Mae Llywodraeth y Cynulliad yn credu bod system gynllunio dryloyw, effeithiol a llawn dychymyg yn hollbwysig i gyflawni ein hamcanion yn ‘Cynllun i Gymru 2001’. Bydd yr Aelodau’n cofio ein papur ymgynghori ar gynllunio, ‘Cynllunio: Cyflawni dros Gymru’, a gyhoeddwyd ar gyfer ymgynghori yn Ionawr 2002. Mae’n wyrdd o ran ei natur a’i glawr, ac mae’n nodi dyheadau’r Cynulliad i drawsnewid a gwella’r system gynllunio yng Nghymru. Nododd set o gynigion dan dri phrif gategori. Y nod dan y categori cyntaf, polisïau a chynlluniau, oedd peri i’r rhain, gan gynnwys cynllun gofodol Cymru, canllawiau cenedlaethol a chynlluniau defnydd tir lleol, fod yn fwy integredig, strategol a chynhwysol. Dan yr ail gategori, penderfynu a rheoli datblygu, y nod yw gwella ansawdd ac effeithlonrwydd y penderfynu a, dan y trydydd categori, sef adnoddau, bwriadwn asesu’r hyn sydd ei angen i helpu i beri newid. Ymgynghorwyd ar gynigion i ddiwygio’r systemau cynllunio yn Lloegr yn gyfochrog â’n cynigion ar gyfer diwygio yng Nghymru. Yr oedd rhai o’r cynigion yr ymgynghorwyd arnynt yr un fath â’r rhai ar gyfer Lloegr, a byddwn yn dilyn rhai o’i newidiadau, fel y cyhoeddodd y Dirprwy Brif Weinidog yng Ngorffennaf. Fodd bynnag, mae rhai gwahaniaethau pwysig, sy’n adlewyrchu ein hamgylchiadau penodol a’n strwythurau llywodraethu. Yr wyf wedi ystyried yr ymatebion i’r ymgynghoriad o ddifrif, a thrafodwyd adroddiad a oedd yn dadansoddi’r ymatebion gan Bwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth ac mae ar gael ar wefan y Cynulliad. Wrth gynhyrchu ein ‘papur gwyrdd’ a dadansoddi’r ymatebion, yr ydym wedi cynnwys fforwm cynllunio Cymru, grŵp o randdeiliaid sy’n cynnwys cynrychiolwyr o fusnes ac o’r sector cyhoeddus, cyrff gwirfoddol ac amgylcheddol, ac a fydd yn parhau i’n helpu i fwrw ymlaen â rhaglen Llywodraeth y Cynulliad ar gyfer newid. Mae ein dull o ymdrin â’r newidiadau hyn yn dibynnu’n benodol ar lywodraeth leol.

Gan droi at y ffordd ymlaen, yr wyf heddiw’n lansio rhaglen newid gynhwysfawr, y gwelsoch amlinelliad ohoni ar wefan y Cynulliad. Mae’r rhan fwyaf o’r diwygiadau’n golygu diweddaru deddfwriaeth eilaidd y Cynulliad ac adolygu cyngor gweithdrefnol, technegol a pholisi. Bydd cyfle i drafod y rhaglen hon ym Mhwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth a chyda’n partneriaid yn y dyfodol agos. Yr wyf wedi ymrwymo i weithio gyda fforwm cynllunio Cymru wrth baratoi manylion y newidiadau a’r dull o’u gweithredu.

Bydd y ffordd ymlaen yn cynnwys: mynnu bod awdurdodau lleol yn cyflwyno adroddiad blynyddol ar eu gweithgaredd cynllunio gyda golwg ar gynlluniau datblygu a rheoli datblygu; paratoi rheoliadau manwl ar gyfer cynlluniau datblygu awdurdod lleol o fath newydd, gan gynnwys gwella prosesau ymgynghori a hyrwyddo gweithio ar y cyd; yr awgrym i integreiddio ‘Polisi Cynllunio Mwynau Cymru’ a ‘Polisi Cynllunio Cymru’; ac adolygiad o’r prosesau sy’n ymwneud â chanfod a rhoi gwybod am wyriadau oddi wrth gynlluniau datblygu a pholisi galw i mewn yn gysylltiedig â hynny.

Yng nghyd-destun penderfynu a rheoli datblygu, yr ydym yn sefydlu grŵp i adolygu’r system gorfodi cynllunio a gwnawn safoni a symleiddio prosesau ledled Cymru ar gyfer y rhai sy’n ymgeisio am ganiatâd cynllunio. Gwnawn hefyd wella’r hyfforddiant ar gyfer aelodau etholedig sy’n gwasanaethu ar bwyllgorau cynllunio, ac ehangu a helpu Cymorth Cynllunio Cymru—yr wyf yn siŵr bod y rhan fwyaf ohonoch yn gwybod am y corff gwirfoddol hwn sy’n cynorthwyo grwpiau cymunedol ac yn y blaen—i gynorthwyo mwy o gymunedau i ddefnyddio’r system gynllunio. Gwnawn ymgynghori ymhellach hefyd ar archwilio effeithiol ar geisiadau y mae gan awdurdodau lleol fuddiant ynddynt.

Mae rhai o’r cynigion yn gofyn deddfwriaeth sylfaenol, ac yr ydym yn gweithio ar hynny gyda Llywodraeth y DU. Ein bwriad, yn gyntaf, yw gwneud paratoi cynllun gofodol Cymru’n ddyletswydd statudol i’r Cynulliad ac i roi iddo statws statudol yn y broses gynllunio ac, yn ail, cyflwyno cynlluniau datblygu lleol yn lle’r cynlluniau datblygu unedol a’r cynlluniau datblygu eraill a geir ar hyn o bryd ac, yn drydydd, gwella’r fframwaith deddfwriaethol ar gyfer penderfynu.

Yr oedd y broses ymgynghori yng Nghymru a Lloegr hefyd yn cynnwys ymarferion cyfochrog ar systemau prynu gorfodol ac enillion cynllunio. Yr oedd yr ymatebion a gafwyd yn debyg i’r rhai a gafwyd yn Lloegr a chyfeiriodd y Dirprwy Brif Weinidog atynt yng Ngorffennaf. Nododd y byddid yn adolygu’r canllawiau polisi ar rwymedigaethau cynllunio ac yn diwygio pwerau prynu gorfodol i roi gwell cefnogaeth i gynigion adfywio.

Dyrannwyd adnoddau yng nghyllideb y flwyddyn hon i helpu awdurdodau cynllunio lleol i weithredu’r pecyn diwygiadau hwn. Fodd bynnag, nid cyllid yw’r unig adnodd, na’r adnodd pwysicaf o reidrwydd—pwysleisiaf hynny. Y rhai sy’n gweithio o fewn y system yw’r rhan bwysicaf o’r hafaliad o bosibl. Mae’n hollbwysig ein bod yn cadw ac yn datblygu sgiliau staff ac aelodau etholedig sy’n gweithio mewn cynllunio. Er mwyn hyrwyddo hynny, byddwn yn cydweithio’n agos â’r Sefydliad Cynllunio Trefol Brenhinol, Syniad, Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a sefydliadau addysgol.

Yn ystod y broses ymgynghori, ymddangosais gerbron Pwyllgor Dethol Tŷ’r Cyffredin ar Drafnidiaeth, Llywodraeth Leol a’r Rhanbarthau i ateb cwestiynau ar ‘Cynllunio: Cyflawni dros Gymru’, ac yr oedd yn braf clywed ei sylwadau canmoliaethus. Yr wyf yn ffyddiog mai ein rhaglen ni ar gyfer newid yw’r un orau i Gymru. Gwaetha’r modd, nid oes gennyf ddigon o amser heddiw i fynd drwy’r nifer fawr o newidiadau a restrwyd ar y wefan, ac yr wyf felly wedi tynnu’ch sylw at ychydig o’r materion allweddol yn unig. Yr hyn sydd wrth wraidd y cynigion hyn yw newid diwylliant, gyda’r bwriad o roi’r lle amlwg a chadarnhaol i gynllunio y mae ei angen i wella’r ansawdd bywyd yn ein cymunedau, gan ddarparu ar gyfer datblygu a newid. Fodd bynnag, bydd strwythur sylfaenol ein dull o weithredu cynllunio yn aros.

Canolbwyntiwn yn awr ar ddwyn gerbron y gwelliannau a ddangosir yn ein rhaglen ar y wefan. Mae’r rhaglen yn un uchelgeisiol a bydd yn gofyn llawer i’w chyflawni. Bydd ei chyflawni’n gofyn adnoddau ariannol digonol, ymrwymiad ar ran ein partneriaid, a chydnabyddiaeth i rôl bwysig cynllunio wrth sicrhau ein nodau ar gyfer Cymru.

Croesawaf y datganiad hwn. Mae cynllunio’n arbennig o bwysig yng Nghymru am mai gwlad werdd yw Cymru, ac yr wyf yn falch bod y Gweinidog wedi cyfeirio at bolisïau gwyrdd. Mae rhan fach o Gymru’n fan poeth ar gyfer datblygu, ond nid oes digon yn digwydd yng ngweddill Cymru i gadw’r boblogaeth lle y mae. Mae’n bwysig inni sicrhau cydbwysedd yn hynny o beth.

Fel y dywedodd y Gweinidog, mae taer angen diwygio cyngor a chanllawiau cynllunio, ac er y bydd peth o’r cyngor yr un fath ag yn Lloegr, mae cyngor arall y bydd yn rhaid iddo fod yn benodol ar gyfer Cymru am fod gennym ein problemau ein hunain. Mae’n bwysig adolygu polisi a chyngor technegol a gweithdrefnol, ac mae taer angen diffiniadau newydd yn rhai o’r nodiadau cyngor technegol. Er enghraifft, mae un nodyn technegol yn ymwneud â phenderfyniadau ar safleoedd lle y gellid cael llifogydd a, hyd nes y diffinnir hynny’n briodol, mae’n bosibl y ceir problemau.

Cyfeiriodd y Gweinidog at bolisi a chynlluniau. Bu newid yn nheitlau cynlluniau dros y blynyddoedd—mae teitl y cynllun hwn yn debyg i deitl un o’r cynlluniau gwreiddiol—ond beth bynnag y’u gelwir, mae’r amser a gymer i’w cynhyrchu’n peri pryder oherwydd, erbyn iddynt ddod i rym, maent eisoes yn hen ffasiwn, a rhaid ystyried cynlluniau newydd. Gellir treulio amser maith iawn yn cynhyrchu cynlluniau. Fodd bynnag, mae hefyd yn bwysig cymryd sylw o’r cynlluniau. Nid oes diben gwario arian a chymryd oriau dirifedi o amser swyddogion i gynhyrchu cynlluniau os cânt eu hanwybyddu wrth wneud penderfyniadau a rheoli datblygu, fel sy’n digwydd weithiau.

Dywedodd y Gweinidog ei bod yn gweithio gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig ar y Mesur Cynllunio a Phrynu Gorfodol i sicrhau ei fod yn rhoi sylw i anghenion Cymru. A fydd hyn yn torri ar draws unrhyw un o’r diwygiadau y mae Llywodraeth y Cynulliad yn eu cynllunio? Rhaid inni sicrhau na chawn ein gadael mewn sefyllfa anodd am fod mesur a fydd yn effeithio er gwaeth arnom wedi’i gynnwys yn y Mesur. Ynghylch systemau enillion cynllunio a phwerau prynu gorfodol, a fydd y rhain yn gwireddu dyheadau Llywodraeth Cynulliad Cymru ar gyfer cynllunio neu a fydd gwrthdaro? Edrychaf ymlaen at weld cynllun gofodol Cymru’n cael statws statudol, fel y mae llawer o’r Aelodau eraill.

Yn olaf, ynghylch cyflymu’r system gynllunio, nid oes neb am i’r broses gymryd mwy o amser nag y bo’n rhaid. Mae’n debyg bod pob un ohonom wedi cyflwyno ceisiadau cynllunio ar ryw adeg neu’i gilydd, a gall beri rhwystredigaeth os cânt eu dal yn ôl. Er hynny, credaf mai gwell yw cael datblygu’n iawn yn hytrach na brysio penderfyniad er mwyn ennill pythefnos neu dair wythnos. Dywedaf hynny fel cyn gadeirydd pwyllgor cynllunio a oedd â’r enw annymunol o fod yn arafach na’r un arall yng Nghymru am wneud penderfyniadau. Fodd bynnag, yr oedd hynny’n beth da gan ei fod yn golygu ein bod yn gwneud gwell penderfyniadau—

Yr wyf wedi gofyn sawl cwestiwn ar y Mesur Cynllunio a Phrynu Gorfodol. Ar hynny yr hoffwn i’r Gweinidog ymateb.

Yr ydym ni’n dwy wedi gweithio ar benderfyniadau cynllunio yn y gorffennol, er mewn awdurdodau gwahanol. Diolchaf i chi am eich sylwadau cadarnhaol. Yr ydych yn iawn wrth ddweud bod gan Gymru sefyllfaoedd cynllunio amrywiol. Mae rhai ardaloedd yn fannau poeth ar gyfer datblygu, sy’n beth i’w groesawu oherwydd y gall hynny olygu bod swyddi’n dod i’r ardaloedd hynny, ond mae ardaloedd gwledig hefyd lle y mae’n rhaid inni sicrhau cydbwysedd rhwng hybu datblygu ac amddiffyn yr amgylchedd.

