Mae cyfathrebu’n hanfodol i’r economi erioed. Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, yr oedd diwydiant yn dibynnu ar reilffyrdd; yn yr ugeinfed ganrif, ffyrdd da oedd y ffactor allweddol ac, yn y ganrif hon, bydd cysylltedd band eang yr un mor bwysig. Gwnawn adolygu record Llafur yng nghyd-destun datblygu cyfathrebu da. Cynigiaf drosolwg, ond y cwbl y mae’n rhaid imi ei wneud yw casglu penawdau newyddion o’r misoedd diwethaf i ddangos methiant Llafur.

Cymerwch ffyrdd; ceir tynghediaeth ddigalon sy’n derbyn y bydd tagfeydd llwyr yn dod yn fwyfwy cyffredin mewn ardaloedd sydd â rhwydwaith cymhleth o draffyrdd, ond, yng Nghymru, yr ydym yn dal i fod heb rwydwaith cyfan o ffyrdd sylfaenol. Yn 1944, pan oeddwn yn bump oed, yr oedd adroddiad ar ailadeiladu economaidd yn rhoi’r flaenoriaeth bennaf i’r ffordd o Gaerdydd i Gaergybi. Pan oeddwn yn 25 oed, rhoddodd Jim Griffiths y flaenoriaeth bennaf i ffordd o’r De i’r Gogledd. A minnau’n agos at oed ymddeol, mae’r ffordd ymhell o fod wedi’i chwblhau ac ni fydd gwelliannau sylweddol yn dechrau tan 2008. Ni fu gwelliannau o bwys yn ffyrdd Cymru ers cwblhau’r A55. Yn 1966, cofiaf ymosod ar Ness Edwards am mai un lôn oedd ar ffordd blaenau’r Cymoedd o Hirwaun i’r Fenni, ac yr oedd yn unigryw bron yn hynny o beth ymysg cefnffyrdd newydd ar y pryd. Gan hynny, yr ydym yn croesawu’r cynlluniau i ddeuoli’r rhan honno o’r ffordd, ond ni fydd y rhan fwyaf o’r gwaith yn dechrau tan 2008 tra bo taer angen ar y Cymoedd am adfywio economaidd yn awr.

Fel un sy’n ymboeni ynghylch y cynhesu byd-eang, byddwn yn derbyn cyllideb lai ar gyfer ffyrdd, efallai, pe byddai gwelliannau sylweddol yn ein rheilffyrdd. Rhoddwyd hwb i’n gobeithion pan gyhoeddodd Llywodraeth Lafur newydd y byddai buddsoddiad anferth mewn rheilffyrdd. Gallai fod digon hyd yn oed i ailagor rheilffyrdd o Riwabon i Abermaw, neu o Borthmadog i Fangor—y math o reilffyrdd sydd wedi’u hailagor yn ddiweddar yn yr Almaen. Wedyn cawsom wybod na fyddem ond yn cael 0.3 y cant o’r buddsoddiad cyfalaf. Fodd bynnag, yr oedd hyd yn oed hynny’n optimistaidd. Yn awr yr ydym yn wynebu’r posibilrwydd o ostyngiad yn y cymorth i reilffyrdd, ac os ydym am gael gwasanaeth i Lynebwy neu i’r maes awyr, bydd yn rhaid inni dalu am ran helaeth o hynny ein hunain, er nad ydym yn cael yr un geiniog o arian ar gyfer rheilffyrdd ym mloc Barnett. Ers yr adolygiad cynhwysfawr o wariant, mae’r Alban bellach yn cael £230 miliwn y flwyddyn. Ar yr un sail, dylem ni gael £130 miliwn. Fodd bynnag, nid ydym yn cael yr un geiniog—mae’r holl fater y tu hwnt i’n rheolaeth. Bydd eraill heddiw yn ymdrin â’r ffaith nad oes gennym gynrychiolaeth lawn ar yr Awdurdod Rheilffyrdd Strategol.

Oherwydd annhegwch dybryd fformiwla Barnett, yr ydym yn brin o adnoddau. Er hynny, hyd yn oed pan fo’r adnoddau gennym—fel y nodais yr wythnos diwethaf—ni chânt eu defnyddio bob amser. Mae cyllideb yn Amcan 1 ar gyfer seilwaith trafnidiaeth. Wedi i dair blynedd o’r rhaglen fynd heibio, llai na 10 y cant ohoni sydd wedi’i ddyrannu. Mae hynny’n arwydd o ddiffyg brys difrifol wrth fynd i’r afael â phroblem ddifrifol.

Mae un math o gyfathrebu’n aros i’w drafod, sy’n bwysicach hyd yn oed na’r lleill—cyfathrebu gwybodaeth. Yn 1944, cyhoeddodd Plaid Cymru gynllun i ddod â’r band eang i bob tref a phentref. Mae gennyf grynodeb o’r cynllun o’m blaen. Yr oedd yn seiliedig ar y wybodaeth bod asgwrn cefn sylweddol o ffeibrau optig eisoes yn cysylltu’r prif gyfnewidfeydd—o flaen y rhan fwyaf o wledydd—ac mai Cymru oedd y prif gynhyrchydd ffeibrau a chanddi sector opto-electronig mawr. Gan hynny, gwnaethom gynnig yn realistig raglen systematig a fyddai’n cysylltu prifysgolion, colegau, ysbytai ac ystadau diwydiannol yn gyntaf, ac wedyn yn ymestyn i ysgolion, llyfrgelloedd, meddygfeydd a chanolau trefi, ac, yn olaf, yn dod â’r band eang drwy ffeibrau optig i bob grŵp o dai, lle y gellid cludo’r rhan olaf drwy gopor.

Yr oedd ein cynllun yn 1944 yn dechnegol ac yn ariannol realistig a gallai fod wedi’i gwblhau erbyn 2001, gan roi Cymru ar y blaen mewn technoleg sy’n dileu’r anfantais o fod yn ddiarffordd. Yn lle hynny, mae Cymru heddiw ar waelod tabl y DU, gyda—

Ai 1944 a ddywedasoch, pan oedd y rhyfel ymlaen?

Mil naw cant naw deg a phedwar yr oeddwn yn ei feddwl. Mae’n ddrwg gennyf, gwneuthum gamgymeriad.

Yr oeddwn yn meddwl ein bod yn oes y golomen gludo bryd hynny.

Dim ond 31 y cant o gartrefi yng Nghymru a all gyrraedd ADSL, o’i gymharu â 63 y cant yn y DU gyfan. Yn waeth na hynny, yn ôl y Gymdeithas Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd, mae’r DU yn yr ail safle ar hugain ymysg y gwledydd diwydiannol o ran darparu’r band eang. Gallasai Cymru fod yn y brif gynghrair, ond ar ôl chwe blynedd o Lywodraeth Lafur, yr ydym ar waelod y drydedd adran. Er gwaethaf y targedau uchelgeisiol a’r datganiadau heulog i’r wasg, mae’r bwlch yn ymledu, ond nid oherwydd diffyg adnoddau y mae hynny. Oherwydd y gyfradd gyfnewid heddiw, mae £70 miliwn yn rhaglen Amcan 1 ar gyfer seilwaith technoleg gwybodaeth, ac eto, ar ddiwedd 2002, dair blynedd ar ôl dechrau rhaglen Amcan 1, nid oes yr un geiniog o’r arian hwn wedi’i ddyrannu. Ni allwn weld y ffigurau diweddaraf am nad yw gwefan Swyddfa Cyllid Ewropeaidd Cymru ar gael, a gallai hynny fod yn ddealladwy. Yr ydym wedi ein dal yn ôl gan ddiffyg brys, diffyg gallu, diffyg paratoi ac, yn fwy na dim, diffyg strategaeth. Yr wythnos diwethaf, o’r diwedd, cyflwynodd y Llywodraeth ei pholisi TG i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd mewn cyfarfod lle y cyflwynwyd papurau hefyd gan British Telecom, TNS o’r sector technoleg ddi-wifr a’r Athro Mike Tedd, cadeirydd Pwyllgor Ymgynghorol Cymru ar Delathrebu. Yr oedd gwahaniaeth trawiadol rhwng dogfen y Llywodraeth a’r papurau eraill. Byddaf yn anghytuno o bryd i’w gilydd â BT, yn enwedig ynghylch ei ddiffiniad o’r band eang ond, er hynny, gellid gweld mai strategaeth oedd dogfen BT, ac ynddi gynllun daearydol a oedd yn rhannu Cymru’n dair ardal. Ym mhob achos, disgrifiai’r sefyllfa bresennol, amlinellai dargedau realistig, pennai feini prawf cadarn ar gyfer datblygu, a nodai pa dechnolegau oedd y rhai mwyaf addas. Nid wyf yn cytuno â’r cwbl ohoni, ond o leiaf y gwyddem beth oedd ei safbwynt. Dyna’r hyn y buom yn galw amdano gan y Llywodraeth. Yr ydym wedi gofyn am ddadansoddiad eglur o ba ardaloedd trefol a gaiff eu gwasanaethu orau gan DSL mewn modd cost-effeithiol ac wedi gofyn sut y gellir rhannu’r ffeibrau a ddefnyddir i gludo’r band eang i ysgol bentref â’r tai o gwmpas, pa ardaloedd gwledig y bydd arnynt angen cysylltiadau di-wifr, pa amleddau a fydd yn eu gwasanaethu orau, a sut y gellir dyrannu’r nifer gyfyngedig o sianeli lloeren yn y modd gorau.

