Ar 21 Tachwedd, cyhoeddodd y Llywodraeth bartneriaeth raglen fusnes flynyddol gyntaf y Llywodraeth, digwyddiad newydd o bwys ar galendr gwleidyddol Cymru. Mae’r rhaglen yn ymwneud â chyflawni’r ymrwymiadau a wnaethpwyd i bobl Cymru yn ein cytundeb partneriaeth. Noda’r polisïau a’r rheoliadau newydd a ddaw’r Llywodraeth bartneriaeth i’r Cynulliad cyn Gorffennaf 2001. Mae hwn yn gam pwysig wrth i Gynulliad Cenedlaethol Cymru aeddfedu. Adlewyrcha fuddiannau’r cytundeb partneriaeth wrth greu Llywodraeth gadarn a sefydlog i Gymru.

Dengys y rhaglen fod y bartneriaeth hon o ddifrif. Mae’n ymrwymiad clir i weithredu yn erbyn yr hyn y disgwyliwn ac y dymunwn iddo gael ei fesur. Mae hyn yn ymwneud â chyflwyno’r hyn a addawsom. Nid yw’n ymwneud â thynnu cwningod allan o hetiau. Dyma waith cadarn ymarferol y Llywodraeth. Mae’n ymwneud ag amlygu materion pwysig i’w trafod, gan gynnig deddfwriaeth, gosod blaenoriaethau gwario, a rhoi cyfarwyddiadau i’n hasiantau a’n partneriaid i gyflawni’n lleol. Mae pobl Cymru am i’r Cynulliad gymryd camau ymarferol i wneud gwahaniaeth yn lleol ac yn rhanbarthol. Dyna’r hyn a gynigiwn.

Cyflwynodd Jocelyn Davies sawl gwelliant sydd yn ymwneud yn bennaf â natur y rhaglen. Argymhellaf ein bod yn gwrthod y gwelliannau hyn, gan eu bod, yn y bôn, yn camddeall y rhaglen a gynigiwn ni, fel Llywodraeth glymblaid.

Yn gyntaf, Jocelyn, mae hon yn agenda newydd radical i Gymru. Nid oes angen inni ddatblygu un. Mae’n un o’r rhaglenni deddfwriaethol mwyaf, a’r mwyaf neilltuol, a welodd Cymru erioed. Yn ail, nid oes diddordeb gennyf a yw’r gweithrediadau hyn yn newydd neu a gawsom ddadl arnynt o’r blaen. Gwna’r camau hyn synnwyr i Gymru a dangoswn y gellir eu cyflawni’n effeithiol o dan y Llywodraeth bartneriaeth.

Sylwasom nad oes unrhyw un o Weinidogion eraill y Cabinet yn bresennol, ar wahân i chi a’ch dau gyd-Aelod o blaid y Democratiaid Rhyddfrydol yn y Cabinet. A fydd y tri ohonoch yn ymgymryd â’r rhaglen hon ar eich pen eich hun?

Credaf ei bod yn arwyddocaol mai dim ond pan fyddwn yn trafod cyflwyno rhaglen lywodraethu y gall Plaid Cymru wneud y pwyntiau coegwych hyn. Yn drydydd—

Mae’n ddrwg gennyf, ni ildiaf.

Yn drydydd, mae hon yn rhaglen flynyddol. Byddwn yn llunio rhaglen bob blwyddyn tan etholiad nesaf y Cynulliad. Bydd y cyhoeddiad nesaf yn ystod hydref 2001.

A fydd hyn yn drefniant tymor hir gyda’r Democratiaid Rhyddfrydol? A fydd eich cyd-aelodau yn y Blaid Lafur yn parhau i anfon deunydd at aelodau Llafur o’r Cynulliad yn eu hannog i fynychu cynadleddau lle y cânt wybod am beryglon polisïau’r Democratiaid Rhyddfrydol? A fyddwch yn parhau i anfon papur newydd y Blaid Lafur, Voice, at Aelodau Llafur Cymru o’r Cynulliad, yn dweud wrthynt am beidio ag ymddiried yn y Democratiaid Rhyddfrydol, fel y gwnaeth y rhifyn diwethaf?

Ddirprwy Lywydd, nid oes gwahaniaeth gennyf ildio os oes gan yr Aelodau bwyntiau sylweddol i’w gwneud ynglŷn â’r rhaglen. Fodd bynnag, ni chymeraf unrhyw bwyntiau amherthnasol fel yr un hwnnw.

A gymerwch ymyriad?

Pan fyddaf wedi gwneud fy mhwynt, rhoddaf gyfle ichi siarad.

Ni chynhwysir popeth yn y rhaglen waith gyntaf hon, oherwydd mae’r cytundeb partneriaeth ar gyfer tymor y Cynulliad hwn. Anrhydeddwn ein hymrwymiadau i gyd.

O ran yr ymrwymiadau penodol a roddasoch i Gymru wledig, a ydych yn ymwybodol o sylwadau Richard Livsey yn Uwch Bwyllgor Cymru yn Llundain ddydd Llun? Dywedodd fod y polisïau presennol a ddilynir gan Lywodraeth Lafur yn drychineb i Gymru wledig.

Ni allaf roi sylwadau ar ddatganiadau a wneir mewn lle arall. Fel Llywodraeth bartneriaeth, cyflwynwn gynigion ar ryddid gwybodaeth. Nid oes unrhyw amheuaeth ynglŷn â’n hymrwymiad i hyn. Mae Rhodri Morgan, Prif Weinidog Cymru, eisoes wedi dangos ei ymrwymiad personol ef ac un y Cabinet drwy gyhoeddi cofnodion cyfarfodydd y Cabinet.

A drafododd y Cabinet y cytundeb partneriaeth cyn ei lofnodi, oherwydd yn bendant nid oes sôn amdano yng nghofnodion y Cabinet?

Do, trafododd y Cabinet y mater. O ran rhyddid gwybodaeth, yr ydym yn ymrwymedig i—[Torri ar draws.]

O ran rhyddid gwybodaeth, yr ydym yn ymrwymedig i weithredu ar hyn ac, mewn cysylltiad â Deddf Rhyddid Gwybodaeth, cynhyrchwn brotocol manwl, ac ymgynghorir arno yn helaeth.

Byddwn yn datblygu gwaith strategaeth gyflogaeth fel rhan o’r strategaeth datblygu economaidd genedlaethol. Byddwn yn cynnig mesur iawnderau dinasyddiaeth. Ein Mesur iawnderau fydd datganiad y Cynulliad o’r iawnderau y gall dinasyddion Cymru ddisgwyl eu ymarfer. Ni fwriedir i’r hawliau hyn fynnu deddfwriaeth sylfaenol, newydd, fel y gofynna Jocelyn. Bydd yn tynnu amrywiaeth o weithrediadau ynghyd, y mae’r bartneriaeth eisoes wedi ymgymryd â hwy, ac yn dynodi eraill y bwriadwn eu cyflwyno.

O ran cyflogaeth, yr oedd y papurau heddiw yn cynnwys newyddion dybryd am y diwydiant dur. Rhagwelir y gall dau waith dur gau, gan gynnwys Llanwern. Yr wyf am eich gwthio ymhellach ar hynny er mwyn sicrhau nad yw’r rhaglen yn rhestr o ddymuniadau neu feddyliau, ond yn rhestr o weithrediadau.

Mae dyfodol y diwydiant dur ledled y DU, yn arbennig yn ne Cymru a gweddill Cymru, yn holl bwysig. Ni allaf roi sylwadau ar unrhyw newyddion neu ddyfaliad. Nid wyf wedi gweld unrhyw beth. Fodd bynnag, nid oes amheuaeth gennyf na fydd Mike German, y Gweinidog Datblygu Economaidd, neu Brif Weinidog Cymru yn ymateb i unrhyw newyddion, fel sydd yn wir bob tro yn y Siambr hon.

Yr wythnos diwethaf, cytunasom ar gyllideb newydd y Cynulliad. Dyma oedd y cam cyntaf tuag at roi ein hymrwymiadau ar lawr gwlad ar waith, gan ddangos sut y gallwn wneud gwahaniaeth gwirioneddol i ansawdd gwasanaethau cyhoeddus ledled Cymru. Yn y gyllideb honno, cyhoeddasom gynnydd o £669 miliwn erbyn 2003-04 yn y gyllideb iechyd, £86 miliwn ychwanegol ar gyfer adeiladau ysgolion a chynnydd sylweddol i grant cynnal refeniw llywodraeth leol. Unwaith eto, anelir yr arian hwn at ddiwallu anghenion pobl Cymru. Yn wir, mae cynigion y gyllideb yn diwallu 54 o’r 55 o flaenoriaethau’r Pwyllgor, fel y nododd Edwina Hart, fy nghyd-Aelod o’r Cabinet dros Gyllid.

Yr wythnos diwethaf, cyhoeddais ein blaenoriaethau deddfwriaethol manwl hyd at yr haf nesaf. Drwy gyhoeddi’r rhaglen ddeddfwriaethol, darparwn sail gadarn i’r Cynulliad a’i bartneriaid i ystyried deddfwriaeth yn y dyfodol. Mae hon yn rhaglen sylweddol o ddeddfwriaeth. Yn wir, dyma un o’r rhaglenni mwyaf erioed o ddeddfwriaeth sydd yn ymwneud â Chymru yn unig. Bydd yn cyflwyno ymrwymiadau o bwys, gan gynnwys adnewyddu llywodraeth leol.

Cyflwynodd y cytundeb partneriaeth gysyniad o Fesur Llywodraeth Leol i Gymru. Mae hwn yn becyn o ddeddfwriaeth eilaidd ac arweiniad gan ddefnyddio’r pwerau a roddir i’r Cynulliad gan Ddeddf Llywodraeth Leol 2000. Bydd y Mesur newydd yn cwmpasu meysydd strwythurau gwleidyddol a safonau moesegol. Byddwn hefyd yn cynnig arweiniad ar gynllunio cymunedau a gorchmynion gan greu cyfundrefn gwerth gorau unigryw i Gymru.

