Bydd yr Aelodau’n gwybod bod sefydlu ysbytai sefydledig yn elfen allweddol yn Araith y Frenhines a draddodwyd yr wythnos diwethaf. Mae’n bwysig estyn y datblygiad polisi hwn i Gymru, un ai drwy fesurau Mr Milburn neu drwy Fesur GIG (Cymru). Efallai y bydd rhai Aelodau’n gofyn pam y dylem ddilyn Lloegr. Mae hwnnw’n gwestiwn teg, gan y byddai’n gwbl gyfiawn datblygu polisi gwahanol yng Nghymru. Fodd bynnag, rhaid llwyr gyfiawnhau unrhyw wahaniaeth rhwng Cymru a Lloegr mewn maes polisi mor bwysig a rhaid dweud wrth bobl Cymru pam y mae’r llwybr yr ydym yn ei ddilyn yng Nghymru’n wahanol i’r un sydd i’w ddilyn yn Lloegr. Ystyrir bod y llwybr a ddilynir yn Lloegr yn hanfodol i ddarparu gofal effeithiol mewn ysbytai GIG yn yr unfed ganrif ar hugain.

Efallai y bydd yr Aelodau’n deall y pwnc yn well os egluraf statws ysbytai sefydledig. Mae model yr ysbyty sefydledig yn wahanol i’r model presennol dan Lafur clasurol, neu beth bynnag y mae Prif Weinidog Cymru’n galw’r Blaid Lafur yng Nghymru’n awr. Byddai ysbytai sefydledig yn gyrff ariannol ymreolus nad ydynt yn gwneud elw a fyddai’n gorfod defnyddio eu holl gyllid i ddarparu gofal iechyd y GIG. Byddent yn annibynnol hefyd ar ymyrraeth y Llywodraeth. Mae’n bwysig cydnabod y câi’r ysbytai eu trwyddedu a’u rheoleiddio. Yr oeddwn wedi gobeithio y câi’r ysbytai yr hawl i fenthyca, ond ymddengys nad oedd Mr Milburn wedi llwyr ennill y ddadl honno â’r Canghellor. Efallai mai’r Canghellor yw’r un olaf a all achub y Blaid Lafur yng Nghymru, oherwydd mae arnaf ofn bod y Prif Weinidog eisoes yn collfarnu polisi’r Blaid Lafur yng Nghymru a’i hymagwedd sosialaidd, dra chanoledig.

Dywedasoch y byddai’n rhaid defnyddio’r holl adnoddau i ddarparu gofal iechyd GIG. A yw hynny’n dileu’r posibilrwydd o ddefnyddio cyfleusterau mewn sefydliadau o’r fath ar gyfer ymarfer preifat?

Nid wyf am drafod ymarfer preifat. Mae’n debyg ei bod yn well peidio â’i gymysgu â’r hyn yr ydym yn ei gynnig. Os câi ymarfer preifat ei ddarparu mewn cyfleusterau GIG, gallem beryglu’r egwyddor dan sylw. Ni ellid ond ei gyfiawnhau os gallai gofal GIG elwa’n sylweddol ar yr adnoddau a gynhyrchid. Pwysleisiaf y byddai ysbytai sefydledig yn dilyn partneriaeth â’r sector preifat. Er enghraifft, wrth ddarparu gofal dewisol effeithiol, gallai ysbytai wneud cytundeb â’r sector preifat a darparu gofal o’r fath yn lleol gan ddefnyddio cyfleusterau o’r fath. Byddai hynny’n agwedd bwysig ar ddarparu. Mae model yr ysbyty sefydledig yn cynnig dull gwahanol o weithredu i’r model sosialaidd sy’n cael rhwydd hynt yng Nghymru ar hyn o bryd. Mae Llafur Newydd o leiaf wedi mynd yn ôl at yr hen gysyniad o ymddiriedolaethau ymreolus, a oedd yn cael eu datblygu dan y Blaid Geidwadol pan oedd mewn Llywodraeth, ac wedi symud ymlaen ddechrau’r 1990au.

Rhoddaf ddwy floedd i Lafur Newydd, ond nid yw wedi mynd yn ddigon pell. Un broblem ynghylch cynigion y Blaid Lafur yn Lloegr yw na fyddant ond yn cynnwys nifer fach o ysbytai yn y lle cyntaf. Fodd bynnag, oherwydd y feirniadaeth y gallai system ddwy haen godi am na fyddai statws ysbyty sefydledig yn gyffredin ac yn agored i’r holl ysbytai GIG, mae’r Adran Iechyd wedi dweud ei bod yn disgwyl y bydd yr holl ysbytai yn Lloegr yn dilyn y llwybr hwn ac yn meddu ar statws ysbyty sefydledig o fewn pump i 10 mlynedd. Dyna a wneir yn Lloegr. Yng Nghymru, ni ddilynir y cysyniad o ysbytai sefydledig, yn awr nac yn y dyfodol, os bydd y Blaid Lafur yn dal i reoli.

Cefnogwyd y cysyniad o statws ysbyty sefydledig gan y Gymdeithas Feddygol Brydeinig a ffederasiwn y GIG. Wrth gwrs, mae’r gymdeithas am gael rhagor o fanylion, ac mae hynny’n bwynt teg. Yr oedd Dr Ian Bogle yn croesawu

y ddihangfa oddi wrth fiwrocratiaeth ddiangen, a gallu dilyffethair i ddatblygu dulliau newydd o ddarparu gofal gwell ar gyfer cleifion. Dylai’r rhyddid hwn fod ar gael i’r holl ysbytai.

Polisi Ceidwadwyr Cymru yw y byddai’r rhyddid hwnnw ar gael i’r holl ysbytai. Mae hynny’n wahaniaeth pwysig. Mae’r Blaid Geidwadol yn unfryd yn ei dymuniad i estyn yr egwyddor hon i’r holl ysbytai, tra bydd y Blaid Lafur yn Lloegr yn cyfyngu arni yn y lle cyntaf a, hyd y gwyddom, ni fydd y Blaid Lafur yng Nghymru yn dilyn y llwybr hwn o gwbl. Mae’r Llywodraeth Lafur/Democratiaid Rhyddfrydol yn benderfynol o gadw’r hyn a ystyriaf fi’n fodel sosialaidd, biwrocrataidd a thra chanoledig. Nid ydym yn siarad yn ddifrïol am hyn, gan y byddai llawer yn dadlau mai model sosialaidd yw’r un gorau i ddarparu gofal iechyd GIG ar gyfer pawb. Fodd bynnag, rhaid ei gyfiawnhau. Yn ein barn ni, nid yw’r model hwn yn llwyddo ac nid hwn ychwaith yw’r dull gorau o sicrhau gofal iechyd i bawb, sef y prif amcan sydd gan bob Aelod, yr wyf yn tybio. Ymddengys fod Plaid Cymru’n cyd-fynd â model sosialaidd ond ei bod yn debygol o gynnig strwythur gwahanol. Dywedaf ‘yn debygol’ oherwydd, yn achos Plaid Cymru, mae’n rhywbeth sydd ar y gweill, sydd braidd yn rhyfedd ac etholiadau’r Cynulliad yn dynesu. Fodd bynnag, mae’n ymddangos y bydd yn cynnig system sy’n defnyddio 15 o’r awdurdodau iechyd hen ffasiwn a fodolai cyn y diwygiadau ddiwedd y 1980au. Ni chredaf y bydd hynny’n gweithio, ond bydd yn rhaid i Blaid Cymru gyfiawnhau ei pholisi i’r etholwyr.

Mae’n beth da y bydd gan etholwyr Cymru ddewisiadau pendant wrth bleidleisio yn etholiad y Cynulliad ym Mai 2003. Bydd y Blaid Geidwadol yn cynnig model ysbytai sefydledig llawn, gan fynd â’r polisi ymhellach byth nag a wnaiff Llafur Newydd yn Lloegr.

Mae bob amser yn anodd ymateb pan yw David yn cynnig syniadau o’r fath, gan mai ffurf ofalgar gyfrannog David Melding ar athroniaeth Geidwadol yw hon, sef wyneb bron yn dderbyniol y Blaid Geidwadol yng Nghymru. Gwaetha’r modd, cofiwn yr hyn a wnaeth y Blaid Geidwadol i’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Yn anffodus, mae’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a’r weinyddiaeth Lafur bresennol wedi parhau â’r tuedd hwnnw. Pam na wnewch fuddsoddi mewn gwasanaeth iechyd y gall pawb ei ddefnyddio ar sail angen, yn hytrach na symud tuag at system ddwy haen lle y bydd rhai’n cael gwasanaeth rhagorol ac eraill yn cael eu gadael heb wasanaeth o gwbl?

Gwadaf y byddai’n system ddwy haen. Yr her a wynebwn yw sut y gallwn ddarparu gofal ysbyty effeithiol, amserol ar gyfer pawb, system y gall pobl fod yn ffyddiog y bydd yn rhoi gwasanaeth iddynt pan fo arnynt ei angen. Mae’r system bresennol yn siomi pobl, a chredaf y byddai system newydd, yn seiliedig ar gysyniad yr ysbyty sefydledig, yn debygol o lwyddo. Gwaetha’r modd, byddai dan fygythiad o dan Lywodraeth Lafur. Fodd bynnag, dan Lywodraeth Geidwadol yng Nghymru byddai’n adfywio’r GIG, gan arwain at gadw gofal iechyd i bawb, sef yr egwyddor hanfodol y credwn ynddi.

Let us view this in practical terms, and consider south-west Wales, where there are three trusts and four general hospitals—in Llanelli, Carmarthen, Haverfordwest and Aberystwyth. If one of those hospitals were to be designated a foundation hospital, what would be the effect on the other hospitals?

Mae’n hollbwysig cadw’r strwythur presennol o ysbytai cyffredinol, sef ysbyty ag adran ddamweiniau ac achosion brys, yn ôl fy niffiniad i. Nid oes bwriad i gwtogi’r nifer. Yr wyf yn datgan hynny’n ddiamod. Bydd y nifer o ysbytai cyffredinol aciwt â chyfleusterau damweiniau ac achosion brys yr un peth o dan y system hon—

Nid wyf am ildio eto. Yr wyf wedi siarad am wyth munud a hanner. Os siaradwch yn y ddadl hon, Cynog, ceisiaf ymyrryd ac ymdrin â’r mater ymhellach.