Byddai strategaeth gyfrifol a gofalus wedi darparu’r wybodaeth honno, sef yr hyn yr oeddem am ei gael dair blynedd yn ôl. Yn lle hynny, clywsom yr ymadrodd ‘yr ydym yn dechnolegol niwtral’, sef y rheswm y mae’r Llywodraeth yn clodfori’r band eang di-wifr yng Nghaerdydd—y rhan o Gymru y mae arni ei angen leiaf—ac yn rhoi’r pwyslais mwyaf ar ledaenu band eang lloeren unffordd drwy gymhorthdal, sef y cyfrwng na fydd ganddo ond digon o sianeli VDSL yn y tymor hir i fodloni nifer gyfyngedig o gwsmeriaid mewn marchnad arbenigol y mae’n rhaid ei gadw ar ei chyfer.

Yn olaf, y neges bwysig yw, mewn ardaloedd gwledig tenau eu poblogaeth, fel yr un lle’r wyf fi’n byw, mae rôl hollbwysig i dechnoleg ddi-wifr a bydd dyrannu’r amleddau sydd ar gael yng Nghymru yn ôl cynllun da yn llenwi’r bwlch olaf yn y ddarpariaeth o’r band eang. Cawsom wybod bellach na chaiff Cymru ei thrin fel uned wrth ddyrannu’r band 3.4 GHz. Yn y 15 rhanbarth a ddyrannwyd gan Lywodraeth Llundain, bydd y Gogledd yn gysylltiedig â Swydd Efrog a Gogledd Swydd Gaerhirfryn. Bydd y Canolbarth yn gysylltiedig â Swydd Lincoln—gan fy mod yn adnabod y ddwy ardal yn dda, gwelaf y tebygrwydd yn eu topograffi. Cysylltir y De â gorllewin Lloegr, heblaw am ddarn o Lannau Hafren o boptu’r ffin. At hynny, nid yw telerau’r dyraniad yn rhoi unrhyw orfodaeth ar gwmnïau i ddarparu gwasanaeth unffurf ac ymddengys y bydd y penderfyniad yn dibynnu ar faint y cynnig ac nid ar rinweddau’r cynllun. Nid yw’r ffiniau hynny a’r broses hon yn gwneud synnwyr o gwbl, yn dechnegol nac yn fasnachol. Maent mor afresymegol â chynlluniau’r BBC yn y 1930au nad oeddent yn caniatáu bodolaeth BBC Cymru. Ni allasai’r sefyllfa hon godi pe buasai strategaeth briodol wedi’i chyflwyno i’r Asiantaeth Cysylltiadau Radio ar gyfer y band eang yng Nghymru, yn nodi rôl arbennig technoleg ddi-wifr, ym mhle yr oedd i’w dyrannu a pha amleddau a oedd orau o ystyried topograffi. Pe byddai honno wedi’i chyflwyno, ni allasai’r Asiantaeth Cysylltiadau Radio ddyfeisio’r map gwirion hwn. Dengys y penderfyniad hwn fod Llywodraeth y DU wedi amlygu dirmyg llwyr tuag at gynlluniau’r Llywodraeth ar gyfer TG yng Nghymru. Efallai y cytunaf â Llywodraeth y DU: mae methiant Llywodraeth y Cynulliad i ddarparu adnoddau digonol a’u defnyddio’n effeithiol i ddatblygu cyfathrebu yng Nghymru’n un mewn rhestr hir. Yr hyn sy’n fwyaf damniol yw’r esgus a glywn dro ar ôl tro bod angen mwy o amser i baratoi’r cynlluniau a bod rhaid i’r Llywodraeth ei gael yn union gywir. Beth yr oedd y Blaid Lafur yng Nghymru’n ei wneud yn ystod y 1990au? Daeth i Lywodraeth gyda darn o bapur gwag a, pan aiff ym mis Mai, y cwbl a gawn ar ei hôl fydd tudalen o sgribladau.

Cynigiaf welliant 2. Dileu popeth ar ôl ‘economi fodern lwyddiannus;’.

Cynigiaf welliant 4. Ychwanegu ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 5. Ychwanegu ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 6. Ychwanegu ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 7. Ychwanegu ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 8. Ychwanegu ar ddiwedd y cynnig:

Mae’r ddadl hon yn ymwneud â chysylltiadau cyfathrebu ffisegol ac electronig. Mae’n gynnig amserol i’r graddau bod trafodaeth yn y cyfarfod o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd yr wythnos diwethaf wedi datgelu bwlch anferth yn strategaeth Llywodraeth y Cynulliad, sy’n anelu at ddarparu cysylltiadau cyfathrebu electronig o’r safon orau yn y byd yng Nghymru.

Mae’n siomedig bod yr e-Weinidog wedi osgoi pob cyfle i drafod strategaeth band eang y Llywodraeth. Yr ydym wedi nodi o’r blaen fod y fenter wedi’i lansio ym Mhrifysgol Caerdydd, lle y gellid osgoi cwestiynau’n gyfleus. Nid oes amheuaeth na allai cysylltiadau cyfathrebu effeithiol gynnig mantais gystadleuol aruthrol i economi Cymru. Amlygir eu pwysigrwydd yn y ffaith bod Cydffederasiwn Diwydiant Prydain wedi gwneud cysylltiadau TGCh a band eang yn flaenoriaeth gyntaf yn ei faniffesto ar gyfer etholiadau’r Cynulliad ym mis Mai. Mae rhwydweithiau cyfathrebu band eang a chysylltiadau ffisegol yn cynnig cyfle i ryddhau rhai economïau gwledig sydd wedi wynebu rhwystrau anorchfygol hyd yma, a’u hataliodd rhag bod yn rhan o’r farchnad.

A gytunwch nad ar gyfer busnesau mawr mewn parciau busnes yn unig y dylai Llywodraeth y Cynulliad sicrhau darpariaeth o’r band eang—er pwysiced hynny—ac y ceir mentrau sy’n cynnwys cymunedau, fel yr un a noddir gan gyngor tref Aberhonddu sy’n cynnwys trigolion lleol a busnesau llai? Mae’n bwysig bod cymunedau llai yn cymryd rhan yn y modd hwnnw yn y Gymru wledig.

Yn sicr, er na wn fanylion—

A wnaiff yr Aelod ildio?

Nid wyf yn gyfarwydd â manylion menter cyngor tref Aberhonddu, ond dyna wir ddatganoli: mae’r cyngor tref yn mentro. Rhaid ei alluogi fel y gall fynd â’r maen i’r wal ar ran y bobl yn ei gymuned yn ôl yr angen lleol.

Wrth achub ar y cyfle hwn—

Gan fod Beeching wedi llwyddo i ddifrodi cymunedau fel Glyn Dyfrdwy ag un ergyd drwy gael gwared â rheilffyrdd o dan law’r Torïaid, pam y mae’r Torïaid yn ymddiddori’n sydyn mewn adfywio’r cymunedau hynny?

Mae fy nghyd-Aelod, David Davies, yn fy hysbysu mai o dan Lywodraeth Wilson y digwyddodd hynny, ac yr oedd honno’n Llywodraeth Lafur, yn 1964. Byddaf yn falch o dderbyn ymyriad arall os yw’r Aelod yn dymuno rhoi gwedd eglurach ar y sefyllfa. Fodd bynnag, mae wedi camgymryd.

Deallaf ei fod wedi digwydd cyn gynhared â 1961 neu 1962 ac nid yn ystod Llywodraeth Wilson. Hyd yn oed pe buasai yn ystod y Llywodraeth honno, ar gais rhyw Mr Beeching y’i gwnaed.

O gofio nifer y troeon pedol ym mholisi Llywodraeth y DU dros y chwe blynedd diwethaf, os oedd y blaid yn dymuno newid ei pholisi o’r hyn ydoedd yn 1964, gallai gael cyfle i wneud hynny.