Yn ail, cyflwynir ymagwedd newydd radical tuag at addysg a hyfforddiant. Mae’r Cynulliad yn prysur gyrraedd y nod o weithredu ei agenda ar gyfer diwygio’r ddarpariaeth o ran addysg a hyfforddiant yng Nghymru. Yr ydym ar y trywydd iawn i Gyngor Cenedlaethol Cymru dros Addysg a Hyfforddiant ymgymryd â’i ddyletswyddau’n llawn erbyn Ebrill y flwyddyn nesaf.

Yn drydydd, bydd system newydd o wasanaethau gofal. Bydd rhaglen o is-ddeddfwriaeth a fydd yn caniatáu i’r Cynulliad sefydlu arolygiaeth safonau gofal i Gymru er mwyn rheoleiddio gwasanaethau cymdeithasol a gofal iechyd. Yn ogystal, bydd yn sicrhau bod y Cynulliad yn sefydlu cyngor gofal i Gymru er mwyn rheoleiddio hyfforddiant, ymddygiad ac arfer staff gofal cymdeithasol. Bydd hefyd yn caniatáu i’r Cynulliad ddiwygio’r gwaith o reoleiddio’r gwasanaethau blynyddoedd cynnar. Yr wythnos diwethaf, penodasom Gomisiynydd Plant i Gymru hefyd. Mae hyn yn arloesol i Gymru ac yn arloesol i’r Deyrnas Unedig.

Ddydd Mawrth diwethaf, cyflwynodd Paul Murphy, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Araith y Frenhines i’r Cynulliad. Dengys hyn sut y gweithiwn mewn partneriaeth â Whitehall i gyflawni ein hymrwymiadau. Cynigia’r araith ein Mesur ein hunain inni er mwyn darparu’r pwerau ychwanegol ar gyfer y Comisiynydd Plant y mae’r Cynulliad wedi eu ceisio. Hwn yw’r Mesur cyntaf erioed ar gyfer Cymru’n unig yn Nhŷ’r Cyffredin mewn saith mlynedd. Darpara’r rhaglen ddeddfwriaethol honno y sail hefyd inni ddatblygu ein hymrwymiadau i drawsffurfio’r NHS yng Nghymru a gwella tai.

Awgryma gwelliant 6 Jocelyn Davies fod yr is-ddeddfwriaeth yn annigonol fel ffordd o weithredu polisi. I’r gwrthwyneb, mae’r rhaglen sylweddol hon o ddeddfwriaeth—

Sonia am ymestyn pwerau’r Cynulliad. Ni ddywed unrhyw beth am ddeddfwriaeth sylfaenol. Yr ydych wedi camddehongli hynny.

Ni chredaf i mi wneud hynny.

Credaf eich bod wedi.

Gwnaethoch chi ac eraill y pwynt yn gyson fod ein pwerau yn annigonol. Yr ydym yn dangos bod gennym bwerau sylweddol o dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998 ac mae’r Llywodraeth glymblaid hon yn dangos—

A gymerwch ymyriad?

Mae’n ddrwg gennyf, Helen. Cefais 10 munud ac mae’r amser bron ar ben.

I’r gwrthwyneb, arddangosa’r rhaglen sylweddol hon o ddeddfwriaeth yn dda dros ben y gall y Cynulliad gyflawni newidiadau sylfaenol o fewn ei bwerau presennol. Gallwn ystyried newidiadau i’n pwerau pan fydd yr adolygiad a gynigir gan y cytundeb partneriaeth wedi ei gwblhau.

O ran gwelliant 4 Jocelyn, cydnabyddwn gryfder y teimlad yng Nghymru ynglŷn â gwneud Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl y banc. Felly, mae’r Llywodraeth bartneriaeth wedi ymrwymo i bwyso ar Lywodraeth y DU i’w bennu yn wyl y banc yng Nghymru. Ysgrifennodd y Prif Weinidog eisoes at Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn gofyn iddo geisio barn ei gyd-aelodau yn y Cabinet. Metha gwelliant 4 Jocelyn â chydnabod fod hwn yn un maes lle nad oes gennym y pwerau i weithredu ar ein pen ein hunain.

O ran gwelliannau 9 a 10 David Melding, rhaid inni fod yn ystyriol o’r hyn yr ymrwymwn i’w gyflawni. Cyfeiria gwelliant 9 David Melding at ymrwymiad y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i leihau rhestr aros cleifion mewnol i 65,000 erbyn diwedd Mawrth 2001. Derbyniaf hynny, a gallaf gadarnhau’r ymrwymiad hwnnw. Fodd bynnag, cyfrifoldeb yr awdurdodau a’r ymddiriedolaethau iechyd yw cyflwyno gwasanaethau yn y pen draw. [AELODAU CEIDWADOL O’R CYNULLIAD: ‘O.’]

Credais y byddai ymgais i osgoi cyfrifoldeb yn yr araith.

Caiff perfformiad yn erbyn y targedau hyn ei fonitro’n agos gan swyddogion a chytunir ar gamau i’w cymryd pan na fydd ar y trywydd iawn. Er mwyn cefnogi’r ymdrechion hyn, sefydlasom y rhaglen ‘Arloesedd mewn Gofal’ i foderneiddio mynediad cleifion i driniaeth mewn ysbyty yng Nghymru. Bydd y rhaglen yn gweithredu fel catalydd i hybu’r newid a’r dyfeisgarwch sydd eu hangen yn yr NHS i gael rhestrau ac amserau aros byrrach. Mae cadeiryddion yr NHS a’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ymrwymedig i gyflawni’r targedau y cytunwyd arnynt.

Cymerwn yr angen i ymgynghori â’n partneriaid â’r cyhoedd o ddifrif. Geilw gwelliant 10 David Melding ar y weinyddiaeth ‘i nodi swyddogaeth bosibl yr ymddiriedolaethau gofal sylfaenol sydd yn cael ei argymell gan Gymdeithas Feddygol Prydain.’

Gwrthodaf hynny. Rhaid penderfynu ar ddatblygiad grwpiau iechyd lleol yn y dyfodol ac a ydynt yn datblygu statws ymddiriedolaeth, fel yn Lloegr, yng nghyd-destun y strategaethau gofal sylfaenol ac NHS Cymru sydd yn cael eu datblygu. Byddai awgrymu bod penderfyniad eisoes wedi ei wneud ar elfen mor bwysig yn lleihau hygrededd y strategaethau ac yn nacáu’r ymarfer ymgynghori sylweddol a gynhaliwyd ac sydd yn parhau i gael ei gynnal.

Cyflwynasom raglen gyda mentrau hollol newydd, wedi eu gwneud yng Nghymru i roi gwell gwasanaethau lleol, iechyd, tai, addysg a hyfforddiant, a gofal. Ni ddylem anghofio sut y lluniwyd y cynigion hyn. Bu Pwyllgorau’r Cynulliad yn gysylltiedig â hyn. Bu trafodaethau â phartneriaid ac ymgynghori helaeth i gyflawni atebion a wnaethpwyd yng Nghymru.

Mae hon yn rhaglen enfawr o newid ar ôl dim ond blwyddyn o fodolaeth y Cynulliad. Fe’i cyflawnwyd drwy ffordd newydd o weithio mewn partneriaeth. Daeth y Llywodraeth bartneriaeth i fodolaeth ddeufis yn ôl. Mae ganddi raglen ar gyfer y tair blynedd nesaf, ond eisoes cyhoeddodd raglen lawn o fusnes a deddfwriaeth am y chwe mis nesaf.

O fewn wythnosau i sefydlu partneriaeth, darparasom Gomisiynydd Plant i Gymru, cam penodol i Gymru a oedd yn torri tir newydd. Erbyn y gwanwyn, bydd Cyngor Cenedlaethol Cymru dros Addysg a Hyfforddiant mewn grym, ac erbyn yr haf, byddwn wedi cyflawni ein deddfwriaeth ein hunain ar lywodraeth leol.

Nid yw Cymru erioed wedi mwynhau’r fath raglen o newid radical, a ddyfeisiwyd ac a ddatblygwyd yng Nghymru, ar gyfer pobl Cymru. Mae hon yn rhaglen sydd yn dangos y gwahaniaeth y mae’r setliad datganoli eisoes wedi ei wneud i lywodraeth Cymru. Megis dechrau yw hyn. Yr ydym yn dangos y gall y Cynulliad wneud gwahaniaeth, a heriaf y gwrthbleidiau i brofi a dweud fel arall.

