Mae’n bleser gennyf gyflwyno’r strategaeth gofal sylfaenol, y cynhaliwyd ymgynghoriad arni yr hydref diwethaf. Cafwyd tua 178 o ymatebion o ystod eang o ymatebwyr, a oedd yn cadarnhau’r gefnogaeth gref i themâu, cysyniadau ac amcanion allweddol y strategaeth. Caiff y sylwadau manwl a gawsom eu defnyddio i helpu i lunio’r cynllun gweithredu i roi’r strategaeth ar waith. Caiff y gwaith hwn ei lywio hefyd gan astudiaeth fer o ymarfer cyffredinol yng Nghymru a Lloegr i’w gwneud gan y Comisiwn Archwilio yn ddiweddarach eleni.

Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru yn rhagweld y bydd gofal sylfaenol yn chwarae rhan hanfodol wrth ddatblygu Cymru sy’n gynaliadwy, yn gymdeithasol, yn amgylcheddol ac yn economaidd. Bydd y strategaeth yn fodd i sicrhau darpariaeth gyfartal, cyfiawnder cymdeithasol a gwell ansawdd bywyd i bawb yng Nghymru. Gwasanaethau gofal sylfaenol yw’r cyswllt cyntaf â’r GIG i’r mwyafrif o bobl sy’n ei ddefnyddio. Caiff tua 90 y cant o gleifion eu profiad cyntaf o’r gwasanaeth iechyd drwy ofal sylfaenol—mae’n wasanaeth cyhoeddus cyffredinol hanfodol.

Mae gan Gymru ymagwedd eang tuag at ofal sylfaenol. Mae wrth wraidd cymunedau lleol, yn diwallu anghenion pobl, yn eu cartrefi, neu mor agos â phosibl iddynt, ac yn y ffyrdd mwyaf ymarferol ac effeithiol sydd ar gael. Yn y dyfodol, bydd gan ofal sylfaenol bwyslais cliriach ar iechyd cyhoeddus a datblygu iechyd cymunedol. Caiff sgiliau pawb sy’n gweithio yn y sector gofal sylfaenol eu defnyddio a bydd cydweithio llawer agosach â sefydliadau partner i atal salwch a chyflwyno gofal. Mae hyn yn arbennig o bwysig yng Nghymru lle mae anghydraddoldebau iechyd annerbyniol yn parhau rhwng cymunedau a rhwng gwahanol grwpiau cymdeithasol. Cydbwyso iechyd y boblogaeth gyfan yn erbyn iechyd cleifion unigol yw’r prif her glinigol a rheoli i’r sector gofal sylfaenol a’r GIG cyfan yng Nghymru.

Mae llawer inni ymfalchïo ynddo yn ein system gofal sylfaenol bresennol ac mae’r rhan fwyaf o bobl yn gadarnhaol am eu profiadau o ofal iechyd sylfaenol. Mae gwydnwch y gwasanaethau gofal sylfaenol yn wyneb y pwysau cynyddol yn hynod. Mae baich gwaith mwyfwy cymhleth gan y sector gofal sylfaenol. Mae gan gleifion ddisgwyliadau uwch ac mae meddygon teulu a’u timau dan bwysau wrth geisio darparu gwasanaethau yn y feddygfa, yng nghartrefi pobl ac mewn mannau eraill. Mae’r staff sy’n rhan o’r gwasanaeth gan gynnwys meddygon teulu, nyrsys, deintyddion, fferyllwyr, optometryddion, y proffesiynau sy’n gysylltiedig â meddygaeth, staff cymorth diagnostig, staff gweinyddol a chynorthwyol wedi parhau i roi gwasanaethau o safon gyson dda, weithiau o dan amgylchiadau anodd.

Mae’n anodd recriwtio staff mewn rhai rhannau o Gymru o hyd a bydd rhannau eraill yn wynebu anhawster o bosibl. Wynebwn heriau o ran dosbarthiad daearyddol ac oedran meddygon teulu, ymarferwyr cyffredinol deintyddol a nyrsys. Yn rhy aml, y cymunedau sy’n dioddef y problemau iechyd gwaethaf yw’r rhai o dan anfantais o ran darpariaeth gofal iechyd o hyd o ganlyniad i ddeddf gofal gwrthgyfartal.