Cyhoeddwyd adroddiad Beeching yn 1963 pan oedd Llywodraeth Geidwadol. Fodd bynnag, fe’i gweithredwyd o 1964 ymlaen o dan Lywodraeth Harold Wilson. Mae honno’n ffaith.

Yr wyf yn ddiolchgar i David Davies, sydd â’r holl ffeithiau wrth law, mae’n amlwg, ac sydd, yn ddi-os, wedi rhoi Eleanor Burnham yn ei lle.

Wrth achub ar y cyfle hwn, mae angen strategaeth gyfannol i ddarparu amryw o wasanaethau a rhwydweithiau sy’n seiliedig ar angen lleol, fel y pwysleisiodd Nick Bourne drwy gynnig y camau a gymerodd cyngor tref Aberhonddu yn enghraifft. Bydd yr ateb o ran cyfathrebu electronig ar gyfer y Gymru wledig yn wahanol i’r un ar gyfer ardaloedd trefol, lle y mae cost cysylltu â ffeibrau’n is o lawer. Yn hynny o beth, un modd amlwg i ddod â’r rhaniad digidol i ben ar gyfer y rhan fwyaf o ardaloedd gwledig yw sefydlu cyswllt di-wifr sefydlog effeithiol. Bydd yr Asiantaeth Cysylltiadau Radio yn cynnal arwerthiant o’r band 3.4 gigahertz yn y misoedd i ddod. Os caiff ei weithredu’n effeithiol, dylai fod yn sail i rwydwaith band eang yn y rhannau gwledig o Gymru. Gallai fod yn llinell sylfaen neu’n safon sylfaenol y gallai’r Gymru wledig ei disgwyl o ran cyfathrebu band eang. Fodd bynnag, fel y mae’r sefyllfa ar hyn o bryd, mae Cymru wedi ei thorri’n bedwar darn, ac mae’r ardal ddaearyddol fwyaf—sy’n cynnwys Powys, Ceredigion ac Eryri—wedi ei thaflu i’r un fasged â Swydd Lincoln a Swydd Northampton. Cysylltwyd gogledd Cymru â masnachfraint Gogledd Swydd Efrog. Mae hyn yn amlwg yn arwydd o ddiffyg cydlynu rhwng Llywodraeth y Cynulliad a’i chymar yn San Steffan.

Ni fydd yr ymgeisydd sy’n ennill y drwydded yn gorfod cwblhau’r rhwydwaith yng Nghymru erbyn unrhyw ddyddiad penodol. Mae’n debygol o fod yn gwmni preifat a fydd yn rhoi blaenoriaeth i ardaloedd mwy trefol, fel dwyrain a gorllewin canolbarth Lloegr lle y ceir elw buan o’r cyfalaf y mae’n ei fuddsoddi, gan anwybyddu Cymru. Bydd y rhaniad digidol rhwng y Gymru wledig a gweddill y DU yn mynd yn fwy byth. Yr oedd cyfle, fodd bynnag, i drefnu ffiniau priodol yng Nghymru ac i gynnwys y rhwymedigaethau angenrheidiol o ran y ddarpariaeth yn unol â strategaeth a gytunwyd yn y Cynulliad. Pe byddai’r Asiantaeth Cysylltiadau Radio yn bryderus ynghylch diffyg ymgeiswyr, byddwn yn deall hynny. Fodd bynnag, mae Total Network Solutions Cyf., cwmni sydd wedi ei leoli yng Nghymru, wedi bod yn lobïo’r Gweinidog i gael ateb ar gyfer Cymru gyfan ers yr hydref diwethaf, hyd y gwn i. Collir swyddi gwerthfawr yn y cyfryngau a chyfathrebu un ai oherwydd diffyg gweithredu’r Gweinidog neu am nad yw’r adran gyfatebol yn San Steffan yn barod i wrando ar y cyrff datganoledig.

Yn olaf, fe’n gadawyd ag arwerthiant a fydd yn arwain at raniad digidol mwy rhwng y rhai sydd â digon a’r rhai sydd heb ddim.

Phil Williams and Alun Cairns have raised several points to which you should respond, Minister. Do you accept that the most effective band for a wireless system in Wales is 3.4 GHz? If so, do you accept that, in planning an electronic communications system, it would be beneficial to consider Wales in its entirety, so that every part of the country benefits from it? Or, are you happy, as the National Assembly for Wales’s Minister for Economic Development, for parts of Wales to be linked with England, with the real possibility of the franchise being located in England, with no way of developing a wireless system effectively in Wales? Or do you have a great vision—which I doubt—for this area? If so, will you tell us how you will provide broadband for the whole of Wales when there is no way of developing a wireless system effectively in rural areas?

On Objective 1, are you happy with the situation in terms of funding cutting-edge technology in Wales? I noticed in the section on the Objective 1 bid in your report to the Economic Development Committee, that the broadband Wales unit is in the process—I remind you that we are three years into Objective 1—of preparing a bid for £20 million of Objective 1 money to work on the action plan’s local projects. We have heard that the local projects manager joined the unit yesterday and that his main task will be to ensure that the proforma Objective 1 bid is considered by the foundation partnership in February and March. Where has this bid been for the last three years? Although you only appointed Minister for Economic Development relatively recently, you have been responsible for e-technology in the Assembly from the outset. What have you been doing for three years? Why have we wasted three years of National Assembly for Wales time, without doing this preparatory work? As every year goes by, we fall another year behind in these developments. I am sure that everyone agrees that these developments are essential for communication in Wales. What comfort can you give to my constituents in Carmarthen East and Dinefwr? I notice from the map that you have included showing the available connections that it is possible to receive band 1, band 2 and band 3. In my constituency, as far as I am aware, we would be lucky to receive band 3. How will you ensure equal provision throughout Wales?

That brings me back to my original and fundamental question: are you happy for the franchise to provide wireless on 3.4 GHz to go outside Wales, and are you confident that you can ensure that provision throughout Wales?

Canolbwyntiaf ar drafnidiaeth, a chyfeirio at y gwelliannau sy’n ymdrin â mynediad ar ffyrdd i faes awyr rhyngwladol Caerdydd, ffordd liniaru’r M4, a llwybr y rheilffordd deithwyr o Lynebwy i Gasnewydd a Chaerdydd. Yn gyntaf, ynghylch maes awyr rhyngwladol Caerdydd, mae’n hysbys i bawb, er bod mynediad ar ffyrdd yn bwysig, nad hwnnw yw’r ffactor pwysicaf o bell ffordd yn y sefyllfa bresennol neu ar gyfer rhagolygon y maes awyr rhyngwladol yn y dyfodol. Os cymharwch ef â maes awyr Bryste, mae mynediad gwell o lawer ar ffyrdd i faes awyr Caerdydd.

A wnewch ymhelaethu ar hynny ac egluro’ch rhesymu i ni? Heb os, gwella’r cysylltiadau ffyrdd â maes awyr Caerdydd yw’r flaenoriaeth bwysicaf yng Nghymru gan Digby Jones, cyfarwyddwr cyffredinol Cydffederasiwn Diwydiant Prydain, fel y mae wedi pwysleisio dro ar ôl tro mewn cynadleddau ar gyfer y DU. Mae’n amlwg nad gwerthu’r cynnyrch yma yng Nghymru yw’r broblem.

Nid oeddwn yn cyfeirio at farn Cydffederasiwn Diwydiant Prydain yn y DU. Mae’n amlwg yn ôl barn gweithredwyr maes awyr fod llawer o ffactorau eraill yn fwy pwysig ac arwyddocaol yn eu golwg hwy na mynediad ar ffyrdd. Gobeithiaf y byddant yn symud ymlaen yn fuan o ran ehangu’r amrediad o brif gyrchfannau a gynigir i deithwyr ac adfer y llwybr i Frwsel mor gyflym ag y bo modd. Mae llawer o ffactorau’n gysylltiedig. Dim ond un yw mynediad, ond yr wyf yn ceisio ei roi yn ei gyd-destun. Cymherir Caerdydd a Bryste yn aml, ac eto mae’r mynediad ar ffyrdd i faes awyr Caerdydd yn well o lawer na hynny i faes awyr Bryste.

Gan droi at yr M4, yr wyf yn mynegi pryderon ers talwm ynghylch y nifer o ddamweiniau ar yr M4 ger Casnewydd, yn enwedig ger twneli Bryn-glas. Mae llawer yn digwydd o ran rheoli’r traffig hwnnw a gwella’r arwyddion, a gobeithiaf y caiff cynllun ei roi ar waith cyn hir i ddelio’n effeithiol â’r damweiniau sy’n dal i ddigwydd. Mae’n niweidiol i iechyd a lles pobl, heb sôn am ei effaith ar dagfeydd traffig.