A yw’r system bresennol yn gweithio o dan Lafur? A allwn ymddiried yn y model sosialaidd, tra biwrocrataidd hwn? Er gwaethaf y cynnydd sydyn yn y gwariant ar iechyd—bu’n sydyn, ac yn ddigyffelyb hyd yn oed—caiff llai o gleifion eu trin yn awr na chyn dyfodiad y Cynulliad. Mae hynny’n gondemniad ofnadwy ar berfformiad Llywodraeth y Cynulliad hyd yn hyn. Mae’r gweithgaredd cleifion mewnol yn ystod y flwyddyn ddiwethaf wedi gostwng o 1 y cant ac mae gweithgaredd cleifion allanol newydd yn y flwyddyn ddiwethaf wedi gostwng o 1.5 y cant, er gwaethaf y gwariant mwyaf erioed. Mae cynhyrchiant yn y GIG ar ei isaf ers degawd yn awr.

Mae Llafur wedi llwyddo mewn un maes: mae nifer y biwrocratiaid wedi cynyddu’n aruthrol, dair gwaith yn gyflymach na nifer y meddygon a’r nyrsys. Mae 9 y cant yn fwy o fiwrocratiaid o dan y Blaid Lafur o’i gymharu â 3 y cant yn fwy o staff rheng flaen. Bu rhywfaint o gynnydd o leiaf, ond dim byd tebyg i’r cynnydd yn nifer y biwrocratiaid. Er hynny, mae cyfradd uchel o swyddi gwag yn y staff rheng flaen, sydd ar ei huchaf erioed ac yn broblem barhaus.

Fel y gwyddom, mae’r rhestrau aros wedi codi i’r entrychion o dan y Blaid Lafur. Cynigiodd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol leihau’r rhestrau aros i gleifion mewnol i 65,500 erbyn Mawrth 2001. Ar hyn o bryd, y ffigur hwnnw yw 72,400. Ymhell ar ôl Mawrth 2001, mae wedi methu â chyflawni ei hymrwymiad—mae ffigurau’r rhestr aros yn uwch o lawer na’r hyn a addawodd. Mae’r rhestrau aros i gleifion allanol wedi codi o 101,000 yn 1997 i 238,000 heddiw. Mae hwnnw’n gynnydd syfrdanol.

Beth am y ffordd ymlaen? Mae rhai’n awgrymu na ddylem gael statws ysbyty sefydledig yng Nghymru am y gallem wneud pethau’n wahanol ac na allwch ddilyn y llwybr hwn os ydych am gael gwasanaeth effeithiol i bawb. Mae ysbytai sefydledig yn boblogaidd yn Ewrop lle y ceir gofal iechyd i bawb. Fe’u defnyddir yn Nenmarc a Sweden—mae Denmarc yn wlad fechan ac mae Sweden yn eithaf bach. Fe’u defnyddir hefyd yn Sbaen, felly mae’r model hwn wedi’i gymeradwyo ledled Ewrop. Hwn yw’r unig fodd i ail-greu effeithiolrwydd gofal iechyd y GIG mewn ysbytai yn y wlad hon. Nid yn unig y mae’r GIG yn ddiogel yn nwylo Plaid Geidwadol Cymru, ond dim ond yn ein dwylo ni y gallwn gael gofal ysbyty GIG effeithiol ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain. Ein plaid ni yw’r unig un a chanddi’r weledigaeth i sicrhau’r flaenoriaeth polisi cyhoeddus eithriadol hon.

Ein polisi ni yw cael 15 ysbyty sefydledig; er mwyn ateb cwestiwn Cynog ynghylch a fyddem yn torri’r nifer o ymddiriedolaethau—ni fyddem. Byddem yn cael 22 ymddiriedolaeth gofal sylfaenol. Mae gofal sylfaenol yn dal i fod yn wasanaeth effeithiol yn y wlad hon, diolch byth, er bod angen ei feithrin yn ofalus i sicrhau nad yw’n profi’r math o argyfwng a gawsom yn ddiweddar mewn gofal ysbyty. Byddem hefyd yn cael corff iechyd annibynnol i Gymru gyfan, gan roi gobaith newydd i gleifion Cymru. Yr unig obaith i gael GIG effeithiol ar lefel yr ysbytai yw newid trawiadol o’r math hwn yng nghyd-destun symud oddi wrth fodel sosialaidd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol—newid a fydd yn sicrhau gofal effeithiol i bobl Cymru.

Tra yr ydych yn yr hwyl, a wnewch gadarnhau y caiff y GIG dan eich cynllun chi ei ariannu’n llawn drwy drethiant cyffredinol?

Yn hollol. Yr wyf yn falch eich bod wedi rhoi cyfle imi ymdrin â’r mater hwnnw. Rhaid ariannu’r GIG yn llawn drwy drethiant ac ni fyddai unrhyw sôn am wahanol lifoedd ariannu ond yn drysu pethau ar hyn o bryd ac yn codi pob math o fwganod. Nid ydym am i hynny ddigwydd. Yr ydym am ddiwygio strwythur y GIG fel ei fod yn wasanaeth effeithiol.

Mae’r gwelliannau braidd yn ddifenter. Yr wyf yn amau bod parch oediog gan y Trefnydd at ein cynnig. Os derbynnir y gwelliannau hynny, byddwn yn ymatal rhag pleidleisio. Ni roddaf gyfle i’r Trefnydd ddweud ein bod wedi pleidleisio yn erbyn strwythur presennol yr ysbytai cyffredinol. Byddem yn cadw hwnnw. Serch hynny, rhaid ei ddiwygio a’i seilio ar ysbytai sefydledig.

Cynigiaf welliant 2. Ar ddiwedd y cynnig, ychwanegu:

Gan y buom oll mor awyddus i ddarllen polisïau a maniffestos ein gilydd yn yr wythnosau diweddar, dechreuaf â dyfyniad:

Mae’r Llywodraeth yn credu y bydd hunanlywodraeth i ysbytai’n hybu ymdeimlad cryfach o berchnogaeth a balchder lleol, gan adeiladu ar sail y stôr enfawr o ewyllys da a geir mewn cymunedau lleol. Bydd yn ysgogi ymrwymiad ac yn harneisio sgiliau’r rhai sy’n uniongyrchol gyfrifol am ddarparu gwasanaethau.

Dyfalwch bwy a ddywedodd hynny. Tony Blair? Alan Milburn wrth sôn am ysbytai sefydledig? Efallai. Mae’n swnio mor debyg i Lafur Newydd. Mewn gwirionedd, daw o ‘Working for Patients’—y ddogfen Geidwadol ddisigl a gwael, a gychwynnodd farchnad fewnol ddigredyd y GIG yn 1989. Mae’n amlwg bod y Torïaid yn cymeradwyo’r cysyniad o ysbytai sefydledig gan y bu yn un o’u hamcanion ers dros ddegawd. Bellach mae Llafur Newydd yn rhoi hen syniadau’r Torïaid ar waith. Mae’r Torïaid yn glir: mae ysbytai sefydledig yn gam ar y ffordd at chwalu a phreifateiddio’r GIG.

Yr ydym ni, ym Mhlaid Cymru, yn glir. Gwrthwynebwn y cysyniad o ysbytai sefydledig am ein bod yn cytuno â’r Torïaid y bydd yn arwain at yr union beth y maent yn ei ddatgan. Bydd Plaid Cymru yn pleidleisio yn erbyn y cynnig hwn gan fod y cysyniad o ysbytai sefydledig yn groes i bopeth y credwn y dylai’r gwasanaeth iechyd fod. Mae ysbytai sefydledig yn sefydliadau annibynnol sy’n eu hariannu eu hun. Byddant y tu hwnt i reolaeth yr Adran Iechyd ac yn lled-wahanedig oddi wrth y GIG. Pennir eu canllawiau ariannol a chlinigol gan y grwpiau lobïo pwerus oddi mewn iddynt. Byddant yn rhoi gofal tameidiog, yn llesteirio cynllunio rhanbarthol strategol ac yn canolbwyntio ar lawdriniaeth gyflymach, haws a rhatach er mwyn cadw eu statws breintiedig. Os ydych yn byw ger ysbyty sefydledig, peidiwch â bod â salwch cymhleth, peidiwch â bod yn hen a pheidiwch â bod yn sâl eich meddwl. Dim ond i’r ysbytai gorau y rhoddir statws sefydledig, gan osod y sylfaen i system ddwy haen o ofal iechyd. Druan ohonoch os cewch eich hun yn un o’r ysbytai tlawd os gweithredir hyn. Gwelsom hyn o’r blaen ym meysydd iechyd, addysg a’r economi. Mae’r cryf yn ymgryfhau ar draul y gwan: yr ailddosbarthu mwyaf gwrthnysig—Twm Siôn Cati o chwith.

Felly, mae ein dadl yn un glir. Ni wnawn gefnogi na’r cysyniad na’r arfer—yr ydym yn ei wrthwynebu’n llwyr. Beth am Lafur Newydd yng Nghymru? Beth yw ei safbwynt ef a beth yw ei farn am ysbytai sefydledig? Mae’n nodi ysbytai sefydledig—am weledigaeth ryfeddol o eglur, am egwyddorion cadarn, am gyfrifoldeb rhagorol. Am olygfa ddinistriol, sefyll ar y naill droed ar ôl y llall, ceisio rhoi’r mater o’r golwg a dianc drwy nodi’r cysyniad o ysbytai sefydledig fel pe bai’n fater dibwys. Mae’n ceisio rhedeg gyda’r cadno a hela gyda’r cŵn—gwers y mae’n ei dysgu gan Alun Michael yn ei swydd newydd. Mae’n ceisio bodloni Millbank, gan wybod na fydd ei gefnogwyr yma’n ei oddef. Mae wedi’i ddal. Dychmygwch y ddadl ymysg y grŵp Llafur Newydd yr wythnos hon—i ba ffordd yr awn? Beth a ddywedwn? Sut y gwnawn ddianc rhag hyn?

Heriaf y Llywodraeth: a yw’r cysyniad o ysbytai sefydledig yn un da neu’n un drwg? Yr wyf am gael atebion di-lol. Fodd bynnag, yr wyf yn siŵr na fyddaf yn eu cael. Wedi’r cwbl, beth y gallwch ei ddisgwyl gan Lywodraeth sy’n ymateb i’r ystadegau iechyd gwaethaf drwy bwyso am ailstrwythuro o’r bôn i’r brig? Bu 83,000 o bobl yn aros dros chwe mis i weld ymgynghorydd. Beth yw’r ateb i hynny? Creu 54 o gyrff newydd. Mae dros 250,000 o bobl ar restrau aros mewn gwlad sydd â phoblogaeth o brin 3 miliwn. Beth yw’r ateb? Cwangos partneriaeth leol. Mor hoff yw fy nghleifion truan, dioddefus o hynny—mae’r rhestr o gleifion truan, dioddefus yn dal i dyfu.