Ynghylch cyngor a chanllawiau cynllunio, yr wyf yn dal yn fy llaw y ‘Polisi Cynllunio Cymru’ coch a gwyrdd—yr wyf yn falch o’r lliwiau—sy’n ddogfen integredig a lansiwyd ym Mawrth 2002. Cafodd groeso cynnes ac yr wyf wedi cael sylwadau cadarnhaol yn ei gylch. Mae Cymru’n wahanol i Loegr yn hynny o beth, gan fod Lloegr yn dal i fod ar ganol paratoi polisïau cynllunio unigol. Mae datblygu cynaliadwy wedi’i ymgorffori drwy’r ddogfen, a bwriedir i’r ddogfen ategu’r cynlluniau a’r polisïau eraill a gynhyrchwyd gan y Cynulliad Cenedlaethol. Yr wyf yn siŵr ei bod yn gwneud hynny. Yr ydych yn iawn wrth ddweud bod angen diweddaru’r nodiadau cyngor technegol. Ynghylch y nodyn cyngor technegol ar y perygl o lifogydd, yr ydym wedi ysgrifennu at yr awdurdodau lleol gan roi canllawiau dros dro iddynt. Fodd bynnag, rhaid inni sicrhau bod y nodiadau cyngor technegol yn gyfoes ac yn cyfateb i’r canllawiau cynllunio hyn. Mae hynny’n fater o adnoddau i raddau helaeth, ond yn fater hefyd o’r modd yr ydym yn gwneud hynny. Er enghraifft, yr ydym yn ystyried y nodyn cyngor technegol ar ynni adnewyddadwy ar hyn o bryd. Mae’n bwysig inni gynnwys y rhai sydd â buddiant a diddordeb uniongyrchol er mwyn sicrhau bod y nodiadau cyngor technegol yn gywir.

Ynghylch system y cynlluniau datblygu, mae bob amser yn anodd dod o hyd i fodd i gynhyrchu dogfennau a chynlluniau datblygu o ansawdd da’n brydlon. Pan edrychaf ar y data ar y cynnydd ar gynlluniau datblygu unedol, nid wyf mor fodlon ag y gallwn fod oherwydd er bod rhai awdurdodau wedi gwneud yn eithaf da, mae eraill wedi gosod targedau sydd ymhell yn y dyfodol. Mae rheswm dros hynny weithiau, ond un o’m prif bryderon yw prinder y staff a gyflogir gan awdurdodau lleol i hyrwyddo’r cynlluniau hynny. Yr wyf yn tynnu sylw awdurdodau lleol at y ffaith mai cael cynllun datblygu cyfoes yw un o’r dulliau gorau o ddenu datblygiadau a mewnfuddsoddi, gan ei fod yn rhoi canllawiau pendant i ddarpar fuddsoddwyr.

Er na allaf ddweud yn union pa gynigion a wneir dan y ddeddfwriaeth cynllunio arfaethedig a gafwyd, fel y dywedodd Janet, yn Araith y Frenhines, ni fydd newid i’r egwyddor o wneud penderfyniadau ar geisiadau cynllunio’n unol â’r cynllun datblygu. Bydd darpariaethau adran 54(a) o Ddeddf Cynllunio Gwlad a Thref 1990 yn parhau. Bu cydweithio agos ar Fesur y DU. Diolchaf i staff y Cynulliad yn yr is-adran gynllunio a’r is-adran gyfreithiol sydd wedi llosgi’r gannwyll yn hwyr a gweithio’n galed iawn ar hyn dros y misoedd diweddar. Yr wyf yn fodlon bod y darpariaethau yn y Mesur yn adlewyrchu sefyllfaoedd lle y mae buddiant gan Gymru a Lloegr ar y cyd ac y bydd hefyd yn cynnwys cymalau sy’n adlewyrchu’r gofynion i Gymru’n unig yr ydym am eu cael.

Yr wyf yn falch eich bod yn cefnogi cynllun gofodol Cymru: yr ydym ar y blaen yn hynny o beth. Yr oeddwn yn falch o ymweld â Pharis—mae’n sicr y bydd Nick Bourne yn gofyn cwestiwn am hynny—yr wythnos cyn y ddiwethaf. Fe’m gwahoddwyd—ni wneuthum gais am fynd—i ymweld â’r ddinas ar ddiwrnod cynllunio trefol y byd i siarad â chynllunwyr Ewropeaidd am gynllun gofodol Cymru. Byddaf yn falch o weld y darpariaethau a grybwyllais yn y Mesur.

Ynghylch y pwynt olaf a wnaethoch am gyflymu ymatebion i geisiadau cynllunio, rhaid inni sicrhau’r cydbwysedd cywir ar hyn. Os yw’r system gynllunio wedi effeithio arnoch chi, fel y dywedasoch, a chithau wedi aros wyth wythnos am benderfyniad ar gais cynllunio i godi estyniad, er enghraifft, gwyddoch am y rhwystredigaeth y gall ymgeiswyr ei theimlo. Fel y dywedasoch, mae ansawdd penderfyniadau’n bwysig ac yr ydym yn ystyried y dangosyddion yn ogystal â’r cyflymder ymateb. Dull da o sicrhau y gwneir penderfyniad da’n gyflym yw cynnal trafodaethau cyn y cais. Os gallwn sicrhau arferion da yn hyn o beth, yn enwedig ar gyfer ceisiadau mwy cymhleth, bydd y broses derfynol yn symlach ac yn gynt.

Byddwch yn ymwybodol bod llawer iawn o ddadlau yn aml ynghylch cynigion datblygu a bod ymgyrchoedd amlwg iawn yn gysylltiedig â hwy’n aml. Yr wyf yn sicr y gall pob Aelod feddwl am lawer enghraifft o’r fath yn ei etholaeth. Fodd bynnag, mae’r rhan fwyaf o geisiadau yn mynd ymlaen yn llwyddiannus oherwydd proffesiynoldeb swyddogion cynllunio awdurdodau lleol ac am fod cynlluniau credadwy a chlir mewn bod, a ategir gan y broses ddemocrataidd. Sut y bydd eich cynigion yn sicrhau nad yw awdurdodau lleol yn gwyro oddi wrth eu cynlluniau eu hunain, fel y gwnânt ar brydiau, gan greu pryder a gofid yn ein cymunedau? At hynny, sut y bydd eich cynigion yn gwella’r broses er mwyn cael penderfyniadau mwy prydlon, fel y dywedodd Janet, ac, o ganlyniad i hynny, mwy o barodrwydd i dderbyn y penderfyniadau hynny?

Yr ydych yn iawn wrth nodi y caiff y rhan fwyaf o geisiadau cynllunio eu cytuno heb ddadlau a bod y dull o’u trafod ac ymgynghori arnynt yn broffesiynol. Er hynny, bob hyn a hyn, mae’n anochel bod rhai ceisiadau’n arwain at anghytuno. Cael cynlluniau datblygu cyfoes yw’r modd gorau i baratoi’r ffordd ar gyfer hynny, gan fod pawb wedi’u cynnwys drwy hynny. Bydd gan ddarpar fuddsoddwyr syniad pendant o’r mannau lle y mae’n debygol neu’n annhebygol y cytunir ar ddatblygiadau. Y cynllun datblygu yw’r man cychwyn. Mae cynlluniau datblygu unedol wedi datblygu dros amser maith. Buont yn gymhleth heb fod angen hynny ac mae’r gweithdrefnau a’r prosesau cysylltiedig yn gallu bod yn hir ac maent yn dueddol i arwain at oedi sylweddol. Nid yw hynny’n beth da i neb ac mae’n arwain yn aml at geisiadau sy’n gwyro oddi wrth gynlluniau datblygu. Mewn rhai achosion, mae’r cynlluniau datblygu’n bod ers blynyddoedd lawer. Yr ydym yn ceisio hyrwyddo ffordd ymlaen drwy’r math newydd o gynlluniau datblygu, a fydd yn symlach o lawer ac yn canolbwyntio ar ddefnydd tir. Byddwn yn disgwyl i awdurdodau lleol eu monitro’n effeithiol a gwneud datganiadau ar ddiwedd pob blwyddyn ar weithrediad y cynlluniau datblygu, gan gynnwys yr ochr rheoli datblygu. Byddant yn gwybod wedyn a oes angen addasu rhan o’r cynllun. Hyd yn hyn, tueddwyd i ailystyried cynlluniau yn eu cyfanrwydd, ac mae materion nad oedd angen eu haildrafod o bosibl wedi’u hailgodi. Bydd y cynigion hyn yn caniatáu i awdurdodau lleol ganolbwyntio ar yr agweddau hynny ar gynllun y mae angen eu newid ac yn sicrhau bod y cynlluniau’n fwy cyfoes, a bydd hynny o gymorth.

Ynghylch gwyriadau oddi wrth gynlluniau datblygu, byddwn yn gweithio gyda llywodraeth leol i atal y niferoedd mawr o wyriadau sy’n digwydd yn awr, gan fod hynny’n tanseilio’r hyder yn y system ac nid hynny yw’r ffordd iawn ymlaen.

Cytunaf ei bod yn bwysig i gynllunio gael blaenoriaeth uchel ac amlygrwydd. Gan hynny, rhaid inni sicrhau’r cydbwysedd cywir rhwng amddiffyn yr economi ac amddiffyn yr amgylchedd. Mae gennyf ychydig o gwestiynau er mwyn ymhelaethu ychydig ar rai o’r pwyntiau a wneir yn y ddogfen. Yn gyntaf, ynghylch amddiffyn yr amgylchedd a’r llain las, a allwch fy sicrhau y bydd cyflwyno cynlluniau datblygu lleol yn lle cynlluniau datblygu unedol yn atal datblygiadau amhriodol pellach ar safleoedd tir glas? Gwaetha’r modd, gwelsom ormod o lawer o ddatblygiadau o’r fath dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf, ac maent wedi cyfrannu at lifogydd a phroblemau amgylcheddol eraill.

Yn ail y mae’r mater o ymgynghori pellach ar archwilio effeithiol ar geisiadau y mae gan awdurdodau lleol fuddiant ynddynt. Mae hynny wedi peri pryder yn benodol i’r rhai sy’n byw yng Nghasnewydd a hefyd mewn rhannau o’r Gogledd, yr wyf yn credu, lle y mae awdurdodau lleol wedi bwrw ymlaen â chodi ysgolion ar safleoedd tir llwyd dan amgylchiadau y credid eu bod yn amhriodol. Yr unig fodd inni sicrhau y gallwn ymddiried mewn penderfyniadau gan awdurdodau lleol ar geisiadau cynllunio y mae ganddynt fuddiant ynddynt yw os yw’r Cynulliad Cenedlaethol yn galw ceisiadau o’r fath i fewn yn awtomatig i’w harchwilio.

Yn drydydd, ynghylch diwygio pwerau prynu gorfodol, testun pryder mawr i mi ac, yr wyf yn amau, i lawer o Aelodau eraill, yw bod rhai a gollodd eu tir o ganlyniad i orchymyn prynu gorfodol yn rhy aml yn gorfod brwydro am fisoedd ac, mewn rhai achosion, flynyddoedd, i gael yr arian y mae ganddynt hawl iddo. Mae’n annerbyniol bod y Llywodraeth yn gallu mynd ag eiddo pobl oddi arnynt a pheidio â’u talu’n brydlon wedyn. Mae hynny’n digwydd ar hyn o bryd ac yr wyf wedi codi’r mater gyda chi, Weinidog, sawl gwaith.

Mater arall yr wyf wedi’i godi gyda chi o’r blaen yw integreiddio ‘Polisi Cynllunio Mwynau Cymru’ a ‘Polisi Cynllunio Cymru’. A fydd hynny’n ei gwneud yn fwy neu’n llai tebygol y bydd cloddio mewn ardaloedd o harddwch naturiol eithriadol? Mae ‘Polisi Cynllunio Cymru’ yn nodi na ddylai hynny ddigwydd ond, er hynny, mae’r canllawiau ar gynllunio mwynau yn awgrymu y gall ddigwydd mewn rhai achosion.

Yn olaf, gwnaethoch sôn am y coch a’r gwyrdd ar glawr eich dogfen. Mae amddiffyn yr arfordir a’r môr o amgylch Cymru’n bwysig hefyd, felly carem weld ychydig o las ar y clawr hefyd. Nid wyf yn bwriadu eich holi am eich taith i Baris. Yr wyf yn siŵr ei bod yn fuddiol. Fel y gwyddoch yn dda, credaf ei bod yn bwysig ein bod yn cofleidio ein partneriaid Ewropeaidd.

Yr wyf wedi credu erioed eich bod yn ewrogarwr, David. Yr ydych wedi profi hynny lawer gwaith.

Af drwy’ch pwyntiau. Mae’r polisi ar leiniau glas yn y ddogfen, sy’n disgrifio’r sylfaen bolisi. Ar gynlluniau datblygu lleol, nid yw’r newid teitl yn newid yr ardal a gwmpasir. Felly, bydd sir Fynwy, eich rhan chi o’r wlad, yn cynhyrchu ei chynllun datblygu lleol yn yr un modd ag y cynhyrchodd, neu y mae ar ganol cynhyrchu, ei chynllun datblygu unedol. Bydd cynllun gofodol Cymru, y cyfeiriodd Janet ato, yn darparu’r cyd-destun rhanbarthol ac is-ranbarthol y bydd cynlluniau o’r fath yn gweithio oddi mewn iddo. Dyna’r hyn sydd ar goll ar hyn o bryd. Nid oes gennym strategaeth ar gyfer Cymru gyfan, ac nid oes gennym ddigon o ganllawiau rhanbarthol yn sail i hynny. Ymdrinnir â hynny yng nghynllun gofodol Cymru.