Mae llawer yn digwydd o ran y datblygiadau ffyrdd eraill yng nghyffiniau Casnewydd. Bydd y ffordd ddosbarthu ddeheuol yn ateb y problemau’n rhannol, ac efallai y ceir gwelliannau yn sgîl rhyddhau’r tir a’r mynediad ar ffyrdd o gwmpas Llanwern a chysylltiadau posibl â’r ffordd ddosbarthu ddeheuol honno. Fodd bynnag, gobeithiaf y gellir gwneud cynnydd gwirioneddol yn gyflym. Ystyriwch beth a ddigwyddai pe byddai damwain—Duw a’n gwaredo rhag hynny—yn nhwneli Bryn-glas. Mae cynllunwyr argyfwng yn sicr o gael hunllefau ynghylch senario o’r fath. Mae trafnidiaeth gyhoeddus yn fater sy’n codi yma eto. Gellid lliniaru’r problemau hyn os gallem gludo rhagor o nwyddau a theithwyr ar reilffyrdd.

Yn olaf, gobeithiaf y byddwn yn cymryd sylw mawr o’r astudiaeth adfywio o’r cyswllt rheilffordd rhwng Casnewydd a Glynebwy a gynhaliwyd ar ôl cau gwaith Corus yng Nglynebwy. Yr oedd yn dangos yn eglur mai Casnewydd yw’r cyrchfan naturiol i drigolion Glynebwy o ran chwilio am swyddi a ffyniant economaidd. Am y rheswm hwnnw, a llawer o rai eraill, mae’n hollbwysig ein bod yn sefydlu’r cyswllt rheilffordd deithwyr hwnnw o Lynebwy i Gasnewydd cyn gynted ag y bo modd.

Er mwyn caniatáu i bobl gyrraedd eu gwaith ac i reoli llygredd ac adeiladu ffyrdd, mae arnom angen system drafnidiaeth gyhoeddus o ansawdd da. Bydd hynny’n golygu gwelliannau i rai ffyrdd, ond mae gwelliannau 6, 7 ac 8 yn enw Jonathan Morgan yn amhriodol yn y ddadl hon. Nid hwn yw’r lle i geisio ymrwymiad i gynlluniau penodol. Dylid eu hystyried o fewn y rhaglen gyfan.

Mae dau angen mawr amlwg y gall strategaethau lleol a rhanbarthol gyfrannu at eu diwallu. Un ohonynt yw ffigur wyth o ffyrdd digonol i gysylltu pedair cornel Cymru; y llall yw system reilffyrdd effeithlon i gysylltu’r de a’r gogledd, y dwyrain a’r gorllewin, y berfeddwlad a’r dinasoedd mawr, ac i ddarparu cysylltiadau cyflym â gweddill y Deyrnas Unedig ac Ewrop.

Yn ystod yr wythnosau diwethaf, mae’r Awdurdod Rheilffyrdd Strategol wedi dinistrio’r gwaith a wnaeth y Cynulliad ers ei sefydlu. Os yw rhywun yn credu mai gor-ddweud yw hynny, mae cysylltiadau â phrif ddinasoedd Lloegr a’r Alban wedi eu lleihau’n drawiadol, ymddengys yn annhebygol y bydd gwelliant rhwng y De a’r Gogledd, mae’r gwaith ar reilffordd Bro Morgannwg ac Aberpennar yn ansicr, a rhaid i’r Cynulliad gymryd arian o’r grant bloc i sicrhau bod y gwasanaethau rheilffyrdd teithwyr o Lynebwy yn dwyn ffrwyth. Mae amheuaeth o hyd ynghylch y cysylltiadau rhwng y Gogledd a maes awyr Manceinion. Buom oll yn chwilio am welliannau sylweddol yn y fasnachfraint newydd fel cam ymlaen at wasanaeth rheilffyrdd gwirioneddol dda. Yr wyf yn amau a fydd hynny’n digwydd. Mae Cymru ar drugaredd Awdurdod Rheilffyrdd Strategol dihidio; mae ein cynrychiolaeth arno’n fach iawn ac yn gwbl aneffeithiol. Mae’n amlwg bod yr unig aelod sydd i fod i gynrychioli ein buddiannau wedi methu â gwneud hynny neu ei fod yn cael ei fathru dan draed yr aelodau eraill. Yn waeth na hynny, ni thrafferthodd yr awdurdod ymgynghori â Llywodraeth y Cynulliad hyd yn oed. Mae’n amlwg bod Railtrack a Network Rail wedi methu â thrafod contractau’n effeithiol ar gyfer prif reilffordd arfordir y gorllewin. Gwastraffwyd arian ar eu sefydlu, eu newid a’u lleihau. Mae hynny wedi dihysbyddu’r cyllid a oedd ar gael oddi wrth Lywodraeth y DU. Gwaetha’r modd, ni yng Nghymru a gaiff ein taro’n galed. Mae Plaid Cymru wedi cynnig, dro ar ôl tro, strategaethau tymor byr a thymor canolig i ymdrin â’n diffyg dylanwad wrth sicrhau system reilffyrdd effeithiol. Yn y tymor byr, mae arnom angen pwerau a rheolaeth dros yr Awdurdod Rheilffyrdd Strategol ar gyfer gwasanaethau yng Nghymru a’r hawl i ymgynghoriad a gwrandawiad ar wasanaethau sy’n mynd i mewn ac allan o’r wlad.

A gytunwch na roddwyd digon o bwys ar welliannau yng ngorsaf Stryd y Frenhines? Mae’r gwelliant hwnnw wedi ei ohirio dro ar ôl tro; byddai’n dyblu capasiti’r rheilffyrdd i’r Cymoedd, ac mae hynny’n bwysig er mwyn eu datblygu.

Cytunaf â chi, oherwydd gwnâi hynny lawer iawn i leihau’r traffig cymudwyr a ddaw i mewn o ogledd Caerdydd.

Yn y tymor byr, mae arnom angen y pwerau hyn a rheolaeth dros yr Awdurdod Rheilffyrdd Strategol, ac mae Plaid Cymru wedi ei hanwybyddu a’i phardduo gan y Prif Weinidog nad yw’n bresennol, gwaetha’r modd. Ei eiriau oedd:

Mae cwestiwn trosglwyddo cyfrifoldeb dros y rheilffyrdd o’r weinyddiaeth yn Llundain i’r Cynulliad yn amherthnasol.

Yn amherthnasol? Mae Plaid Cymru yn dangos yr angen yn y tymor canolig am fwrdd trafnidiaeth teithwyr i sefydlu strategaeth gyffredinol ar gyfer ein holl drafnidiaeth gyhoeddus. Polisi Plaid Cymru yw y byddai cynrychiolaeth ar y bwrdd gan gyrff lleol a chyrff cysylltiedig. Ni fyddai’n efelychiad o awdurdodau trafnidiaeth teithwyr sy’n gweithredu yn ardaloedd dinasoedd mawr yn Lloegr. Câi ei addasu i anghenion Cymru. Ym Mhwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth, yn wyneb gelyniaeth amlwg y Gweinidog i gorff o’r fath, gofynnais yn hytrach am uned yn y Cynulliad i gael rhyw strategaeth gyffredinol sylfaenol o leiaf. Credais fy mod wedi rhoi ar ddeall mai cyfaddawd oedd hwnnw, ond ymddangosai fod peth dryswch. Gobeithiaf fy mod wedi rhoi gwedd eglurach ar safbwynt Plaid Cymru yn awr.

O beidio â chael unrhyw un o’r dulliau hyn, caiff cynlluniau’r Cynulliad eu tanseilio bob tro. Mae’n enghraifft glasurol o’r modd y mae Llywodraeth y Cynulliad wedi siomi Cymru. Dywedwyd wrthym lawer gwaith y gall sicrhau bargen well am ei bod o’r un blaid wleidyddol â Llywodraeth y DU. Unwaith eto, chwalwyd yr honiad hwn. Mae’n amlwg, pan ddaw i’r pen, y gwnaiff y Llywodraeth Lafur hon ildio i alwadau Llywodraeth y DU, beth bynnag fo anghenion Cymru.