I propose amendment 1. Delete ‘annual government business programme’ and replace with:

I also propose amendment 2. Add as a new clause:

I also propose amendment 3. Add as new clause:

I also propose amendment 4. Add as a new clause:

I also propose amendment 5. Add as a new clause:

I also propose amendment 6. Add as a new clause:

I also propose amendment 7. Add as a new clause:

I also propose amendment 8. Add as a new clause:

in Welsh This is an important debate since it is the first opportunity that we have had to discuss the Assembly Government’s programme of business. We have asked many times for a Plenary debate on the coalition agreement but, for some reason, our calls have been rejected. We will, therefore, use this debate to consider some aspects of the agreement, along with the other aspects that have not been included in the business programme.

in Welsh We had the opportunity on Tuesday to listen to Paul Murphy discuss the United Kingdom Government’s business programme for the coming year, or, to be precise, for the next few months. Today, we are focusing our attention on the Government of Wales’s business programme. One thing that those programmes have in common is that both are thin in terms of content and intention. Despite our criticism of the Westminster Government’s business programme, at least it can cite an imminent general election as an excuse. However, the Assembly Government has no such excuse. The Assembly’s current session will continue until mid summer, and Assembly elections will not be held until 2003. In light of this, and given that the Assembly Government has a majority for the first time since its election, we had expected a far more ambitious business programme.

in Welsh The programme contains 70 measures, of which more than 40 are commitments to report on progress—whatever that means—to hold debates or to proceed with work already underway. The majority of the legislative proposals deal with administering the Westminster programme in Wales, or with matters already agreed by the Assembly. We were interested, therefore, to see the coalition’s new proposals for Wales, and we welcome those few measures: the abolition of some prescription charges, extending the provision of free eye tests and free school milk. We will be glad to support those measures.

in Welsh However, we cannot, as a party, accept that this constitutes a full year’s business programme in the Assembly. Plaid Cymru said that it wished to draw up a business programme that it would implement were it governing the Assembly. We are not in the business of opposing for the sake of opposing. Plaid Cymru’s aim is to show what we would do if we were the Assembly government. We have shown why the Assembly needs more powers, and how lack of clarity about our existing powers can often lead to complete confusion. In the same way, we have shown that the Barnett formula needs to be revised extensively so that we have a funding system that better reflects the needs of the people of Wales. We have committed ourselves to using the Assembly’s powers to their full extent in every aspect of its work. We are concerned, therefore, that this business programme does not even do that.

in Welsh We also accept that we will have to work within the present settlement’s restrictions until the 2003 election, although we will be pressing hard for more powers in the period leading up to the Westminster election. We also accept that the present system can be improved. The Government has said many times that we must concentrate on what we can do. The truth is that the coalition barely uses the powers that we already have. There are no legal or constitutional barriers—as Jocelyn’s amendment 6 states—to taking more control over the Assembly’s secondary legislation. That is down to lack of political will, not lack of powers. We are pressing for the establishment up of a suitable mechanism with the Secretary of State for Wales and the Government in London to achieve a better understanding on that.

yn Saesneg Pan edrychwn ar unrhyw un o raglenni polisi’r Llywodraeth hon, teimlwn ein bod wedi bod yno o’r blaen. Yn gyntaf, cawsom ‘Gwellcymru.com’. Yn dilyn hynny yr oedd ‘Rhoi Cymru’n Gyntaf’. Yna fe’n cyflwynwyd â dogfen ddiddorol arall, sef y cytundeb partneriaeth, a maniffesto’r Blaid Lafur, sydd, fe dybiwn, at ddefnydd y Blaid Lafur yn fewnol. Pwysleisiodd ‘Rhoi Cymru’n Gyntaf’, ar y naill law, i ba raddau yr ystyriwyd polisïau’r Democratiaid Rhyddfrydol. O ran y cytundeb partneriaeth, sicrha’r Blaid Lafur ei haelodau nad yw eu partneriaid clymblaid iau yn ddim mwy na phorthiant lobïo.

yn Saesneg Heddiw, cyflwynwyd rhaglen flynyddol y Llywodraeth inni. Synnais mai’r Trefnydd a gynigiodd y cynnig. Dywedwyd wrthym, pe bai’r Prif Weinidog yn absennol, y byddai’r Dirprwy Brif Weinidog yn cymryd ei le. Mae’n ddiddorol, y tro cyntaf i’r Prif Weinidog fod yn absennol o ddadl o bwys ers ffurfio’r Llywodraeth glymblaid, nad y Dirprwy Brif Weinidog, sef y person y rhoddwyd y teitl hwnnw iddo yn benodol, yw’r person sydd yn arwain, ond yn hytrach y Trefnydd. Ni chafwyd unrhyw eglurhad am hynny. Gadewch inni gymryd yn ganiataol y byddai wedi bod yn bilsen anodd i Aelodau Llafur ei llyncu pe bai Mike German wedi agor y ddadl hon ar ran y Llywodraeth. Fodd bynnag, gadewch inni anwybyddu hynny heddiw.

yn Saesneg Prif bwyslais y ddadl heddiw yw mai rhaglen denau ydyw. Mae bron pob un o’n beirniadaethau yn ymwneud â’r hyn nad yw’r ddogfen yn ei gynnwys yn hytrach na’r hyn y mae yn ei gynnwys. Yr wythnos hon lansiwyd ein rhaglen waith amgen ar gyfer llywodraethu. Nid oes gennym gimics, teitlau ffansi na negeseuon gwrthgyferbyniol ar gyfer ein hadain dde neu’n hadain chwith. Mae gennym ddewis amgen gwirioneddol. Dangosasom yn y ddogfen honno ei bod yn bosibl bod yn fentrus, yn llawn dychymyg ac yn radical, hyd yn oed o fewn terfynau’r setliad cyfansoddiadol presennol. Rhaid inni fod yn uchelgeisiol ar gyfer Cymru. Dywed pleidiau’r glymblaid eu bod am gael dyheadau uchel i Gymru. Ble mae’r uchelgais honno yn y rhaglen lywodraethu denau a di-fflach hon? A fanteisiwyd ar y cyfle i fod yn fentrus a defnyddio pwerau presennol y Cynulliad? Beth yw eu gweledigaeth ar gyfer Cymru? Mae ein gweledigaeth ni ar gyfer Cymru yn glir. Yr ydym am ledaenu ffyniant ledled Cymru ar y naill law a mynd i’r afael ag anghydraddoldebau mewn incwm ac yn y gwasanaeth iechyd ac addysg ar y llaw arall. Mae’r rhaglen hon yn chwarae o amgylch yr ymylon. Mae arni ôl Llywodraeth sydd yn amddifad o weledigaeth a lithrodd i rym ac mai ei hymagwedd at lywodraethu yw gadael i bethau ddilyn eu hynt.

yn Saesneg O ran yr economi, bydd llawer o’n llwyddiant fel Cynulliad yn dibynnu ar sut yr ymdriniwn â’r economi—

Onid yw’n wir, Ieuan, fod y rhestr dymuniadau 100 o bwyntiau a gyhoeddasoch ar gyfer llywodraeth Plaid Cymru yn dibynnu’n llwyr ar ailddosbarthu cyfoeth ac adnoddau yn y wladwriaeth Brydeinig ac, heb fodolaeth parhaol y wladwriaeth Brydeinig, fod eich rhaglen ffantasi yn disgyn yn ddarnau?

Ystyria ein rhaglen yr angen am ailddosbarthu cyfoeth ac adnoddau yn y Deyrnas Unedig, ond mae’n cydnabod hefyd, hyd yn oed o fewn pwerau cyfyngedig y Cynulliad, ei bod yn bosibl dechrau’r broses honno yng Nghymru. Ni chanfyddais yn ymyriad Huw unrhyw gydnabyddiaeth o’r ffaith fod Llafur bellach yn credu mewn ailddosbarthu cyfoeth. Caniataf iddo ymyrryd eto, os dymuna. A ydych o ddifrif yn credu mewn ailddosbarthu cyfoeth, Huw? Gwelaf nad ydych yn dymuno ymyrryd. Onid yw hynny’n rhyfeddol?

Ydw.

Gwerthfawrogaf gael cais i ymyrryd. Yr ydych yn eofn yn gwneud hynny. Cred Llafur mewn ailddosbarthu cyfoeth, a gwna hynny. Darparodd yr ailddosbarthiad mwyaf o gyfoeth a chyfle y ganrif hon yn yr NHS yn unig. Dyna un enghraifft. Sut y gallech obeithio gwneud cystal â hynny mewn Cymru hunanlywodraethol mewn uwchwladwriaeth Ewropeaidd?

Mae hynny’n sylw diddorol, ond ni ddilynaf y trywydd hwnnw. Mae’n ddiddorol ein bod yn trafod rhaglen y Llywodraeth ar gyfer Cymru ond nad oes mymryn o dystiolaeth ei bod yn credu mewn ailddosbarthu cyfoeth yng Nghymru o fewn pwerau presennol y Cynulliad. Mae arnom angen rhaglen radical, sydd yn defnyddio pwerau’r Cynulliad yn effeithiol iawn. Yr ydym hefyd eisiau, a chredwn—

Mae gennyf ddiddordeb yn y sôn hwnnw am radicaliaeth, yn arbennig yng ngoleuni galwad Jocelyn am agenda sosialaidd radical. Darllenais eich cynigion amgen ac nid ydynt yn cynnwys unrhyw fesurau a fydd yn arwain at ailddosbarthu cyfoeth i ardaloedd tlotaf Cymru. Nid oes unrhyw sôn am gyfiawnder cymdeithasol ychwaith, felly sut y beiddiwch sôn am sosialaeth yn eich gwelliannau?

Fe’ch gwahoddaf i bleidleisio dros y gwelliant hwnnw. Bydd diddordeb gennym weld faint o Aelodau meinciau cefn Llafur a fydd yn ddigon dewr i bleidleisio dros welliant sydd yn galw am agenda sosialaidd radical i Gymru.

Byddwn yn galw am ymagwedd hanfodol wahanol tuag at addysg, a chaiff Cynog gyfle i drafod hynny. Fodd bynnag, mae gwrthod ein cyfres o welliannau yn gyfle a gollwyd gan y weinyddiaeth. Mae’n glir erbyn hyn mai’r unig blaid fentrus, llawn dychymyg, blaengar ac ymarferol yw Plaid Cymru—The Party of Wales.

