sy’n cyflawni trais ar sail hil neu rywioldeb, a chytunais â hi fod gweithredoedd o’r fath yn ffiaidd. Fodd bynnag, mae ateb gennyf a gobeithio y bydd fy nghyd-Aelodau yn ei gefnogi. Dylid cloi pobl sy’n cyflawni trais o’r fath yn y carchar gan eu cadw yno hyd nes eu bod wedi dysgu eu gwers. O dan delerau’r gyllideb hon, mae’r Aelodau yn pleidleisio dros gadw pobl o’r fath yn y carchar am gyn lleied o amser â phosibl, gan roi pob math o arian iddynt pan gânt eu rhyddhau y gellid ei wario’n well rywle arall yng Nghymru. Rhowch gyllideb inni sy’n cydnabod y problemau difrifol yng Nghymru o ran y gwasanaeth iechyd, addysg a diffyg trafnidiaeth. Peidiwch â gwario arian ar y nonsens gwleidyddol gywir hwn.

Croesawaf y gyllideb, sy’n gwneud gwahaniaeth o ran ein blaenoriaethau ledled Cymru. Mae’r cynnydd sylweddol i wella’r gwasanaeth iechyd gwladol, yr arian ychwanegol ar gyfer ein hysgolion a’r arian newydd i helpu cymunedau i fod yn fwy diogel oll yn dangos bod y gyllideb hon yn canolbwyntio ar flaenoriaethau’r Blaid Lafur, sef rhoi gwasanaethau cyhoeddus yn gyntaf. Mae’r cynnydd yn bosibl oherwydd y bartneriaeth agos rhwng Llafur Cymru yn y Cynulliad a Llywodraeth Lafur y DU, sydd wedi sicrhau bod gan Gymru ei chyllideb fwyaf erioed.

O ran themâu datganiad y Gweinidog Cyllid, croesawaf yr £88,000 a roddodd i ardal flaenoriaeth plismona’r Rhyl. Bydd hyn yn helpu i ymdrin â’r broblem o gyffuriau a throseddau sy’n gysylltiedig â hwy yn ardal y Rhyl. Croesawaf hefyd yr arian ychwanegol ar gyfer mesurau gwrth-gyffuriau a gwrth-alcohol ledled Cymru. Bydd yr arian hwn yn helpu’r heddlu i dargedu gwerthwyr ystod ganolig a bydd yn helpu pobl ifanc leol i ddianc rhag dibyniaeth ar gyffuriau.

Gan ddychwelyd at ardal flaenoriaeth plismona ochr orllewinol y Rhyl, bydd bellach yn haws i’r bartneriaeth yn yr ardal honno fynd i’r afael â rhai o’r materion a godwyd gan adroddiad Crime Concern. Bydd yn sicrhau y gall yr heddlu ganolbwyntio ar yr ymddygiad gwrthgymdeithasol yn yr ardaloedd hynny a delio ag ef. Gallant bellach fynd i’r afael â phroblem ceir a gaiff eu gadael, y graffiti, triwantiaeth a’r problemau eraill o ran ymddygiad gwrthgymdeithasol y mae’r gymuned leol yn eu hystyried yn bwysig i ansawdd bywyd ac ymdeimlad o ddiogelwch, a hynny’n briodol. Dengys effaith ymarferol statws blaenoriaeth plismona o ran nodi’r problemau yn y Rhyl yn drwyadl, ac ymagwedd yn seiliedig ar dystiolaeth i gael yr adnoddau angenrheidiol er mwyn gweithredu’n effeithiol. Caiff cymuned ochr orllewinol y Rhyl ei chalonogi gan gyhoeddiad y Gweinidog a’i haelioni. Fel y gyllideb gyfan, dengys yr arian hwn ymrwymiad y Cynulliad o dan arweiniad y Blaid Lafur i ddatblygu cymunedau cryfach sy’n gweithio mewn partneriaeth â Llywodraeth gref a gwasanaethau cyhoeddus modern da, i ddatblygu dyfodol gwell i bobl Cymru.