Yr ydym i gyd am gael economi fodern, lwyddiannus i Gymru, gwlad a fu’n drefedigaeth i Loegr gyhyd. Mae ein ffyrdd—a’n cyfoeth—wedi gadael y wlad ar draul cysylltiadau mewnol. Am gyfnod rhy hir, ni fu dewis o ran yr hyn y gellid ei wneud yng Nghymru. Am y tro cyntaf erioed, yr ydym wedi cychwyn ar daith sydd o dan ein rheolaeth ni. Mae’n daith hir—ni fyddai neb yn gwadu hynny—i wella ein seilwaith trafnidiaeth esgeulusedig ac i greu economi ddigidol a fydd yn helpu Cymru i gadw a denu rhagor o fusnes. Gobeithiaf y bydd y gwelliannau a wnaed eisoes gan y Llywodraeth bartneriaeth hon yn gwella ansawdd bywyd pobl.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn credu’n angerddol mewn adeiladu dyfodol. Yn y Llywodraeth bartneriaeth hon, cymerasom y camau cyntaf. Fodd bynnag, fel y nodaf, yr wyf yn dyheu am weld y band eang yn cael ei ledaenu’n gyflymach yn y Gymru wledig ac am welliant mewn trafnidiaeth gymunedol.

Mae strategaeth ar gyfer y band eang—yr wyf yn siŵr y bydd y Gweinidog yn ei disgrifio’n ddiweddarach—sy’n gynhwysfawr ac yn gosod targedau, sy’n cynnwys cynyddu argaeledd y band eang daearol o 30 y cant yn y pum mlynedd nesaf, datblygu mentrau lleol a rhanbarthol, a galluogi 1,200 o safleoedd sector cyhoeddus ychwanegol i ddefnyddio’r band eang.

A wnewch ildio?

Ildiaf mewn munud; gadewch imi orffen sôn am fand eang yn gyntaf.

Yr ydym hefyd wedi galluogi Logical (UK) Cyf i greu rhwydwaith band eang ar draws y wlad sy’n cysylltu pob un o’r 22 awdurdod addysg lleol ag wyth brifysgol. Yn ogystal â hynny, mae gennym rwydwaith digidol i Gymru gyfan sy’n cysylltu ysbytai. Felly, gwneir ymdrechion yn y sector cyhoeddus. Fodd bynnag, gwnaf sôn am gyfarfod y Pwyllgor Datblygu Economaidd yr wythnos diwethaf, gan fod llawer o Aelodau eraill wedi gwneud hynny, ynghylch y lledaenu mewn ardaloedd gwledig. Nid ydym wedi wynebu’r mater hwn yn llawn na’i drafod yn briodol. Ychydig wythnosau’n ôl, ymwelais â chwmni dros y ffin yn Portishead, o’r enw Internet Access Point Cyf. Mae wedi rhoi rhaglen technoleg ddi-wifr gymunedol ar waith ar gyfer y band eang. Mae’r ddarpariaeth ddi-wifr honno’n llawn cystal, er enghraifft, ag ADSL neu gysylltiadau cebl. Nid yw ychwaith yn profi’r oedi sy’n effeithio ar dechnoleg lloeren, ac mae’r band eang di-wifr yn gallu rhedeg yn gynt o lawer nag ADSL. Mae’n ymddangos yn ddull economaidd hefyd—codir tua £30 y mis ar gwsmeriaid domestig, ac mae cysylltiad ar gyfer mwy na 1,024 cilohertz yn £40 y mis. Mae hwnnw’n bris rhesymol, cynaliadwy. Yn rhan o hyn, rhaid inni ehangu’r farchnad, yn ogystal â lledaenu’r dechnoleg. Synnais glywed pobl yn dweud, er enghraifft, eu bod wedi dadlwytho dwywaith cymaint o’r rhyngrwyd mewn dau fis, ar ôl cael y band eang, ag yr oeddent wedi’i ddadlwytho yn y ddwy flynedd diwethaf cyn hynny. Felly, yr ydym yn cynyddu’r defnydd arno drwy ei ledaenu. Er hynny, rhaid iddo fod yn gynaliadwy hefyd. Gobeithiaf y gwnawn gynnydd er mwyn iddi fod yn fasnachol gynaliadwy lledaenu’r band eang ledled Cymru.

Yr ydych yn sôn am strategaeth band eang y Llywodraeth bartneriaeth. Ym mhle yn y strategaeth honno y mae gogledd Cymru’n ffitio gyda gogledd Swydd Efrog, a chanolbarth Cymru’n ffitio gyda Swydd Lincoln? Nid wyf am briodoli’r holl gyfrifoldeb am hynny i’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd presennol—oherwydd datblygu economaidd sy’n ysgogi hyn—felly pa ran o’r cyfrifoldeb y dylai arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol ei derbyn am hyn?

Dim o gwbl. Gwyddoch gystal â minnau, Alun, fod pwyntiau prosesu, y gwyddoch amdanynt yr wyf yn siŵr, o dan adain yr Adran Masnach a Diwydiant, ac y gwnaed unrhyw geisiadau iddi hi. Gwyddoch fod y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd presennol wedi gweithio’n galed i sicrhau bargen deg i Gymru. Yr wyf yn gobeithio, ac yn sicr ar lawer ystyr, y bydd rhyw ddarpariaeth a fydd yn ein galluogi i gymryd rhan yn y broses honno.

Ynghylch trafnidiaeth, mae Llywodraeth y Cynulliad wedi rhoi mwy o gyllid ar gyfer gwasanaethau bysiau a thrafnidiaeth gymunedol. Mae grŵp lobïo o Newtown Dial-a-Ride yma heddiw, Weinidog. Mae’n ceisio ehangu’r defnydd o drafnidiaeth gymunedol, yn enwedig gan y rhai sy’n gallu hawlio tocynnau bws am ddim—pensiynwyr a phobl anabl. Yn aml, ni cheir trafnidiaeth gyhoeddus mewn ardaloedd gwledig, felly mae’r tocynnau bws am ddim hynny yn aros ym mhyrsiau a waledi pobl. Pa bryd y bydd y bobl hynny’n gallu defnyddio eu tocynnau bws am ddim ar drafnidiaeth gymunedol fel y gallant hwythau gwrdd â’u ffrindiau a siopa’n ddidrafferth?

Yn olaf, mae llawer i’w wneud eto i sicrhau bod y grant bysiau gwledig a’n grant trafnidiaeth gymunedol yn cael eu defnyddio’n effeithiol gan awdurdodau lleol. Yn rhy aml o lawer gwelaf fysiau gwag yn rhedeg o gwmpas ardaloedd gwledig. Bysiau mawr yw’r dull drutaf o gludo awyr iach o gwmpas y Gymru wledig. Mae arnom angen system drafnidiaeth gymunedol sy’n ymateb i’r galw.

Ildiaf i Eleanor Burnham.

A ydych yn dal i bryderu, fel minnau, Mick, fod angen i’r Awdurdod Rheilffyrdd Strategol, sydd o dan nawdd Llywodraeth San Steffan, wneud mwy o lawer i’n helpu ni yng Nghymru? Gwn fod Sue Essex, fel y Gweinidog dros yr Amgylchedd, yn gwneud ei gorau. Fodd bynnag, oni chredwch fod arnom angen rhagor o ddannedd?

Yn hollol, a gobeithiaf y bydd y dannedd hynny’n brathu.

Pan etholwyd fi i’r Cynulliad Cenedlaethol ymron i bedair blynedd yn ôl, yr oeddwn am wella cyfathrebu—ar ffyrdd, ar reilffyrdd, ac yn yr awyr—a gwybodaeth, mewn modd sylfaenol. Yr oedd gennyf dri phrosiect mewn golwg, y credaf eu bod yn bwysig o hyd. Y rhain yw: cysylltiadau ffyrdd a rheilffyrdd o’r de i’r gogledd; cysylltiadau ar ffyrdd, ac yn enwedig ar reilffyrdd, â maes awyr rhyngwladol Caerdydd fel y gall fod yn wirioneddol ryngwladol; ac ailgyflwyno system rheilffordd deithwyr yng nglyn Ebwy ledled Islwyn—byddai pobl yn disgwyl imi sôn am hynny eto.

Dylai’r system rheilffordd deithwyr fod yn gwbl integredig, gan gysylltu ag arosfannau a gorsafoedd bysiau nad ydynt yn fwy na hanner milltir i ffwrdd, a dylai fod â thocynnau drwodd a theledu cylch caeëdig fel bod meysydd parcio a rheseli beiciau’n ddiogel. Dylid cael gwasanaeth cyflym i Gaerdydd, ac un mwy cynhwysfawr i Gasnewydd. Os holwch bobl yn y Cymoedd, yn enwedig yng nglyn Ebwy, a fyddant yn mynd i’r dref ar y penwythnos, dywedant bob tro mai i Gasnewydd y byddant yn mynd, nid i Gaerdydd. Felly, rhaid sicrhau’r cysylltiad hwnnw. Dylai pob tref a phentref fod â’i arhosfa neu’i orsaf fel y gall pawb ddefnyddio’r cysylltiadau hynny. Mae’r cynllun hwn wedi’i drafod yn hwy na Corus. Nid yw John Griffiths yn y Siambr ar hyn o bryd. Mae’r problemau yn yr ardal wedi gwaethygu am fod gwaith Corus wedi’i gau, ond yr oedd y cynllun hwn yn cael ei ddatblygu a’i drafod flynyddoedd lawer cyn hynny, ac yr oeddwn i’n gysylltiedig ag ef.