Wrth gydnabod yr heriau hyn, nod y strategaeth gofal sylfaenol yw gwella ystod ac ansawdd gwasanaethau i gleifion, lleihau baich gwaith meddygon, deintyddion a nyrsys fel y gallant dreulio mwy o amser gyda’u cleifion ac atgyfnerthu gwasanaethau ar ôl oriau gwaith. Er mwyn gwneud hyn, rhaid inni ddod o hyd i ffyrdd newydd a chynaliadwy o recriwtio a chadw ein gweithlu, denu staff i’r ardaloedd mwyaf difreintiedig a gwobrwyo ymroddiad a medr. Mae angen inni gefnogi ymarferwyr unigol drwy ddatblygu consortia o feddygfeydd a chyflwyno canolfannau adnoddau gofal sylfaenol. Ochr yn ochr â hyn, mae’r strategaeth yn adeiladu ar ystod o ddulliau hyblyg sy’n helpu i oresgyn problemau o ran cyflwr rhai o’n hadeiladau gofal sylfaenol, gan gynnwys grantiau i bontio bylchau ariannu, darpariaeth ar gyfer lleiafswm gwerthiant gwarantedig a chymorth i droi adeiladau yn anheddau eto fel y gellir eu gwerthu. O gofio’r sylw a rydd y strategaeth i’r materion hanfodol hyn, yr oeddwn yn falch iawn o weld ymatebion i’r ymgynghoriad a bwysleisiodd y cyfraniad a wna’r strategaeth i godi morâl a gwella ein gallu i recriwtio a chadw staff.

O ran datblygu gwasanaethau, dengys y strategaeth fod yn rhaid dod o hyd i atebion creadigol er mwyn gwneud y defnydd gorau o’r ystod gynyddol o ddiagnosis, triniaeth a gofal sy’n bosibl erbyn hyn yn y gymuned. Un thema bwysig yn y strategaeth yw integreiddio pob gweithiwr proffesiynol ym maes gofal iechyd sylfaenol mewn timau gofal iechyd gwirioneddol, gan ymestyn y timau hyn i gynnwys sgiliau a phrofiadau gweithwyr iechyd proffesiynol eraill, megis gweithwyr proffesiynol sy’n gysylltiedig â meddygaeth, fferyllwyr ac optometryddion.

Yn y ffordd hon, mae’r strategaeth yn datblygu o ddarpariaeth gofal sylfaenol fel gwasanaeth sydd wedi’i lywio gan feddygon teulu gyda chymorth gweithwyr proffesiynol eraill. Mae’n rhagweld ymagwedd sy’n llawer mwy seiliedig ar waith tîm ynghyd ag ystod lawn o wasanaethau sydd hefyd yn ymgymryd â gwaith gofal sylfaenol modern. Yr ydym eisoes wedi dechrau ar y gwaith hwn. Cyhoeddais £3 miliwn ychwanegol ar gyfer gofal sylfaenol—y llynedd dyrennais £1.1 miliwn ychwanegol i’r maes hwn. Gwrandewais yn ofalus ar feddygon teulu, sy’n dweud y dylid defnyddio’r arian newydd hwn i gyfeirio’r mentrau a fydd yn helpu i leihau eu baich gwaith. Dyrannwyd £1 filiwn i gynorthwyo’r mesurau sy’n ymwneud â recriwtio a chadw meddygon teulu; dyrannwyd £1 filiwn i annog meddygon teulu i gydweithio o ran eu gwasanaethau ar ôl oriau gwaith; a dyrannwyd £700,000 i’r fenter hawliau lles mewn gofal sylfaenol, a lansiwyd gennym y llynedd. Yr wyf yn benderfynol o ddechrau’n gynnar ar ddatblygu canolfannau adnoddau gofal sylfaenol. Yr oedd dyraniad o £200,000 i gynlluniau yng Nglannau Dyfrdwy a Blaenau Gwent y llynedd yn gam pwysig i’r cyfeiriad hwnnw. Mae gan yr ardaloedd hyn broblemau gwahanol, ond gwneir cynnydd da. Yng Nglannau Dyfrdwy mae angen gwella adeiladau er mwyn datblygu’r cysyniad o dîm gofal sylfaenol a chael cartref i’r feddygfa gydweithredol. Yng ngogledd Gwent, mae problem benodol o ran recriwtio meddygon teulu. Yr ydym yn ystyried ffyrdd newydd o gydweithio a chysylltu â’r ysgol feddygol i ddatblygu contract newydd a fydd yn denu meddygon teulu ifanc i’r ardal er mwyn codi safonau gofal. Unwaith eto, mae’n galonogol nodi bod llawer o’r ymatebion i’r ymgynghoriad yn ategu’r weledigaeth a nodir yn y strategaeth. Cydnabuwyd natur eangfrydig a gwreiddioldeb y strategaeth—noda fesurau mentrus ac arloesol—a chydnabuwyd bod fframwaith ardderchog ar gyfer y dyfodol.