Cynigiaf hefyd welliant 10. Ychwaneger at ddiwedd y cynnig:

Bydd Plaid Geidwadol Cymru yn cefnogi gwelliannau Plaid Cymru, oni nodir fel arall. Trafodaf y rhai a wrthwynebwn. Ni chefnogwn welliant 3, sydd yn lledawgrymu rhyw fath o gynllun pum mlynedd. Nid yw’n ddigon penodol i roi inni resymau dros farnu. Ymataliwn ein pleidlais ar welliant 4. Er y cytunwn y dylid cael gŵyl gyhoeddus ar Ddydd Gŵyl Dewi, ni chredwn y bydd ein pwerau cyfredol yn caniatáu inni wneud yr ymrwymiad hwnnw. Rhaid inni lobïo San Steffan ar hynny o hyd. O ran gwelliant 5, cymeradwywn ymrwymiad Plaid Cymru i sosialaeth, gan mai plaid yr adain chwith ydyw. Trueni na allai pleidiau eraill yr adain chwith fod mor agored â Phlaid Cymru. Fel un o bleidiau’r adain dde, yr ydym, yn syml, yn gwrthwynebu eich safbwyntiau gwleidyddol yn chwyrn. Pleidleisiwn yn erbyn gwelliant 6 hefyd, gan ei fod yn ceisio ymestyn pwerau’r Cynulliad cyn pryd. Gwrthwynebwn welliant 7 hefyd gan y teimlwn y bydd yn tanseilio deddfwriaeth bresennol y mae angen amser arni i weithio, er enghraifft Deddf Hawliau Dynol 1998, a drafodasom eisoes. Ni fyddai’r gwelliant hwnnw yn ychwanegu llawer at hawliau dinasyddion.

O ran ein gwelliannau, yr oedd yn braf clywed bod y Trefnydd—yn ddryslyd, rhaid cyfaddef—yn ymddangos fel pe bai yn derbyn fy ngwelliant 9. Fodd bynnag, arhosaf am y cofnod pleidleisio i ddangos hynny’n ddiamod. Mae’n bwysig cyflawni’r ymrwymiad i leihau rhestrau aros cleifion mewnol i 65,000, a dylid ei gynnwys yn eich rhaglen lywodraethu ar gyfer y chwech i’r wyth mis nesaf. Felly, croesawaf eich cyfaddefiad y dylid cynnwys hynny ac y cefnogwch y gwelliant hwnnw, os deellais chi.

Mae’n edifar gennyf na chefnogwch hyd yn oed ymchwilio i’r materion a amlinellwyd yng ngwelliant 10 oherwydd cymerwyd ei eiriad o bapur briffio diweddaraf Cymdeithas Feddygol Prydain, sydd yn galw am arweinyddiaeth strategol ar grwpiau iechyd lleol. Ar hyn o bryd, ni wyddom i ble y mae’r grwpiau iechyd hynny’n mynd. Mae fel pe baent yn hedfan mewn cylch fry uwchben Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd, yn aros eu tro. Beth a ddigwydd iddynt? Mae angen strategaeth arnom. Nododd y Comisiwn Archwilio eisoes y byddai o leiaf pedwar grŵp iechyd lleol yng Nghymru yn dymuno ceisio cael statws ymddiriedolaeth, pe rhoddwyd y pwer hwnnw iddynt. Ni ddywedwn y dylai fod yn orfodol, fel y bydd yn Lloegr, ond y dylent gael yr opsiwn, a chytuna Cymdeithas Feddygol Prydain â hyn.

Ar ddatblygiad posibl grwpiau iechyd lleol yn ymddiriedolaethau gofal sylfaenol, a dderbyniwch, pan fynychodd y grwpiau iechyd lleol gyfarfod o’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, nad oeddent mor frwdfrydig ynglŷn â datblygu yn ymddiriedolaethau gofal sylfaenol ag y dywedasoch? Byddai cael rhagor o ddiwygiadau strwythurol yn yr NHS ar draul grwpiau iechyd lleol sydd newydd eu sefydlu a’r broses ailgyflunio boenus sydd yn gymwys o ran yr ymddiriedolaeth, yn achosi rhagor o ansefydlogrwydd pan mae angen sefydlogrwydd yn ogystal â strategaeth ar yr NHS yn fwy nag erioed o’r blaen.

Sylwais yn y Pwyllgor, pan fydd uwch reolwr y gwasanaeth iechyd—cyfeiriaf at y Gweinidog—yn bresennol, bod diffyg didwylledd, ond pan siaradaf ag aelodau o grwpiau iechyd lleol a phrif weithredwyr yn breifat, mae cefnogaeth frwdfrydig i’m safbwyntiau. Efallai mai fy nehongliad goddrychol i yw hynny. Ni chodaf gywilydd arnynt drwy restru’r cefnogwyr hynny, gan na chododd y Pwyllgor Archwilio gywilydd ar y grwpiau iechyd lleol hynny sydd am geisio statws ymddiriedolaeth. Fodd bynnag, yr wyf yn falch bod Kirsty wedi ymyrryd oherwydd ystyriaf yn awr safbwynt y Democratiaid Rhyddfrydol yn y Llywodraeth glymblaid hon a’i safbwynt ar ei rhaglen.

Ar ddydd Mawrth, bydd yr Aelodau yn cofio inni fod yn dyst i’r olygfa fwyaf anurddasol o’n Hesgob teitlog yn cael ei ddiurddo dros dro fel y gallai fynd ynglŷn â’r busnes anghysegredig o gynnig beirniadaeth y Democratiaid Rhyddfrydol ar Araith y Frenhines. Yr oedd yn olygfa anweddaidd iawn a sylwais, er y bu’n destun difyrrwch i’r gwrthbleidiau, fod Aelodau Llafur mewn trallod a gwnaethant sawl ymyriad yn ddiweddarach yn y ddadl i gofnodi eu diflastod ynglŷn â’i ffordd ddauwynebog. Rhaid imi ddweud wrth Aelodau Llafur bris mor uchel y maent yn ei dalu am y glymblaid hon. Byddaf yn gryno, er y gallwn restru’r holl brisiau ofnadwy y mae’n rhaid iddynt eu talu. Wynebant ddau aelod o’r Cabinet o Blaid y Democratiaid Rhyddfrydol na ellir eu diswyddo. Ni allant wneud unrhyw beth yn eu cylch cyhyd â bod y glymblaid hon yn gorfod byw ei bywyd diflas.

A gytunwch mai’r pris gwirioneddol i’w dalu fyddai peidio â chael y glymblaid hon? Golygodd ein profiad dros y 18 mis diwethaf o geisio dod i gytundeb â phleidiau eraill y gallech, ar ddiwedd y dydd, redeg i ffwrdd heb orfod wynebu’r cyfrifoldeb o wneud penderfyniadau i Gymru. Dyna pam bod Llafur, fel plaid gyfrifol â’r nifer fwyaf o’r Aelodau yma, wedi ceisio dod i gytundeb fel y gallai gyflawni newid gwirioneddol yn lle chwarae’r math o gemau y mae’r gwrthbleidiau yn eu chwarae gyda dyfodol pobl Cymru. [AELODAU CEIDWADOL A PHLAID CYMRU O’R CYNULLIAD: ‘O’.]

Nid yw ymyriadau amleiriog yn helpu’r ddadl rhyw lawer. Yn y 18 mis hynny, wynebasom rai egwyddorion Llafur anghyson a fynegwyd yn glir yn y Siambr hon. Pan gynigiwyd ei swydd i’r Dirprwy Brif Weinidog, cwblhaodd lawer o’i ymrwymiadau yn gyflym iawn. Gobeithiaf ei fod wedi rhoi trefn ar ei gydwybod. Yr olygfa wirion arall y buom yn dyst iddi oedd yr olygfa o Aelodau Democratiaid Rhyddfrydol o’r Cynulliad yn ymddwyn fel pïod gwleidyddol, yn dwyn y clod am yr holl fentrau polisi a’r ymrwymiadau gwario y mae’r weinyddiaeth Lafur hon yn eu cynnig. Gŵyr pob un ohonom pam bod y sefyllfa anhapus hon yn bodoli. Deillia o’r math o faniffesto’r Democratiaid Rhyddfrydol sydd fel gwefan seibersgwatiwr—rhestr hir o ddymuniadau o bob datblygiad polisi posibl, wedi’u rhestru yn y gobaith amhendant y daw rhyw lywodraeth go iawn heibio yn y dyfodol gydag adnoddau a gweithredu’r polisïau hynny. Yna cymerant y clod am feddwl am y syniad yn y lle cyntaf. Mae angen y byd rhithwir hwnnw er mwyn cyrraedd sefyllfa lle y dywed Democrat Rhyddfrydol mai ei chyd-Aelod, Peter Black, a oedd yn gyfrifol am negodi’r gyllideb a’i holl lwyddiannau tybiedig.

Nodaf gyfeiriad David at bïod gwleidyddol. A hoffai roi ei sylwadau ar arweinydd ei blaid, nad yw byth, mae’n ymddangos, yn gadael i gyfle i ddilyn y dorf er mwyn ymelwa fynd heibio? A gytuna ag ymosodiad arweinydd ei blaid ar adroddiad Macpherson, y mae pob plaid arall yn y Siambr hon wedi ei gefnogi?

Yr wyf yn ddiolchgar am yr ymyriad hwnnw, oherwydd fe’m harwain at fater sefyllfa’r Blaid Lafur yn y glymblaid. Mae’r mwyafrif—

Atebwch y cwestiwn.

Cyfeiriaf ato, ond ni thorraf ar draws llif fy araith dim ond am eich bod wedi gwneud ymyriad amherthnasol. Mae rhyw ddigalondid ofnadwy wedi disgyn ar Blaid Lafur Cymru. Ni all Aelodau’r gwrthbleidiau fynd i mewn i ystafell de’r Aelodau heb gael eu cyfarch gan Aelod Llafur trallodus y Cynulliad mewn angen dybryd am gyngor. Fe’u cynddeiriogir gan hyfrdra ac ymffrostio’r Democratiaid Rhyddfrydol. Clywn hyn i gyd yn breifat. Cynghoraf y Trefnydd fod y tanwario mawr—

Ni chredaf y gallaf gymryd ymyriad arall. Gallai’r tanwario mawr sydd gennym, yn ôl pob sôn, yng nghyllideb eleni gael ei ddefnyddio efallai i sefydlu llinell gymorth rhadffon i Aelodau Llafur y Cynulliad a frawychwyd gan ganlyniadau’r glymblaid. Os bydd y glymblaid yn parhau, bydd y gwasanaeth hwnnw’n angenrheidiol.