Mae’r rhestr aros yn cynyddu o 1,000 o bobl bob mis, bob mis y mae’r Llywodraeth hon mewn grym. Sôn am beidio â chadw at eich maniffesto: ym Mai 1999, cawsom addewid y byddai’r rhestrau aros wedi disgyn i sero. Am lanast y bydd Plaid Cymru yn ei etifeddu ym mis Mai. Yr ydym yn glir ynghylch yr hyn y mae angen ei wneud. Os yw’r 54 darn yn eu lle, ein gwaith ni fydd ceisio eu cael i gydweithio eto. Ein syniad mawr ni yw capasiti. Yr ydym newydd wrando ar 14 munud o David Melding. Newidir ffocws pa strwythur bynnag sy’n bodoli fel mai ei brif flaenoriaeth fydd rhoi rhagor o feddygon, nyrsys, gweithwyr iechyd ac offer.

Mae’n amlwg bod y Torïaid yn cefnogi’r cysyniad o ysbytai sefydledig. Maent yn glir, yn gyson ac yn anghywir. Mae Plaid Cymru’n collfarnu’r cysyniad o ysbytai sefydledig. Yr ydym yn glir, yn gyson ond yn gywir. Ym mhle y saif Llafur Newydd yng Nghymru? Mae’n bryd dod oddi ar y gamfa. Dywedwch wrthym—a ydych yn cytuno â’r cysyniad o ysbytai sefydledig neu beidio?

Mae cyfaill da imi’n feddyg teulu yn y Canolbarth. Yr ydym yn dal i fod yn ffrindiau er fy mod yn gwybod ei fod, o ran ei wleidyddiaeth, yn un o genedlaetholwyr y chwith, a’i fod yn pleidleisio dros y Rhyddfrydwyr erioed, yn ôl pob tebyg—mae pethau felly’n digwydd yn y Canolbarth. Er gwaethaf hynny, yr oedd yn frwd o blaid dal cronfeydd a dywed wrthyf fod hynny wedi newid ei agwedd at reoli gofal iechyd. Ym Mhowys, yr oedd dal cronfeydd yn llwyddiannus dros ben—gofynnwch i’r meddygon teulu os nad ydych yn fy ngredu. Cyn dal cronfeydd, yr oedd fy nghyfaill o feddyg teulu wedi ymrwymo i’r athroniaeth gorchymyn a rheoli y mae’n ymddangos ei bod yn hydreiddio pob datganiad gan ein Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a chan ein Prif Weinidog.

Gwyddwn fod y GIG yng Nghymru’n wynebu anawsterau, ond fe’m syfrdanwyd i hyd yn oed pan ddywedodd fy nghyfaill o feddyg teulu wrthyf yr wythnos diwethaf fod y morâl yn y GIG—lle y gweithiodd ar hyd ei oes—wedi disgyn cymaint, ers terfynu dal cronfeydd, fel ei fod yn credu y bydd yn rhaid datgymalu holl strwythur y GIG. Atebais fod y Ceidwadwyr yn credu mewn datblygu yn hytrach na chwyldro, a’n bod am foderneiddio’r GIG drwy ei wneud yn fwy effeithiol heb wneud niwed iddo. Gwaetha’r modd, mae gan Gymru Brif Weinidog sydd wedi ymgolli gymaint mewn manylion hollgynhwysfawr am bobl a digwyddiadau yn hanes Cymru fel ei fod yn gwbl analluog i ymdopi ag unrhyw agenda o foderneiddio.

Mae’r sefyllfa yng Nghymru’n dirywio. Cefais lythyr eironig braidd oddi wrth y Gwasanaeth Gwaed Cenedlaethol yn fy ngwahodd i roi gwaed; bûm yn rhoi’n rheolaidd ers 25 mlynedd. Mae’r llythyr yn diolch i mi am fy nghefnogaeth, ac yn fy hysbysu mai dim ond drwy gael fy nghymorth y gall y gwasanaeth sicrhau bod cleifion yn cael y driniaeth y mae arnynt ei hangen. Dywed fod y Gwasanaeth Gwaed Cenedlaethol yn trin cleifion o fewn amseroedd aros byrrach erbyn hyn, a bod y cyflenwad o waed yn hollbwysig i’r llwyddiant hwn. Wrth gwrs, daeth y llythyr o Lerpwl yn Lloegr. Ni allai fod wedi’i ysgrifennu yng Nghymru a bod yn fanwl gywir.

Ychydig wythnosau’n ôl, galwais heibio i feddygfa deulu leol, pan oedd un o’r meddygon teulu newydd fod yn darllen ei bost. Yr oedd wedi’i wylltio gymaint gan un llythyr fel y rhoddodd gopi ohono i mi, ac enw’r claf wedi’i dywyllu, wrth gwrs. Yr oedd wedi dod oddi wrth lawfeddyg orthopedig yn yr Ysbyty Orthopedig Robert Jones ac Agnes Hunt byd-enwog yn Gobowen yn sir Amwythig, ac yn ei hysbysu’n greulon na ellid trin ei glaf am ei fod yn byw yng Nghymru. Byddai wedi’i drin pe bai’n byw yn Lloegr. Mae’r ysbyty hwn yn gwasanaethu gogledd a chanolbarth Cymru i gyd. Cyfarfûm â phrif weithredwr yr ysbyty—na ddylid ei feirniadu mewn unrhyw fodd—ac mae’n ymddangos bod yr ysbyty dan gytundeb i ddarparu gwasanaeth gwaelach o lawer yng Nghymru nag y mae yn Lloegr ac mae’r sefyllfa’n gwaethygu. Yr unig ymateb a glywn gan y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a chan y Prif Weinidog yw ailadrodd eu cred ddisigl bod lefelau uwch o wariant ar iechyd yn dangos eu diffuantrwydd a’u hymrwymiad. Nid wyf yn amau eu didwylledd a’u hymrwymiad, ond mae mwy a mwy o dystiolaeth yn awgrymu y dylid gwneud rhywbeth i newid y dull o ddarparu gofal iechyd yng Nghymru. Mae’n gwneud pethau’n waeth ein bod ni yng Nghymru’n gallu gweld y Llywodraeth Lafur yn San Steffan yn gwneud yn union hynny. Mae’n dechrau edrych ar ddulliau o gyflwyno arferion a arweinir gan y claf a’r defnyddiwr yn y GIG ac o luosogi’r ddarpariaeth o ofal iechyd. Y mis nesaf disgwyliwn weld enwi’r ysbyty sefydledig cyntaf yn Lloegr.

Ymhen eiliad, Peter. Mae’r Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd, yr ymddangosai ar un adeg ei fod wedi’i heintio y tu hwnt i wella gan y meddylfryd gorchymyn a rheoli, yn syrthio ar ei fai’n awr ac yn rhoi cleifion o flaen dogma. Bydd llawer mwy o gleifion yng Nghymru’n teimlo’n well o’i herwydd.

Ymddiddoraf yn eich apêl angerddol ar ran cleifion y GIG. Wrth gwrs, yr ydym oll yn credu’n gryf na ddylent orfod disgwyl yn rhy hir. Siawns nad un o’r problemau mwyaf sy’n wynebu’r GIG yng Nghymru yw ei ddiffyg capasiti i ddelio â chleifion. Amharwyd yn arbennig ar hynny, pan oedd y Torïaid yn llywodraethu, drwy gau 70 o ysbytai yng Nghymru, a cholli 7,000 o welyau ysbyty.

Clywais y sylw hwnnw mor aml gan Peter, ac eto mae’r sefyllfa o ran y rhestrau aros wedi dirywio ers inni adael llywodraeth. Ymddengys eich bod yn llwyr anghofio’r pwynt hwnnw, fel y mae Aelodau Cynulliad eraill, pryd bynnag yr ydych yn dechrau ymosod ar y Ceidwadwyr. Mae’r sefyllfa’n waeth o lawer ers inni adael llywodraeth.

Nid ildiaf eto, yr wyf am symud ymlaen rywfaint â’m dadl.

Yr ydym hefyd am weld rhyddhau ein hysbytai oddi wrth fiwrocratiaeth seithug a rhoi rhyddid i bob ysbyty gael benthyca ac arloesi a phennu ei flaenoriaethau ei hun. Cytunaf â’r Prif Weinidog, pan ddywed:

Pam na ddylai’n hysbytai gorau fod yn rhydd i ddatblygu eu gwasanaethau o fewn y GIG fel ysbytai sefydledig? Golyga hynny bŵer yn nwylo’r gweithwyr proffesiynol.

Honno yw’r egwyddor a oedd yn ysbrydoliaeth i ddal cronfeydd. Mae Prif Weinidog Prydain yn iawn, ac mae Prif Weinidog Cymru’n methu’n arw. Bydd pobl Cymru’n talu drwy boen corfforol a gofid meddwl. Cytunaf ag Ysgrifennydd Gwladol Llafur dros Iechyd yn San Steffan, a ddywed:

Nid oes angen bellach i weithredu gofal iechyd y GIG yn gyfan gwbl drwy gyrff GIG dan reolaeth linell. Y dasg briodol wrth reoli’r GIG yw goruchwylio system, nid rheoli corff.

Amen i hynny. Trychineb i gleifion yng Nghymru yw na all, neu na wnaiff, ein Llywodraeth sylweddoli hynny. Wrth gwrs, ni fyddai ysbytai sefydledig yn datrys yn syth bob problem y mae’r GIG yn ei hwynebu ond byddent yn creu syniadau newydd ac arloesedd, ac yn peri i’r gweithwyr proffesiynol, sy’n rhoi cymaint erioed i’r GIG ym Mhrydain, deimlo bod ganddynt ran yn y gwasanaeth lle y maent yn gweithio.

Mae hon yn ddadl bwysig, ac ni ddylem gael ein camarwain gan rai o’r sylwadau a glywsom. Dadl a ddewiswyd gan y blaid Dorïaidd yw hon, a byddaf yn falch o’u hannerch ymhen eiliad. Gwrandewais ar araith Dai Lloyd a oedd wedi’i hymarfer yn dda. Mae wedi ymarfer yn dda ers iddo gael ei ansefydlogi yr wythnos diwethaf. Fodd bynnag, ni chawn ysbytai sefydledig yng Nghymru gan fod datganoli gennym, a chan fod y Llywodraeth Lafur wedi rhoi Cynulliad Cenedlaethol i ni—

Ymddengys eich bod yn anghofio, Peter, nad yw’r Cynulliad Cenedlaethol yn meddu ar bwerau deddfwriaethol. Bydd y Mesur i gyflwyno ysbytai sefydledig yn cynnwys Cymru.