Yn erbyn y cefndir hwn penderfynais wrthod pob un o’r gwelliannau, a gyflwynwyd gan y gwrthbleidiau. Maent naill ai’n negyddol eu naws neu ond yn ailadrodd y materion sy’n ymwneud â chynllunio’r gweithlu, cyfraniad gweithwyr proffesiynol sy’n gysylltiedig â meddygaeth a mynd i’r afael ag anghydraddoldebau, sydd eisoes yn rhan bwysig o’r strategaeth ac o’n cynllun i wella iechyd yng Nghymru. At hynny bydd llawer o’r materion hyn yn cael eu nodi a’u datblygu ymhellach mewn cynllun gweithredu a fydd yn dilyn y broses ymgynghori.

Man cychwyn yn unig yw’r dadansoddi, y dosbarthu, a’r arloesi sydd yn y strategaeth. Rhaid wrth gynllun ymarferol bellach, sy’n nodi’r gwaith a’r mentrau sydd eu hangen arnom i gyrraedd ein nod yn y tymor canolig a’r hirdymor. Mae hon, heb os, yn strategaeth uchelgeisiol sy’n cwmpasu cyfnod o 10 mlynedd. Gwnawn wireddu amcanion gwasanaeth iechyd wedi’i lywio gan ofal sylfaenol. Bydd hyn yn gofyn am ymdrech fawr ac yn golygu gwneud penderfyniadau anodd, ond mae’n broses y gall pob Aelod Cynulliad gyfrannu ati a bod yn falch o gyfrannu ati. Mae’n bleser gennyf ei hargymell ichi.

I propose amendment 3. Delete point 2 and replace with:

In this way, the Government of Wales will set out to:

I propose amendment 5. In point 2(b) after ‘services’ insert:

I propose amendment 6. In point 2(c) after ‘services’ insert:

I propose amendment 8. At the end of point 2 add a new sub-point:

I propose amendment 9. At the end of point 2 add a new sub-point:

in Welsh I declare an interest as a GP and county councillor.

in Welsh I welcome this important debate on the future of primary care, which is a common experience for our people. Some 90 per cent of patients are treated by primary care only, which accounts for 10 per cent of the costs. We are discussing, therefore, care at the heart of our communities. The aim is primary care of the highest order without general hospital intervention, which has meant that the British national health service is the most cost effective health system in the world. There are strengths in the system, such as the close relationship between the doctor and patient, dealing with the numbers effectively—and patients are, in general, happy with the service. There are also obvious weaknesses, such as poor buildings, the varying quality of GPs, the lack of team working and the GP recruitment crisis—last year, there was a shortage of 130 GPs in Wales.

yn Saesneg Ymdrinnir â 90 y cant o gleifion yn gyfan gwbl drwy ofal sylfaenol gan feddygon teulu, nyrsys practis, nyrsys ardal, ymwelwyr iechyd a ffisiotherapyddion. Mae hynny yn cyfrif am 10 y cant o gyfanswm costau’r GIG. Yn gyffredinol, anaml y mae strategaethau’r gwasanaeth iechyd yn adlewyrchu’r gymhareb 90 y cant i 10 y cant yn y cydbwysedd rhwng cleifion gofal sylfaenol a chleifion gofal eilaidd. Gallwn dreulio oriau yn traethu’n huawdl am safon uchel gofal sylfaenol yn gyffredinol a sut y mae’n cyfrannu at y GIG fel y system gofal iechyd fwyaf effeithiol yn unlle. Fodd bynnag, mae’r oes yn newid, mae anghenion yn newid, mae disgwyliadau cleifion yn newid, ac mae meddygon teulu yn newid.