Dechreuaf drwy fy natgysylltu fy hun yn llwyr oddi wrth y sylwadau a wnaethpwyd gan David Davies funud yn ôl. Mae’n hen bryd i David ddysgu na chaiff y sylw a ddymuna drwy ymosod heb reswm ar grwpiau yn y gymuned nad ydynt yma i amddiffyn eu hunain. Bydd hyn yn diflasu’r wasg a’i etholaeth asgell dde hyd yn oed. Credaf y byddai’r rhan fwyaf o’r Aelodau yn cefnogi’r symiau arian cymharol fach yn y gyllideb hon a neilltuir i wrthsefyll camwahaniaethu yn erbyn y rhai sydd wedi dioddef canrifoedd o gamwahaniaethu.

Nid ildiaf, David; yr wyf wedi clywed digon gennych y prynhawn yma, ac ni chredaf mai fi yw’r unig un sy’n meddwl felly.

Cyfeiriaf yn fras at dri llinyn y gyllideb addysg. Mae’r Gweinidog eisoes wedi crybwyll y grantiau ar gyfer cymorth a hyfforddiant addysgol, ac mae’r ffaith y caiff hyn ei adolygu’n barhaus yn fy nghalonogi. Fodd bynnag, mae’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes yn pryderu ynghylch y gostyngiad o £2,850,000, fel y cynigiwyd yn y gyllideb ddrafft a’r gyllideb derfynol. A all y Gweinidog gadarnhau a ofynnodd y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes iddi adfer y llinell gyllideb hon ar ôl i’r Pwyllgor ofyn iddi wneud hynny? Os penderfynodd y Gweinidog Cyllid beidio ag adfer y llinell honno, a eglura ei rhesymau, ac a ymrwyma i adfer yr arian yn llawn, os caiff ei argymell yn yr adolygiad arfaethedig?

Cyfeiriodd y Gweinidog hefyd at yr arian ychwanegol yng nghyllideb ELWa, i’w dargedu i leihau’r bwlch rhwng cyflog staff addysg bellach a staff ysgolion. Croesewir hyn, ond pryderaf y gallai’r arian hwn gael ei lyncu mewn costau cyflogau ychwanegol arferol, megis chwyddiant. Deallaf y bwriedir ei glustnodi, ac mae’n dda gennyf fod y Gweinidog wedi ailadrodd hynny heddiw. Fodd bynnag, os caiff ei glustnodi i dalu costau cyflogau a’i defnyddio wedyn i dalu costau cyflogau arferol, ni fyddwn yn well ein byd. Byddwn yn croesawu sylwadau’r Gweinidog ar hynny.

I gloi, bydd y Gweinidog yn ymwybodol o’r ffaith nad oes cyllideb dryloyw o hyd o dan addysg ar gyfer cyflwyno camau’r Llywodraeth mewn ymateb i argymhellion adroddiad y Pwyllgor Diwydiant i ddyfodol yr iaith Gymraeg o ran addysg, ond ni chynigiodd sylwadau arno. Codwyd pryderon difrifol am hyn yng nghyfarfod y Pwyllgor. A eglura’r Gweinidog y bwlch difrifol parhaus hwn? Yng nghyfarfod y Pwyllgor, ceisiodd y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes honni mai prif-ffrydio oedd hyn, gan nodi y byddai’r gwaith hwnnw yn rhan o bob cyllideb. Byddai hynny’n dderbyniol, ond mae’r Gweinidog Cyllid mor ymwybodol â minnau bod gwahaniaeth sylweddol rhwng prif-ffrydio a diffyg gweithredu ac anweledigrwydd. A ymateba’r Gweinidog i hynny?

Diolchaf i’r Gweinidog am ei chyllideb effeithiol sydd i’w chroesawu. Mae’n ymdrin â’r brif broblem y mae pob un ohonom am iddi gael ei datrys, sef, sut y gwellwn ein gwasanaethau cyhoeddus. Yn ddiamau, mae hon yn dasg anferth. Mae pob un ohonom am weld llai o dlodi, amddifadedd ac afiechyd yng Nghymru. Gall fy nghyd-Aelodau Ceidwadol feirniadu’r gyllideb hon, ond fel y blaid sydd o blaid trethiant isel, yr oedd y Ceidwadwyr yn gyfrifol am beidio â rhoi digon o adnoddau i wasanaethau cyhoeddus. Ni ddylem anghofio hynny.