Ynghylch datblygiadau y mae gan awdurdodau lleol fuddiant ynddynt, credaf y bydd ein dull gweithredu’n wahanol i’r un yn Lloegr. Yr wyf wedi ceisio sicrhau bod ein papur ymgynghori’n seiliedig ar dystiolaeth. Mae’r mater o sicrhau bod y system yn deg ac yn atebol wedi’i godi gyda mi dros y blynyddoedd, mewn awdurdodau lleol ac yma. Mae barn gyffredin, lle y mae gan awdurdodau lleol fuddiant mewn datblygiadau, na ddylai ddilyn yn awtomatig eu bod hwy’n penderfynu arnynt. Felly yr wyf wedi glynu wrth y cynnig hwnnw, a gafodd rai ymatebion cadarnhaol yn yr ymgynghoriad. Trafodir sut y gwnawn hynny gyda llywodraeth leol. Ni ellir mynnu y caiff pob cais y mae gan awdurdod lleol fuddiant ynddo ei alw i mewn. Weithiau, bydd y buddiant yn un bach, ac ni fyddem ond yn codi rhwystr mawr rhag datblygu yn y system. Bydd y rhan fwyaf o ddatblygiadau’n fuddiol a byddant yn mynd ymlaen. Er hynny, mae arnom angen dull o ddidoli cynigion mawr lle y mae pryderon difrifol, a chael rhyw fath o wrandawiad cyhoeddus arnynt o bosibl. Yr wyf yn dueddol i ddilyn hynny fel y ffordd ymlaen. Serch hynny, trafodwn y pwnc â’r awdurdodau lleol.

Pan gyflwynir y Mesur, byddwch yn gallu gweld beth yw’r darpariaethau ar brynu gorfodol. Yr oedd cefnogaeth eang yn yr ymgynghoriad i ddileu’r cymhlethdodau y gwnaethoch eu crybwyll. Yr ydym wedi etifeddu system prynu gorfodol sy’n bod ers blynyddoedd ac sydd â phob math o gymhlethdodau. Bydd y diwygiadau’n symleiddio’r system ac yn gwneud bywyd yn haws i’ch etholwyr chi ac eraill.

Nid wyf yn sicr beth a olygwch wrth ddweud bod y canllawiau ar fwynau’n rhoi rhwydd hynt i gloddio, David. Mae’ch sylwadau am hynny’n peri penbleth imi braidd, ond trafodaf hynny â chi y tu allan i’r Siambr. Ynghylch y môr, nid oes gennyf wrthwynebiad i’r clawr fod yn wyrddlas dymunol os byddai hynny’n dderbyniol gan y Torïaid, ond nid yn ‘las torïaidd’.

Croesawaf finnau’r datganiad hwn, y broses ymgynghori a’r ymateb iddi. Mae’n bwysig y gwelir bod Cymru ar y blaen, yn enwedig o’i chymharu â Lloegr, wrth benderfynu ar ei pholisi cynllunio. Mae’r materion a godwyd yn berthnasol i’r rhai sy’n ein hwynebu bob dydd fel Aelodau Cynulliad. Yr wyf hefyd yn croesawu’ch sylwadau am geisiadau gan awdurdodau lleol. Nid yw’n ymarferol galw i mewn bob cais gan awdurdod lleol. Yr wyf wedi eistedd ar bwyllgorau cynllunio a gafodd hyd at 20 o geisiadau, a phob un yn ymwneud â newidiadau i dai cyngor fel rhan o gynllun gwella. Byddai galw i mewn geisiadau o’r fath yn creu gormod o faich. Er hynny, dylem ystyried rhyw fath o archwilio annibynnol neu wrandawiad ar gyfer ceisiadau dadleuol gan awdurdodau lleol fel y gall pobl ymddiried yn y broses ac yn ei natur ddiduedd. Yr her yw gwneud y broses gynllunio’n fwy tryloyw ac agored, ac yn haws ei deall gan bobl na fyddant ond yn delio â hi unwaith neu ddwy yn ystod eu hoes efallai, yn hytrach na chynghorwyr sy’n delio â hi bob wythnos. Ynghylch diwygio cynlluniau datblygu unedol a throi at gynlluniau datblygu lleol, carwn weld eu hintegreiddio â chynlluniau lleol eraill y mae cynghorau lleol yn gyfrifol amdanynt, megis cynlluniau trafnidiaeth lleol, strategaethau tai, y cynllun cymunedol ac yn y blaen. Mae’n bwysig ein bod nid yn unig yn gwneud y broses gynllunio mor syml a hawdd ei deall ag y bo modd, ond ein bod hefyd yn lleihau’r baich ar awdurdodau lleol o ran nifer y cynlluniau y maent yn gorfod eu datblygu. Rhaid inni sicrhau integreiddio priodol rhwng yr holl feysydd pwnc y mae awdurdodau lleol yn delio â hwy, gan sicrhau bod y cynlluniau hynny’n gweithio gyda’i gilydd ac yn dod i gasgliadau tebyg.

Codaf ychydig o faterion. Yn gyntaf, mae’n bwysig inni ystyried datganiadau effaith iechyd fel rhan o’r broses gynllunio, nid yn unig ar gyfer math penodol o gais, ond pryd bynnag y bo’u hangen drwy’r broses gyfan. Byddwn yn ddiolchgar o gael eich barn am hynny.

Mae rhai cynghorwyr yn teimlo eu bod wedi’u cyfyngu gan y broses ceisiadau cynllunio bresennol. Gan fod cynllunio’n broses led-farnwrol, mae awdurdodau lleol wedi mabwysiadu canllawiau, sy’n golygu bod cynghorwyr yn teimlo na allant gynrychioli eu hetholwyr fel y gwnaethant yn y gorffennol, ac yn teimlo eu bod wedi’u cyfyngu o’r herwydd. Byddwn yn ddiolchgar pe gallech ymchwilio i ddarganfod sut y gallai cynghorwyr weithio’n fwy effeithiol o fewn cyfundrefnau o’r fath. Mae llawer o gynghorau wedi cyflwyno cyfundrefnau o’r fath yn y blynyddoedd diwethaf, i’w hamddiffyn eu hun rhag ofn y bydd apêl gan mwyaf.

Mae datganiad heddiw’n un pwysig. Yr ydym wedi sôn am ynni adnewyddadwy fel rhan o’n hagenda datblygu cynaliadwy, ac mae nodyn cyngor technegol 8 i’w gyhoeddi cyn hir. Sut y mae’r canllawiau cynllunio hyn yn cyd-fynd â nodyn cyngor technegol 8, a pha bryd y cyhoeddir y nodyn cyngor technegol?

Yr ydych wedi codi sawl mater. Cytunaf fod yn rhaid i benderfyniadau awdurdodau lleol fod yn ddiduedd. Ynghylch y cynlluniau datblygu newydd, gan fod y cynlluniau cymunedol wedi’u sefydlu gan lywodraeth leol, bydd y system gynllunio’n cael ei rhyddhau. Caiff llawer o’r materion a geir yn y cynlluniau datblygu unedol eu cynnwys bellach mewn cynlluniau cymunedol. Mae hynny’n bwysig. Mae cynlluniau cymunedol yn ddatblygiad o bwys o ran y rhyngwyneb rhwng awdurdodau lleol a’u cymunedau. Fel y dywedasoch, rhaid integreiddio’r holl gynlluniau a pholisïau gwahanol. Rhaid integreiddio datblygu. Yn benodol, rhaid integreiddio cynllunio a thrafnidiaeth er mwyn i ddatblygu wneud synnwyr.

Mae’r ddogfen ymgynghori’n cynnwys nifer fawr o gynigion. Un pwynt am y cynlluniau yw y bydd awdurdodau lleol, pan gyhoeddir y byddant yn gwneud hyn, yn gorfod cytuno ar amserlen gyda’r Cynulliad a rhaid iddynt hefyd ddangos bod ganddynt raglen cyfranogiad cymunedol. Ymgynghorir ar y cynlluniau datblygu ar y dechrau fel y bydd cymunedau’n gwybod beth yw’r amserlen a sut y maent i gymryd rhan.

Mae gwaed cynllunwyr rheoli datblygu yn rhewi pan sonnir am ddatganiadau effaith iechyd. Fel y gwyddoch, yr ydym yn cynnal ymchwil ar iechyd a chynllunio. Bu llawer o faterion a gafodd sylw mawr, ond mae’n bwysig cwblhau’r ymchwil honno fel bod gennym sylfaen gadarn i weithredu arni cyn inni gymryd camau neu gyhoeddi bod angen i ni neu awdurdodau lleol wneud hyn ac arall.

Mae cynghorwyr yn fy etholaeth i sy’n petruso cyn agor eu ceg hyd yn oed i sôn am geisiadau cynllunio y tu allan i’r pwyllgor. Rhaid inni ystyried y mater hwn. Fel rhan o’r hyfforddiant i aelodau, yr ydym am sicrhau ei fod yn gyson ledled Cymru, gallwn adolygu’r canllawiau i ddarganfod a ydynt yn briodol neu a ydynt yn rhy gyfyngol.

Yr oedd y pwynt olaf a wnaethoch yn ymwneud ag ynni adnewyddadwy, sy’n amlwg yn y newyddion ar hyn o bryd. Bu cynnydd ar nodyn cyngor technegol 8 a gwnaed llawer o waith arno. Fodd bynnag, mae’n cyfeirio at ffermydd gwynt atraeth, at ynni adnewyddadwy’n gyffredinol, nid at ffermydd gwynt yn unig. Mae’r Llywodraeth ganolog wedi cyhoeddi datganiad yn ddiweddar ar y posibilrwydd o ddatblygu ffermydd gwynt alltraeth. Bu sawl cynnig ar gyfer lleoli datblygiadau o’r fath oddi ar arfordir Cymru. Ymddiddoraf yn agwedd y Llywodraeth ganolog at y mater hwn, gan ei bod yn cynnig ffordd newydd ymlaen a dull gweithredu sy’n wahanol i’r un yr ydym wedi’i ddilyn yn y gorffennol. Yr wyf yn falch o ddweud ein bod eisoes wedi comisiynu rhywfaint o ymchwil, ar yr agweddau cynllunio’n benodol, i’n helpu i benderfynu sut y gallem ymdrin â’r mater hwn. Yr wyf yn siŵr y bydd Andrew Davies, Edwina Hart a Gweinidogion eraill sydd â diddordeb yn hyn yn dilyn y posibiliadau ar gyfer datblygu ynni gwynt o’r lan i weld sut y gallwn fwrw ymlaen â hyn yng Nghymru.

You mentioned abolishing the unitary development plans, and I welcome that, but I urge you to use your existing powers to abolish the current unitary plan deposited by Ceredigion County Council. The council has ignored your guidelines on assessing the local need for housing, and is about to endanger the future of the Welsh language as a community language—

I have written to you recently about this matter, but will you look seriously at this unitary plan, and consider calling in the housing section of the plan?

Yr wyf yn derbyn eich pwynt, ond ni allaf ateb hynny’n awr. Siaradaf â chi wedyn.

Croesawaf eich datganiad, ac edrychaf ymlaen at graffu ar y cynigion yn y Pwyllgor yn y flwyddyn newydd. Codaf fater sy’n ymwneud â’r cyfyngiad ar yr hawliau i apelio gan drydydd parti, yn enwedig yn yr achosion hynny sy’n gysylltiedig ag awdurdodau lleol lle y mae gwrthdaro buddiannau—ac mae rhai o’r Aelodau wedi codi hyn eisoes—neu wyro oddi wrth y cynllun lleol. A ydych yn cytuno bod egwyddor bwysig o ran mynediad cyhoeddus ac atebolrwydd democrataidd yn gysylltiedig â hyn a bod diffyg amlwg ar hyn o bryd, sy’n golygu bod pobl yn teimlo’n analluog i herio camarfer amlwg ar bŵer gan awdurdodau lleol—nid wyf yn enwi neb—gan ddwyn anfri ar y system gynllunio gyfan?

Gan fynd â’ch cwestiwn gam yn ôl, mae hyn yn ymwneud â’r holl fater o’r modd y caniateir i bobl weld gwybodaeth a chael llais a chynrychiolaeth yn y system. Un o’n cynigion yw caniatáu i wrthwynebwyr neu sylwebyddion siarad mewn pwyllgorau cynllunio. Gwnaem hynny yng Nghaerdydd, pan oeddwn yn aelod o’r awdurdod lleol yno gryn amser yn ôl. Mae hynny’n caniatáu i’r cyhoedd godi pwyntiau y mae’n rhaid i’r pwyllgor cynllunio eu trin wedyn. Rhaid i’r cyhoedd ymddiried yn fwy yn y system a gwybod bod eu pwyntiau’n cael eu clywed a’u hystyried. Nid mater o gael eich clywed yn unig ydyw, ond o gael ymateb.

Yr wyf eisoes wedi ymdrin â’r ddau bwynt penodol y gwnaethoch eu crybwyll. Yr wyf wedi sôn am ymddiriedaeth y cyhoedd yn y system mewn achosion lle y mae awdurdodau lleol yn penderfynu ar faterion cynllunio o bwys y mae ganddynt fuddiant ynddynt. Yr wyf wedi glynu wrth y syniadau a gyflwynir yn y papur ymgynghori. Yr wyf yn pryderu ynghylch gwyriadau, a siaredais am hynny’n gynharach y prynhawn yma. Pan fo gwyriadau mawr oddi wrth y cynllun datblygu, mae ymddiriedaeth y cyhoedd yn y system yn diflannu. Caiff cynlluniau datblygu eu cymeradwyo ac maent yn mynd drwy broses ymchwiliad cyhoeddus. Mae pobl wedi cael cyfle i wyntyllu eu barn a gwnaed penderfyniad. Rhan o’r ateb yw cyflymu proses y cynllun datblygu, ond efallai y dylai’r Cynulliad gymryd mwy o ran pan fo gwyriadau. Byddai goblygiadau yn hynny o ran adnoddau, ond er hynny, mae’n bwysig yng nghyd-destun ymddiriedaeth y cyhoedd. Ar ôl rhoi system cynlluniau datblygu briodol ar waith, gobeithiaf y gwelwn lai o wyriadau nad oes cyfiawnhad drostynt.