Mae gennyf bob ffydd yn fy nghyfaill, y Prif Weinidog, a ddatganodd yn gyhoeddus na chawn ysbytai sefydledig yng Nghymru. Yr wyf yn siŵr y clywch rywbeth gan fy ffrind, y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, yn y dyfodol. Gallwn wneud hyn yn wahanol o dan ddatganoli—dyna’i holl ddiben. Teimladwy yw clywed pryder Aelodau Plaid Cymru ynghylch ysbytai sefydledig yn Lloegr—nid yw eu hanner yn cydnabod bodolaeth Lloegr y rhan fwyaf o’r amser. Gallwn wneud pethau’n wahanol yn awr yng Nghymru, diolch i Lywodraeth Lafur ac i’r ariannu mwyaf erioed gan Ganghellor Llafur. Mae hynny’n bwynt pwysig.

Gan droi at y Ceidwadwyr—hwy sy’n bleidiol i fraint ac anghydraddoldeb. Rhoddant David Melding i siarad yn gyntaf mewn ymdrech i’n swyno. Byddai’n well o lawer gennyf pe byddent wedi rhoi un caled, go iawn o’r asgell dde fel William Graham yn gyntaf fel y gallem ymosod yn iawn arno.

Cyffyrddwyd â’m calon pan ddywedodd Glyn Davies ei fod yn rhoi gwaed. Tynnaf waed o Dori ryw dro, felly dewch yn eich blaen, gadewch inni sôn am hynny. Y gwir amdani yw na wnawn byth anghofio’r 18 mlynedd o lywodraeth Geidwadol a’r anawsterau a wynebwyd gennym. Yr ydym yn dal i geisio eu datrys. Dylid llosgnodi pob Tori yng Nghymru, fel rhybudd iechyd gan y GIG, fel bod pobl yn gwybod pwy ydynt, oherwydd ni anghofiwn fyth mo hynny. Rhaid inni beidio byth â mynd yn ôl i’r dyddiau hynny. Pan siaradant—

Mae Peter yn sôn am flynyddoedd tywyll y Torïaid. Serch hynny, oni fyddai’n falch o fynd yn ôl at ffigurau’r rhestrau aros a adawyd gan y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf, yn hytrach na’r ffigur o 83,000 o bobl ar restrau aros y bydd y Llywodraeth Lafur hon yn eu gadael?

Yr wyf yn sicr bod y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, a’r adnoddau mwyaf erioed ar gael iddi o dan y Llywodraeth hon, yn gweithredu’n gadarnhaol er budd holl gleifion Cymru. Fe’ch atgoffaf am ychydig o faterion dan lywodraeth y Torïaid. Cyfeiriodd Dai Lloyd yn fyr at y gwahaniaethu a weithredwyd gan y Torïaid. Yr ydym oll yn cofio’r practisiau dal cronfeydd. Yr wyf yn eu cofio’n dda, oherwydd ym Mlaenau Gwent yr oedd un practis yn dal cronfa ac yr oedd pawb arall yn gorfod disgwyl. Os oeddech mewn practis a oedd yn dal cronfa, caech flaenoriaeth, ac os nad oeddech, chi oedd yr olaf yn y ciw. Dyna oedd athroniaeth y Torïaid. Yr ydym oll yn cofio—

Yr wyf yn cydnabod y sefyllfa ym Mlaenau Gwent, Peter. Er hynny, a ydych chi’n cydnabod bod pob practis meddyg teulu mewn rhannau eraill o Gymru, ym Mhowys er enghraifft, yn dal cronfa heblaw am un, a’u bod yn llwyddiant mawr?

Mae honno’n ardal fwy cefnog o lawer, lle y gall pobl ddisgwyl byw o leiaf bum mlynedd yn hwy na neb ym Mlaenau Gwent, felly yr oedd y meddygon yn fodlon mynd i’r mannau hynny—llanwyd eu pocedi.

A ydych hefyd yn cytuno, Peter, pe byddech yn ystyried dosbarthiad daearyddol dal cronfeydd, nid yn unig yng Nghymru, ond ledled y Deyrnas Unedig, fod y rhan fwyaf ohono mewn ardaloedd dosbarth canol, maestrefol, a gafodd ffafriaeth? Yr oedd y ddeddf gofal gwrthgyfartal o lai o wasanaethau a llai o gyllid ar gyfer yr ardaloedd mwyaf anghenus yn parhau o dan y trefniant dal cronfeydd. Mae hynny’n gyson â pholisi Ceidwadol. Dyna sut yr oedd hi: yr oedd y sawl a oedd â digon yn cael mwy, a’r sawl a oedd â’r lleiaf yn cael llai.

Yr ydych yn iawn. Fe’ch clywais yn dweud hynny o’r blaen, ac yr wyf wedi’i gydnabod. Ni roesant flaenoriaeth i’r sawl yr oedd arnynt angen gofal fwyaf. Dyna sut y bu i’r Torïaid ddelio â phethau erioed. ‘Ni’ a ‘hwy’ ydyw—cyn belled â’n bod ni’n iawn, nid oes ots amdanynt hwy. Felly y bu erioed. Bellach mae gennym fodel sosialaidd, fel y disgrifiodd David Melding ef, yng Nghymru, ac yr wyf yn falch ohono. Dyna sut yr ydym am fynd ymlaen. Mae’r cyhoedd yn fodlon ar y gwasanaethau cyhoeddus a ddarperir gan staff cyhoeddus, proffesiynol, da. Mae’n ffyddiog am hynny.

Gadewch inni ystyried rhai o’r pethau a gyflwynodd y Torïaid, fel yr ysgolion a gynhelir â grant a’r rhaniadau a barodd hynny—cyfeiriais at faterion eraill yn gynharach—y farchnad fewnol, lle yr arferai rheolwyr gwrdd â’i gilydd bob blwyddyn wrth ddod yn ôl ar ôl negodi contractau pan arferai adnoddau ddod i ben, a phan nad oedd llawdriniaethau’n cael eu cyflawni. Pan ystyriwn strwythur y gwasanaeth iechyd, cofiwn sut y cyflwynodd y Torïaid 30 a mwy o ymddiriedolaethau’n llechwraidd dros nos heb ymgynghori. Bu’n rhaid imi wrando ar hynny yr wythnos diwethaf. Mae cynigion y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar gyfer ad-drefnu strwythur y gwasanaeth iechyd yng Nghymru’n chwyldroadol o ran galluogi cymunedau mewn ardaloedd difreintiedig. O’r diwedd, ni ddywedir wrth bobl yn fy nghymuned i. ‘gwnaiff hynny’r tro’—gallant benderfynu ar eu dewisiadau gyda bwrdd sy’n cynnwys yr holl weithwyr proffesiynol a phobl a etholwyd yn ddemocrataidd. Dyna ddiben democratiaeth. Nid gorchymyn a rheoli potensial—

Yr oeddech yn erbyn cyflwyno’r ymddiriedolaethau iechyd, Peter. Beth yw’ch barn amdanynt yn awr, a pham y mae Jane Hutt yn eu gadael fel y maent?

Yr oeddwn yn erbyn y modd y cyflwynwyd yr ymddiriedolaethau iechyd. Mewn gwirionedd, bûm yn gadeirydd ymddiriedolaeth iechyd am ychydig, cyn i Aelodau daflu hynny ataf. Nid mewn ysbytai sefydledig y mae ein dyfodol, fel yr awgrymwyd. Ni ddylid cael mwy o wahaniaethu. Dylai pawb gael cyfle i chwarae rhan yn eu cymuned. Dylem fynd ymlaen yn gadarnhaol gyda GIG egnïol sydd er budd holl bobl Cymru. Dyna pam nad oes angen ysbytai sefydledig arnom, a dyna pam y bydd cynigion y Gweinidog yn gywir.

Gwrandewais gyda diddordeb ar Peter Law. Mae bob amser yn rhoi gwerth da am arian, ond y drafferth ynglŷn â’i ddadl yw bod popeth a wnaiff Llafur yn iawn bob amser. Fodd bynnag, rhaid ichi ddewis heddiw, Peter. Rhaid ichi un ai ochri â Llafur yn San Steffan, neu gyda Llafur yn y fan hon. Yr wyf yn amau, oherwydd absenoldeb y rhan fwyaf o’r Gweinidogion, y byddai’n well arnoch pe baech yn ochri â Llafur yn San Steffan ar y mater hwn.

Nid oedd y Ceidwadwyr yn deall y cysyniad o ddatganoli: pleidleisioch oll yn ei erbyn, ond yr ydych yma mewn swyddi segur gan fwynhau holl freintiau Aelodau Cynulliad. Fodd bynnag, mae datganoli’n golygu gwneud pethau’n wahanol—onid ydych yn cydnabod hynny?

Fel llawer o bobl ym Mlaenau Gwent, a’ch Aelod Seneddol yn anad neb, ni’m hargyhoeddwyd o werth y Cynulliad, ond yr ydym wedi symud ymlaen ers hynny, a byddech ymhlith y cyntaf i gydnabod hynny, yr wyf yn siŵr.

Buoch yn pregethu am system o reolaeth wladol a oedd yn hen ffasiwn yn yr hen Roeg. Nid yw’r math o ddogma sosialaidd a gyflwynwyd gan y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi bod o fudd i bobl Cymru. Mae ar y Blaid Lafur yng Nghymru ofn ysbytai sefydledig am eu bod yn mynd â phŵer oddi wrth wleidyddion. Dyna’r gwir plaen amdani. Maent yn rhoi annibyniaeth i holl ysbytai Cymru—nid mater o ddethol y goreuon ydyw. Byddem yn anghytuno â Llafur yn San Steffan ar hynny, oherwydd mae ef am ei rhoi i’r ysbytai sefydledig gorau fel y’i gelwir. System ddwy haen yw honno. Yr ydym am i holl ysbytai Cymru gael statws sefydledig. Byddai hynny’n rhoi pŵer i gleifion a chymunedau, ac yn ei gymryd oddi ar wleidyddion. Mae’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn erbyn hynny, er y bydd yn creu mwy o arloesi, mwy o amrywiaeth, a gwell gwasanaethau sy’n adlewyrchu anghenion lleol, ac er y bydd o gymorth yn y frwydr i dorri rhestrau aros a gwella’r gofal am gleifion fel y bu yn Sbaen, Sweden a Denmarc. Dyma wir ddatganoli a dadwleidyddoli ond mae’n fygythiad. Mae’n fygythiad i’r dogma sosialaidd o orchymyn a rheoli, sy’n golygu y bydd pobl Cymru yn gorfod ymdopi â system gofal iechyd a ddatgymalwyd gan y gwledydd yn nwyrain Ewrop cyn gynted ag yr ysgubwyd y llywodraethau comiwnyddol o’r neilltu.