Ymdriniaf yn fras â rhai o’r heriau a wynebir gan Gymru wledig mewn perthynas â’r ddadl hon. Hyd yma, nid wyf wedi clywed llawer am sut y gwariwyd arian ychwanegol ar Gymru wledig. Credaf y byddai pobl mewn ardaloedd gwledig yn croesawu llawer o agweddau ar y gyllideb hon, ond byddent hefyd yn ei herio. Yr oeddwn yn gwrando yn ofalus pan wnaethoch grybwyll bod y Comisiwn Coedwigaeth wedi cael £1.5 miliwn. Byddwn yn croesawu mwy o fanylion am yr arian hwnnw gan fy mod yn credu, fel y gwyddoch, fod potensial sylweddol gan y diwydiant bio-más yng Nghymru o ran darparu cyflogaeth yn ogystal â bodloni gofynion datblygu cynaliadwy yng Nghymru. Fodd bynnag, ni allaf ddod o hyd i’r llinell ariannu yn y gyllideb wledig ar gyfer rhedeg y Comisiwn Coedwigaeth, er bod gennym gyfrifoldeb llwyr drosto erbyn hyn.

Bodlonwyd gofynion gwaith adfer gwledig yn dda ond gofynnaf i’r Gweinidog, fel y gofynnais i’r Prif Weinidog a’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig a Chymru Dramor, ailystyried arian Tir Mynydd. Taliad economaidd-gymdeithasol yw Tir Mynydd sy’n hanfodol i’r ffermwyr mynydd sy’n ffermio 80 y cant o Gymru. Awgrymwyd y dylid lleihau’r taliad hwn. Ni fyddai’n briodol lleihau’r taliad cymorth hanfodol hwn i ffermwyr mynydd ar hyn o bryd. Rhaid inni ailarchwilio hyn a sicrhau bod y gwariant presennol ar Dir Mynydd yn parhau.

Nid oes amser gennyf i ildio. Dylid sicrhau hyn o leiaf tan ar ôl i’r adolygiad canol tymor o’r polisi amaethyddol cyffredinol gael ei weithredu. Gan ddychwelyd at fater arian hirdymor, dylid rhoi rhagor o ystyriaeth i linell gyllideb ar gyfer ein canolfannau cynghori yng Nghymru. Mae gan y Llywodraeth lawer o gyfrifoldeb cymdeithasol ac mae’r canolfannau cynghori wedi gwneud gwaith aruthrol ar gyfer y sector gwirfoddol. Gwn fod y Gweinidog yn ymwybodol o’r gwaith hwnnw, ond mae materion ynghylch arian hirdymor y dylid ymdrin â hwy.

Ar ôl ystyried y gyllideb, yr hyn sy’n peri’r pryder mwyaf imi am fy niwydiant—ac yr wyf yn siŵr y bydd y Gweinidog yn falch o wybod hyn—yw na fydd unrhyw swm o arian yn datrys problemau’r diwydiant amaethyddol. Fodd bynnag, rhaid inni sicrhau y caiff yr arian yn y gyllideb ei wario. Pryderaf na chaiff yr arian ei wario gan y Llywodraeth Cynulliad hon. O ran y gyllideb, gofynnaf inni ystyried buddsoddi adnoddau ychwanegol mewn cyfleusterau i brosesu grantiau cyllid Ewropeaidd anodd sydd ar gael a’r arian sy’n dod yn uniongyrchol o’r Cynulliad.

Ni fychanaf y ffaith nad yw’r Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig yn deall y diwydiant. Deallaf y dylai fod ganddo gynghorwyr i’w egluro iddo. Deallaf nad diffyg cyfleusterau i ateb y llythyrau hyn sy’n gyfrifol am lawer o’r oedi yn yr ohebiaeth, ond y ffaith na ŵyr sut i’w hateb oherwydd y problemau technegol sy’n gysylltiedig â hynny.