yn Saesneg Mae deddf gofal gwrthgyfartal yn fyw ac yn iach o hyd. Y bobl y mae angen triniaeth arnynt fwyaf yw’r rhai sydd leiaf tebygol o gael y driniaeth honno. Gall gofal sylfaenol helpu i wrthdroi hyn os caiff ei ddatblygu i’r eithaf. Nodweddir y Cymoedd yn arbennig, gan dlodi, amddifadedd, iechyd gwael a chryn salwch, sy’n rhoi baich enfawr ar feddygon teulu sydd, ar gyfartaledd, yn gweld dros 50 o gleifion bob dydd. Caiff meddygon teulu yn yr ardaloedd hynny dâl cymharol isel o dan y contract presennol. Dyna un rheswm pam mae argyfwng mewn recriwtio meddygon teulu. Felly, beth sydd ei angen?

yn Saesneg Ymdriniaf â phrif bwyntiau’r strategaeth. Mae angen newid contractau gofal sylfaenol i sicrhau amseroedd ymgynghori hwy. Mae hanner cyflog meddygon teulu yn seiliedig ar nifer y cleifion cofrestredig sydd ganddynt, ac mae’r hanner arall yn seiliedig ar sut y maent yn trin y cleifion hynny. Rhaid rhoi llai o bwyslais ar dalu meddygon teulu yn ôl nifer y cleifion yn eu gofal. Rhaid i’r cyflog fod yn llai dibynnol ar nifer y cleifion fel y bydd gan feddygon teulu lai o gleifion a mwy o amser ymgynghori. Mae’n amlwg, wrth i nifer y cleifion sydd gan bob meddyg teulu leihau, bydd nifer y meddygon teulu yn cynyddu, a bydd hyn yn helpu i ddenu a chadw meddygon teulu mewn ardaloedd fel y Cymoedd. Bydd hynny yn gofyn am fwy na’r croeso euraid a gyhoeddwyd heddiw, sy’n rhoi £5,000 dros 30 mlynedd, sef £150 ychwanegol y flwyddyn.

yn Saesneg Mae angen pecyn cynhwysfawr sy’n defnyddio dulliau hyblyg y gwasanaethau meddygol personol i’r eithaf, gan gynnwys opsiynau sesiynol, gweithio hyblyg, diogelu amser ar gyfer hyfforddi a dysgu drwy dalu dirprwy feddygon fel y gall meddygon teulu dderbyn hyfforddiant yn ystod y dydd yn hytrach nag yn y nos. Mae angen rhoi blaenoriaeth llawer uwch na’r targed o 15 y cant sydd yn y strategaeth i opsiynau ar gyfer gofal plant, cyfleoedd i gymryd blwyddyn sabothol yn rheolaidd a gwasanaethau meddygol personol creadigol. Byddai’n llawer mwy uchelgeisiol pe baem yn anelu at greu 250 o swyddi meddygon teulu cyflogedig yng Nghymru yn ystod y tair i bum mlynedd nesaf. Dylai creu targed uchelgeisiol o’r fath gael ei ystyried yn rhywbeth cyffrous, a dylid cynllunio ar ei gyfer mewn modd ymosodol. Mae gwasanaeth iechyd galwedigaethol ar gyfer pob gweithiwr proffesiynol gofal sylfaenol yn haeddu blaenoriaeth llawer uwch ac mae’n hanfodol. Ceir adeiladau gwael ac annigonol mewn nifer o ardaloedd. Nid oes modd datblygu gofal sylfaenol am nad oes lle ar gael ar gyfer adeiladau. Mae angen canolbwyntio llawer mwy ar ofal canolraddol. Sut y bydd hynny yn datblygu? Sut y bydd yn cynnwys meddygon teulu, gweithwyr proffesiynol sy’n gysylltiedig â meddygaeth, fferyllfeydd a deintyddiaeth sy’n hanfodol ac yn rhan ganolog o’r GIG? Soniaf am y rhain yn fanylach yn nes ymlaen.

yn Saesneg Mae hybu iechyd ac iechyd y boblogaeth yn hanfodol ac yn ganolog hefyd, ond mae angen y staff a’r adnoddau arnom i wneud hynny am ein bod yn parhau i dalu pobl i drin salwch, a dyna i gyd.

yn Saesneg Yn olaf, mae cymaint i’w wneud. Mae’n hawdd iawn sôn am strategaeth ond mae angen y cynllun gweithredu arnom ar fyrder. Fis Mai diwethaf, pleidleisiodd meddygon teulu i ymddiswyddo o’r GIG os na newidiwyd eu contract yn sylweddol er mwyn iddynt allu treulio mwy o amser gyda’u cleifion.