Gelwir y rhaglen glymblaid hon, yn ddifyr, yn ‘Rhoi Cymru’n Gyntaf’. Gadewch inni wynebu hyn, mae’n golygu rhoi’r Rhyddfrydwyr yn gyntaf. Ni all eich cyd-Aelodau Llafur ei deall ac ni fydd pobl Cymru yn ei deall ychwaith.

Ar ôl gwrando ar y ddau lefarydd diwethaf, a chredaf iddynt gymryd tuag 20 munud rhyngddynt, yr hyn a’m trawodd yw na chyflwynwyd un cynnig amgen, concrit ganddynt i’r hyn a gynhwysir yn y rhaglen hon. Mae hynny’n arwyddocaol. Efallai bod Plaid Cymru wedi cyhoeddi ei rhestr o 100 o ofynion, ond dim ond os oes gennym bwerau deddfwriaethol sylfaenol llawn y maent yn berthnasol.

Ni chymeraf ymyriadau gan mai dim ond tair munud a hanner sydd gennyf i siarad. Dim ond os oes gennym bwerau deddfwriaethol llawn y mae’r gofynion hynny yn gymwys. Yn amlwg, nid felly y mae. Gweithiwn o fewn y setliad datganoli presennol a rhaid inni gyflawni o’i fewn. Pan elwir ar lefarydd nesaf Plaid Cymru neu’r Blaid Geidwadol, hoffwn pe baent yn dweud wrthym beth y byddent yn ei wneud, o gofio’r setliad presennol, a fyddai’n wahanol i’r hyn a gynigir yn y ddogfen ger ein bron heddiw. Beth fyddent yn ei wneud a fyddai’n ymarferol ac y gellir ei gyflawni? Er yr holl gwyno gan y Ceidwadwyr ar y dde bod hon yn rhestr ddymuniadau hir gan y Democratiaid Rhyddfrydol, y mae mewn gwirionedd yn ddogfen ymarferol ar gyfer llywodraeth, y gellir ei chyflwyno ac a gaiff ei chyflwyno o fewn yr amserlenni a bennwyd.

Amlygaf, yn fras, nifer o faterion gan dynnu sylw at y ffaith bod gennym Lywodraeth bartneriaeth yma. Mae’n bartneriaeth rhwng dwy blaid falch, annibynnol a roddodd eu gwahaniaethau o’r neilltu er budd Cymru. Mae hynny’n wahaniaeth pwysig. Soniwn yma am bartneriaeth, nid uniad neu gytundeb, er gwaetha’r cyfeiriad yng ngwelliant 8 at gytundeb. Mae hon yn Llywodraeth bartneriaeth i Gymru. Yn amlwg, mae hynny yn ein gadael yn rhydd i siarad ar donfeddi ar wahân, fel petai, ar Lywodraeth y DU neu hyd yn oed ar lywodraeth leol, lle nad ydym mewn partneriaeth a lle mae gennym ein safbwyntiau a’n polisïau gwahanol.

Beth a gynhwysir yn y cytundeb hwn sydd yn wahanol a ble y gwnaeth y Democratiaid Rhyddfrydol gyfraniad arbennig o werthfawr? Mae gennym yr ymrwymiad i archwiliadau deintyddol am ddim ac i ymestyn presgripsiynau am ddim a rhewi presgripsiynau am ddim. Mae gennym yr ymrwymiad i laeth ysgol am ddim ac i’r ddeddfwriaeth digartrefedd y bu’n fraint gennyf ei chynnig ychydig fisoedd yn ôl yn y Siambr hon. Hefyd, mae’r Mesur Llywodraeth Leol a’r newidiadau a ddaeth yn ei sgîl, o ganlyniad i’r Democratiaid Rhyddfrydol a’r negodi a fu fel rhan o’r cytundeb partneriaeth hwn. Mae hynny’n bwynt pwysig arall. Yr oedd hyn yn negodi ar y cytundeb a’r gyllideb, nid un blaid yn gorfodi ei barn ar un arall. Rhan o’r broses negodi honno yw bod gan bob plaid elfennau a roddant i mewn i’r gyllideb honno a’r cytundeb hwnnw. Yr oedd elfennau hefyd yr oedd pob plaid am eu cynnwys ond ni allent, oherwydd dyna yw’r broses negodi. Mae angen i bobl ddeall hynny.

Gorffennaf drwy ddweud ein bod yn dechrau gwthio pwerau cyfredol y Cynulliad i’r eithaf. Credaf fod gennym raglen waith y llywodraeth yma y gellir ei chyflawni ac sydd er clod i’r ddwy blaid dan sylw.

We are disappointed that this coalition has missed a golden opportunity to do anything significant and important in the field of education in Wales. The Liberal Democrats were not even able to ensure an adequate financial settlement for education. Schools will suffer; that is certainly the case in Powys. Higher education will also have an exceptionally hard time during the next year. It is significant that Peter Black has been part of the budget negotiations. Kirsty Williams will need to explain that to the people of Powys.

I welcome some elements. The commitment to the Welsh baccalaureate is to be welcomed, as is the investigation into financial hardship among students. However, apart from those two elements, there is nothing original or pioneering.

I am sorry, I have no time to take an intervention; I only have three and a half minutes.

Specifically, in terms of education, there is nothing to challenge the New Labour agenda in Westminster. That is an extension of the Thatcherite agenda. Of that there is no doubt. The essence of the Thatcherite reforms was that schools should operate as autonomous businesses, competing against each other for customers, being rewarded financially for success and punished financially for failure. The league tables, the naming and shaming of schools, the system of sexennial inspections, the publishing of reports in the press, and so on, are part of the paraphernalia of that competitive market. Those reforms received no political support in Wales when they were enacted. They cause great harm in terms of the stability of provision, and particularly in terms of social justice. They punish poor communities especially. They open the back door to pupil selection on the basis of ability: if you doubt that, ask the parents of Penlan school in Swansea, or Glan Ely High School in Cardiff, and there are others who are suffering in the same way.

Yet, New Labour has shown no desire to change this detrimental regime; if anything, it has driven it further. There is no mention of these matters in ‘Putting Wales First’. So far we have heard no mention of formally introducing selection on the grounds of ability in Wales, but who knows what will be next? The Queen’s Speech mentions establishing more specialist schools that have the right to select 10 per cent of their pupils on the basis of ability. It will be interesting to hear what we will have to say about that measure when it comes before Westminster.

A Plaid Cymru government in this place would create a new funding system for schools that would eliminate the competitive market and place schools in their rightful position, as a service and a resource for the community. Schools would work in partnership with each other to provide education of an excellent standard for the benefit of all—for the many, not the few. We would abolish the publishing of league tables, while ensuring that schools had comprehensive information about pupil performance. We would replace methods such as special measures and naming and shaming with a process of support and high expectations. We would review the roles of the public bodies—the WJEC, ACCAC, Estyn and so on—and devise a cost-effective method that would be suitable for a small country such as Wales. We would create an effective advisory and inset training service for teachers, something that was undermined by the creation of 22 counties and the excessive delegating of budgets to schools.

We would co-operate with the General Teaching Council, the Universities Council for the Education of Teachers (Wales) and teachers’ unions to create a strategy for recruiting teachers and an effective system of initial training.

Over the next two years, Plaid Cymru will press for the implementation of these policies. Then, in 2003, we will begin to implement them. When we do that, I guarantee that many Labour Members—some who are here today and some who will, perhaps, still be here after 2003—will say ‘amen’.

Adleisiaf y sylwadau a wnaethpwyd gan Val Feld a Peter Black. Mae’r rhaglen hon o lywodraeth yn ymwneud â chyflawni ar gyfer pobl Cymru. Mae’n ymwneud ag atebion ymarferol i ddelio â’r presennol. Mae hynny’n bwysig. Ni fyddai pobl Cymru yn croesawu’r ffaith mai siop siarad yn unig yw’r Cynulliad. Bydd y rhaglen hon yn cyflawni yn y fan a’r lle ar gyfer pobl Cymru.

Trafodaf, yn fras, yr agwedd yn ymwneud ag addysg gyrfaoedd yn y rhaglen. Datganaf fuddiant fel aelod o’r Sefydliad Cyfarwyddyd Gyrfaoedd. Beth amser yn ôl, cyflwynodd Brian Hancock ei ddeddfwriaeth eilaidd i’r Cynulliad. Yr oeddwn yn falch o siarad o’i phlaid. Bydd y rhaglen lywodraethu yn ymestyn rhaglenni addysg gyrfaoedd i bob person 16 i 19 mlwydd oed mewn sefydliadau addysg bellach a dosbarthiadau chweched dosbarth. Mae hynny’n golygu newid y system ad hoc gyfredol yn system sydd yn fwy cadarn ac yn llawer mwy strwythuredig.

O gofio’r newidiadau i’r economi ac i batrymau gwaith yng Nghymru yn yr unfed ganrif ar hugain, rhaid i bob person 16 i 19 mlwydd oed gael cyngor o ansawdd uchel ar addysg gyrfaoedd. Yr ydym bron wedi colli’r cysyniad o swydd am oes, ac mae patrymau gwaith i bobl ifanc heddiw yn wahanol i’r hyn a oeddent pan ymunodd y rhan fwyaf ohonom â’r farchnad lafur rai blynyddoedd yn ôl. Daeth cynllunio gyrfa erbyn hyn yn holl bwysig i bobl ifanc, wrth i gyfleoedd ehangu ac wrth i gyflogwyr geisio llenwi’r bylchau o ran sgiliau yn eu gweithluoedd.