Croesawaf yr adroddiad a’ch sylwadau am gynlluniau awdurdod lleol. Mae gennyf ddau gwestiwn. Mae dyddiad dechrau ar gyfer adolygiad y nodiadau cyngor technegol, ond pa bryd y’i cwblheir, gan ei fod yn mynd ymlaen ers cryn amser bellach? Yn ail, a fydd gwelliannau ar ôl adolygiad o ddangosyddion cynllunio’n cynnwys rhyw fesur o ddatblygu cynaliadwy, ac yn bwysicaf oll, a fydd rhyw fesur o’r cydbwysedd a geir rhwng datblygu economaidd ac amddiffyn yr amgylchedd, gan y dylai’r ddau fod ar eu hennill?

Ynghylch yr ail bwynt a wnaethoch, bydd y dangosyddion cynllunio’n asesu perfformiad; cododd Janet y pwynt hwn hefyd. Mae datblygu cynaliadwy wedi’i gynnwys yn y polisi a dylai awdurdodau lleol seilio eu hargymhellion ar geisiadau cynllunio unigol ar hwnnw. Mae gennym nifer fawr o nodiadau cyngor technegol, sydd ar wahanol gamau o gael eu hadolygu. Mae tua 21 i gyd, ac maent yn ymdrin ag amrediad eang o faterion. Un ohonynt y credaf y bydd Aelodau’n ymddiddori ynddo yw nodyn cyngor technegol 20 ar y Gymraeg. Gwnaethom ei ddiweddaru’n ddiweddar, ond mae rhai pryderon nad yw’n cael ei lwyr werthfawrogi bob amser a bod anawsterau o ran ei ddehongli. Yr wyf wedi derbyn bod angen inni ystyried yr arfer gorau. Mae ymchwil yn mynd ymlaen, gyda llywodraeth leol a Bwrdd yr Iaith Gymraeg, na fydd o reidrwydd yn adolygiad o’r nodyn cyngor technegol hwnnw, ond a fydd yn ein helpu i baratoi dogfen o’r arfer gorau. Bydd hynny’n helpu darpar ddatblygwyr, awdurdodau lleol a chymunedau i ddehongli’r nodyn cyngor technegol hwnnw.

Weinidog, dymunaf eich holi’n fyr ynghylch eich cynigion ar gyfer ymrwymiadau enillion cynllunio. Ar hyn o bryd, maent yn costio tua £2 biliwn i ddatblygwyr yn y DU. Yr hyn a gynigir yn Lloegr, fel yr wyf fi’n ei ddeall, yw y dylai awdurdodau lleol allu osod tariff a negodi symiau ychwanegol ar gyfer safleoedd penodol. Byddai hynny’n gyfystyr ag ergyd ddwbl o drethiant ychwanegol. Mae Cydffederasiwn Diwydiant Prydain wedi awgrymu y byddai’n golygu treth ar adfywio. Gobeithiaf y gallwch sicrhau’r Cynulliad nad efelychir y cam hwnnw yng Nghymru.

Yr ydym yn gweithio ar hyn gyda Llywodraeth y DU. Mae barn bendant bod arnom angen system gyfatebol, os nad yw Cymru i fod dan anfantais. Yr hyn sy’n hollbwysig yw bod y rhan fwyaf o’r datblygwyr yr wyf wedi delio â hwy’n cydnabod bod enillion cynllunio’n beth teg, er nad ydynt bob amser wrth eu bodd â hynny o bosibl. Os yw’r ymrwymiadau’n hysbys yn ddigon cynnar, gellir darparu ar eu cyfer yn y cynigion datblygu a’r cynlluniau busnes. Yng Nghymru, carwn i hyn ddigwydd fwy o flaen llaw, ac iddo gael ei godi’n gynnar a’i gysylltu â buddion penodol i’r gymuned. Wedyn gall darpar ddatblygwyr ddeall y gofynion yn glir, a’u hymgorffori yn eu cynlluniau busnes. Mae tryloywder yn hollbwysig ac i’r cyfeiriad hwnnw yr hoffwn weld ymrwymiadau cynllunio’n datblygu yng Nghymru.

in Welsh Thank you very much, Presiding Officer; it is a great pleasure to be in the Assembly as Secretary of State for Wales.

yn Saesneg Fel datganolwr brwdfrydig a chydlynydd ymgyrch refferendwm 1997, yr wyf yn arbennig o falch o gael annerch y Cynulliad Cenedlaethol ar Araith y Frenhines. Bu munudau tywyll hir yn ystod oriau mân 19 Medi 1997, pan oeddem oll yn amau a fyddai Cynulliad: hyd nes i Gaerfyrddin ddod i’r adwy, ar ôl y bleidlais fwyaf o’i blaid yng Nghastell-nedd—na foed inni fyth anghofio hynny.

yn Saesneg Yr ydym yn ein pedwaredd flwyddyn o Lywodraeth Cynulliad Cymru. Mae pedair blynedd ers i’r Llywodraeth gychwyn chwyldro cyfansoddiadol i alluogi cenhedloedd a rhanbarthau Prydain; chwyldro cyfansoddiadol i ddatganoli’r broses o wneud penderfyniadau a chychwyn y broses o greu democratiaeth gyfranogiadol. Dywedaf ‘ni’, ac nid ‘chi’, oherwydd ‘ni’ ydyw mewn gwirionedd. Partneriaeth ydym ac un gryf at hynny—partneriaeth gadarn fel y graig rhwng San Steffan a Chaerdydd; rhwng ein dau Gabinet a rhwng Aelodau Seneddol o Gymru ac Aelodau o’r Cynulliad.

yn Saesneg Talaf deyrnged i Paul Murphy am y gwaith a wnaeth wrth gryfhau’r bartneriaeth honno; addunedaf i fynd â hi yn ei blaen. Talaf deyrnged hefyd i Rhodri Morgan, fel arweinydd Cymru. Mae Rhodri a minnau’n adnabod ein gilydd ers dros 30 mlynedd ac adeg yr ymgyrch yn erbyn apartheid. Ers hynny, yr ydym wedi cerdded mwy o strydoedd gyda’n gilydd mewn etholiadau ac is-etholiadau ledled Prydain nag y gellid eu cofio. Ochr yn ochr â Ron Davies, Dafydd Wigley a Richard Livsey, gwnaethom weithio ein gorau glas gyda’n gilydd dros bleidlais ‘Ie’ yn y refferendwm.

yn Saesneg Gŵyr Rhodri, a gallwch chi fod yn sicr, y byddaf yn gwneud popeth a allaf fel Ysgrifennydd Gwladol i gynorthwyo’r Cynulliad a chefnogi Llywodraeth Cymru. Yr ydym am i ddemocratiaeth newydd Cymru ffynnu ac am i Lywodraeth newydd Cymru lwyddo, a dyna pam, pan benodwyd fi’n Ysgrifennydd Gwladol, yr addunedais i weithio gyda’r Cynulliad i adeiladu Cymru o’r radd flaenaf gydag economi dra medrus o ansawdd da a gwasanaethau cyhoeddus o’r safon uchaf. Mae Araith y Frenhines yn mynd â ni yn ein blaen i gyrraedd yr amcan hwnnw. Mae’n hyrwyddo ein gallu i gyflawni o ran sicrhau gwell gwasanaethau iechyd, rhagor o swyddi a mwy o ffyniant, economi gryfach, addysg a hyfforddiant o’r safon orau a diogelwch rhag troseddu, aflonyddu ac ymddygiad iobaidd. Er mwyn cyrraedd y nodau hyn, rhaid i Gymru anelu’n uchel a bod yn fentrus: anelu’n uchel er mwyn bod gyda’r gorau yn y byd a mentro er mwyn cyflawni hynny. Buoch yn fentrus—gan gyflawni polisïau na wnaeth Llundain.

yn Saesneg Ar iechyd, yr ydych wedi sicrhau taliadau presgripsiwn is nag yn Lloegr a chwe wythnos o ofal yn y cartref am ddim. Ar addysg, yr ydych wedi diddymu profion statudol cyfnod allweddol 1 mewn ysgolion ac wedi rhagbrofi’r fagloriaeth Gymreig ar gyfer rhai 16 i 19 mlwydd oed ac yr ydych wedi darparu Grantiau Dysgu rhagorol y Cynulliad i ehangu’r cyfleoedd mewn addysg bellach ac uwch. Ar drafnidiaeth, yr ydych wedi sicrhau teithio am ddim ar fysiau lleol i bensiynwyr a phobl anabl.

yn Saesneg Dyma lywodraeth yng Nghymru’n cyflawni dros bobl Cymru. Fodd bynnag, rhaid inni fod yn ymwybodol bod llawer o bensiynwyr yn ymhyfrydu mewn teithio ar fysiau am ddim heb sylweddoli mai chi a’i cyflawnodd. Mae llawer o rieni’n gwerthfawrogi llaeth am ddim yn yr ysgol i’w plant heb wybod mai’r Cynulliad sy’n gyfrifol. Felly, mae gennym lawer iawn mwy o waith i’w wneud o ran rhoi gwybod am ein llwyddiannau.

yn Saesneg Rhaid i ni, y dosbarth gwleidyddol yng Nghymru, sef Aelodau Seneddol, Aelodau Cynulliad, cynghorwyr a’r cyfryngau hefyd—gan fod ein newyddiadurwyr yn rhan ohono hefyd—fod yn effro bob amser i’r perygl ein bod yn diflasu ein pleidleiswyr wrth eu miloedd drwy ymddangos ein bod yn ymddiddori ynom ni’n hun ac nid ynddynt hwy. Rhaid inni ganolbwyntio ar bolisi yn hytrach na phersonoliaeth, ar faterion sy’n codi ac nid ar ddigwyddiadau, ar atebion ac nid ar gwerylon. Rhaid inni ganolbwyntio ar y darlun mawr, nid ar falu awyr. Yn rhy aml yng Nghymru, yr ydym yn ein bychanu ein hunain pan ddylem ein canmol ein hunain. Yr ydym yn ymddangos yn ddihyder, tra bo’r ddawn gennym i fod yn orau. Yn rhy aml o lawer yr ydym yn gweithredu’n blwyfol, pan ddylem anelu’n uchel.

yn Saesneg Dylem anelu’n uchel ar faterion fel iechyd, lle’r ydych eisoes wedi sicrhau cynnydd aruthrol yn y gwariant ar iechyd, sy’n golygu bod mwy o gleifion yn cael eu trin nag erioed o’r blaen. Yr ydych wedi sicrhau cynnydd mawr yn nifer staff y GIG, ac yr ydych yn darparu 10 ysbyty newydd. Mae hynny’n wrthgyferbyniad trawiadol i’r 70 ysbyty a gaewyd dan y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf yng Nghymru rhwng 1979 a 1997, heb sôn am yr 8,000 a rhagor o welyau cyffredinol ac aciwt a gollwyd—gostyngiad o fwy nag un rhan o dair.

yn Saesneg Yfory, byddaf yn cynnig yr ail ddarlleniad o’r Mesur Iechyd (Cymru), sy’n rhoi mwy o bŵer i gleifion yng nghyd-destun gwella a rhedeg y GIG yng Nghymru. Gwnaethoch helpu i siapio’r Mesur hwn, a gwn fod y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi chwarae rôl hollbwysig yn y broses o archwilio cyn deddfu. Mae Araith y Frenhines hefyd wedi sicrhau cyflwyno’r Mesur Gofal Cymunedol (Gohirio Rhyddhau), a fydd yn sicrhau bod awdurdodau lleol yng Nghymru’n darparu gwasanaethau gofal cymunedol pwysig ar gyfer pobl hŷn sy’n disgwyl cael eu rhyddhau o’r ysbyty. Mae’r Mesur Iechyd a Gofal Cymdeithasol yn sefydlu cyfundrefn archwilio ac arolygu newydd ar gyfer gofal iechyd a chaiff ei ddrafftio er mwyn caniatáu’r rhyddid y mae ar y Cynulliad ei angen i arfer ei bwerau dan yr ardrefniant datganoli i addasu’r blaenoriaethau yn unol ag anghenion Cymru.

yn Saesneg Mae Cabinet y Cynulliad wedi rhoi ar ddeall na fyddwch yn dilyn yr un llwybr ag y mae’r Llywodraeth yn bwriadu ei ddilyn yn Lloegr, er enghraifft, drwy greu ysbytai sefydledig. Pam y dylai hynny beri problem? Datganoli ar waith ydyw. Dyna’n union pam y gwnaethom ymgyrchu mor galed i ennill y refferendwm hwnnw: i alluogi pobl Cymru i fodloni anghenion a gwerthoedd gwahanol ein cenedl mewn ffyrdd gwahanol i Loegr. Mae’r un peth yn wir am ddyfodol ariannu addysg uwch, lle y parchaf safbwynt Cabinet y Cynulliad. Fodd bynnag, gallaf eich sicrhau nad yw’r Llywodraeth wedi gwneud penderfyniad ar ffïoedd ychwanegol. Yr ydym yn adolygu’r sefyllfa o ran ariannu oherwydd, yn gwbl syml, os ydym am gael prifysgolion o’r radd flaenaf, rhaid inni ddod o hyd i fodd i’w hariannu at safon o’r radd flaenaf. Serch hynny, credaf yn angerddol na ddylai unrhyw bolisi newydd, boed yng Nghymru neu yn Lloegr, rwystro mynediad i fyfyrwyr o gefndiroedd incwm isel, neu ganolig hyd yn oed, yng Nghymru i’n prifysgolion gorau. Mae hefyd yn briodol ein bod yn ystyried o ddifrif a ddylem ddal i drin rhai 18 mlwydd oed ar sail eu cefndir teuluol, yn hytrach nag ar y sail eu bod yn oedolion sydd â’r gallu i gael enillion uwch yn y dyfodol. Yr wyf yn benderfynol y rhoddir sylw i lais Cymru wrth i’r Llywodraeth ddatblygu ei pholisi yn y maes hwn, ac ym mhob maes arall.