Y teimlad yw ei bod yn anodd i feddygon teulu ymdopi â gofynion bob dydd, heb orfod ymdopi â rhagor o strategaethau nad oes adnoddau yn gysylltiedig â hwy.

Yn olaf, mae angen i’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol adfywio gofal sylfaenol drwy gynllun gweithredu a fydd yn llwyddo i wella iechyd pobl Cymru.

Cynigiaf welliant 7. Ar ddiwedd pwynt 2(d), ychwanegu:

Cynigiaf welliant 10. Ychwanegu fel pwynt 3 ar ddiwedd y cynnig:

Dechreuaf drwy dalu teyrnged i’r llu o bobl sy’n rhan o’r gwaith o ddarparu gwasanaeth gofal sylfaenol ardderchog yn y wlad hon. Dyma un o gyflawniadau mwyaf y gwasanaeth iechyd gwladol gan fod y model a fu gennym ers 1948 yn parhau i ateb heriau’r byd modern. Mae llawer i’w wneud ond ni ddylem fyth anghofio mai cyfeirio at y sector ysbytai y mae pobl yn ddieithriad bron wrth sôn am yr argyfwng yn y gwasanaeth iechyd gwladol. Bydd hynny yn mynd â llawer o’n hamser yn y dyfodol am fod pob un ohonom am weld gwasanaeth modern o safon yn y sector ysbytai, a gwyddom oll fod diffygion ar hyn o bryd y mae’n rhaid inni fynd i’r afael â hwy.

O ran iechyd sylfaenol, mae Mudiad Iechyd y Byd yn parhau i nodi bod Prydain ymhlith y tair gwlad orau yn y byd o ran safon ei gofal iechyd sylfaenol, a gallwn oll ddathlu’r ffaith bod y gwasanaeth wedi’i seilio ar ddatblygiad polisi cyson dros nifer o flynyddoedd, gan bob plaid, a thrwy ymrwymiad gweithlu ardderchog. Ceir problemau mewn rhai ardaloedd oherwydd prinder meddygon teulu, ond yn y rhan fwyaf o ardaloedd ceir lefel uchel o wasanaeth a gellir cyrraedd at ofal sylfaenol yn hawdd—i weld meddyg teulu neu nyrs practis—yn aml ar yr un diwrnod y cysylltir â’r feddygfa. Yn y feddygfa a ddefnyddiaf yn y Barri, mae’n beth anghyffredin aros hyd yn oed dau ddiwrnod os ydych yn barod i weld unrhyw feddyg teulu yn hytrach na meddyg teulu penodol. Mae’n wasanaeth da.

Hefyd, mae ystod y gwasanaethau a gynigir gan ein meddygfeydd yn cynyddu ac mae o safon uchel. Meddyliwch sut y mae wedi newid y driniaeth ar gyfer clefydau cronig megis clefyd y siwgr a phwysedd gwaed uchel. Mae’r rhain yn gyflawniadau gwych a fydd yn ymestyn bywydau a gwella ansawdd bywyd llawer o bobl.

Mae’r defnydd a wneir o feddygon teulu i reoli mynediad i’r gwasanaethau eilaidd yn fodel rhagorol ac yn un yr hoffai llawer o wledydd ledled y byd ei efelychu, ond wynebant anawsterau strwythurol am fod ganddynt system wahanol, a’i bod yn anodd iddynt newid i’n model ni. Fodd bynnag, ein model ni y byddent yn ei ddewis pe gallent ddechrau o’r newydd.

Dylem hefyd ystyried rôl nyrsys practisau. Darperir llawer o wasanaethau erbyn hyn gan y nyrs practis, er enghraifft, gwirio pwysedd gwaed, neu brofion gwaed. Credaf fod angen inni ddarbwyllo cleifion mai gweithiwr proffesiynol medrus iawn yw nyrs practis, sy’n gallu rhoi ystod eang o wasanaethau i gleifion.