Dylem fuddsoddi arian ychwanegol mewn hyfforddiant ac yr wyf wedi ymdrin â’r mater hwn o’r blaen mewn nifer o welliannau. Mae amaethyddiaeth yn bwnc anodd i’w ddeall. Yr ydym wedi lleihau hyfforddiant i’r lleiaf posibl. Ni chaiff pobl ifanc, a allai redeg swyddfeydd rhanbarthol, eu hyfforddi. Mae gennym broblemau yn awr nas gwelwyd erioed o’r blaen. Yr wyf eisoes wedi amlygu un o’r rhain heddiw, sef y llanastr sydd gennym o ran y cynllun premiwm blynyddol defaid. Dyna system hanfodol i gefnogi ffermwyr defaid. Gwrandewais ar y Gweinidog yn nodi y byddai ffermwyr o Gymru ar eu hennill oherwydd y caent eu talu mewn un swm. Ni sylweddola’r Gweinidog fod y taliad cynllun premiwm blynyddol defaid bob amser wedi ei dalu mewn tair rhan, yn dechrau ym mis Gorffennaf a chyda’r ail daliad ym mis Hydref. Byddai’r taliadau hynny wedi cynnwys taliadau atodol y lwfans iawndal da byw tir uchel ar dir llai ffafriol.

Mae bellach yn nodi bod ffermwyr ar eu hennill oherwydd y cânt un taliad. Fodd bynnag, mewn erthygl yn y Daily Post, mae un o’i swyddogion yn nodi y caiff y cyfnod ei ymestyn tan fis Ebrill. Gofynnaf am sicrwydd gan rywun yn y Cynulliad yr ymdrinnir â’r mater hwn. Mae’r cynllun dad-ddwysáu yn llanastr. Cafwyd chwe dyddiad prawf, ar yr hyn a oedd yn ffurf hanfodol ar ariannu. Fodd bynnag, pan fethodd ffermwyr un neu ddau o’r dyddiadau prawf hynny, gwaharddwyd y cynllun cyfan hyd nes i un ffermwr gynnwys nodyn dosbarthiad cofnodedig. Dyna pam yr ydych yn talu yn awr o gronfa’r Cynulliad, yn hytrach na’r gronfa Ewropeaidd. Nid wyf yn gofyn am fwy o arian, ond i’r ffermwyr gael yr arian y mae’r hawl ganddynt iddo.

Yr wyf yn edmygu’r Gweinidog Cyllid. Fodd bynnag, mae Mick Bates yn mynnu llawer ganddi ac yn dangos diffyg ymddiriedaeth yn ei gyd-Aelod, y Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig, sydd wedi methu’n llwyr â gwneud unrhyw beth am y cynllun Tir Mynydd ac sydd bellach yn gofyn i’r Gweinidog Cyllid ddatrys y broblem ar ei ran. Mae hynny’n mynnu llawer gan linellau’r gyllideb fel y maent ar hyn o bryd. Efallai y dylai Mick Bates fod wedi siarad â’r Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig cyn codi’r mater gyda’r Gweinidog Cyllid.

Fel y deallaf innau’r sefyllfa, mae £20 miliwn yn y llinell gyllideb ar gyfer contractau meddygon teulu. A dderbynia’r Gweinidog yr hyn a nodir gan nifer o arbenigwyr, sef, pe ystyrid canlyniadau llawn cyflwyno’r contract ar gyfer meddygon teulu, y gallai’r ffigur hwnnw fod mor uchel â £280 miliwn? Sut mae’r Gweinidog yn disgwyl i’r gwasanaeth iechyd ddelio â’r diffyg o £260 miliwn? A oes arian ar gael yn y gyllideb i ymdrin â’r diffyg hwnnw?

As the Plaid Cymru spokesperson on sustainable development—a subject that is of great interest to you—do you share my concern that there is less money in this budget for the key areas of flood prevention and coastal protection? We should seriously consider the implications of that.

I share that concern. Not investing in disaster prevention is a dangerous tactic, as addressing the consequences is much more expensive. I look forward to hearing the Finance Minister’s response to that point.

I now turn to the education budget. In its review of the Welsh language in education, the Education and Lifelong Learning Committee noted that the system needs to be reorganised to ensure the status of the Welsh language, and that substantial investment is required in early years education in order to create an educational continuum, which would feed into primary and secondary education, as well as further and higher education. There seems to be no money for that in the budget. The education system is our only hope if we are to increase the number of Welsh speakers in Wales and thus increase the percentage of the population that can speak the language, and substantial investment is required to achieve that. Did the Minister for Education and Lifelong Learning make a special request to the Finance Minister that a specific sum of money for that work be included in the budget?