yn Saesneg Mae Araith y Frenhines yn ymroi hefyd i ymladd anghyfraith, anhrefn ac ymddygiad gwrthgymdeithasol. Gwelsom ostyngiad o 16 y cant yn nifer y troseddau a gofnodwyd yng Nghymru ers 1997. Mae 600 yn rhagor o heddweision. Mae gostyngiad hefyd mewn trais yn erbyn personau, byrgleriaeth a throseddau sy’n ymwneud â cherbydau. Er hynny, nid yw pobl yn teimlo’n ddigon diogel eto. Mae cymunedau gwych yng Nghymru, fel y rhai a gynrychiolaf fi, yn cael eu haflonyddu a’u chwalu gan gyffuriau ac ymddygiad gwrthgymdeithasol. Mae ar lawer o bobl wir ofn cael eu mygio gan rai a wnâi rywbeth i gael arian ar gyfer cyffuriau, a dwyn eu ceir i’w gyrru’n ddiofal ar hyd y strydoedd. Gan hynny, parhawn i ymestyn a chynyddu’r amrediad o rybuddion cosb benodol, a ragbrofwyd yn llwyddiannus yn y Gogledd. Drwy’r Mesur Ymddygiad Gwrthgymdeithasol, cymerwn gamau i ymdrin â thenantiaid gwrthgymdeithasol; cychwynnwn ymgyrch newydd i ffrwyno troseddu sy’n gysylltiedig ag alcohol, gan gynnwys yfed dan oed; cymerwn gamau i ddelio â difrod i’r amgylchedd fel graffiti a thaflu sbwriel; a chyflwynwn fesurau newydd i fynd i’r afael â thriwantiaeth. Byddwn hefyd yn ymestyn gorchmynion ymddygiad gwrthgymdeithasol i gynnwys troseddau eraill, ac anogaf y partneriaethau gostwng troseddu ac anhrefn lleol yng Nghymru i fanteisio’n llawn ar yr offer newydd hyn yn y frwydr yn erbyn troseddu.

yn Saesneg Bydd y Mesur Cyfiawnder Troseddol a Dedfrydu yn helpu i ailfantoli’r system cyfiawnder troseddol yng Nghymru o blaid y dioddefwr yn ogystal â chyflwyno dedfrydau llymach ar gyfer troseddwyr treisgar a rhywiol a goruchwyliaeth estynedig ar ôl eu rhyddhau. Bydd Mesur Diwygio’r Llysoedd yn cynnwys llysoedd ynadon a llysoedd y Goron yng Nghymru mewn un gwasanaeth llysoedd troseddol ac yn cyflwyno gorfodaeth lymach ar ddirwyon, gyda sancsiynau newydd os na theilir hwy, fel clampio cerbydau. Fodd bynnag, ni ellir cyflawni’r un o’n nodau uchelgeisiol ar iechyd, ar addysg neu ar fynd i’r afael â throseddu, na dim o weledigaeth Llywodraeth y Cynulliad, heb sicrhau bod Cymru’n dal i ffynnu ac nad yw’n mynd yn ôl at ddyddiau du diweithdra uchel.

yn Saesneg Pan ddaethom i rym yn 1997, dim ond 50c o bob punt o wariant cyhoeddus a âi at ysbytai, ysgolion a gwasanaethau cyhoeddus eraill. Âi’r 50c arall at dalu dyled a chostau diweithdra. Yn awr, buddsoddir 80c mewn gwasanaethau cyhoeddus, ac mae dyled gyhoeddus a diweithdra ar lefelau hanesyddol o isel. Hyn sydd wedi creu’r cyfle ar gyfer y cynnydd mwyaf erioed yn arian y llywodraeth i Gymru—codiadau yng nghyllideb y Cynulliad y naill flwyddyn ar ôl y llall, gan ei chodi o ychydig dros £7 biliwn yn 1998 i £10 biliwn yn awr, a’r swm anhygoel o £12.5 biliwn ymhen tair blynedd. Felly, mewn prin naw mlynedd o Lywodraeth Lafur, byddwn wedi bron â dyblu cyllideb Cymru, gan sicrhau bod y gwariant y pen gan y Llywodraeth yng Nghymru’n aros tua 13 y cant yn uwch na chyfartaledd y DU. Mae’r buddsoddiad hwn, ynghyd â morgeisi isel a chwyddiant isel, wedi trawsnewid y sefyllfa cyflogaeth yng Nghymru. Mae diweithdra wedi’i ostwng, ac mae nifer y rhai sy’n hawlio budd-dal dros 40 y cant yn is—yr isaf ers 27 mlynedd. Mae 33,000 yn fwy o bobl wedi dychwelyd i weithio yng Nghymru ac mae diweithdra tymor hir ymysg pobl ifanc wedi’i ostwng 76 y cant. Mae Cymru o’r radd flaenaf hefyd yn golygu cefnogi busnes, ac yr wyf wrth fy modd bod trefi a dinasoedd Cymru eisoes ymysg y rhai sydd â’r economïau cyflymaf eu twf yn y Deyrnas Unedig. Mae Casnewydd, Caerdydd ac Abertawe ymysg y trefi a’r dinasoedd sydd â’r gyfran fwyaf o fusnesau a dyfodd o fwy na 25 y cant y llynedd.

yn Saesneg Mesurau eraill a geir yn Araith y Frenhines yw’r Mesur Llywodraeth Leol, a fydd yn rhoi mwy o hyblygrwydd i gynghorau wrth ddefnyddio eu hadnoddau, a’r Mesur Cynllunio a Phrynu Gorfodol a fydd yn cyflymu ac yn gwella’r system gynllunio drwy leihau biwrocratiaeth. Mae’r ddau Fesur yn cynnwys darpariaethau pwysig i Gymru’n unig a negodwyd gan Swyddfa Cymru gydag adrannau Llywodraeth eraill a’r Cynulliad. Unwaith eto, dyma ddatganoli ar waith; dyma bartneriaeth ar waith.

yn Saesneg Yn yr un modd, mae’r Mesur Trwyddedu, sy’n cyflwyno oriau agor hyblyg, yn cynnwys darpariaethau penodol i Gymru i ddiddymu’r ddarpariaeth hen ffasiwn ar gyfer refferenda drud a niweidiol ar agor adeiladau trwyddedig ar y Sul. Mae agor ar y Sul wedi’i hen sefydlu bellach ac fe’i cefnogir yn gyffredinol ledled Cymru.

yn Saesneg Felly, Lywydd, bydd Araith y Frenhines yn adeiladu ar sail ein cyflawniadau sylweddol, ond gwyddom fod llawer mwy i’w wneud. Mae arnom angen i Gymru fod yn orau: nid yw bod yn ail orau’n ddigon da. Mae bod yn ail orau’n golygu y bydd swyddi’n mynd i wledydd yn nwyrain Ewrop ac ymhellach byth i’r dwyrain, lle y mae’r costau llafur yn fach iawn hyd yn oed o’u cymharu â’n rhai ni. Mae bod yn ail orau’n golygu y bydd cwmnïau’n chwilio mewn mannau eraill am sgiliau a lleoliadau i fuddsoddi. Gan hynny, rhaid inni wneud popeth a allwn i uwchraddio sgiliau ein poblogaeth gyfan. Rhaid inni wneud popeth a allwn i greu amgylchedd ffafriol i gwmnïau Cymru gael tyfu a llwyddo, am eu bod yn cynnig cynhyrchion a gwasanaethau uwchdechnolegol a ansawdd da y mae gweddill y byd am eu prynu—nid o reidrwydd am mai hwy yw’r rhataf, ond am mai hwy yw’r gorau.

yn Saesneg Mae rhagor y gallwn ei wneud bob amser i wella ein perfformiad. Mae Cymru o’r radd flaenaf yn un sy’n edrych tua’r dyfodol, nid yn wynebu’r gorffennol; Cymru sy’n hyderus, yn edrych tuag at allan ac yn cystadlu â’r goreuon; cenedl sydd â phrifddinas sy’n datblygu’n un o’r radd flaenaf a fydd, yr wyf yn gobeithio, yn Brifddinas Diwylliant Ewrop yn 2008, gan fod cais Caerdydd yn un rhagorol.

yn Saesneg Rhaid inni wella ein perfformiad mewn modd sydd hefyd yn diogelu ein gwerthoedd arbennig ein hun yng Nghymru: gwerthoedd Cymreig o ran gofalu; gwerthoedd Cymreig o ran bywyd teuluol; gwerthoedd Cymreig o ran cydweithredu â’n gilydd a pharch at ein gilydd; gwerthoedd Cymreig o ran democratiaeth; gwerthoedd Cymreig o ran rhyng-genedlaetholdeb; a gwerthoedd Cymreig o ran amlhiliaeth. Mae datganoli wedi hwyluso’r mynegiant gwleidyddol o ddinasyddiaeth Gymreig gyffredin, nad yw’n seiliedig ar genedlaetholdeb hen ffasiwn ond ar gyfiawnder cymdeithasol, cynwysoldeb, radicaliaeth, rhyng-genedlaetholdeb ac, yn fwy na dim, ymrwymiad cryf i gymuned sydd, yn fy marn i, wrth wraidd ein hunaniaeth anrhydeddus fel Cymry.

in Welsh Thank you, Llywydd. Thank you all. [Applause.]

in Welsh Secretary of State, a warm welcome to you here on your first official visit in your new post. In one way, as you reminded us today, you are returning, as you were one of the junior Ministers in the former Welsh Office during the devolution campaign and the 1999 election campaign. You are a keen supporter of the idea of a parliament for Wales, and have been for many years. Therefore, you will be aware of the flaws in the Assembly’s current settlement. I am sure, therefore, that you will seize every opportunity to convince members of your party of the importance of moving towards a parliament as swiftly as possible.

in Welsh As a party, we will submit our evidence to the Richard commission in the new year. I wish you well in trying to persuade the Labour Party in Wales to do the same.

yn Saesneg Gellid disgrifio’ch rôl, Ysgrifennydd Gwladol, fel pont neu, a defnyddio iaith Blair, chi yw dyn Cymru yn San Steffan. Yr oedd rhai o’ch rhagflaenwyr—yr wyf yn siŵr y cytunech—yn llais dros San Steffan yng Nghymru i raddau mwy o lawer. Dros y misoedd nesaf, bydd yn rhaid ichi godi llawer o bontydd—fe’ch clywais yn gwneud eich gorau heddiw, ac o’r blaen, o ran codi pontydd rhyngoch â Phrif Weinidog Cymru. Wedi’r cwbl, heb fod mor bell yn ôl â hynny, ef oedd eich ail ddewis mewn cystadleuaeth rhwng dau. Bydd yn rhaid ichi ein hargyhoeddi ni yma hefyd eich bod yn rhoi Cymru’n gyntaf.

yn Saesneg Cawsom y rhethreg, yn awr gadewch inni gael y realiti. Ychydig iawn a oedd yn yr Araith y Frenhines ddiweddar i Gymru. Sylweddolaf nad ydych yn gyfrifol am hynny, oherwydd fe’ch hyrddiwyd i’r swydd ar ôl ymddiswyddiad syfrdanol Estelle Morris—o na fyddai Gweinidogion yn y fan hon yn meddu ar ei hunanadnabyddiaeth a’i gonestrwydd hi. Mae’n ddarpariaeth eithaf gwael, onid yw? Mesur iechyd cwbl ddinod, a dyna’r cwbl bron. Bydd cynigion Llywodraeth Cymru ar gyfer y GIG yn rhoi terfyn ar GIG sefydlog yng Nghymru. Ni wn beth ydyw am Lafur Newydd. Yn Lloegr, mae am ddiberfeddu’r gwasanaeth ysbytai drwy rwygo allan y darnau gorau i greu ysbytai sefydledig, ac yma yng Nghymru mae am dorri’r GIG yn 22 darn bach, ar adeg pan yw’r rhestrau aros yn codi i’r entrychion.

yn Saesneg Gadewch inni fynd yn ôl at gynnwys Araith y Frenhines, sy’n cynnwys Mesur iechyd bach gwan a beth arall? Prin mai hwn yw’r math o stwff y gellid datgan ei fod yn adeiladu Cymru o’r radd flaenaf fel y dywedasoch yn The Western Mail, Ysgrifennydd Gwladol. Beth a ddaeth o’r cynigion i roi’r Awdurdod Rheilffyrdd Strategol dan gyfarwyddyd y Cynulliad fel y gallai fynd i’r afael â’r anhrefn sy’n esgus dros drafnidiaeth yng Nghymru? Pam y trechwyd y cynnig am ombwdsmon tai? Byddai wedi diogelu hawliau’r rhai sy’n denantiaid i landlordiaid cymdeithasol cofrestredig. Beth a ddigwyddodd i’r Mesur i wneud Dydd Gŵyl Dewi’n ŵyl gyhoeddus? A yw San Steffan yn ymwybodol o Gymru mewn gwirionedd?

yn Saesneg Ysgrifennydd Gwladol, yr ydych wedi haeru heddiw y bydd rhannau o Araith y Frenhines yn cael effaith ar Gymru. Yr wyf yn siŵr mai gobaith y Cabinet, cyn i Lywodraeth San Steffan gael ei maglu yn streic y diffoddwyr tân—llanastr a greodd ei hun—oedd cael sbinio ei pholisi ‘caled ar droseddu’ diweddaraf. Rhaid mai gyda golwg ar y penawdau trannoeth y meddyliwyd am rai o’r gimigau yn yr araith. Er enghraifft, gwelsom gynigion ar gyfer gwahardd gwerthu paent chwistrellu a phinnau marcio i rai dan 18 oed, dirwyon yn y fan a’r lle am ollwng ysbwriel a gwm cnoi, a pheidio â thalu budd-dal tai i denantiaid afreolus.