Yn y gwasanaeth estynedig hwn, mae rôl ar gyfer y gwasanaethau gyrfaoedd yng Nghymru. Talaf deyrnged i waith rhagorol y cwmnïau gwasanaeth gyrfaoedd ledled Cymru. Bydd yr estyniad hwn yn caniatáu iddynt barhau â’r gwaith hwnnw a symud ymlaen tuag at y gwasanaeth arweiniad ar gyfer pob oedran a ragwelwyd yn yr adroddiad ar y cynllun gweithredu addysg a hyfforddiant. Ystyriaf sylwadau Cynog. Yr oeddwn yn siomedig i glywed ei sylwadau ar yr hyn sydd wedi digwydd mewn addysg. Bydd yn ymwybodol o’r adroddiad ar y Cynllun Gweithredu Addysg a Hyfforddiant, a oedd yn ateb a luniwyd yng Nghymru. Synnaf ei fod wedi gwneud y sylwadau hynny. Gall pob un ohonom ymfalchïo yn yr hyn a gyflawnasom yng Nghymru.

Gwn o’m hymwneud â’r cwmnïau gwasanaeth gyrfaoedd fod ansawdd yn flaenoriaeth. Gwnaeth Estyn lawer o waith ar y cwmnïau hynny ac mae’n monitro’r sefyllfa. Dyfarnwyd statws Buddsoddwr mewn Pobl i bob cwmni gyrfaoedd yng Nghymru, a dyfarnwyd gwobr nod siarter i sawl cwmni, gan gynnwys Mid Glamorgan Careers Limited.

Mae’n amlwg bod yr isadeiledd i ymestyn cyngor gyrfaoedd yn eithriadol o gryf. Mae cwmnïau gyrfaoedd yn chwaraewyr allweddol yn ein hymdrechion i wrthsefyll anfodlonrwydd ac allgáu ymhlith pobl ifanc. Mae hyn yn bwysig i bob Aelod. Bydd ymestyn y rhaglen addysg gyrfaoedd o gymorth mawr yn y rôl honno.

Soniaf yn fyr am anghydraddoldeb rhyw yng Nghymru—

Er gwaethaf datblygiadau aruthrol mewn ysgolion dros yr 20 mlynedd diwethaf, mae bwlch mawr o hyd rhwng merched a bechgyn. Mae’r gwasanaeth gyrfaoedd am chwarae rôl hanfodol wrth gau’r bwlch hwnnw.

Mae’n bwysig ein bod yn amlygu’r materion hyn os ydym am i bobl ifanc ac oedolion gyfranogi’n llawn mewn cyfleoedd bywyd yn y Gymru fodern, er mwyn ailfywiogi ac adfywio economi Cymru. Mae gan y gwasanaethau gyrfaoedd yng Nghymru rôl ganolog yn hynny o beth.

I declare an interest as a general practitioner and as a county councillor in Swansea. I will concentrate specifically on the health section of the coalition’s document. Several questions arise from it.

The document notes that a new statutory body called the Care Council for Wales will be created to regulate the social care workforce and raise training standards. Andrew mentioned that earlier. We all agree with that, but do you agree, Minister, that there is a huge challenge in this field in terms of recruiting and retaining social workers? Jane Hutt, if she were here, would remember the paper submitted to the Health and Social Services Committee last week on the implementation of the recommendations in the report of the north Wales tribunal of inquiry into child abuse, ‘Lost in Care’. The paper outlined the concerns about the staffing levels of our care service. How will the coalition respond to this in the short term?

On the elderly, the document states that the Government will debate the health needs of the elderly andpresent its recommendations. That does not sound ground-breaking or electrifying at all. As a coalition, will you follow the recommendations of the Royal Commission on long-term care for the elderly, which, as you will remember, calls for personal care to mean nursing care and recommends that it should be free? You will already be aware that Scotland has responded creatively to this. Every nurse with whom I speak wants to make personal care an integral part of nursing, because it adds to the completeness of the information about the patient, and is an opportunity to promote health. We all remember the viewpoint of Labour and the Liberals on this Royal Commission before the coalition. What is the coalition’s viewpoint on this?

On the NHS Wales Strategy, do you agree that the delay in publishing this strategy has clouded issues and created uncertainty? How has the coalition changed this strategy? Will additional money be available to support these increased responsibilities and expectations in a health service in Wales that is led by primary care? That is, what is the additional funding for primary care? On the mental health strategy, what exactly is the budget available for this, and will you outline the long-term strategy for recruiting and retaining staff in the mental health service? Finally, on health promotion, is there any intention to adequately fund the sexual health strategy for Wales?

There is a huge challenge facing the coalition. With the worst health statistics in Britain, the people of Wales are looking for action, for improvements and for a real change in the standard of service to patients. Time will tell.

Mwynheais gyfraniad David Melding yn fawr. Yr oedd yn ddifyr, ond tybiaf fod angen synnwyr digrifwch craff iawn arno, o gofio’r cwmni a geidw.

Cyflwyna’r rhaglen ddeddfwriaethol hon y newyddion gorau i Gymru ers peth amser. Mae’n dystiolaeth glir bod y cytundeb partneriaeth rhwng grymoedd golau a chynnydd yn y Siambr hon yn cyflwyno agenda flaengar, radical i bobl Cymru, yn nannedd gwrthwynebiad gan rymoedd ceidwadol a daflwyd tuag atom, sydd yn adweithiol ac yn fewnblyg. Yn y cyd-destun hwnnw—

Hoffwn gymryd ymyriadau, ond nid oes amser, mae’n ddrwg gennyf. Bydd sawl person wedi corddi llawer mwy mewn munud, felly arhoswch am ennyd. Yn y cyd-destun hwnnw rhaid imi fynegi fy syndod at iaith gwelliant 5 Jocelyn Davies, yn arbennig y cyfeiriad at ‘agenda sosialaidd radicalaidd’. Ni wyddwn eu bod yn hidio. Wyddech chi? Mae ymdrech cenedlaetholdeb Cymru i ailgreu ei hun fel sosialaeth Cymru—anghofiwch am annibyniaeth, mae pob un ohonom yn sosialwyr radical—yn ddiddorol iawn. Fodd bynnag, mae’n hollol ffug. Gallwch eu dychmygu yn ymgyrchu gan chwifio eu maniffestos sosialaidd at berchnogion tir Marcsaidd a ffermwyr ym Môn, Caernarfon, Ceredigion a Chaerfyrddin wledig. Chwarae teg, maent mewn cyfyng-gyngor. Dyheant am fod yn blaid sydd yn llywodraethu, sydd yn golygu derbyn mwyafrif y gefnogaeth. Yng Nghymru, rhaid iddynt osod eu hunain ar ochr chwith y sbectrwm gwleidyddol.

Llwyddasoch chi i beidio â gwneud hynny.

Gallant feirniadu ond ni allant gael eu beirniadu. Fe’m hatgoffir o eiriau’r Corporal Jones, ‘they don’t like it up ’em’. Nid ydynt yn hoffi’r ffaith bod eu datganiadau o sosialaeth yn ddim ond twyll. Yn draddodiadol, bu’r blaid a eilw ei hun yn ‘plaid Cymru’ mewn gwirionedd yn blaid ragfarnllyd, adweithiol Cymru: o blaid awdurdodyddiaeth ac yn adain dde, nad yw, drwy drugaredd, wedi cynrychioli llawer o Gymru. Bu’n geidwad amgen ym mroydd gwledig y pleidleiswyr Ceidwadol a oedd yn benderfynol o bleidleisio’n dactegol er mwyn sicrhau na chaiff unrhyw un sydd hyd yn oed ag arlliw o sosialaeth yn ei gyfansoddiad ei ethol. Mae’r pleidleiswyr hyn wedi teimlo’n ddiogel gyda Phlaid Cymru erioed er gwaethaf yr holl faniffestos sosialaidd hynny. Mae gennyf ddigon o brofiad o wrthsefyll cenedlaetholwyr yn y broydd gwledig. Gwn beth yw natur yr anifail. Mae rhai o’i gefnogwyr—

Cyfeiria fy sylwadau at y gwelliannau a’r ddadl a honiadau sosialaidd y Blaid, Ddirprwy Lywydd. Byddai rhai o’i chefnogwyr yn gwneud i David Davies—peidiwch â digio, David—edrych fel Maöydd. Nid amheuaf fod rhai o’i aelodau, yma ac mewn mannau eraill, yn wirioneddol gredu’r propaganda ffasiwn newydd am droedigaeth ddamasîn eu plaid i sosialaeth. Gallai rhai ohonynt hyd yn oed goleddu ambell i amheuaeth ar ôl parti Nadolig y blaid a oedd, os gwelwch chi’n dda, yn wledd ganoloesol yng Nghastell Caerdydd—cam yn ôl i’r dyfodol yntê? Dyna’r union beth sydd ei angen ar Gymru: marchogion du a barwniaid ffiwdal. Canasant ganeuon gwerin, mae’n debyg, a dyna’r agosaf y daw Plaid i gynrychioli’r werin. Mae gwreiddiau, sail a chefnogaeth draddodiadol Plaid Cymru yn adain dde ac yn adweithiol. Pwy yw ei modelau rôl? Ar bwy y mae’n dibynnu am ysbrydoliaeth? Nye Bevan? Chredaf fi byth. Jim Griffiths? Chredaf fi byth.

Jim Griffiths, ie.

Nage. Saunders Lewis, edmygydd Mussolini. Ef yw model rôl Plaid. Nid oedd llawer o genedlaetholwyr allan gyda’r Frigâd Ryngwladol yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen. Cefnogai eu cyfnodolyn Franco’n swyddogol. Gadewch inni chwalu’r ffuglen y gallwch fod yn geidwadol yn yr ardaloedd cefn gwlad ac yn sosialaidd yn y Cymoedd yr un pryd. Gallwch weld yr helynt y mae Plaid ynddo o ran y Mesur Hela. Mae’n blith draphlith. Mae mwy o dyllau ynddo na chaws y Swistir. Gallwch dwyllo rhai pobl drwy’r amser a gallwch dwyllo’r holl bobl beth o’r amser ond ni allwch dwyllo Cymru wledig gyfan a holl gymunedau Cymoedd Cymru yr holl amser.