Fe’n cyhuddir weithiau o fod yn hen ffasiwn ond taflwyd amheuaeth ar y math o feddyginiaethau a gyflwynir gan y Gweinidog yn nyddiau’r hen Rufain a’r hen Roeg. Pam y dylem oddef system gofal iechyd sy’n arwain at y rhestrau aros sydd gennym heddiw? Gwyddom nad diffyg adnoddau yw’r achos. Dywedodd yr Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd yn gywir nad oes cydberthynas awtomatig rhwng gofal iechyd a ariannir drwy drethi a gofal iechyd sy’n cael ei redeg gan Lywodraeth ganolog, ac nad yw gwariant ychwanegol yn ddigon ar ei ben ei hun i beri gwelliannau mewn gwasanaethau cyhoeddus. Gobeithiaf ei fod wedi rhoi gwybod am hynny i Weinidog y Cynulliad dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Mae’n drueni na fu’n gwrando. Os oedd Llafur ar dir cadarn yn hyn o beth, byddem wedi clywed llawer o glochdar a brefu ganddynt. Yr ydym ar fin clywed gan un o hen athronwyr yr hen Roeg—

Oni chytunwch mai’r broblem hanfodol yw, yn nhair neu bedair blynedd olaf y Llywodraeth Geidwadol, y bu gostyngiad yn nifer staff y GIG? Fel y dywedodd Peter Black, caewyd mwy o ysbytai, yr oedd llai o welyau a llai o bobl dan hyfforddiant. Dim ond wedi inni gywiro’r problemau sylfaenol hynny, a wnawn ar hyn o bryd drwy gynyddu nifer y staff yn y GIG yn drawiadol, y bydd y problemau a adawyd i ni’n cael eu datrys. Chi sydd wedi gadael hyn—

Hen chwedlau plant yw’r rheini. Pan na allwch gyfrannu i’r ddadl, yr ydych yn codi’r un hen storïau am ein cyfnod ni mewn grym. Yr oeddem yn trin mwy o bobl nag a drinnir yn awr, a chyda mwy o arian. Fel un a chanddo rywfaint o brofiad a gwybodaeth feddygol, dylai hynny beri pryder difrifol i chi. Pam ar y ddaear na wnewch ddefnyddio’r wybodaeth honno i helpu cleifion yn hytrach na helpu gwleidyddion? Yr wyf wedi hen alaru ar orfod sefyll yma a chael nad yw’r Gweinidog yn barod i wrando ar ddadl, ei bod yn amharod i ailystyried, ei bod yn dymuno gwario mwy o arian ar fwy o fiwrocratiaeth a llai o gleifion—

Nid ildiaf. Mae’n hen bryd i’r Gweinidog wrando ar rywun heblaw yr un hen wleidyddion Llafur blinedig sydd â’r un hen atebion. Os gall Alan Milburn ddysgu’r wers, pam na all Jane Hutt?

Yr wyf yn croesawu’r cyfle i drafod agwedd wahanol ar y GIG yr wythnos hon. Mae’r ddadl hon yn codi rhai paradocsau diddorol. Mae’r Blaid Geidwadol, yn Llundain ac yn y Cynulliad Cenedlaethol, yn llwyr gefnogi polisi Llywodraeth Lafur. Dylai’r clychau larwm ganu ar unwaith. Yn ogystal â hynny, mae Llafur yn Llundain yn cynnig dadl baradocsaidd. Un o’i gamau cyntaf mewn Llywodraeth oedd cael gwared â dal cronfeydd, drwy gael gwared â phractisiau dal cronfeydd meddygon teulu, er mwyn datgymalu’r system ddwy haen a oedd wedi’i sefydlu yn y GIG ledled y DU. Eto, heddiw, mae gennym Lywodraeth Lafur, sy’n cyflwyno dal cronfeydd, nid ar gyfer meddygon teulu, ond ar gyfer ysbytai. Mae pryderon gwirioneddol y bydd yr hyn a gynigir yn Llundain yn datblygu’n system gwasanaeth iechyd ddwy haen yng Nghymru. Cydnabyddaf fod David Melding bellach wedi egluro safbwynt y Ceidwadwyr drwy ddweud y byddai’n rhoi statws dal cronfeydd i bob ysbyty yng Nghymru. Mae problemau ynglŷn â hynny, ac fe’u trafodaf yn ddiweddarach.

O ganlyniad i’r polisi a gynigir gan Lafur yn Llundain bydd yr ysbytai gorau’n cael adnoddau ychwanegol. Pan fo ysbytai sy’n perfformio’n dda ac ysbytai eraill nad ydynt yn gwneud cystal, dylid rhoi blaenoriaeth i ymdrin ag anghenion y rhai nad ydynt yn perfformio’n ddigon da. Cyflwynir y polisïau hyn drwy system sêr amheus, sydd ganddynt yn Lloegr. Yr wyf yn ddiolchgar nad ydyw gennym ni yng Nghymru. Mae Llafur yn Llundain yn cynnig system a allai ganiatáu i’r ysbytai sy’n perfformio’n dda gael gwella eu perfformiad ar draul ysbytai y mae arnynt angen adnoddau ychwanegol a chymorth.

Ni wnawn oresgyn y problemau drwy wneud pob ysbyty’n ysbyty sefydledig. Rhaid inni ystyried yn ofalus y math o awyrgylch a greai hynny o fewn y gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru. Credaf—ac mae’r Coleg Nyrsio Brenhinol ac Unison wedi codi’r mater hwn hefyd—y bydd yn achosi brys gwyllt a chystadlu rhwng sefydliadau am adnoddau a staff. Ni fydd hynny’n meithrin y sêl gydweithredol ym mhob rhan o’r gwasanaeth iechyd gwladol yr ydym yn ceisio’i meithrin a’i hyrwyddo yng Nghymru. Gall y system ddarniog, unigol honno arwain at enillion i rai cleifion a staff, ond gall arwain hefyd, fel y gwnaeth ym Mhowys dros y blynyddoedd diweddar, at dalu llai i rai nyrsys nag i nyrsys mewn rhannau eraill o Gymru. Yr ydym yn dal i geisio mynd i’r afael â’r broblem honno. Mae nyrsys ym Mhowys yn cael llai o dâl na nyrsys mewn rhannau eraill o Gymru gan eu bod yn tueddu i aros yn eu cymunedau genedigol, ac nid ydynt yn meddu ar ddigon o adnoddau i symud o gwmpas a dethol y swyddi sydd â’r tâl gorau.

A ydych yn derbyn bod y mater hwnnw, er ei bwysiced, a chytunaf â’ch ymgyrch a’r pwynt a wnaethoch, yn wahanol i fater yr ysbytai sefydledig? Byddai ysbytai sefydledig ar wasgar drwy’r wlad, ac ni fyddai Powys wedi’i heithrio o hynny.

Mae hyn yn rhan hanfodol o fater ysbytai sefydledig gan y byddech yn caniatáu i ysbytai unigol gystadlu am fusnes, masnach a’r staff sy’n rhoi’r gwasanaethau i bobl. Bydd ardaloedd fel Powys yn cael eu troi’n getoau gan y bydd y staff yno’n cael llai o dâl am ddarparu gwasanaethau tebyg i’r rhai mewn rhannau eraill o Gymru am na allant symud o gwmpas y wlad i chwilio am gyfleoedd â thâl gwell.

Onid yw’r mater hwn yn debyg i bolisi Llywodraeth y Cynulliad ar recriwtio athrawon mewn ardaloedd anghenus ac ymarferwyr cyffredinol yn rhai o gymunedau’r Cymoedd lle y mae’n barod i gynnig £5,000 o gyflog yn ychwanegol? Telir £5,000 yn ychwanegol i’r meddygon teulu hyn ond nid yw meddygon teulu ym Mhowys yn cael hynny am eu bod yn fodlon aros lle y maent.

O ystyried eich bod yn cynrychioli rhai ardaloedd difreintiedig iawn fel Port Talbot, a’r ffaith ei bod yn anodd denu meddygon teulu i gwm Tawe uchaf, yr wyf yn synnu eich bod yn beirniadu cynlluniau sy’n dod â staff clinigol hanfodol i’ch etholaeth. Yr wyf yn rhyfeddu. Mae’n amlwg, os pleidleisiwch dros y Torïaid yng Nghanol De Cymru, y gallwch anghofio am recriwtio meddygon yn yr ardaloedd hynny.

A ydych yn cytuno ag Evan Harris, llefarydd y Democratiaid Rhyddfrydol ar iechyd yn Senedd y DU, a ddywedodd ar fater ysbytai sefydledig, yn y ddadl ar Araith y Frenhines yr wythnos diwethaf, y byddai mwy o gleifion yn elwa pe gellid rhedeg pob ysbyty’n lleol?

Siaredais ag Evan fore Llun wrth inni ymweld â fferyllfeydd ledled Cymru i archwilio’r manteision a gyflwynodd y Cynulliad Cenedlaethol. Yr ydym yn blaid wirioneddol ffederal ac nid ydym yn cael ein cyfarwyddo o Lundain, yn wahanol i chi gan ei bod yn amlwg eich bod yn gorfod dilyn safbwynt y blaid a’r hyn a ddywed Llundain. A ninnau’n blaid ffederal, caniateir i’r aelodau ffurfio a datblygu ein polisïau ein hunain yng Nghymru er budd cleifion Cymru. Mae’n ddrwg gennyf na chewch gyfle i wneud hynny yn y Blaid Geidwadol, David.

Mae Llundain yn gorfodi’r polisi hwn o’r brig i’r bôn, yn hytrach na chaniatáu iddo godi o’r gwaelod. Cymunedau a ddylai benderfynu ynghylch darparu eu gwasanaethau iechyd, ac ni ddylai gael ei orfodi arnynt gan Lundain Lafur.