Gadewch inni ystyried y sefyllfa bresennol. Clywaf gan Aelodau eraill am y problemau cyson ynghylch y cysylltiadau rheilffyrdd o’r de i’r gogledd—teithiau hir, cerbydau oer a budr; taith annymunol, yn y bôn. Nid oes awdurdod rheilffyrdd strategol ar gyfer Cymru, ac nid oes gennym ond un aelod ar Awdurdod Rheilffyrdd Strategol y DU. Nid oes rhyfedd nad oes lle mor amlwg i flaenoriaethau Cymru ag i rai gweddill y DU ar yr awdurdod. Nid yw rheilffordd glyn Ebwy wedi’i hintegreiddio’n llwyr, ychydig o orsafoedd sydd arni, nid yw’n rheilffordd ddeuol, nid oes digon o blatfformau, ac mae’r signalau mor sensitif fel y gallent gael effaith fawr ar reilffordd de Cymru pe byddai rhywun yn meiddio cyffwrdd â hwy. Ar ben hynny, rhaid inni aros hyd 2009. Ar hyn o bryd, yr unig leoliad sydd ar gael yn rhwydd i fod yn orsaf parcio a theithio yw cyn-lofa’r Navigation yng Nghrymlyn. Deuaf yn ôl at hynny.

Mae’r angen am drafnidiaeth reilffyrdd yn amlwg. Ceir mwy o dagfeydd ar ein ffyrdd; mae rhagor o geir yn golygu rhagor o ffyrdd a rhagor o ddifwyniant. Mae arnom angen system drafnidiaeth effeithlon ac integredig i gyrraedd gwaith, digwyddiadau cymdeithasol a diwylliannol, a gweithgareddau hamdden. Gall hynny arwain at dwristiaeth hefyd. Ar hyn o bryd, rhaid rhoi’r pwyslais ar waith. Pe byddai fy nghyd-Aelod, Peter Law, yma’n sôn am Flaenau Gwent, byddai’n sôn am y gallu i gyrraedd gwaith yng Nghaerdydd a Chasnewydd. Casnewydd a Chaerdydd a ddywedwn i. Y gwir amdani yw os gallem ddatblygu a chreu swyddi yn ein Cymoedd, y caem lif traffig y ddwy ffordd.

Gan hynny, gwaith a gwerth economaidd yw’r nod priodol i’r Cymoedd. Pe byddem yn gorfod cytuno ar ddim ond un prosiect Amcan 1, Weinidog, sicrhau cyfathrebu ar y band eang ledled Cymru fyddai hwnnw. Byddai pawb yn cymeradwyo hynny. Byddai’n hwb i addysg, hyfforddi, a datblygu sgiliau, a byddai’n gwella cysylltiadau busnes, masnach a diwydiannau. Cynigiai gyfleoedd i ymuno â’r gymuned fyd-eang a chyrraedd toreth o wybodaeth.

Yr wyf wedi sôn o’r blaen am rinweddau safle cyn-lofa’r Navigation yng Nghrymlyn. Mae’n safle defnyddiol ac amlwg ar y brif ffordd o Gasnewydd i Lynebwy. Mae tua hanner ffordd rhwng Casnewydd a Glynebwy, mae 100 medr o drac rheilffordd yn rhedeg drwyddo, ac mae’n cysylltu’r datblygiad ym mharc busnes Oakdale ac ystâd ddiwydiannol Pen-y-fan, ac yn cysylltu â Phont-y-pŵl i’r cyfeiriad arall. Mae’n groesffordd ar gyfer datblygu economaidd. Yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd yr wythnos diwethaf, cyhoeddwyd y bydd y cyfnewidfeydd ym Margoed, y Coed-duon, Hengoed a Threcelyn yn gallu trafod ASDL. Mae hynny’n newyddion gwych. Trecelyn yw’r unig le yng nglyn Ebwy sydd ag ASDL, rhwng Casnewydd a Glynebwy. Rhaid inni ddatblygu hynny ymhellach byth. Mae cyfleoedd i lofa’r Navigation—gellid sefydlu fferm wasanaethu yno. Mae cwmni o’r enw Pedagog yn ymddiddori yn hynny ac yn dymuno cefnogi’r profion seilwaith i Gymru gyfan. Mae wedi cael llythyrau o gefnogaeth gan gwmnïau fel Cisco, Sun Microsystems, IBM, Oracle ac Orange. Mae’r cyfleoedd yn amrywiol iawn.

Rhaid inni ystyried y cyfle mawr sydd gennym yn y Cymoedd, lle y bu colledion swyddi mawr. Rhaid inni fentro yn y technolegau cyfathrebu er mwyn rhoi gwaith ystyrlon i bobl Cymru.

Canmolaf Phil Williams am gychwyn y ddadl bwysig hon. Yr wyf finnau’n aelod o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd, a bu’n fraint gweithio ochr yn ochr ag ef, nid yn unig oherwydd ei sêl feseianaidd dros y band eang, ond oherwydd y stôr enfawr o wybodaeth sydd ganddo ar y pwnc. Dyna’r union fath o wybodaeth y byddai rhywun yn ei ddisgwyl mewn un a ddeuai’n aelod o Dŷ’r Arglwyddi. Gobeithiaf y bydd yn derbyn y swydd honno pan y’i cynigir iddo, fel y gwneir yn sicr.

Canolbwyntiaf ar un agwedd bwysig ar y ddadl hon, y mae siaradwyr blaenorol wedi cyfeirio ati. Hon yw’r agwedd bwysicaf oll, o bosibl: yr arwerthiant sydd ar ddod o’r band 3.4 gigahertz, a gyflwynwyd gan yr Awdurdod Cysylltiadau Radio. Credaf yn gryf y bydd datblygiad Cymru yn y dyfodol yn dibynnu’n helaeth ar dechnoleg band eang. Oherwydd ein topograffi, mae arnom angen band eang di-wifr, effeithlon. Yr wythnos diwethaf yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd, fe’n hysbyswyd bod yr amledd 3.4 gigahertz yn hollbwysig os yw’r band eang i’w ledaenu’n effeithiol yng Nghymru. Gwelais y map a gynigiwyd gan yr Awdurdod Cysylltiadau Radio, ac mae’n ymddangos fel pe bai wedi’i lunio gan wallgofddyn â phin ffelt. Mae’n afresymegol. Mae’n cynnwys un fasnachfraint benigamp, y fasnachfraint i Gaerdydd a Chasnewydd, sydd wedi’i chyplysu â masnachfraint Bryste. Mae’r gweddill yn anialwch o ran cyfathrebu. Cysylltir gogledd Cymru â gogledd Swydd Efrog: mae’n afresymegol. Dylai fod wedi’i wrthod yn y fan a’r lle.

Gwrthwynebodd y Pwyllgor Datblygu Economaidd y cynllun yn y modd cryfaf: bu dicter ymysg yr holl bleidiau pan gyhoeddwyd y cynllun yr wythnos diwethaf. Deallaf fod y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd wedi’i wrthwynebu hefyd. Weinidog, yr oedd eich gwrthwynebiad yn dila. Dywedasoch eich bod yn gwrthwynebu’r cynllun hwn, ond, er hynny, mae’r mapiau wedi’u llunio. Eich geiriau oedd:

Polisi yw popeth, ac os aiff Llywodraeth ganolog yn ei blaen, fel y mae’n ymddangos ei bod yn benderfynol o wneud, bydd hynny er anfantais i Gymru.

Dywedaf eto, bydd er anfantais i Gymry. Ar y pryd—

A ydych yn cytuno bod diymadferthedd llwyr y Gweinidog yn y mater hollbwysig hwn, yn dangos mai diwerth i bobl Cymru yw cael Llywodraeth Lafur yng Nghaerdydd ac yn San Steffan?

Mae arnom angen ci tarw a fydd yn cnoi sodlau’r Adran Masnach a Diwydiant. Mewn gwirionedd, mae gennym gi Andrex.

Dywedasoch fod arnom angen ci tarw. A ydych yn cytuno mai shiwawa sydd gennym, yn hytrach, sy’n gwneud llawer o sŵn, ond sy’n aneffeithiol?