Cefnogaf gyllideb derfynol y Gweinidog, sy’n rhoi llawer o newyddion da. Cyllideb i bawb yng Nghymru ydyw. Mae’n ofnadwy gwrando ar David Davies yn cynnig sylwadau ar ran criw treth y pen, ar ôl yr hyn a wnaethant yng Nghymru. Ni allaf ddeall pam nad yw’r grŵp Ceidwadol yn dweud y drefn wrtho ac yn ei ddisgyblu yn sgîl ei sylwadau ar leiafrifoedd o dan anfantais. Dylai’r ffaith y gwna sylwadau o’r fath godi cywilydd ar y grŵp. Fel y dywedodd Helen Mary, mae’n gywilydd i’r Blaid Geidwadol. Pe byddai Iain Duncan Smith yn gwrando, mae’n debyg y byddai’n ymddiswyddo o’i herwydd. Mae’r Blaid Geidwadol yn y sefyllfa bresennol oherwydd sylwadau o’r fath. Nid yw pobl yn anghofio, a dyna pam nad oes gan y Ceidwadwyr Aelod Seneddol yng Nghymru. Dyna pam mai dim ond un Aelod Cynulliad sydd ganddynt hefyd—sef Mynwy—ac wyth unigolyn sydd wedi ennill y loteri.

Fel un o’r rhai a enillodd y loteri, cofiaf mai rhywun a enillodd y loteri oedd Prif Weinidog Cymru am gyfnod ac a roddodd le i chi yn y Cabinet. A ydych yn condemnio’r system a’r lle a sicrhaodd i chi yn y Cabinet?

Ni chefnogais y system loteri erioed. Yr wyf yn ddiolchgar ichi, gan eich bod wedi dweud sawl gwaith fod cyfiawnhad rhesymol dros fy lle i yn y Cabinet. Gobeithiaf y glynwch wrth hynny.

Mae’r gyllideb hon yn cynyddu’r cyfleoedd i bobl o ran iechyd, trafnidiaeth, addysg a llywodraeth leol. Rhaid ichi gydnabod ei bod wedi ei chanmol ledled Cymru. Caiff tri ysbyty newydd eu hadeiladu yng Nghymru o ganlyniad i’r gyllideb hon—yr wyf wrth fy modd y bydd un o’r ysbytai hynny yn fy etholaeth i. Mae arian ychwanegol hefyd i ffyrdd a’r rhwydwaith priffyrdd, y bu hir ddisgwyl amdano. Rhoddir y symiau arian mwyaf erioed i’r gwasanaeth iechyd. Mae hyn i gyd yn bosibl gan ein bod yn gweithio mewn partneriaeth â Llywodraeth y DU ac oherwydd y symiau mwyaf erioed a ddyrannwyd yn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant. Er nad ydych yn hoffi clywed amdano, dyma ganlyniad cydweithio rhwng Llywodraeth Lafur y DU a Llywodraeth Cymru o dan arweiniad y Blaid Lafur er budd pobl Cymru.

Dyma gyllideb o newyddion da i bobl Cymru. Canmolaf y Gweinidog, gan ei bod wedi gwrando ar y bobl ac wedi targedu lleiafrifoedd, cymunedau difreintiedig a’r rhai y gwahaniaethir yn eu herbyn. Dylai fod yn falch o hynny. Yr ydym am newid pethau: dyna ddiben y Cynulliad a datganoli. Nid oes lle i athroniaeth amherthnasol y Blaid Geidwadol yn y Cynulliad.

Yng ngoleuni’r drafodaeth am y sefyllfa o ran cronfeydd wrth gefn yn y gyllideb ragarweiniol a’r gyllideb derfynol, byddai’n ddefnyddiol pe byddwn yn anfon nodyn i’r Aelodau i egluro’r sefyllfa. Mae Peter Black wedi unioni’r sefyllfa yn y ddadl heddiw ac yn y ddadl ar y gyllideb ragarweiniol. Pryderaf fod llawer o wybodaeth anghywir ynghylch y sefyllfa o ran cronfeydd wrth gefn, er bod ein cronfeydd wrth gefn, mewn gwirionedd, yn uwch nag erioed o’r blaen ym mlynyddoedd 2 a 3.