Gallaf ddeall amharodrwydd Aelodau Llafur i drafod y gwasanaeth iechyd, wedi’r cwbl, maent wedi creu’r record waethaf ar faterion iechyd yng Nghymru ers amser maith. Nid oes ond rhaid ystyried y sefyllfa o ran rhestrau aros i gael tystiolaeth i’r gyfres o dor-addewidion y mae’r Llywodraeth Lafur, gyda chymorth bodlon y Democratiaid Rhyddfrydol, wedi llywyddu drostynt. Testun gofid a thristwch yw mai’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, tan ychydig eiliadau’n ôl, oedd yr unig Weinidog yn y rhes flaen a oedd yn gwrando ar y ddadl hon. Mae’r Cabinet, sy’n gyfrifol am bolisi cyhoeddus yng Nghymru—

Bûm i yma gydol yr amser.

Dywedais fy mod yn sôn am y rhes flaen. Os ydych am ymyrryd, Jenny, byddwch cystal â sefyll i wneud hynny. Tan ychydig o eiliadau’n ôl, nid oedd rhes flaen Cabinet Llafur, sy’n gyfrifol am bolisi iechyd a gwariant cyhoeddus yng Nghymru, yn ymdrafferthu i fod yn bresennol yn y Siambr ar gyfer dadl ar fater o bwys aruthrol. Yr wyf yn amau, os câi’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ei dymuniad, na fyddai hithau’n bresennol ychwaith.

Onid ydych yn derbyn mai’r materion sydd o wir bwys yw capasiti a buddsoddi yn y gwasanaeth iechyd gwladol, nid yr eilbeth hwn yr ydych yn ceisio tynnu ein sylw ag ef, ac a fyddai’n arwain at ddioddefaint mewn cymunedau difreintiedig ledled Cymru?

Rhaid i’r Blaid Lafur ddibynnu, fel y gwnaeth erioed, ar y Democratiaid Rhyddfrydol i’w helpu, er yn aflwyddiannus. Bydd pobl Cymru’n cloriannu ymateb y Llywodraeth i’r ddadl hon yng nghyd-destun pwy a oedd yn bresennol yn y Siambr. Byddant yn gweld bod y Prif Weinidog, unwaith eto, yn ofni trafod y materion polisi cyhoeddus pwysig.

Yr wyf yn deall pam nad yw’r Blaid Lafur yn dymuno trafod y pwnc hwn, o ystyried y rhaniad mawr rhwng Llafur yng Nghymru a Llafur yn San Steffan. Croesawn dröedigaeth ddramatig y gwleidyddion Llafur yn San Steffan; mae’n ddrwg gennyf nad yw Llafur yng Nghymru wedi bod yn ddigon cyflym i’w dal. Nid oes dwywaith nad ydym yn gweld datblygu GIG yng Nghymru sy’n seiliedig—

A wnewch ildio?

Na wnaf. Efallai y gwnaf ymhen rhai munudau, pan wyf wedi datblygu’r ddadl. Nid oes dwywaith nad ydym yn gweld datblygu gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru sy’n seiliedig ar fodel sosialaidd gorchymyn a rheoli, a meddygon a nyrsys yn profi mwy a mwy o ymyrraeth o ddydd i ddydd gan y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Mae gennym gomisâr iechyd sy’n credu ei bod yn gwybod yn well na meddygon teulu, ymarferwyr iechyd a chleifion am yr hyn sydd orau i iechyd yng Nghymru.

Lorraine Barrett a Eleanor Burnham a godasant—

Ildiaf ymhen ychydig eiliadau.

Yr ydym am gael Llywodraeth yng Nghymru sy’n ymboeni’n fwy ynghylch darparu gofal ar gyfer cleifion ac yn ymboeni’n llai am newidiadau strwythurol a biwrocrataidd, a syniadau eraill tebyg a ddaw i feddwl y Gweinidog. Dyna’r hyn y mae ar bobl Cymru ei angen a’r hyn y maent yn ei haeddu. Mae arnynt angen Llywodraeth sy’n ymboeni’n llai ynghylch sglein a sbin, ac yn ymboeni’n fwy am ymateb i anghenion y 83,000 o bobl sydd ar y rhestrau aros ar hyn o bryd. Y weinyddiaeth Lafur, gyda chymorth y Democratiaid Rhyddfrydol, sydd wedi creu sefyllfa’r rhestrau aros.

Mae’n ddiddorol clywed y Torïaid yn sôn am dröedigaethau dramatig. Maent yn dweud wrthym yn fwyaf sydyn eu bod am gael dull gweithredu o’r gwaelod i fyny, sy’n gwbl groes i’w dull gweithredu arferol. Diddorol iawn yw eu clywed yn dadlau dros ysbytai sefydledig a rheolaeth leol.

Yr wyf yn deall sefyllfa’r Democratiaid Rhyddfrydol. Dywed eu llefarydd yn Llundain bod rheolaeth leol yn beth da ar gyfer angen lleol tra bo’r Democratiaid Rhyddfrydol yn y Cynulliad yn cyfleu neges wahanol. Deallaf pam y gallent deimlo’n annifyr o orfod cefnogi—

Nid ildiaf eto. Gallaf ddeall annifyrrwch y Democratiaid Rhyddfrydol a hwythau’n gorfod gwneud yn union fel y dywed prif chwip y Blaid Lafur wrthynt. Ni allant ddatblygu eu hymagwedd eu hunain at iechyd yng Nghymru; rhaid iddynt wneud yn union beth y mae Llafur am iddynt ei wneud. Peidiwch â sôn wrthym ni am ddatganoli. Dylech ymdrin ag anghenion y 83,000 o bobl ar y rhestrau aros—rhai y mae’ch plaid chi wedi’u hanwybyddu a’u hesgeuluso—

Nid oes gennyf ddigon o amser i ildio. Anwybyddwyd y bobl hyn a’u hesgeuluso, ac ni ddiwellir eu hanghenion.

Mae ysbytai sefydledig yn arloesol ac yn gyffrous, a dylai’r Blaid Lafur yng Nghymru ystyried y model hwn. Fodd bynnag, ymddengys ei bod yn credu y bydd taflu arian at y gwasanaeth yn datrys y problemau o ran gofal am gleifion. Ni wnaiff hynny, ac nid yw hynny’n dangos ymrwymiad. Dylai’r Blaid Lafur ddangos ei bod wedi ymrwymo i ddatrys problemau yn y gwasanaeth iechyd drwy ddefnyddio’r arian i drin mwy o gleifion. Nid yw’n trin mwy o gleifion yn awr nag a gâi eu trin bum mlynedd yn ôl. Dyna waddol y Gweinidog pan edy ei swydd ar 1 Mai 2003.

Cyfeiriaf at ddigwyddiad diweddar yn fy etholaeth i sy’n peri gofid. Ysgrifennodd etholwr ataf ynghylch materion sy’n ymwneud â chanser y fron. Yr oedd yn ymadfer ar ôl canser y fron ac yn disgwyl ei harchwiliad rheolaidd yn Ysbyty Athrofaol Cymru. Er bod gennyf y parch mwyaf at yr ymarferwyr clinigol yn Ysbyty Athrofaol Cymru, sy’n gwneud gwaith gwych, yr oedd y digwyddiad a dynnwyd i’m sylw ychydig wythnosau’n ôl yn amlygu pryderon dwys ynghylch y gwasanaeth iechyd. Yr oedd i fod i gael archwiliad yn Awst, ond cafodd lythyr yn dweud ei fod wedi’i ohirio tan fis Medi. Wedyn cafodd lythyr arall yn ei ohirio tan fis Tachwedd ac mae bellach wedi’i ohirio tan fis Ionawr. Er mwyn popeth, yr ydym yn ceisio datblygu system gofal iechyd i’r unfed ganrif ar hugain. Nid yw pobl sy’n ymadfer ar ôl anhwylderau clinigol difrifol yn cael y driniaeth y maent yn ei haeddu. Y rheswm a roddwyd am yr oedi hwnnw oedd na allai’r ysbyty recriwtio pobl i wneud y gwaith. Dyna, mae arnaf ofn, fydd gwaddol y Blaid Lafur i Gymru.

Er bod Plaid Geidwadol Cymru wedi penderfynu defnyddio’i dadl i dynnu sylw at y cysyniad o ysbytai sefydledig, yr argraff a gaf yw ei bod yn ymddiddori’n fwy mewn codi cywilydd ar y Blaid Lafur na chyflwyno ei hachos. Nid wyf wedi clywed yr un Aelod Ceidwadol yn cyflwyno dadl glir a phendant dros ysbytai sefydledig. A mis Mai’n dynesu, rhaid iddynt geisio codi cywilydd ar y Blaid Lafur, ond ym mhle’r oedd yr araith o blaid ysbytai sefydledig?

Gwrthododd David Melding ymateb i bwynt Cynog Dafis. Beth a ddigwyddai i’r tri ysbyty hynny yn y De-orllewin na chaent statws ysbyty sefydledig? Fel y gŵyr David yn iawn, y gwir yw y bydd un ysbyty’n mynd yn un arbenigol—a chael yr holl fuddsoddi a’r nyrsys a’r meddygon gorau—a byddai’r tri arall wedi’u diraddio, heb gyfleusterau a heb fuddsoddi. Byddwch wedi creu’r system ddwy haen y dywed David nad yw am ei chael.

Yr unig obaith sydd gan y tri ysbyty hynny i barhau yn y tymor hir yw i ni roi statws ysbyty sefydledig iddynt, pe baent yn ymreolus ac yn gallu llwyddo fel arloeswyr—gwn y gallent wneud hynny pe rhoddid y pwerau hynny iddynt. Byddai system gorchymyn a rheoli sosialaidd yn eu cau, gyda phroses ymgynghori druenus na chaniateid iddi benderfynu dim sy’n mynd ymlaen yn yr ardal honno.

Os yw David yn credu y dylai pob ysbyty fod yn ysbyty sefydledig, pa bwrpas eu cael? Gwnaeth ymdrech wael i ddynwared Alan Milburn heddiw. Yn ei araith ef, dywedodd Alan Milburn mai’r ysbytai gorau a fyddai’n troi’n ysbytai sefydledig. Beth am yr ysbytai gweddol dda? Beth am yr ysbytai hynny na fyddant yn gallu sicrhau bod yr amrediad llawn o wasanaethau ar gael ganddynt?