Daliaf at y gymhariaeth â chi Andrex.

Mae’r band eang yn hollbwysig i ddatblygu economaidd yn y dyfodol yng Nghymru. Os yw’r Cynulliad i gyfleu un neges i’r byd y tu allan heddiw, honno yw bod rhaid rhoi’r gorau i’r arwerthiant arfaethedig hwnnw, a bod rhaid inni fynnu cael trwydded i Gymru gyfan ar gyfer yr amledd 3.4 gigahertz.

I was also present in the Economic Development Committee meeting last week and Members of other parties’ depiction of it does not ring true. People must realise that the Minister for Economic Development, other groups in the Assembly, and the private sector, are working together to develop the technological requirements of Wales on the basis of clear leadership by the Assembly in this area. I do not doubt that the Assembly Government understands the importance of broadband to our future as a nation. In this discussion so far, no-one has referred to the progress made in the public sector. We are way ahead of England in terms of providing broadband in our schools. By the end of next month, nearly half the schools of Wales will be able to access broadband. The situation in England is nowhere near to reaching what we are achieving in Wales in terms of providing this important resource to our schools. It is a central part of our strategy.

You said that the Government understands the needs of Wales in terms of broadband, but what do you think about the situation in the Valleys, where disadvantaged areas must reach a high threshold, while some areas do not have a threshold at all? Is that acceptable to you?

I take it that you are referring to the BT threshold. That is one of the problems in Wales: the provision is dependent to a large extent upon the ability or the willingness of the private sector to provide access to ADSL. The Assembly Government is exerting pressure on BT to work with us in this regard. It is important that we acknowledge the good work that BT has done, but I would like to see it go further in terms of its responsibilities in this sector.

Let us consider the health service in Wales. The Assembly Government is ensuring that broadband will be provided across the health service, which will mean a significant increase in our ability to improve health and to provide effective services for patients throughout Wales.

I am sorry Brian, but I do not have enough time.

The work that we are doing to increase demand and to raise the private sector’s awareness of the importance of broadband in terms of businesses’ ability to compete is essential. The Assembly is leading the way in this area. Innovative work is in hand to help businesses to access broadband through satellite, and the Minister for Economic Development is leading on that. Several wireless projects are in the pipeline across Wales, which again testifies to our understanding and recognition of the possibilities this offers communities across Wales. Once again the lead on that comes from the Assembly Government. Therefore instead of castigating, let us congratulate the Government on its good work and on the progress that is being made. The foundations are in place. There is more to be done and great challenges ahead of us, but we understand those challenges and we are working to achieve a common goal.

Cytunaf fod cysylltiadau electronig a thrafnidiaeth yn chwarae rôl hollbwysig yn yr economi a’u bod yn angenrheidiol ar gyfer datblygu economaidd. Mae’r ddau’n hanfodol i gyrraedd ein nodau o greu economi gadarn a modern sy’n seiliedig ar wybodaeth, amgylchedd glanach a chymunedau gwledig a threfol ffyniannus. Dyna pam y’u nodwyd yn flaenoriaethau pendant yn ‘Cymru’n Ennill’ a dyna’r rheswm y mae Cymru Ar-lein gennym yn awr.

Cyfeirir at Cymru Ar-lein gan lawer o gyrff rhyngwladol—fel y Comisiwn Datblygu Cynaliadwy—fel patrwm o weithredu gan lywodraeth ranbarthol mewn datblygu technoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Mae Band Eang Cymru gennym hefyd, a lansiais fis Gorffennaf diwethaf, sef y fenter band eang gynhwysfawr fwyaf yn y DU, i ymdrin â methiant y farchnad yng Nghymru. Rhoddwyd croeso cynnes iddi gan yr Athro Mike Tedd, cadeirydd Pwyllgor Ymgynghorol Cymru ar Delathrebu. Caiff Aelodau fod yn gwbl sicr o hyn: lansiwyd Band Eang Cymru oherwydd methiant y farchnad.

Gallaf ddeall y byddai BT yn dymuno osgoi beirniadaeth am ei fethiant i ledaenu’r band eang: methiant a dderbynnir ar y lefel gorfforaethol uchaf yn y cwmni yn Llundain. Dywedodd BT y byddai lefelau cychwyn absoliwt ar gyfer lledaenu ASDL. Fodd bynnag, o dan bwysau’r farchnad a phwysau gwleidyddol, gostyngwyd y lefelau cychwyn. Dywedodd hefyd na ellid darparu’r band eang yn rhatach. Fodd bynnag, wedi i Oftel ymyrryd, gwnaeth BT ostwng ei brisiau cyfanwerthu. Mae Band Eang Cymru wedi’i dderbyn gan uwch swyddogion gweithredol BT, a chlywais ddweud, yng nghyd-destun y band eang, fod Cymru a gwledydd G7 ar un ochr i’r hafaliad tra bo Lloegr a’r Alban ar y llall. Gwnaf drafod y band eang yn fanylach yn ddiweddarach.

Mae arnom angen fframwaith trafnidiaeth a gynnig gynlluniau ffyrdd a rheilffyrdd sy’n ymdrin yn uniongyrchol â’n hanghenion economaidd yng Nghymru. Mae fy nghyd-Weinidog, Sue Essex, yn cyflawni hynny drwy’r rhaglenni cefnffyrdd a grant trafnidiaeth.

Yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd Sue Essex ddyrannu grant trafnidiaeth o £76 miliwn ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf. Mae’r rhaglen yn cynnwys 18 cynllun seilwaith ffyrdd a rheilffyrdd, er enghraifft, ffordd ddosbarthu amgylchol Castell-nedd Port Talbot a chynllun adfywio cymunedol Bargoed, a gaiff effaith uniongyrchol ar ddatblygu economaidd.

Cawsom ein siomi yn y cyhoeddiad diweddar gan yr Awdurdod Rheilffyrdd Strategol, ond heddiw mae Sue Essex wedi sicrhau cytundeb ag ef fel y bydd y cymorth refeniw angenrheidiol ar gael i ddarparu gwasanaethau rheilffyrdd ychwanegol i Aberdâr, a hefyd i ailagor rheilffordd Bro Morgannwg ar gyfer teithwyr rheilffyrdd. Mae hynny’n dangos ein hymrwymiad i gynnal ein seilwaith trafnidiaeth.

Nid y seilwaith ffyrdd a rheilffyrdd ffisegol yn unig y dylem ei ystyried. Gwnaethom lansio’r rhaglen systemau trafnidiaeth deallus y llynedd a gwasanaeth gwybodaeth dwyieithog Traffig Cymru y mis diwethaf. Dengys hynny’r modd yr ydym yn defnyddio TGCh i ddarparu gwell gwybodaeth am deithio ac i reoli rhwydweithiau ffyrdd yn fwy effeithiol.

Mae ein hymagwedd drawsbynciol at TGCh drwy Cymru Ar-lein yn gwneud gwahaniaeth i fywydau pobl yng Nghymru. Mae Cymru Ar-lein yn hyrwyddo’r gwaith gorau sy’n digwydd yn yr holl sectorau. Mae’n ceisio ymdrin â chynnwys a gallu yn ogystal â chysylltedd. Mae’n ofid imi nad yw’r wrthblaid wedi cyfeirio eto at gynnwys a gallu; yn hytrach, maent wedi canolbwyntio ar gysylltedd. Yr oeddwn yn arfer credu mai naïf yn unig yr oedd Phil Williams, ond yr oedd rhai o’r pwyntiau a gododd heddiw’n gamarweiniol. A yw Phil wedi darllen yr adroddiad gan Analysys y mae Band Eang Cymru a Cymru Ar-lein wedi’u seilio arno? A yw Phil wedi darllen dogfennau strategaeth Band Eang Cymru neu Cymru Ar-lein? Maent yn ddogfennau strategol. Yr oedd yr adroddiad a roddais i’r Pwyllgor yr wythnos diwethaf—fel y dywedais bryd hynny—yn adroddiad ar y camau a gymerwyd hyd yn hyn. Nid oedd yn adroddiad ar raglen Band Eang Cymru.

Yr oeddwn eisoes wedi darllen y strategaeth y cyfeiriwch ati ar y rhyngrwyd. Fodd bynnag, cymerais fod dogfen strategol lawn yn bod. Yn ôl fy niffiniad i, sef o ran gosod targedau rhifiadol a strategaeth ddaearyddol, nid yw’r ddogfen honno’n strategaeth.