yn Saesneg Peidiwch â’m camddeall: mae troseddu ac ofn troseddu’n faterion o bwys mawr sy’n bla ar gymunedau yng Nghymru, yn dychryn hen bobl ac yn gwarthnodi pobl ifanc. Nid y ffocws ar droseddu yw’r broblem, ond y dull pitw a phlentynnaidd o ymdrin â’r materion hynny. Pan ddarllenais am yr holl fentrau a chosbau newydd, yr hyn a ddaeth i’m meddwl oedd, ‘dyma ni eto’. Buom yn y sefyllfa hon gynifer o weithiau o’r blaen, o Fesur Cŵn Peryglus y Torïaid i gynigion tair ergyd ac allan Llafur Newydd. Gyrrwyd hwy i gyd drwodd ar frys i ddangos bod y Llywodraeth ar y pryd yn gwneud rhywbeth, ond nid oedd y cwbl yn ddim ond ymgais i fachu’r penawdau yn hytrach na mynd i’r afael â gwreiddiau’r problemau. Mae gorchmynion ymddygiad gwrthgymdeithasol, gorchmynion ymwrthod â chyffuriau a chyrffyw i blant i gyd wedi llyfu’r llawr ac yr oeddent yn bolisïau byrbwyll, anymarferol na ddefnyddiwyd—gimigau a sbin bob un, a’r cwbl yn ddiwerth.

yn Saesneg Onid ydych yn cytuno, Ysgrifennydd Gwladol, mai’r hyn y mae arnom ei angen mewn gwirionedd yw mesurau tra ystyriol sy’n mynd i’r afael â gwir achosion troseddu—tlodi, anwybodaeth ac anghyfiawnder? Onid ydych yn credu mai’r hyn y dylai’r Llywodraeth yma ac yn San Steffan ei wneud, yn hytrach na gwastraffu amser ar sbin a gimigau, yw mynd i’r afael â’r gostyngiad brawychus yng nghynnyrch mewnwladol crynswth y pen Cymru, o’i gymharu â gweddill y Deyrnas Unedig? Onid gwell fyddai treulio amser yn ymateb i’r ffaith ein bod wedi colli 19,000 o swyddi mewn gweithgynhyrchu ers 1999, a sicrhau bod ffyniant economaidd yn cyrraedd pob rhan o Gymru ac nid yn unig y rhai y cyfeiriasoch atynt heddiw? Na, Ysgrifennydd Gwladol, nid ydym am gael rhagor o sbin, gimigau neu styntiau. Mae arnom daer angen syniadau go iawn, atebion go iawn ac arian go iawn i fynd i’r afael â’r tlodi a brofodd Cymru’n llawer rhy hir.

Yr oeddwn wedi tybio mai ni yn San Steffan oedd yr unig rai heb wrthblaid a oedd o ddifrif. Ymdriniaf yn benodol â’r pwyntiau a gododd Ieuan Wyn Jones. Dywed fod gwendidau yn y setliad datganoli presennol. Mae comisiwn Richard a sefydlwyd gan y Cynulliad yn ystyried hynny, a bydd yn adrodd arno yn ei dro. Yr wyf yn ei sicrhau y bydd Plaid Lafur Cymru, ynghyd ag Aelodau Seneddol Llafur Cymru, yn rhoi tystiolaeth i’r comisiwn hwnnw. Er hynny, ni ddylem fychanu’r hyn a gyflawnodd y Cynulliad drwy ddefnyddio’i bwerau ei hun. Yr wyf wedi tynnu sylw at rai o’r cyflawniadau hynny—wrth gwrs, nid yw er budd iddo ef eu cydnabod. Byddai gwneud hynny’n gysfystyr â chydnabod llwyddiant y Cynulliad, sydd bellach yn ei bedwaredd flwyddyn o lywodraeth. Dywed Ieuan Wyn Jones mai ychydig iawn a wnaeth Araith y Frenhines dros Gymru. Gadewch inni roi prawf ar y gosodiad hwnnw yn wyneb y gwirionedd—un Mesur i Gymru’n unig. Mae’n wfftio’r Mesur hwnnw, ond fe’i drafftiwyd gan y Cynulliad gan mwyaf. Cafodd ei archwilio hefyd cyn ei gyflwyno fel deddfwriaeth, a’i wella gan y Cynulliad. Yr oeddwn wedi tybio y byddai’n canmol y Mesur yn hytrach na lladd arno.

Mae pedwar Mesur arall yn cynnwys cymalau a darpariaethau penodol i Gymru’n unig: Trwyddedu, Llywodraeth Leol, Cynllunio a Phrynu Gorfodol a Diwygio Gofal Iechyd a Chymdeithasol. Mae o leiaf naw Mesur arall yn ymdrin â Chymru mewn meysydd hollbwysig. Yr wyf yn synnu’n fawr at ei ddirmyg o’r Mesur Ymddygiad Gwrthgymdeithasol. Efallai nad yw’n pryderu am ymddygiad gwrthgymdeithasol yn ei etholaeth ei hun, ond mae llawer o Aelodau Seneddol ac Aelodau Cynulliad—[Torri ar draws.]

Dywedodd fod y Mesur yn cynnwys materion dibwys a phlentynnaidd. Nid mater dibwys a phlentynnaidd yw cymryd camau yn erbyn troseddwyr rhyw a drwgweithredwyr—rhai rhyngwladol a domestig. Mae’n fater hollbwysig.

in Welsh Peter, it is a pleasure for me to welcome your promotion to the post of Secretary of State for Wales; you have shown great commitment to devolution. The news of your promotion was warmly welcomed within the constituency of Neath—the constituency that we share. Congratulations and best wishes.

yn Saesneg A wnewch ymuno â mi, Ysgrifennydd Gwladol, i groesawu cyflwyno Mesur i wella’r cydweithredu rhyngwladol ar ymladd troseddu, ac a wnewch gadarnhau y bydd y Mesur yn ymdrin â phedoffilia a cham-drin plant drwy gamddefnyddio’r rhyngrwyd? Byddai cynnwys y mesurau amddiffyn plant hynny’n gyson ag ymrwymiad y Llywodraeth Lafur i roi blaenoriaeth i faterion plant a byddai’n unol hefyd â siarter y Cenhedloedd Unedig ar hawliau’r plentyn.

Diolch i chi, Gwenda. Gallaf gadarnhau bod Araith y Frenhines yn cynnwys deddfwriaeth i fynd i’r afael â’r materion hynny. Cyfeiriaf, yn benodol, at ddefnyddio’r rhyngrwyd gan bedoffiliaid, i ddal a denu plant ifanc. Mae’r broses hon o baratoi plant yn ddrwg ac fe’i targedir yn benodol yn un o’r Mesurau yn Araith y Frenhines. Ymunaf â chi i gollfarnu’r arfer hwn, a chroesawu’r ffaith ein bod ar fin deddfu i’w wneud yn anghyfreithlon, fel y gallwn roi pen arno.

Llongyfarchaf Peter Hain ar ei ymweliad cyntaf yma fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru; gallaf ddeall y balchder y mae’n sicr o’i deimlo. Gobeithiaf y bydd yn bresennol pan gawn ddadl ar Araith y Frenhines oherwydd, er y bydd llawer yn siarad heddiw, ni fydd pob Aelod yn gallu gwneud hynny. Bydd llawer yn siarad ar achlysur arall ac—yn wahanol i eraill o’r blaen—yr wyf yn siŵr y câi glod os deuai i’n dadl ar Araith y Frenhines. Byddai llawer yn croesawu hynny.

Diddorol oedd clywed yr Ysgrifennydd Gwladol yn sôn am bartneriaeth; yr oedd golwg o ryddhad ar y Prif Weinidog. Fodd bynnag, rhaid imi gywiro Ieuan Wyn Jones; ni chredaf mai Rhodri Morgan oedd ail ddewis Peter Hain i fod yn Brif Weinidog, credaf mai ef oedd y trydydd. Er hynny, nid wyf yn amau na ellir meithrin y bartneriaeth dros gyfnod o amser.

Yr oedd datganiad yr Ysgrifennydd Gwladol yn swnio’n debyg braidd i ddarllediad gwleidyddol ar ran y Blaid Lafur—gwleidydd Llafur ydyw, wedi’r cwbl. Anghytunaf ag ef ar rai o’r ffigurau a roddodd am restrau aros. Mae’r sefyllfa yng Nghymru’n druenus; mae’n waeth o lawer nag yn Lloegr ac yn waeth o lawer nag yr oedd yng Nghymru bum mlynedd yn ôl. Mae wedi gwaethygu, fis ar ôl mis, dan y Prif Weinidog presennol, heblaw am un mis. Fel y dywedais o’r blaen wrth y Prif Weinidog, yr ydym yn colli gwelyau mewn cartrefi gofal yn gyflymach. Mae’n creu problem, nid yn unig i’r cartrefi gofal neu’r unigolion ynddynt—mae hefyd yn cael effaith ganlyniadol ofnadwy ar y gwasanaeth iechyd gwladol. Amheuaf a fydd y cynigion yn Araith y Frenhines yn cyfrannu o gwbl at ymdrin â’r mater hwnnw.

Mae’n ymddangos bod Araith y Frenhines wedi’i llunio gan grŵp ffocws. Efallai fod rhai eitemau da ynddi—fe’u ceir ym mhob Araith y Frenhines. Serch hynny, gadewch inni edrych ar yr hanes. Dywedodd Tony Blair wrth ffyddloniaid Llafur yng nghynhadledd y blaid yn Blackpool fod y Llywodraeth ar ei gorau pan yw’n fwyaf eofn. Prin yw’r dystiolaeth i hynny yn Araith y Frenhines. Osgowyd mater hela; gochelwyd rhag mater yr ewro; aed heibio i fater diwygio Tŷ’r Arglwyddi; osgowyd iechyd meddwl; a chladdwyd yr addewid i ddiwygio’r Gwasanaeth Sifil mwyfwy gwleidyddoledig—ac mae hwnnw’n fater brys. Mae cynlluniau pensiwn a ffïoedd ychwanegol—y materion mwyaf dadleuol yn y misoedd sydd i ddod, mae’n ddigon posibl—wedi’u bwrw o’r neilltu; nid oes dim yn yr araith amdanynt. Yr hyn a lwyddodd i gael lle yn Araith y Frenhines oedd cawl o Fesurau sy’n colli’r cyfle i ddiwallu anghenion Prydain a Chymru. Wrth gwrs, mae pawb yng Nghymru am weld y Llywodraeth yn mynd i’r afael â throseddu cynyddol a rhoi troseddwyr o flaen eu gwell. Fodd bynnag, mae record y Llywodraeth ar droseddu ac ymddygiad gwrthgymdeithasol yn peri ei bod yn anodd gweld bod y Mesurau cyfraith a threfn a gyhoeddwyd yn Araith y Frenhines yn fawr mwy nag ystum ofer. Cawsom 12 Mesur cyfiawnder troseddol ers 1997, ac mae gennym system sydd mewn anhrefn o hyd: mae ymosod a mygio ar gynnydd; cyflawnir pum trosedd bob eiliad; ac yn 80 y cant o’r troseddau a gofnodir gan yr Heddlu, nid yw’r troseddwr yn cael cosb. Bwriad y Mesur Ymddygiad Gwrthgymdeithasol yw ymdrin â throseddau fel graffiti, taflu sbwriel a fandaliaeth; yr ydym yn cefnogi mesurau o’r fath, wrth gwrs, ond nid yw record y Llywodraeth ar y materion hyn yn ennyn llawer o hyder. Addawodd 5,000 o orchmynion ymddygiad gwrthgymdeithasol y flwyddyn. Eleni, cyhoeddwyd llai na 200 yng Nghymru a Lloegr. Dim ond 25 a ddefnyddiwyd erioed yng Nghymru. Mae hyn yn symbolaidd o Lywodraeth sy’n ceisio llywodraethu drwy fentrau yn hytrach na strategaeth gydlynol, dymor hir a gyweiriwyd i fynd i’r afael â’r broblem wrth ei gwraidd.

Mae’r Llywodraeth wedi osgoi mater hela—er ei bod yn syfrdanol ei fod ar agenda’r Llywodraeth o gwbl. Yr ydym yng nghanol y dirwasgiad amaethyddol gwaethaf ers y 1930au. Mae trafnidiaeth wael, cyfathrebu band eang annigonol, pwysau ar siopau pentref, tafarnau ac is-swyddfeydd post i gyd yn effeithio ar allu pobl i ddod o hyd i waith a chael ansawdd bywyd derbyniol yng nghefn gwlad. Mae canolbwyntio ar hela, gan droseddoli miloedd o’n dinasyddion mwyaf deddfgarol a chyfrifol—[Chwerthin.] Gobeithiaf fod rhai’n nodi pwy a oedd yn chwerthin, gan eu bod yn sicr yn ddinasyddion deddfgarol a chyfrifol mewn cymunedau sy’n dal i ymadfer ar ôl effeithiau clwy’r traed a’r genau tra—[Torri ar draws.] Mae’r Prif Weinidog yn siarad ar ei eistedd eto; nid yw’n cytuno. Tra bo cynifer o broblemau eraill yn cau am y diwydiant, mae’n amlygu syniad gwrthnysig am flaenoriaethau.