Ar ran y Blaid Lafur ceisiodd Peter Law roi’r argraff na fydd ysbytai sefydledig yng Nghymru. Gadewch inni weld hynny ar glawr y Mesur. Os dywed mesur San Steffan mai dim ond yn Lloegr y sefydlir ysbytai sefydledig, derbyniaf ei bwynt. Fodd bynnag, mae Araith y Frenhines yn rhoi ar ddeall mai mesur i Gymru a Lloegr a gawn. Mae’r Blaid Lafur yn Lloegr yn hybu’r posibilrwydd y caiff Cymru ysbytai sefydledig. Yr ydym am gael ymateb gan y Gweinidog i’r cysyniad o ysbytai sefydledig. A yw Llafur o’u plaid ai peidio? Rhaid iddynt ateb y cwestiwn hwnnw. Mae’r Torïaid wedi dweud yn bendant ym mhle y maent hwy’n sefyll; mae’n amlwg lle’r ydym ni’n sefyll, ond mae’r Blaid Lafur am eistedd ar y gamfa. Boed iddi ddatgan heddiw a yw o’u plaid ai peidio. A yw o blaid cael gwasanaeth iechyd dwy haen yng Nghymru?

Mae’r Ceidwadwyr wedi achub croen y Blaid Lafur ar y gwir bwnc heddiw, sef methiant y Blaid Lafur i ddarparu gwasanaeth iechyd priodol ar gyfer pobl Cymru. Un o’r datganiadau pwysicaf a wnaed yn y Siambr hon oedd yr un gan y Gweinidog Cyllid yn ei datganiad cyllideb, pan ddywedodd ei bod yn galw ar Derek Wanless i adolygu’r gwasanaeth iechyd. Pam gwneud hynny? Ai am fod gennym wasanaeth iechyd rhagorol yng Nghymru? Ai am fod yr holl arian wedi’i wario’n dda yng Nghymru? Ai am fod gennym ddarpariaeth wych o ofal iechyd yng Nghymru? Gwneir hynny’n benodol am nad yw hynny gennym.

Mae’r ffaith ei bod wedi galw Derek Wanless i mewn yn pwysleisio methiant y Llywodraeth Lafur yng Nghymru i ddarparu gofal iechyd priodol. Beth a wnaiff â Mr Wanless? Mae wedi gofyn iddo adolygu’r modd y caiff arian ei wario ar ddarparu gwasanaethau yng Nghymru. Mae hefyd yn gwrthod arian i’r gyllideb, am ddwy flynedd, hyd nes y cyhoeddir yr adolygiad hwnnw. Nid yw’n ymddiried yn y Llywodraeth i ddarparu gofal iechyd priodol drwy’r system bresennol, ac mae wedi galw ar rywun o’r tu allan i redeg y system ar ei rhan. Dyna pa mor bell y mae’r Llywodraeth Lafur wedi suddo yng nghyd-destun yr argyfwng yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru.

Heddiw, dylai’r Ceidwadwyr fod wedi hoelio’r Llywodraeth ar y mater hwnnw, yn hytrach na mynd ar ôl ysgyfarnog yr ysbytai sefydledig, y gwyddant na chânt eu sefydlu yng Nghymru byth. Gofynnaf i’r Gweinidog, yn ei chyfraniad i’r ddadl hon—

Yr ydych newydd ddweud na chaiff ysbytai sefydledig byth eu sefydlu yng Nghymru. Mae hynny’n ateb eich cwestiwn am y ddeddfwriaeth gyffredinol i Gymru a Lloegr sy’n rhoi inni’r pwerau eilaidd i’w sefydlu.

Y pwynt yw y bydd y Llywodraeth nesaf a sefydlir yma’n sicrhau na fydd ysbytai sefydledig yng Nghymru. Gofynnaf i’r Gweinidog, yn ei chyfraniad i’r ddadl hon, ddweud wrthym—heb ragor o osgoi a heb ragor o sefyll ar y cyrion—a yw o blaid ysbytai sefydledig ai peidio.

Mae’r ddadl hon yn tynnu sylw’r Cynulliad oddi ar y materion y dylai ymboeni’n wirioneddol yn eu cylch. Dylem drafod ein diwygiadau i’r GIG yng Nghymru, a nodir yn ein cynlluniau ac yn ein deddfwriaeth. Yr ydym yma i drafod polisïau a ddilynir yng Nghymru. Dyna pam y mae gwelliant 2 Llywodraeth Cynulliad Cymru’n egluro bod menter yr ysbytai sefydledig yn bolisi a ddilynir yn Lloegr, ac nid yng Nghymru.

Mae’n syfrdanol, David, nad ydych yn cydnabod mai’r elfen allweddol yn Araith y Frenhines i ni yng Nghymru oedd y Mesur Iechyd (Cymru). Cawsom y ddeddfwriaeth honno i mewn i Araith y Frenhines er mwyn delio â’r diwygiadau yr ydym yn bwrw ymlaen â hwy. Ieuan, hwn yw’r Mesur iechyd y dylech ymboeni yn ei gylch oherwydd hwn yw’r mesur y byddwn yn bwrw ymlaen ag ef, gan ddiwygio a chadw ein cynghorau iechyd cymunedol. Fel y gwyddoch, mae hwnnw’n ddatblygiad poblogaidd Cymreig, sy’n seiliedig ar farn a pholisïau yng Nghymru.

Nid wyf yn amau na fyddai’n well gan y Gweinidog drafod polisi chwarae, neu fater tebyg arall. Fodd bynnag, dadl a ddewiswyd gan y Blaid Geidwadol yw hon ac yr oeddem am drafod ysbytai sefydledig.

Os oes arnoch angen ei glywed eto, gallaf eich sicrhau nad yw ysbytai sefydledig yn rhan o’n diwygiadau yma yng Nghymru, ac egluraf ichi’r rheswm am hynny. Mae’r ddadl hon yn rhoi cyfle imi sôn wrth David, Glyn a Dai unwaith eto am yr egwyddorion allweddol sy’n sail i’n hymagwedd at ddiwygio’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru, ac sy’n ymwneud â’r gwasanaeth iechyd gwladol yr ydym am ei adeiladu. Mae’n wasanaeth iechyd sy’n seiliedig ar gydweithredu—nid cystadlu—rhwng ysbytai. Mae ein rhwydweithiau clinigol mewn gwasanaethau cardïaidd a chanser yn eu profi eu hunain drwy gynnal timau o weithwyr iechyd proffesiynol sy’n gweithio mewn ysbytai ac yn y gymuned, i ddarparu gwasanaethau hygyrch o ansawdd da mewn partneriaeth.

Dywedwch eich bod am adeiladu gwasanaeth iechyd gwladol. A ydych yn awgrymu bod Alan Milburn, yr Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd, a’r Prif Weinidog am wneud fel arall?

Yr ydym yma i drafod y diwygiadau yng Nghymru, sy’n seiliedig ar egwyddorion cydweithredu a chydweithio. Yr wyf yn atgoffa’r Aelodau am ein hadroddiad, ‘Mynediad a Rhagoriaeth’, a gyhoeddwyd yng Ngorffennaf 2000.

Nid atebwyd y cwestiwn. Pam nad yw’r mesur yn gwahaniaethu rhwng Cymru a Lloegr? Tynnaf sylw’r Gweinidog at y ffaith nad yw’n beth anarferol i Lafur newid ei feddwl ar faterion. Arferai gredu mewn perchnogaeth gyhoeddus ac yn awr mae ganddo ragfarn yn erbyn perchnogaeth gyhoeddus. Sut y gallwn fod yn ffyddiog na fydd gweinyddiaeth Lafur yn y dyfodol yn meddwl yn wahanol i Jane Hutt? Gallai benderfynu ei bod am gyflwyno ysbytai sefydledig, a byddai’r ddeddfwriaeth yn caniatáu iddi wneud hynny.

Mae’n syndod i mi gynifer o weithiau y mae’n rhaid ailddatgan busnes sylfaenol datganoli. Synnaf at sylwadau o’r fath gan Blaid Cymru. Mae datganoli gennym yng Nghymru yn unswydd i ganiatáu dyfeisio atebion polisi yma a fydd yn diwallu ein hanghenion. Dyna pam y dylem drafod Mesur GIG (Cymru), Cynog, ac nid Mesur nad yw’n berthnasol i Gymru. Yr wyf wedi datgan fy marn yn eglur.

A wnewch ildio?

Yr wyf am gyfleu’r pwyntiau sydd gennyf yn gyntaf. Cyhoeddwyd ‘Mynediad a Rhagoriaeth’ yng Ngorffennaf 2000. Cawsom ddadl dda arno yn y Cyfarfod Llawn. Yr oedd yn ymwneud â chymorth i ysbytai dosbarth cyffredinol yng Nghymru ac yr wyf yn falch o ailddatgan, yng ngwelliant 1, ein hymrwymiad i’n rhwydwaith o ysbytai dosbarth cyffredinol yng Nghymru. Daeth yr adroddiad hwnnw oddi wrth bwyllgor a gadeirwyd gan Dr Hall, Prif Swyddog Meddygol Cymru. Yn y rhagair ysgrifennodd:

‘trwy gyfrwng datblygu rhwydweithiau cyfun gofal medrwn, yn bennaf, ddelio gyda’r ddau amcan—anghydnaws yn ymddangosiadol—a nodir yn nheitl yr adroddiad hwn’—

sef mynediad a rhagoriaeth—

‘cynnal lefelau uchel o fynediad lleol i wasanaethau ar yr un pryd â sicrhau rhagoriaeth yn safon y gwasanaethau clinigol a ddarperir.’

Dyna’r hyn y dylem ei drafod heddiw. Dyna’r ffordd ymlaen i ddiogelu a chynorthwyo ein rhwydwaith o ysbytai a gwasanaethau cymunedol yng Nghymru. Dai, gwnaethoch gymwynas drwy dynnu sylw at ddyddiau’r Torïaid a roddodd inni ddyddiau du’r farchnad fewnol, pan oedd anogaeth i ysbytai gystadlu â’i gilydd a dwyn gwaith ysbytai eraill. Tynnodd Peter sylw at hynny hefyd.

Ynghylch record Llywodraeth Cynulliad Cymru, yr ydym wedi dyblu’r gwariant a’r buddsoddiad ar gyfer y gwasanaeth iechyd. Gwarentir hynny am y tair blynedd nesaf. Mae ein diwygiadau’n cynnwys 8,000 o staff ychwanegol—sydd yn y system ers 1997—adeiladau newydd, mwy o offer, gwella safonau a meithrin arloesedd ym mhob rhan o Gymru. David, mae’n ddiddorol eich bod wedi dechrau datod eich maniffesto. Yr wyf wrth fy modd eich bod yn cydnabod mai ein byrddau iechyd lleol yw’r ffordd ymlaen. Yr wyf yn rhyfeddu bod Plaid Cymru’n gwrthod y datganoli hwnnw.