Yr ydych yn dal i fod heb ateb fy nghwestiwn am adroddiad Analysys, ond rhoddaf hynny o’r neilltu. Mae rhaglen Band Eang Cymru yn darparu £115 miliwn i fentrau ar gyfer y galw a’r cyflenwad er mwyn gwneud iawn am fethiant y farchnad mewn llawer rhan o Gymru. Mae’n ddiddorol nad oes gan y Ceidwadwyr ddim i’w ddweud am fethiant y farchnad. Gallaf ddeall nad ydynt yn dymuno ymdrin â hynny, oherwydd gwnaethant breifateiddio’r hyn a oedd unwaith yn fonopoli cyhoeddus.

A wnewch ildio?

Na wnaf. Mae ein strategaeth yn seiliedig ar ymyrraeth gan y sector cyhoeddus—[Torri ar draws.]

Mae strategaeth Band Eang Cymru yn defnyddio ymyrraeth gan y sector cyhoeddus a gwariant gan y sector cyhoeddus ar y band eang yn fwy effeithiol, gan adeiladu ar sail llwyddiannau mawr rhwydwaith y GIG, DAWN2, a’r rhwydwaith dysgu gydol oes. Fel y nododd Delyth Evans, bydd ymron i hanner yr ysgolion yng Nghymru ar y rhyngrwyd erbyn diwedd y flwyddyn ariannol hon. Mae’r Prif Weinidog wedi gosod targed o gael yr holl ysgolion yn Lloegr ar y rhyngrwyd erbyn diwedd 2006. Mae Cymru ar y blaen. Mae DAWN2, rhwydwaith y GIG, wedi rhoi bron 70 y cant o’r holl feddygon teulu ar lein. Dyna ddefnyddio’r band eang i ddarparu gwell gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru.

A wnewch ildio?

Na wnaf. Mae’r ymyrraeth ariannol a geir drwy raglen Band Eang Cymru yn amrywio o gynlluniau cymhorthdal tactegol bach, fel yr un ar gyfer y band eang drwy loeren, i ymyrraeth strategol ar raddfa fawr drwy gynnig y dewis o gymhorthdal gwrthdro i wella rhannau helaeth o’r seilwaith yng Nghymru. Mae Band Eang Cymru yn ymdrin â defnyddwyr band eang yn y pen uchaf a chysylltedd rhyngwladol, yn ogystal â gwasanaethau o’r math ASDL ar gyfer dechreuwyr y byddai rhai cyflenwyr am inni gredu mai hwy’n unig sy’n cyfrif.

A wnewch ildio?

Nid oes gennyf ddigon o amser, mae’n ddrwg gennyf. Bydd Band Eang Cymru yn cynorthwyo rhwng 50 a 100 o brosiectau a mentrau lleol dros gyfnod y rhaglen, fel y rhaglen e-fro yn Nyffryn Ogwen ac Arwain yng Nghaerdydd, i ddangos yr hyn y gall gwahanol dechnolegau ei wneud. Mae gennym ymagwedd niwtral at dechnolegau. Yr wyf yn falch o weld bod Phil a Phlaid Cymru wedi newid eu cân. Y llynedd yr oeddent yn mynnu mai dim ond drwy opteg ffeibr y gellid darparu’r band eang. Bellach maent yn dweud bod technoleg ddi-wifr yn allweddol. Yr wyf yn derbyn hynny. Ymagwedd niwtral at dechnolegau fydd gennym ni bob amser.

Yr wyf wrth fy modd o weld diddordeb mor sydyn yn yr arwethiant trwyddedau 3.4 gigahertz. Hyd yr wythnos diwethaf, credaf fod David Ian Jones a Rhodri Glyn Thomas yn meddwl mai band roc ydoedd. Cymaint yw gafael dechnolegol David Ian Jones ar y pwnc fel y bu iddo’i alw’n 3.4 megabit yr wythnos diwethaf. Rhaid inni gymryd felly mai eithaf cyfyngedig yw ei afael ar y materion hyn. Parhawn i lobïo Llywodraeth y DU i sicrhau y diwellir anghenion Cymru ar faterion sydd heb eu dirprwyo. Fel yr adroddais i’r Pwyllgor yr wythnos diwethaf, fe’m siomwyd—ac mae fy siom wedi’i chofnodi—fod yr Asiantaeth Cysylltiadau Radio wedi lansio ei hymgynghoriad terfynol ar y drwydded 3.4 gigahertz ar sail map sydd ag anfanteision annatod i Gymru. Yr oedd hynny er gwaethaf lobïo caled o lawer rhan o Gymru, gan gynnwys hynny gan yr Athro Mike Tedd, a negeseuon oddi wrthyf fi a’r Prif Weinidog a oedd yn nodi dewis arall syml ac eglur, a gefnogwyd gan Bwyllgor Ymgynghorol Cymru ar Delathrebu. Parhaf i roi sylw brys i’r mater hwn gyda’r Adran Masnach a Diwydiant a’r Asiantaeth Cysylltiadau Radio. Anogaf bawb, ynghyd â’r Pwyllgor Datblygu Economaidd, i adael eu hôl drwy’r broses ymgynghori.

I gloi, mae gennym gynlluniau cynhwysfawr a chamau gweithredu ar waith ar gyfer seilweithiau ffisegol ac electronig yng Nghymru. Gan hynny, gofynnaf ichi gefnogi gwelliannau 1 a 2 yn enw Carwyn Jones, sy’n cydnabod ein bod eisoes yn rhoi adnoddau ar waith i sicrhau economi fodern lwyddiannus. Os derbynnir gwelliant 2, bydd yr holl welliannau sy’n ei ddilyn yn methu ac, felly, ni fwriadaf ymdrin â hwy heblaw am ofyn ichi eu gwrthwynebu.

This has been a useful debate. A communications strategy is vital for economic development, access and social inclusion—we heard Mick Bates mention Dial-a-Ride in Montgomeryshire. It is vital that a demand-led service is developed in rural areas urgently. It is also important for the unity and the national integrity of Wales, and I was pleased to hear Mick Bates stress that point. It is an issue that is too often ignored. The need for a communications system that unites Wales is an important strategic issue, which has always been neglected. For the first time ever, we have an opportunity in Wales to tackle that. However, it will not happen without the political will to achieve it—and I doubt that it exists. We saw a perfect example of failure in the case of the Radio Communications Agency, which split Wales into small sections and linked them to parts of England. That is a perfect example of treating Wales with contempt. Phil Williams made an important point when he said that he did not think that the agency would have dared to do that if the Assembly had formulated a clear communications strategy and presented it—communicated it, as it were—to the agency. The situation reminds me of radio provision in the 1930s when the justification for placing parts of Wales with south-west England was that it corresponded to King Arthur’s kingdom. That was the excuse given on that occasion.

‘Integration’ is the key word. We must integrate. The sad fact is that integration is impossible under the present arrangements. Janet Davies stressed that in her powerful speech. Our weakness is our inability to influence the decisions of the SRA. We need real powers to draw everything together.

With regard to electronic communications, which is a central issue, since 1992 Plaid Cymru has acknowledged the need for a strategy, and has given a step-by-step description of how to achieve the objective of general connectivity across Wales. Governments since then have missed that opportunity, and have betrayed it. It must be recognised that the existing Government has also missed that opportunity, not because of a lack of resources but because of a lack of strategy. There is the issue of the Barnett resources and so on to consider, but the fact that £70 million in the Objective 1 programme for ICT infrastructure has still not been allocated is a condemnation of this Government.

According to Phil Williams, the weakness of this was demonstrated in the Economic Development Committee last week—there is no strategy. It is said that £115 million will be available over the next five years, and that it will be the most ambitious programme in the UK. It should be, because it is the Objective 1 programme. Half of that funding comes from the Objective 1 programme. However, to date none of that money has been allocated for this ambitious programme. Mike Tedd has expressed his concern about the slowness of the process.

You mentioned Plaid Cymru’s attitude towards wireless communication. Plaid Cymru’s stance on this is clear. The basic network should be fibre optic, but there should be a place for satellite and wireless technologies as supplementary technologies. [Interruption.] Andrew Davies says that that was not our stance last year. Perhaps we have shifted our stance on that. Plaid Cymru learns and is willing to move forward. Our stance and our intention is clear. Our programme and target to have a suitable network in place by 2007 is clear. We welcome the additional resources, but we want clarity of purpose and a clear strategy.

This reinforces a point that I made a fortnight ago, namely that Labour in Wales has no history of policy development. It is a vote-winning machine. It came to the Assembly in 1999 with a clean slate, or a tabula rasa. It did not know what to do, and we are reaping the harvest of that policy vacuum now. Are there any indications of that beginning to change? I see no sign of it. The Labour Party in Wales must restructure itself as a truly Welsh party before it can draw up a policy programme for Wales.