Mewn offrwm gan y Llywodraeth sy’n ansylweddol ac yn niweidiol mewn rhannau, diflas ond rhagweladwy rywsut yw bod un Mesur sy’n iawn yn ei agwedd at wella ein gwasanaethau cyhoeddus diffygiol na chaiff ei fabwysiadu gan y Cynulliad Cenedlaethol. Cyfeiriaf at gynlluniau’r Llywodraeth ar gyfer ysbytai sefydledig, nad ydynt yn mynd yn ddigon pell yn Lloegr, er bod y syniad yn iawn yn ei hanfod. Rhoi mwy o lais i’n cleifion yn y dull o ddarparu gwasanaethau, ymddiried mwy o ryddid i’n meddygon a thynnu gwleidyddion o’r GIG yw’r dull gorau o godi safonau yn ein gwasanaeth iechyd a lleihau rhestrau aros, sydd ar eu huchaf erioed yng Nghymru. Mae ymddiried yn ein gweithwyr proffesiynol, galluogi ein cleifion a thynnu rheolaeth feunyddiol oddi wrth wleidyddion yn syniadau sy’n mynd yn groes i’r athrawiaeth sosialaidd o orchymyn a rheoli. Felly, ni welir ysbytai sefydledig yng Nghymru. Bydd hyn yn sicrhau y caiff ein hysbytai eu gadael ar ôl, ac y bydd ein cleifion yn gorfod bodloni ar gael eu trin mewn system o fath a ddatgymalwyd yn nwyrain Ewrop bron cyn gynted ag y trechwyd y llywodraethau comiwnyddol. Nid ymosodiad ar broffesiynoldeb meddygon, nyrsys ac ymgynghorwyr yw hyn; i’r gwrthwyneb yn hollol, dylem adael iddynt fwrw ymlaen â rhedeg y system. Felly, ni fydd un o’r ychydig Fesurau addawol yn Araith y Frenhines yn cael ei weithredu yng Nghymru am nad yw gwleidyddion sosialaidd yn gallu gwneud yr hyn y mae’n amlwg y dylid ei wneud er mwyn y gwasanaeth iechyd—mynd a gadael iddo.

Yr oedd gweddill Araith y Frenhines, at ei gilydd, yn gyfres o atebion dros dro a deddfu gwyllt gan y Llywodraeth, gan dresmasu ar ryddid sifil mewn ymgais anobeithiol i gynyddu nifer yr euogfarnau yn ein llysoedd er mai’r gorchwyl y mae angen ei gyflawni mewn gwirionedd yw symud pobl oddi ar gludfelt troseddu. Ceisiodd droseddoli dinasyddion cyfrifol a deddfgarol. Araith y Frenhines sy’n llawn cyfleoedd a gollwyd yw hon.

Mae ychydig o fesurau mentrus yn Araith y Frenhines. Wrth gwrs, yr ydym yn croesawu dileu’r gofyniad am refferenda ar drwyddedu yng Nghymru. Fodd bynnag, dylai gynnig llawer mwy i Gymru. Dylid ceisio torri biwrocratiaeth. Bydd y codiadau arfaethedig mewn yswiriant gwladol y flwyddyn nesaf yn arwain at golli swyddi. Nid oes mesurau mentrus ar gyfer addysg i ryddhau athrawon fel y cânt ddysgu; dim ond cynlluniau i gyflwyno ffïoedd ychwanegol ar gyfer myfyrwyr prifysgol a fydd yn rhwystro mynediad i’n prifysgolion gorau. Mae arnom angen mesurau mentrus i wella trafnidiaeth hefyd. Nid oes dim am hynny yn Araith y Frenhines heblaw am fabwysiadu’r syniad Ceidwadol o gangen ymchwilio i ddamweiniau rheilffordd, yr wyf yn sicr yn ei groesawu. Nid Llafur ar ei fwyaf beiddgar yw hyn, ond Llafur ar ei fwyaf diafael. Pobl Cymru fydd yn dioddef.

Diolchaf i Nick Bourne am fy llongyfarch ar fy mhenodi; yr wyf yn teimlo’n falch yn wir. Gofynnodd a fyddwn yn bresennol ar gyfer eich dadl ar Araith y Frenhines; cynhelir trafodaethau ar hyn o bryd i drefnu hynny.

Ar restrau aros, nid ydym yn gwadu na wnaethom etifeddu sefyllfa ofnadwy yn 1997 gan y Llywodraeth flaenorol yng Nghymru, ac na fu’n anodd ei thrawsnewid. Fodd bynnag, gwnaed llawer iawn o gynnydd, gydag achosion orthopedig a chardïaidd er enghraifft, ac mae Jane Hutt wedi hyrwyddo hynny drwy roi cymorth a chyllid, a negodwyd gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru, oddi wrth Ganghellor y Trysorlys; mae’r buddsoddi yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru ar ei fwyaf erioed. Mae mwy o gleifion yn cael eu trin nag erioed o’r blaen ac mae llawer iawn mwy o staff yn cael eu recriwtio.

Cyfeiriodd Nick Bourne at bensiynau. Cyhoeddir Papur Gwyrdd ar bensiynau ddechrau’r flwyddyn nesaf, yn ôl pob tebyg, ac yr oedd hynny’n rhan o Araith y Frenhines mewn gwirionedd. Yr oedd hefyd yn cynnwys adolygiad o gyllido addysg uwch, y cyfeiriais ato yn fy natganiad agoriadol. Dywed ein bod yn osgoi mater hela, ond yr oedd Araith y Frenhines yn cynnwys Mesur ar hela. Mae Senedd y Deyrnas Unedig wedi pleidleisio o blaid gwahardd hela ar sawl achlysur, felly mae’n gwbl briodol y dylid rhoi cyfle i’r Senedd yn awr i benderfynu beth y mae am ei wneud ar y mater hwn. Mae hyn yn un o fwy na 20 o Fesurau. Ni all ddweud mewn gwirionedd fod hynny’n rhoi blaenoriaeth i rywbeth a alwodd—os wyf yn gywir—yn fater ymylol.

Dywedodd Nick Bourne fod cyfathrebu band eang yn annigonol; mae’n werth nodi—ac yr wyf yn sicr y bydd Andrew Davies yn ategu hyn—fod prif swyddog gweithredol BT wedi dweud, pan gefais gyfarfod ag ef yr wythnos o’r blaen, fod y band eang yn cael ei roi ar waith yn well yng Nghymru nag yn unman arall ym Mhrydain, ac yn gynt nag yn y rhan fwyaf o Ewrop. Dywedodd hefyd—a thybiais fod hyn yn sylw o bwys am y setliad datganoli a dull gweithredu Llywodraeth Cynulliad Cymru—ei fod yn ei chael yn fwy cynhyrchiol gweithio gyda Llywodraeth Cynulliad Cymru ar y mater hwn na chydag unrhyw lefel arall o lywodraeth yn unman ym Mhrydain. Mae hynny’n deyrnged fawr i waith y Cabinet ac, yn wir, i’r flaenoriaeth a roddodd i’r band eang gyda chefnogaeth y Cynulliad. Credaf y dylai Nick Bourne gydnabod hynny.

Ynghylch ysbytai sefydledig, ymhelaethaf ar yr hyn a ddywedais yn fy natganiad. Y gwahaniaeth rhwng yr hyn yr ydym ni, fel Llywodraeth Lafur, yn ei wneud yn San Steffan, a’r hyn a wneir gan Lywodraeth Cynulliad Cymru ar bolisïau iechyd, yw nad ydym yn dilyn yr un ffordd ag y mae’r Ceidwadwyr am ei dilyn—sef mwy o breifateiddio a rhagor o doriadau. Dyna’r gwahaniaeth rhwng yr hyn a geisir gan Lywodraethau San Steffan a Chynulliad Cymru a’r polisïau y byddai Nick Bourne yn dadlau drostynt. Er ei fod yn cwyno o achos y ffaith bod Cabinet y Cynulliad wedi penderfynu peidio â dilyn y dewis o ysbytai sefydledig, dyna’n union yr hyn y mae datganoli yn ei olygu. Mae’n golygu y gall y Cynulliad, y Cabinet a’r Llywodraeth ddilyn polisïau sy’n wahanol i’r rhai a ddilynir yn Llundain—mae anghenion a gwerthoedd Cymru’n wahanol.

Fe’ch croesawaf fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar ran Democratiaid Rhyddfrydol Cymru. O ystyried yr ardrefniant datganoli anghyfartal, bydd yn her ichi fodloni gofynion parhaus y Cynulliad Cenedlaethol. Mae llawer sydd yn Araith y Frenhines yn synhwyrol. Er hynny, cyfle a gollwyd ydyw i Gymru gan mwyaf. Gofid i Ddemocratiaid Rhyddfrydol Cymru yw mai dim ond un Mesur i Gymru’n unig sydd ynddi. Ni allwn ddiddymu ffïoedd dysgu yng Nghymru, fel yr argymhellodd adroddiad Rees, heb ddeddfwriaeth sylfaenol. Ni allwn ddiddymu taliadau presgripsiwn i bawb, neu ailgyflwyno archwiliadau deintyddol am ddim i bawb heb i San Steffan wneud y ddeddfwriaeth sylfaenol angenrheidiol. Ni allwn gyflwyno gofal personol am ddim heb ddeddfwriaeth sylfaenol. Mae’r ardrefniant datganoli wedi ein gadael ynghlwm wrth linyn ffedog San Steffan, ac ni allwn hyd yn oed wneud Dydd Gŵyl Dewi’n ŵyl gyhoeddus yng Nghymru. Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi cyflwyno’r cynnig hwnnw ar ddau achlysur. Nodaf eich sylwadau am gomisiwn Richard, a gobeithiaf, felly, y gwnewch gefnogi ei gasgliadau drwy Lywodraeth San Steffan. Bydd hynny’n broses hanfodol, i weithredu’r math o newidiadau y mae llawer ohonom am eu gweld. Croesawn y Mesur Iechyd (Cymru), a gynigir yfory. Mae’n cadw ac yn cryfhau rôl y cynghorau iechyd cymunedol yng Nghymru; gwnaethom ymgyrchu dros eu creu, ac yr ydym yn dal i fod yn gadarn o’u plaid. Mae’n iawn i Gymru ddilyn ei llwybr ei hun a chadw ei chynghorau iechyd cymunedol, a drysorir yn fawr gan y cymunedau lleol a wasanaethant.

Er ein bod yn croesawu llawer o’r diwygiadau mewn cyfiawnder troseddol, sef prif fyrdwn Araith y Frenhines, yn ôl pob golwg, mae rhai mesurau’n dra anrhyddfrydol. Nid yw Democratiaid Rhyddfrydol Cymru’n cefnogi cyfyngu ar dreialon o flaen rheithgor, ac ni ddylai’r Cynulliad Cenedlaethol ychwaith. Ar 19 Rhagfyr 2000, derbyniodd y Cynulliad welliant, a ddatganai fod cyfyngu ar dreialon o flaen rheithgor yn ymosodiad difrifol ar ryddid sifil—ac mae hynny’n dal i fod yn wir. Mae tynhau’r rheolau mechnïaeth, gan ragdybio y bydd defnyddwyr cyffuriau dosbarth A yn cael eu cadw yn y ddalfa, yn fater sy’n peri anesmwythyd hefyd. Nid taflu’r bobl hynny i’r carchar cyn gynted ag y bo modd yw’r ateb. Rhaid inni sicrhau bod canolfannau ailsefydlu ar gael iddynt tra ydynt ar fechnïaeth. Byddai hynny’n fwy effeithiol. Mae diddymu’r gwaharddiad ar erlyniad dwbl yn peri pryder mawr hefyd. Gwnaethom bwysleisio yn San Steffan ein bod hefyd yn gadarn yn erbyn gwneud y newid hwnnw’n un ôl-weithredol. Mae diddymu’r gwaharddiad ar erlyniad dwbl yn dra anrhyddfrydol, ac mae’n rhoi pwerau i’r heddlu a Gwasanaeth Erlyn y Goron i erlid pobl a gafwyd yn ddieuog. Os yw’r heddlu’n gwneud eu gwaith ac yn ymchwilio i achosion yn drylwyr, nid oes angen dileu’r gwaharddiad ar erlyniad dwbl. Sawl gwaith y caiff pobl eu rhoi ar brawf am yr un trosedd—dro ar ôl tro nes eu bod yn torri, neu’n cyfaddef? Dyna pam y mae’n rhaid i San Steffan adolygu rhai o’r mesurau’n drwyadl i ganfod a ydynt yn rhyddfrydol ac yn gyfiawn.

A wnewch daflu rhywfaint o oleuni ar y Mesur iechyd meddwl? Mae llawer o ddryswch ynghylch a fydd Mesur o’r fath yn y sesiwn seneddol hon. Yr oedd yn drawiadol ei fod wedi’i hepgor o Araith y Frenhines ar 13 Tachwedd. Fodd bynnag, rhoddodd Alan Milburn wybod i Dŷ’r Cyffredin y diwrnod wedyn y byddai’n dwyn Mesur gerbron yn ystod y sesiwn hwn. Rhaid gofyn pam nad oedd yn Araith y Frenhines. Ai Marie Celeste y sesiwn seneddol fydd ef? Efallai y gallech egluro’r mater drychiolaethol hwn i ni, Peter. Nodaf fod Cymdeithas y Gyfraith, Coleg Brenhinol y Seiciatryddion a’r Gynghrair Iechyd Meddwl wedi mynegi pryderon mawr ynghylch y Mesur drafft. Rhaid cymryd camau, a rhaid eu gwella. Mae’n ofid bod Alan Milburn yn benderfynol, yn ôl pob golwg, o gyflwyno’r hyn a ystyriwyd gan lawer yn fesur diffygiol pan ddosbarthwyd ef ar gyfer ymgynghori. A wnewch ein goleuo ar y mater hwnnw?