Hoffwn roi gwybod i chi, Weinidog, am rywbeth a ddywedwyd wrth ffrind i mi gan barameddyg nad oedd ar ddyletswydd y cyfarfu ag ef tra oedd yn teithio o Lundain heddiw. Pan sylweddolodd ei bod yn ymweld â’r Cynulliad, dywedodd rywbeth i’r perwyl bod ‘Jane Hutt yn Weinidog gwych’. [AELODAU CYNULLIAD: ‘O.’] Ac yntau’n barameddyg a oedd yn gweithio yn y gwasanaeth iechyd—[Torri ar draws.]

Rhannaf â chi’r geiriau hynny, Weinidog, gan un sy’n gweithio yn y gwasanaeth iechyd yn y maes. Amser cinio heddiw, dywedodd y parameddyg hwnnw, a oedd heb fod ar ddyletswydd, fod gwelliannau gwirioneddol yn y gwasanaeth iechyd.

Y mater pwysig i ni yng Nghymru yw bod ein diwygiadau’n datganoli pŵer i’n byrddau iechyd lleol. Hwy sydd yn y sefyllfa orau i ddatblygu a darparu gofal iechyd a chymdeithasol. Mae hynny’n rhoi hyblygrwydd lleol. Bu llawer o sôn am ganoli, ond rhoddwyd pŵer yn nwylo’r byrddau iechyd lleol hynny. Mae hyblygrwydd lleol mewn fframwaith o safonau cenedlaethol. Mae’r Aelodau’n cydnabod mor bwysig yw safonau cenedlaethol fel ein fframweithiau gwasanaeth cenedlaethol i glefyd coronaidd y galon ac iechyd meddwl, a ategir gan fuddsoddi ychwanegol digyffelyb. Y buddsoddi ychwanegol hwnnw, a’r safonau cenedlaethol a’r hyblygrwydd lleol yw’r hyn y mae Derek Wanless am ei weld. Dyna pam y gwnaethom ei wahodd i Gymru i’n helpu. Byddaf yn cyhoeddi’r cylch gorchwyl i’w adolygiad o ofal iechyd a chymdeithasol yfory yng nghyfarfod y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ac yr wyf yn siŵr y cawn drafodaeth dda yno ar gapasiti a sut i fwrw ymlaen â hyn.

Yr ydych yn sôn am wasanaeth iechyd i Gymru gyfan. Pa bryd y gwnewch gydnabod anghenion y Gogledd a’r problemau sydd yno? Cyfarfûm â chi ym mis Medi a rhoi enwau a chyfeiriadau pobl sydd wedi aros dros 18 mis. Pan ysgrifennais atoch eto, dywedasoch nad oes neb yn disgwyl yn hwy na 18 mis yn y Gogledd. Jane, gwyddoch fod y gwasanaeth orthopedig yn fy ardal i’n drychinebus. Pa bryd y gwnewch gydnabod hynny a dechrau trin pob rhan o Gymru’n deg? Hefyd, pa bryd y gwnewch ymdrin â’r problemau sy’n gysylltiedig â chartrefi preswyl yn y wlad hon?

Mae’r gofal iechyd a ddarperir yn y Gogledd ymysg y gorau yng Nghymru. Yr wyf yn falch o gydnabod gwaith yr ymddiriedolaethau yn y Gogledd.

Gwnaethoch gyfeirio at adnoddau ychwanegol, ac yr ydym wedi gweld llinellau’r gyllideb. Fodd bynnag, yng ngolwg hynny, a allwch egluro i’m hetholwyr ac i mi pam y mae Ymddiriedolaeth GIG Sir Gaerfyrddin yn y fath gyflwr ariannol fel ei bod yn gorfod cynhyrchu cynllun adfer arall eto? Gallai hynny effeithio ar wasanaethau’r rheng flaen fel gwasanaethau damweiniau ac achosion brys a mamolaeth. Os yw’r ariannu’n mynd cystal, pam nad oes neb yn datrys hynny?

Yr ydym yn ei ddatrys. Gwneir hynny drwy hyblygrwydd lleol, buddsoddi ychwanegol a safonau cenedlaethol. Un pwynt pwysig ynghylch ein staff yw fy mod yn dymuno symbylu ein meddygon, ein nyrsys a’n gweithwyr iechyd proffesiynol a’n rheolwyr gorau i weithio yn yr ysbytai a’r cymunedau hynny sydd â’r anghenion iechyd mwyaf a’u gwobrwyo am wneud hynny. Yr ydym am gael gwasanaeth iechyd gwladol i bawb. Rhaid imi gywiro Alun Cairns oherwydd bydd yr holl fyfyrwyr meddygol sy’n penderfynu mynd i ymarfer cyffredinol, ym mha le bynnag yng Nghymru, yn gymwys i dderbyn ein £5,000 o dâl croeso. Mae hynny’n bwysig. Bydd yr holl fyfyrwyr meddygol yn gymwys i’w dderbyn.

Jonathan, dadl eich plaid chi yw hon. Yr ydym wedi etifeddu 18 mlynedd o danfuddsoddi. A fyddai gennym ysgol glinigol yn Abertawe, £21 miliwn ar gyfer ysgol glinigol arall yn y Gogledd, ysgol glinigol yng Ngwent a 4,300 o nyrsys yn ymgymhwyso erbyn 2004, o dan eich plaid chi? Ni chaem ddim o hynny. Pe byddai’ch plaid chi’n dal i fod mewn grym, byddem yn wynebu argyfwng syfrdanol. Yr ydym yn bwrw ymlaen i sicrhau gwasanaeth iechyd gwladol teg i bawb sy’n agored i bawb yng Nghymru ac yn gwasanaethu buddiannau Cymru.

Mae mastodoniaid Llafur wedi rhedeg yn wyllt y prynhawn yma. Wrth wrando ar y ddadl hon, byddech yn meddwl ‘os nad yw’r system wedi torri, nid oes angen ei thrwsio’. Fodd bynnag, mae gofal ysbyty yn ddiffygiol iawn i lawer o bobl yng Nghymru. Gallwn ddisgwyl cynnydd yn y galwadau ar y gwasanaeth ac yng ngraddau’r arloesi mewn meddygaeth. Bydd y pwysau’n cynyddu hefyd, ac nid oes gennym system y gallwn ddisgwyl yn ffyddiog iddi ddarparu gofal am gleifion yn amserol. Mae ein sefyllfa’n waeth nag un Lloegr ar hyn o bryd. Bydd Lloegr yn diwygio ei gofal ysbyty’n sylfaenol. Yr ydym ni’n gwneud yn waeth yng Nghymru ar ddiwygio ysbytai ac eto yr ydym yn mynd yn ôl at system sy’n fwyfwy seiliedig ar orchymyn a rheoli.

Credais fod cyfraniad Dai yr wythnos hon yn well o lawer na’r wythnos diwethaf; nid oedd o dan y baich o orfod gwerthu polisïau Plaid Cymru. Byddai hynny’n fwrn na allai’r un ohonom ei ddwyn yn effeithiol.

Nid ildiaf. Gwnaeth Peter Law fwrw sen ar record ein plaid, ac mae ganddo bob hawl i awgrymu bod y Blaid Lafur yn gwneud yn well. Mae’n amlwg y caiff ei dalu i ddweud hynny. Fodd bynnag, a ydych wedi’ch argyhoeddi’n wirioneddol, Peter, fod y perfformiad presennol yn ddigonol?

Mae’n ddrwg gennyf, nid wyf yn sicr beth a oedd allan o drefn yn yr hyn a ddywedais. Fodd bynnag, yr wyf yn sicr yn tynnu’n ôl unrhyw sylwadau a oedd allan o drefn drwy amryfusedd.

Nid ildiaf.

Dylech gyfeirio hynny i’r Pwyllgor Safonau.

Yn wir. Nid yw’r system yn gweithio, Peter, ac mae arni angen llawdriniaeth sylfaenol i’w hadfer i gyflwr iach. Dywedodd Kirsty fod Plaid Geidwadol Cymru’n cefnogi polisi o eiddo Llafur Newydd. Fel arall y mae mewn gwirionedd. Fodd bynnag, nid yw Llafur Newydd yn mynd yn ddigon pell i’r Blaid Geidwadol. Yr ydych yn iawn wrth ddweud y gallem gael system wahanol yng Nghymru ond rhaid inni gyfiawnhau system wahanol. Dyna’r pwynt. A gawsom y cyfiawnhad hwnnw y prynhawn yma? Naddo. A ydym wedi rhoi unrhyw obaith i gleifion Cymru y bydd ein system, fel y’i diwygir dan law Jane Hutt, yn darparu gofal ysbyty mwy effeithiol? Nac ydym, nid oes gennym ffydd yn hynny. Honnodd Ieuan mai’r cwbl y mae arnom ei angen, mewn gwirionedd, yw rhagor o sosialaeth. Yr wyf yn falch iddo ddweud hynny. Rhaid i bobl Cymru ddewis fis Mai nesaf. Gallant gael sosialaeth eithaf hen ffasiwn gan y Blaid Lafur, a gefnogir yn awr, yn eithaf rhyfedd, gan Blaid y Democratiaid Rhyddfrydol, neu gallant fynd yn ôl at system sy’n anhygoel o sosialaidd—un nas gwelwyd yn y wlad hon efallai ers y 1940au a’r 1950au. Mae’n system nad yw’n bod yng ngweddill Ewrop. Prin y gellir dweud mai Sweden a Denmarc yw’r gwledydd mwyaf sosialaidd yn Ewrop, ond maent wedi diwygio gofal ysbyty, a dylem efelychu’r math o system sydd ganddynt hwy.

Dywedodd y Gweinidog y dylem drafod Mesur GIG (Cymru). Byddem wedi hoffi cael trafodaeth faith ar hynny, pe fedrai ddarparu’r diwygiadau angenrheidiol yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Fodd bynnag, mae’r Mesur wedi’i amddifadu o’i swyddogaeth a’i bwrpas gwreiddiol, ac yr oedd hynny’n fethiant mawr i Lafur. Buasem yn falch o dreulio amser yn ei drafod, pe byddai wedi haeddu sylw o’r fath. Mae rhai mesurau da ynddo, yr ydym wedi’u cymryd o ddifrif. Yn wir, bydd y Ceidwadwyr yn ceisio newid y Mesur fel y cawn ddarpariaeth ar gyfer ysbytai sefydledig.

Yr wyf wedi siarad yn rhy hir; yr wyf yn ddiolchgar am gael gwneud hynny.