Adleisiaf sylwadau Richard ar araith David Melding. Richard, mae angen synnwyr digrifwch arnoch o gofio’r cwmni a gadwch. Yr oedd diddordeb gennyf glywed rhai o’r sylwadau gan bleidiau’r Llywodraeth yn y ddadl hon. Yr oedd yr hyn a ddywedodd y Gweinidog am natur annigonol pwerau’r Cynulliad o ddiddordeb arbennig imi. Siawns nad yw hynny’n mynd yn groes i’r hyn a ddywedodd ei gyd-Aelod, Sut Essex, prin dwy awr yn ôl ynglŷn â’r angen am fwy o bwerau dros y rheilffyrdd. A ŵyr y Llywodraeth hon beth yw ei barn am unrhyw beth? Bu diddordeb gennyf hefyd yn yr ymateb a ddaeth o sawl ochr i welliant 5 Plaid Cymru. Disgrifiodd y Gweinidog, yn fwy gofalus na rhai o’i gyd-Aelodau, y rhaglen a drafodwn heddiw fel un radical a—Richard—ni ddefnyddiodd y gair ‘sosialaidd’. Bydd gan lawer o gefnogwyr Llafur traddodiadol ledled Cymru ddiddordeb yn ei benderfyniad i beidio â defnyddio’r gair hwnnw. O gofio beth a ddywedodd Lynne, Huw a Richard, edrychaf ymlaen yn frwd atynt yn cefnogi gwelliant 5.

Mae’n ddrwg gennyf bod Val Feld yn teimlo bod 18 mis cyntaf y Cynulliad Cenedlaethol hwn wedi bod mor ddiwerth. Credais, er enghraifft, fod sefydlu Comisiynydd Plant Cymru yn ddarn da iawn o waith, a gyflawnwyd drwy gydweithio ar draws bob plaid.

A wnewch chi ildio?

Mae’n ddrwg gennyf, Val, nid oes amser gennyf. Fel arall, byddai wedi bod yn bleser gennyf ildio. Cyfeiriodd Christine at yr adroddiad ar y cynllun gweithredu addysg a hyfforddiant. Unwaith eto, nid oedd angen clymblaid arnom i gyflawni hynny. Os yw Peter Black am wybod beth yw ein barn, dylai ddarllen ein rhaglen waith y llywodraeth. Gallwn gyflawni ein rhaglen o fewn y pwerau cyfredol, o gael yr egni, y dewrder a’r ymrwymiad: rhinweddau nad oes gan y weinyddiaeth hon yn anffodus.

Nid hidio am yr egwyddor o glymblaid a wna Plaid Cymru—the Party of Wales. Os cefnogwch gynrychiolaeth gyfrannol, gall clymblaid fod yn sefyllfa anrhydeddus. Gwrthwynebwn y diffyg truenus o weithredu arfaethedig gan y Llywodraeth glymblaid hon. Beth sydd wedi digwydd, er enghraifft, i’r strategaeth gyflogaeth a addawyd erbyn Rhagfyr 2000—mae gennym 14 o ddyddiau i fynd—gan Lywodraeth Cymru cyn y llurgunio yn ‘Gwellcymru.com’? Dywed y Gweinidog ei bod wedi ei chynnwys yn y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol. Da iawn, ond os felly, a fydd y strategaeth honno yn cynnwys targedau cyflogaeth ar gyfer pob rhanbarth, pryd y caiff ei gweithredu a beth ar wyneb daear sydd wedi digwydd i’r dyddiad targed gwreiddiol? Byddai’r miloedd a gollodd eu swyddi oherwydd polisïau economaidd Llywodraeth San Steffan yng Nghymru yn hoffi gweld ychydig o weithredu ar ran y Llywodraeth hon ac nid adroddiadau, tasgluoedd ac adolygiadau’n unig.

Ni allaf gymryd ymyriadau gan nad oes amser gennyf.

Dywedwyd wrthym, pan luniwyd y cytundeb hwn rhwng y Democratiaid Rhyddfrydol a Llafur, y byddai’n rhyddhau dwylo’r weinyddiaeth. Addawyd llywodraeth benderfynol inni. Os mai’r ddogfen hon yw syniad y glymblaid hon o lywodraeth benderfynol, duw a’n helpo ni a phobl Cymru. Er mwyn popeth, peidiwch â rhoi adolygiadau, adroddiadau, tasgluoedd a phwyllgorau inni a gwnewch rhywfaint o lywodraethu gwirioneddol.

Soniaf am ailfywiogi’r agwedd llywodraeth leol ar hyn. Y mesurau a nodwyd yn rhaglen waith y llywodraeth i ailfywiogi llywodraeth leol yw’r rhai sydd eu hangen i gyflwyno Deddf Llywodraeth Leol 2000. Hyd yn hyn, yr unig agwedd arni sydd yn unigryw i Gymru yw’r pedwerydd opsiwn ‘gwych’. Bu llawer o ddisgwyl amdano, gan ei fod yn caniatáu i gynghorau fabwysiadu strwythur pwyllgora wedi ei foderneiddio yn lle strwythur cabinet. Trafodais yr opsiwn hwn â chynghorydd y diwrnod o’r blaen a ddywedodd, ar ôl ei ddarllen, ‘Gallwn fod wedi ysgrifennu hynny. Dyna sut y gweithiwn’. ‘Ond gweithiwch yn ôl strwythur cabinet eglur’, dywedais. Atebodd, ‘Onid dyna beth yw hyn? Cabinet ydyw.’ Dyna’r pedwerydd opsiwn y bu hir ddisgwyl amdano.

Soniwyd hefyd am y ddeddfwriaeth eilaidd a ddaw i rym i sicrhau y bydd cabinetau llywodraeth leol yn cyfarfod yn gyhoeddus. Mae llawer ym maes llywodraeth leol eisoes wedi gofyn pryd y bydd Cabinet y Cynulliad yn dechrau cynnal ei gyfarfodydd yn gyhoeddus. A yw’r hyn sydd yn amheuthun i’r ŵydd yn wenwyn i’r ceiliagwydd?

Noda’r cytundeb partneriaeth fod y glymblaid yn ymrwymedig i ddatganoli gwneud penderfyniadau yn fwy drwy hyrwyddo’r gwaith o sefydlu cynghorau tref a chymuned—dylwn fod wedi datgan buddiant ar y pwynt hwn; gwnaf hynny yn awr—ac annog awdurdodau unedol i ddirprwyo pwerau iddynt. Mae hefyd yn ymrwymedig i ddatblygu rôl ar gyfer cynghorau tref a chymuned mewn arolygon Gwerth Gorau ar gyfer gwasanaethau awdurdod lleol. Heddiw, clywsom ddwy farn groes ar hyn: dywedodd y Trefnydd y bydd y Llywodraeth glymblaid yn cyflawni’r hyn a addawodd yn y ddogfen hon ac i bob diben taflodd y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a’r Cymunedau yr ymrwymiadau hynny ymaith. Ble mae’r strategaeth sydd ei hangen i ategu’r datblygiad i gynyddu nifer y cynghorau tref a chymuned? Ble mae’r strategaeth honno yn dilyn yr ateb a roddodd y Gweinidog y bore yma i’m cwestiwn? Beth arall y mae wedi ei waredu?

Rhaid inni gael ymrwymiad ac amserlen glir ar gyfer y comisiwn i gynrychiolaeth gyfrannol a systemau pleidleisio amgen. Mae Edwina Hart wedi methu â rhoi unrhyw ymrwymiad i’r agwedd hon ar eich cytundeb partneriaeth. Pan gafodd ei holi, ymddangosai ei hymrwymiad i hynny hyd yn oed yn llai na’i hymrwymiad i ddatblygu cynghorau tref a chymuned. Rhaid holi a oedd yr holl Weithrediaeth wedi cytuno i’r cytundeb partneriaeth hwn. A welwn y grŵp Llafur yn awr yn dewis y darnau y cred y bydd ei aelodau yn eu derbyn ac yn gwaredu’r gweddill? Mae hynny’n bwysig oherwydd cymerodd y ddogfen hon le ‘Gwellcymru.com’ ac mae’n ffurfio rhaglen waith ar gyfer llywodraeth y weinyddiaeth hon. Pa ddarnau a ddetholwch a pha ddarnau a waredwch? A ydych wedi cefnu ar eich ymrwymiadau o ran cynghorau tref a chymuned ac a sicrhewch y cyflwynir comisiwn i gynrychiolaeth gyfrannol a systemau pleidleisio amgen yn rhaglen y flwyddyn nesaf?

Yr ydym ar fin wynebu dau brawf yn y Cynulliad. Ysgrifennais ar ran fy etholwyr, fel y gwnaeth ACau eraill, at y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd ac at y Prif Weinidog ynglŷn â dyfodol Llanwern. Dyfynnaf o erthygl sydd yn ymddangos yn The Financial Times heddiw:

—credwch neu beidio—

A all unrhyw un ddychmygu camddefnydd mwy sinigaidd o fywydau pobl a dyfodol diwydiannol de-ddwyrain Cymru? Talwn deyrnged i effeithlonrwydd optimwm y gweithlu yn Llanwern a dyma yw ei wobr. Bydd prawf sylweddol yn awr ar y Weithrediaeth. Gofynnwn am gynrychiolaeth gynnar ar ran y Weithrediaeth i Corus, er mwyn dod â’r damcaniaethu i ben neu er mwyn ein paratoi ar gyfer yr hyn y mae’n rhaid ei wneud i sicrhau dyfodol de-ddwyrain Cymru.