Cyfeiriais ar y dechrau at yr ardrefniant datganoli anghyfartal, a gwnaethoch gyfeirio at gomisiwn Richard, sy’n edrych yn fanwl ar bwerau a strwythur ein Cynulliad Cenedlaethol. Cyhoeddir ei adroddiad yn fuan ar ôl yr etholiad nesaf, a byddwn yn rhoi ein tystiolaeth iddo cyn hir. Eich gwaith chi fydd sicrhau y caiff argymhellion y comisiwn eu gyrru drwy Lywodraeth Whitehall, ac y ceir amser ar eu cyfer yn amserlen Llywodraeth San Steffan. Mae llawer ohonom yn teimlo bod yr ardrefniant datganoli anghyfartal hwn yn peri trafferth mawr ar lawer ystyr drwy beidio â chaniatáu inni wneud yr hyn a ddymunwn.

Ynghylch y mater y gwnaethoch sôn amdano ar y dechrau ac ar y diwedd, sef yr ardrefniant datganoli, yr ydych yn fy ngwahodd i gefnogi casgliadau comisiwn Richard, a minnau heb wybod beth fyddant. Byddaf am astudio casgliadau’r comisiwn yn ofalus—fel y bydd aelodau eraill o Gabinet y Deyrnas Unedig—a byddaf yn rhoi tystiolaeth, fel y bydd eraill, yr wyf yn siŵr. Gadewch inni ddisgwyl i weld beth fydd y casgliadau hynny, ac wedyn penderfynu i ble’r awn o’r fan honno. Ni ddylai Mike German fychanu’r ardrefniant datganoli. Fel y dywedais yn fy natganiad, mae wedi cyflawni llawer iawn dros Gymru, gan gynnwys polisïau sydd wedi arwain at grantiau dysgu’r Cynulliad a thocynnau bws am ddim i bensiynwyr, nad ydynt wedi’u cyflwyno yn Lloegr. Dyna’r hyn yr ydym wedi gallu’i gyflawni drwy ddatganoli. Nid yw pobl Castell-nedd, y mae Gwenda Thomas a minnau’n eu cynrychioli, yn ymgolli ym manylion yr ardrefniant datganoli, nid ydynt yn sôn amdano yn nhafarnau Castell-nedd bob nos pan ânt am ddiod; maent yn ymboeni ynghylch gweithredu a’r gwahaniaeth a wnaiff y Cynulliad i ansawdd bywyd yng Nghymru. Mae wedi gwneud gwahaniaeth aruthrol eisoes, a gall wneud gwahaniaeth mwy gyda’i bwerau presennol. Mae Carwyn Jones a Jane Hutt wedi dweud yn eu tystiolaeth bod eu swyddi fel Gweinidogion yn mynd ymlaen yn gwbl ddigonol o dan y pwerau presennol. Nid yw hynny’n gyfystyr â dweud na allwn drafod sut y gallai’r dyfodol ddatblygu—gallwn, wrth gwrs; dyna bwrpas comisiwn Richard, ac ymddiddoraf yn fawr yn y mater hwn ac yr wyf yn cydymdeimlo ag ef. Dylem roi hyn mewn persbectif. Dywedais ein bod ni yn y dosbarth gwleidyddol, gan gynnwys Aelodau Seneddol yn San Steffan yn y swigen cyfryngau yr ydym yn byw ynddi, yn ymddangos ein bod yn siarad ormod â ni’n hunain. Mae’n hollbwysig ein bod yn sôn am y materion sy’n codi, am weithredu a chyflawni gwelliannau yn y maes, a’r gwahaniaeth a wnaiff hynny, yn hytrach nag ymgolli mewn strwythurau a chyfansoddiadau—er nad wyf yn dweud nad oes mater sy’n gofyn sylw yn y fan honno.

Ynghylch mater Dydd Gŵyl Dewi, yr wyf yn cydnabod bod teimladau cryf yn gefn i’r galwadau i wneud Dydd Gŵyl Dewi’n ŵyl banc yng Nghymru. Fodd bynnag, mae’r Llywodraeth yn bryderus ynghylch y gost i fusnes ac nid oedd y cais a wnaed am ŵyl gyhoeddus ar Ddydd Gŵyl Dewi yn cynnwys asesiad o’r mater hwnnw—[Torri ar draws.]

Mae deddfwriaeth ar droseddu’n fater cymhleth ac mae’n anodd ei gael yn iawn. Bwriad y ddeddfwriaeth a gyflwynwyd yw ailfantoli’r system gyfreithiol o blaid y dioddefwr, gan ystyried yr effaith ar ryddid sifil. Rhaid sicrhau cydbwysedd rhwng rhyddid sifil y rhai a gaiff eu herlyn a’u harestio, a rhyddid sifil y rhai sy’n dioddef gan droseddu, pa un a ydynt yn dioddef gan droseddau rhywiol, ymosodiadau sy’n ymwneud â chyffuriau, ymddygiad gwrthgymdeithasol neu droseddu’n gyffredinol. Fel Llywodraeth safwn gyda’r dioddefwyr gan amddiffyn rhyddid sifil pawb.

Ynghylch y Mesur iechyd meddwl, gofynnodd Mike German a allwn ei helpu—gwnaf fy ngorau. Mae’r trafodaethau ynghylch y Mesur iechyd meddwl a’r ddadl a gododd i’w croesawu gan fod hynny’n helpu’r Llywodraeth i lunio’r cymalau manwl mewn modd a gefnogir gan y Senedd. Fel y dywedodd Mike German, mae Alan Milburn wedi datgan y bydd hyn yn cael ei ddwyn gerbron gyda hyn.

Felly, yn fyr, credaf fod yr ardrefniant datganoli’n ymsefydlogi. Nid yw ond yn ei bedwaredd flwyddyn, a dylem fwrw ymlaen ag ef, gwella’r gweithredu a’r darparu a dal i drafod sut y gellir ei wella. Yr wyf yn agored i drafodaeth a syniadau o natur ymarferol ac adeiladol yn hynny o beth.

A yw’r Ysgrifennydd Gwladol yn rhannu fy siom ynghylch y cyfle a gollwyd i estyn cwmpas y Mesur Iechyd (Cymru), er enghraifft, drwy wahardd ysmygu mewn rhai adeiladau cyhoeddus priodol a thrwy arfer pwerau goddefol i ganiatáu gofal personol am ddim i’r henoed? Gwnaeth Plaid Cymru gynnig y gwelliannau hynny i’r Mesur yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ond nis derbyniwyd. A yw’r Ysgrifennydd Gwladol yn siomedig fel minnau am fod y rhain wedi’u gadael allan, gan y byddent wedi cyfrannu’n helaeth at iechyd a hybu iechyd yng Nghymru? Pa gynnydd a wneir ar y Mesur iechyd meddwl drafft tra dadleuol, a enynnodd wrthwynebiad gan bawb yng Nghymru ac nad ymddangosodd yn Araith y Frenhines? Gan fod y cyfrifoldeb dros iechyd wedi’i ddatganoli i’r Cynulliad, a chan fod gennym strategaeth iechyd meddwl ragorol i oedolion, a gawn Fesur iechyd meddwl i Gymru?

Yr wyf eisoes wedi ateb y cwestiwn am y Mesur iechyd meddwl. Ni allaf eich helpu gyda gwelliant Plaid Cymru ar ysmygu; eich lle chi yw sicrhau llwyddiant eich gwelliannau yn y Cynulliad. Er hynny, pwysleisiaf fod y Llywodraeth yn gweithredu strategaeth tybaco newydd, sy’n cyflwyno cynllun gweithredu cynhwysfawr ac y mae £100 miliwn ar ei gyfer dros y tair blynedd nesaf. Mae tri phrif amcan i’r strategaeth: lleihau ysmygu ymysg rhai dan 16 mlwydd oed, y mae’r cynnydd ynddo’n duedd sy’n peri pryder; helpu oedolion, yn enwedig oedolion dan anfantais, i roi’r gorau i ysmygu; a rhoi cymorth arbennig i fenywod beichiog sy’n ysmygu.

Fe’ch llongyfarchaf ar eich penodi’n Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Peter. Mae llawer o bobl yn fy etholaeth i, fel eich etholaeth chi, yn profi problemau wrth dderbyn signalau radio a theledu analog. Gwaethygir y broblem honno wrth i deledu digidol ehangu. A ydych yn fodlon y bydd y Mesur Cyfathrebu yn ymdrin â’r anomaleddau presennol, sy’n effeithio ar gannoedd o bobl yn ein dwy etholaeth? Croesawaf eich datganiad am denantiaid gwrthgymdeithasol. A wnewch roi sicrwydd y rhoddir sylw penodol i broblem tenantiaid gwrthgymdeithasol mewn tenantiaethau preifat, gan eu bod yn bla mewn llawer o gymunedau yn fy etholaeth i? A wnewch roi sicrwydd hefyd y bydd gorfodaeth ar landlordiaid i roi trefn ar eu pethau yn hyn o beth?

Yr wyf yn eich sicrhau y caiff tenantiaid gwrthgymdeithasol eu targedu dan y pwerau a gyflwynir drwy’r ddeddfwriaeth newydd. Cytunaf fod nacáu’r gallu i dderbyn rhai sianeli teledu—boed yn Channel 4 neu’n Channel 5—yn felltith i lawer o’n hetholwyr, yn enwedig y rhai mewn cymunedau yn y Cymoedd. Mae’r Llywodraeth yn ymwybodol o’r broblem; dylid ei datrys, a gobeithiaf y bydd y Mesur Cyfathrebu yn ein helpu i wneud hynny.

Yng ngolwg yr ymgymeriad yn Araith y Frenhines i ddod o hyd i ddulliau newydd o ddiwallu ein hanghenion ynni, a’ch ymrwymiad cyhoeddus derbyniol i ddiwydiant ynni adnewyddadwy, cynaliadwy yng Nghymru, efallai y dylech gael gair â’r Trefnydd ac arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr am nimbïaeth. Mae’n bosibl hefyd y byddwch yn gorfod trefnu i’r Gweinidog dros yr Amgylchedd gael mynd ar gwrs ailsefydlu, gan ei bod wedi codi cast annifyr o alw i mewn pob cais am fferm wynt. A fydd eich gweledigaeth ar ynni’n cynnwys darpariaeth i ffermwyr da byw yng Nghymru gael troi at gynhyrchu cnydau ynni? A fydd hefyd yn caniatáu i gynhyrchwyr glo glofeydd dwfn gael cymorth gweithredol, yn ogystal â chymorth buddsoddi? Sut y bydd y Cynulliad yn cael mewnbwn i’r broses honno?

Fel y gwyddoch, gall glofeydd dwfn fel glofa’r Betws gael cymorth Llywodraeth o dan ddarpariaethau cymorth gwladol y Comisiwn Ewropeaidd. Mae glofa’r Betws wedi elwa ar o leiaf ddau gyfraniad o gymorth sylweddol o dan y Llywodraeth hon. Croesawaf y cyfle i ailadrodd yn fyr i’r Cynulliad fy sylwadau diweddar ar bolisi ynni. Yr wyf yn credu’n gryf y dylai Cymru arwain y ffordd ac arloesi yng nghyd-destun ynni gwyrdd, adnewyddadwy. Mae dau rwystr i hynny: yn gyntaf, sicrhau’r flaenoriaeth a’r cyllid angenrheidiol ac, yn ail, delio â’r pla o nimbïaeth lle y dywed pawb eu bod am gael ynni gwyrdd, ond nad ydynt am ei gael yn eu cymdogaeth hwy. Rhaid i’r Cynulliad a Llywodraeth San Steffan fynd i’r afael â hyn gyda’i gilydd gan y bydd yn effeithio ar genedlaethau’r dyfodol. Mae newid yn yr hinsawdd yn cael effaith ddifrifol eisoes a chaiff effaith ddinistriol mewn degawdau i ddod. Bydd yn effeithio, er enghraifft, ar arfordir Cymru, ac arfordir y DU, wrth i gapan rhew’r Arctig ddadmer a lefelau’r môr godi. Mae arnom angen strategaeth ddifrif i leihau gollyngiadau o garbon deuocsid ac, yn fy ngolwg i, ynni adnewyddadwy yw’r peirianwaith i sicrhau’r lleihad hwnnw. Gobeithiaf y bydd Cymru’n arwain y ffordd o ran cyflawni’r amcan hwnnw.

Yr wyf wrth fy modd o’ch gweld yma, Ysgrifennydd Gwladol, mewn sefydliad y gwnaethoch gymaint i helpu i’w greu. Fe’ch canmolaf ar eich gwaith pwysig fel cynrychiolydd Cymru yng Nghabinet y DU. Gobeithiaf eich bod wedi cael profiad i’w gofio y prynhawn yma, pe na fyddai hynny ond o ran gweld yr wrthblaid frith a salw yn y Cynulliad.

Yr oeddwn am wneud y pwynt bod confensiwn wedi’i dorri eto, y prynhawn yma, gan fod Gweinidog wedi cael gofyn cwestiynau ac Aelodau Cynulliad cyffredin heb gael gwneud hynny.

Ni sylweddolais fod Mike German yn siarad ar ran ei blaid hoci coci. Mae’r Ysgrifennydd Gwladol wedi crybwyll cynigion a datblygiadau rhagorol sydd er budd pobl Cymru. A yw’n cytuno mai dim ond y Blaid Lafur sydd mewn cytgord ag anghenion pobl Cymru ac sydd â’r weledigaeth i fynd â’r maen i’r wal yn hynny o beth? A yw hefyd yn cytuno mai’r bygythiad mwyaf sy’n wynebu Cymru yw traddodiad yr wrthblaid o fychanu ein gwlad er mwyn elw gwleidyddol?

Cytunaf yn gryf â chi ac yr wyf yn ddiolchgar am eich cefnogaeth, Peter.