Dylai Janet Ryder a llefarydd gwrthblaid y Torïaid wneud eu gwaith cartref ac edrych ar Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998 cyn codi mater setliad Ysgrifennydd Gwladol Cymru fel rhan o’r ddadl ar y gyllideb. Ymddengys hefyd i Janet anghofio fy araith yn ystod y ddadl ar y gyllideb ragarweiniol, oherwydd iddi nodi fy mod wedi gwneud gwaith da wrth ymateb i geisiadau Plaid Cymru am arian ar gyfer gwasanaethau cyffuriau. Yn ystod yr araith honno, dywedais:

‘Ers ymgymryd â’r cyfrifoldeb dros gamddefnyddio sylweddau yng Nghymru, yr wyf wedi bod yn edrych yn fanwl ar yr hyn y gellir ei wneud i wella argaeledd triniaeth ledled Cymru. Yr wyf bellach wedi derbyn adroddiad am y galw am wasanaethau a’u hargaeledd. Yr wyf yn ystyried yr adroddiad hwn ochr yn ochr â’r ymatebion i’r ymgynghoriad ar sdrwythur timau alcohol a chyffuriau ledled Cymru yn y dyfodol. Byddaf yn gwneud cyhoeddiad am yr adnoddau i wasanaethau triniaeth yn fy nghyllideb derfynol’.

Bu hon yn un o fentrau’r Llywodraeth o’r cychwyn cyntaf; nid oes a wnelo dim â galwadau’r gwrthbleidiau am arian ychwanegol. Yn wahanol i’r gwrthbleidiau, nid wyf yn ymwneud â gwleidyddiaeth datganiadau bachog; realiti a newid bywydau pobl yw’r unig bethau y mae gennyf ddiddordeb ynddynt. Pe byddai David Davies yn gwybod unrhyw beth am y sefyllfa o ran cyffuriau, ni fyddai wedi gwneud y sylwadau a wnaeth heddiw. Mae’r heddlu a phobl eraill sy’n gysylltiedig â’r broblem yn dweud wrthyf fod yn rhaid imi fynd i’r afael â phroblem aildroseddu a sicrhau nad yw pobl yn dod i gysylltiad â chyffuriau—

Nid ydych yn deall y materion hyn. Mae’n amlwg—

Mae rhai Aelodau wedi cwyno am ddiffyg tryloywder. Mae ffigurau’r gyllideb yn hollol dryloyw. Yr oeddwn yn synnu clywed y sylwadau am ofal i’r henoed a gofal hirdymor. Gall unrhyw un weld o’r gyllideb—os darllenodd y gwaith papur—fod arian wedi ei drosglwyddo i setliad y grant cynnal refeniw. Mae hynny mor amlwg â golau dydd.

Crybwyllodd Mick Bates goedwigaeth. Caiff prif grŵp gwariant coedwigaeth ei gynnwys yn y gwaith papur, ac mae hyn yn nodi ein gwariant. Gwnaethom ymrwymiadau ar gyfer strategaeth coetir Cymru a materion eraill, gan gynnwys cynlluniau’r Comisiwn Coedwigaeth. Mae coedwigaeth yn bwysig, a dyrannwyd mwy o arian ar gais y Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig a Chymru Dramor.

Crybwyllodd Janet dai, ac mae Peter Black wedi egluro ffigurau’r gyllideb tai. Gofynnodd Tom Middlehurst ynghylch Clwyd Theatr Cymru. Mae Jenny Randerson a minnau yn pryderu ynghylch hyn; rhaid inni ymdrin â’r broblem dyledion, ond rhaid inni ymdrin hefyd â’r mater ehangach o theatr yng Nghymru. Yr ydym yn ymwybodol o’ch sylwadau, Tom. Mae Jenny a minnau yn ystyried y taliad a wnaed drwy Gyngor Celfyddydau Cymru i dalu’r ddyled. Gobeithiaf fod hynny yn tawelu’ch meddwl. Sicrhaf bob Aelod fod Jenny a minnau yn trafod materion ehangach ynglŷn â’r theatr yng Nghymru. Nodwyd bod rhaid ymdrin â’r materion refeniw cyn 2004-05.

Cytunaf â David Ian Jones nad yw dyrannu arian yn ddiben ynddo’i hun, o ran iechyd. Dyna pam y gwnaethom ystyried adroddiad Wanless a’i argymhellion ar gyfer yr agenda iechyd a gofal cymdeithasol. Mae’n bwysig cydnabod nad ydym wedi rhoi arian i iechyd heb reswm. Mae prosiectau penodol—

Anogaf yr Aelodau i gefnogi’r gyllideb.