Cyfaddefaf, wrth glywed am drefniant y cytundeb rhwng y Democratiaid Rhyddfrydol a Llafur, y bûm yn ansicr a fyddai’n helpu’r broses gwneud penderfyniadau yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru. Gwerthfawrogaf rwystredigaeth Aelodau Llafur uchelgeisiol o’r Cynulliad yn cnocio ar ddrws y Cabinet, dim ond i ganfod dau Aelod o’r Democratiaid Rhyddfrydol yn eistedd ar eu seddau yn y rhesi blaen. Maent yn rhwystredig ynglŷn â hynny, ond rhaid iddynt gau’r rhengoedd a cheisio adeiladu o amgylch y Prif Weinidog a’r Dirprwy Brif Weinidog a elwir cyn bo hir, fel y deallwn, y Gwir Anrhydeddus Michael German. Arhoswn am gyhoeddiad ar hynny.

Darllenais adroddiadau yn rhaglen busnes flynyddol y llywodraeth ar gamau i weithredu ar strategaeth cyfradd eni busnesau ac ar gynnydd wrth ddatblygu cymhorthion gweithredol. Bu adroddiad ar yr hyn a’r llall. Nid oeddwn yn argyhoeddedig. Fodd bynnag, ar ôl gweld y cyntaf o’r adroddiadau hynny yn dwyn ffrwyth—adroddiad y grŵp gorchwyl a gorffen ar weithredu cronfeydd strwythurol Amcan 1—ac ar ôl ei ddadansoddi yn ystod y trafodion yn y Siambr y bore yma, yr oeddwn yn falch o ddarllen y dyfarniadau ar hynny:

Yna noda:

Dyna beth a gynigiodd y Prif Weinidog i ni. A wnaiff Aelodau Llafur o’r Cynulliad gyfaddef yn awr eu bod yn dibynnu ar Mike German i gynnig yr arweinyddiaeth y methodd Rhodri Morgan â’i chynnig?

Os wyf am geisio ymdrin â’r holl bwyntiau a godwyd, ni allaf wneud hynny mewn tair neu bedair munud, felly bydd yn rhaid imi—

Os caf fy nghyfyngu i’r terfyn amser hwnnw, ni allaf gymryd ymyriadau. Rhaid imi ymdrin â’r wleidyddiaeth ac nid prif sylwedd yr hyn a ddywedodd yr Aelodau. Fodd bynnag, mae un mater o sylwedd yr wyf am ei drafod, sef y mater a godwyd gan William Graham, sydd o bwysigrwydd difrifol i Gymru. Cymerwn y mater hwnnw o ddifrif a gwnaf ddatganiad arno cyn gynted â phosibl. Fodd bynnag, rhaid ichi gofio bod Corus yn gwmni preifat sydd yn gweithredu mewn marchnad rydd. Mae croeso i’r ymyrraeth gan y Ceidwadwyr yn y farchnad rydd, sydd yn bolisi ganddynt yn ôl pob tebyg yn awr.

Mae’r ystumiau gwych a welsom y bore yma yn rhan o gynllun adloniant mawr gwleidyddiaeth ac yr wyf yn falch bod hyn wedi digwydd yn agos i’r Nadolig. Mae’r rhaglen hon yn ymwneud â Chymru ac nid â San Steffan nac unman arall; mae’n ymwneud â chyflawni ar gyfer pobl Cymru. Mae’n datblygu’r cytundeb partneriaeth, gan wireddu’r oddeutu 100 o ymrwymiadau a wnaethpwyd i bobl Cymru yn y cytundeb hwnnw.

Cyn y cytunwyd ar bartneriaeth y Cynulliad, nid oes unrhyw amheuaeth—ac os gall unrhyw un roi eu llaw ar eu calon a dweud fel arall, byddwn yn ddiolchgar i glywed ganddynt, ond nid yn awr mewn ymyriad oherwydd nid oes digon o amser gennyf—nad oedd ansefydlogrwydd y Cynulliad yn niweidio ein henw da ac yn gwadu gweledigaeth inni ar gyfer dyfodol Cymru. Mae gennym raglen weithredu tair blynedd a gynrychiolir gan y cytundeb hwn, cyllideb tair blynedd i gyflwyno rhaglen o wasanaethau ysgolion ac iechyd gwell, a rhaglen ar gyfer y Cynulliad sydd yn rheoli ein busnes fel y gall yr Aelodau gyfrannu at y gwaith o ddatblygu rhaglen weithredu’r Llywodraeth.

Yr oedd yr araith gan arweinydd Plaid Cymru y bore yma yn swnian am bartneriaeth. Ymateb plentyn wedi ei ddifetha y cymerwyd ei degan oddi wrtho ydoedd. Y gwir yw nad oes gan Blaid Cymru unrhyw syniad sut i ymddwyn fel gwrthblaid. Mae’r parch a oedd gennyf tuag at y blaid wedi lleihau heddiw gan ein bod yn anfon negeseuon croes i bobl Cymru. Mae un o’i gwelliannau yn ymwneud â sosialaeth ddemocrataidd. Darllenais ei maniffesto. A allwch gredu nad oes unrhyw gyfeiriad at sosialaeth ynddo? Dyna werth y geiriau hynny. Dylem farnu pobl yn ôl eu gwelliannau ac nid yn ôl yr hyn a ddywedant. Rhaglen wirioneddol sydd ger ein bron heddiw, nid rhaglen o swnian. Bydd y llywodraeth newydd hon yn defnyddio’r pwerau sydd ganddi i’r eithaf. Gwneir hynny a bydd yn parhau i gael ei wneud.

Mae’r ddadl hon yn atgoffa’r Ceidwadwyr—os oes angen eu hatgoffa—o’r 18 mlynedd pan ddirywiodd Cymru yn eu sgîl. Yn eu cyfnod hwy, nid oedd unrhyw atebolrwydd i bobl Cymru, ni fu unrhyw weithredu ar ran y Llywodraeth a roddodd ystyriaeth ganolog i Gymru, ac am y rhan fwyaf o’r amser hwnnw, ni ddaeth yr Ysgrifennydd Gwladol yn agos i Gymru hyd yn oed. Dengys mewnbwn y Ceidwadwyr i ddadl heddiw nad oes gan y rhan fwyaf ohonynt—dair blynedd yn ddiweddarach—unrhyw syniadau ar gyfer Cymru nac unrhyw syniad am Gymru.

Ni allaf ildio gan na roddwyd amser imi wneud hynny. Nid fy mai i yw hynny. Dywedwyd wrthyf—

Ni allaf ildio. Mae’r Dirprwy Lywydd wedi rhoi tua 36 o eiliadau yn rhagor imi.

Cyfeiria gwelliannau 9 a 10 y Ceidwadwyr at un agwedd ar Lywodraeth Cymru yn unig. Onid oes ganddynt unrhyw beth arall i’w ddweud am weddill y rhaglen, neu oni allant ddod o hyd i unrhyw beth arall ynddi y maent yn anghytuno ag ef?

Gwn fod y ddadl hon yn canolbwyntio ar broblem erchyll i Blaid Cymru. Beth yw diben Plaid Cymru? Nid yw’n gwrthwynebu unrhyw beth yn y cytundeb partneriaeth hwn, ac eto mae’n ysu am ei wrthwynebu. Y cyfan y gall ei wneud yw cwyno am amseriad y materion. Ym myd ffantasi Plaid Cymru yr oedd am i bopeth gael ei wneud cyn Gorffennaf. Gallai gwyno felly na wnaethpwyd unrhyw beth cyn Gorffennaf neu hyd yn oed ar ôl Gorffennaf. Mae pob un o welliannau Plaid Cymru yn brwydro i ddod o hyd i bwynt o anghytundeb ac mae pob un yn methu gan eu bod yn seiliedig ar wallau ffeithiol neu amserlen ffantasi. Metha Plaid Cymru â diffinio sut agenda radical, sosialaidd fyddai ganddi. Nid oes gan y Cynulliad hwn y pŵer na’r arian i wladoli Cymru. Mae Plaid Cymru yn aneglur ynglŷn â’i hymrwymiad ei hun i agenda radical, sosialaidd. Nid yw hyd yn oed yn sôn amdani unwaith yn ei maniffesto i’r Cynulliad. Nid yw ar gael i’r cyhoedd ychwaith. Soniwn am fod ar agor i’r cyhoedd, ond nid yw Plaid Cymru yn agor ei chynhadledd i’r cyhoedd hyd yn oed. Fe’i gadewir yn glynu wrth ei hunig ddiben, diben nad yw’n meiddio sôn amdano: Cymru annibynnol. Y broblem, fel y dywedodd Richard, yw bod Plaid Cymru yn hoffi beirniadu ond nid yw’n hoffi cael ei beirniadu—[Torri ar draws]

Yr wyf am wneud pwynt penodol—

Y syniad cyffredinol yw bod y person sydd yn ateb yn ateb y pwynt hwnnw.

Yr wyf wedi blino ar y Cynulliad hwn yn cael ei feirniadu am beidio â gwneud unrhyw beth gan bobl o’r tu allan. Dengys y gyllideb hon a’r rhaglen hon fod y cyfle gennym i wneud gwahaniaeth ac i wneud y gwahaniaethau sydd o bwys i bobl Cymru—newidiadau a wneir yng Nghymru, i Gymru. Cyn mis Hydref, nid oedd gan Lywodraeth Cymru fwyafrif digonol ac ni allai ddangos yn llawn beth y gallai’r Cynulliad ei gyflawni. Mae gennym fwyafrif yn awr ac yr ydym yn benderfynol o gyflwyno rhaglen a fydd yn gwneud Cymru gyfan yn falch o’r sefydliad newydd hwn.