Felly, ceir llwyddiannau ond erys heriau hefyd. Mae angen rhagor o feddygon teulu—credaf y bydd pawb yn gytûn o ran hynny—ac mae angen rhagor o feddygon teulu mewn ardaloedd penodol o Gymru, yn enwedig yn yr ardaloedd difreintiedig. Rhaid inni gydnabod bod deddf gofal gwrthgyfartal ar waith. Nid yw’n fwriadol, ond mae’n bodoli ac mae angen ateb.

O ran cyflwr yr adeiladau, yr ardaloedd tlotaf, mwyaf difreintiedig yn aml yw’r rhai sydd â’r cyfleusterau gwaethaf, a rhaid inni weithredu a rhoi’r adnoddau cyfalaf i ddatrys y broblem.

Rhaid ystyried amodau gwaith meddygon teulu; mae’r oes yn newid, mae disgwyliadau yn newid a bydd meddygon teulu am gael oriau hyblyg sy’n ystyriol o deuluoedd. Os ydym am gael amgylchedd gwaith o’r fath rhaid inni fod yn barod i dderbyn y gall gweithwyr proffesiynol ofyn am hynny’n rhesymol hefyd. Yn sicr mae angen amseroedd ymgynghori hwy hefyd; mae hynny yn rhan o’r broses o wella amodau gwaith meddygon teulu, ond yn anad dim, bydd symud o ymgynghoriadau wyth munud ar gyfartaledd i ymgynghoriadau 15 munud yn gwella’r gwasanaeth i gleifion ac mae hynny yn bwysig.

O ran recriwtio, wynebwn ddewisiadau anodd a rhaid inni roi mwy o flaenoriaeth i bennu targedau. Yn gyntaf, rhaid inni gyrraedd y targedau penodedig o ran nifer y meddygon teulu yng Nghymru. Mae’n siŵr bod tua 100 o swyddi yn wag ar hyn o bryd. Rhaid eu llenwi. Mae angen o leiaf 100 o feddygon teulu eraill yn gweithio yng Nghymru erbyn tua 2006 a bydd angen targed mwy uchelgeisiol byth ar gyfer 2010. Mae’r Gweinidog wedi bod yn llusgo ei thraed braidd yn hyn o beth. Gwn fod yn rhaid inni aros tan fis Mawrth, sef y targed diweddaraf ar gyfer pennu targed, fel petai, ond gobeithiaf y byddwn yn y diwedd yn pennu targed uchelgeisiol.

I gloi, ni fydd y diwygiadau strwythurol yn gwneud dim i’n helpu i wella’r sector gofal sylfaenol. Yr ydym yn wynebu ansefydlogrwydd sefydliadol ar raddfa enfawr. Yn y strategaeth hon, dylem ganolbwyntio ar wella gwasanaethau gofal sylfaenol. Fodd bynnag, chwyldro trefniannol fydd y broses ailstrwythuro, gan droi byrddau iechyd lleol yn is-awdurdodau iechyd â chyfrifoldebau sylweddol dros gomisiynu. Nid dyma’r amser gorau i wneud hyn. Mae’n annoeth fel cysyniad, ond bydd yn her anodd i’r sefydliadau newydd hyn wella’r gwasanaeth a dod yn gomisiynwyr.

Fel grŵp, cefnogwn welliannau Plaid Cymru, ar wahân i welliant 6, sydd yn ôl pob golwg, yn cynnig ryw fath o barth gweithredu iechyd, nad wyf yn barod i’w gefnogi ar hyn o bryd. Ymataliwn ar y gwelliant hwnnw.

Croesawaf y strategaeth gofal sylfaenol 10 mlynedd hon a’r cynllun gweithredu arfaethedig i sicrhau y caiff ei rhoi ar waith yn effeithiol. Mae fy maich gwaith etholaethol yn fy atgoffa o hyd pa mor bwysig yw gofal sylfaenol a chymaint yw dioddefaint a diffyg ansawdd bywyd y rhai sy’n cael gwasanaethau annigonol, a’r teuluoedd. Yr wyf yn siŵr bod hynny yn wir am bob Aelod o’r Cynulliad. Rhaid inni wneud gwelliannau radical mor fuan â phosibl.

Un rhan annatod o’r strategaeth yw recriwtio a chadw gweithlu ein gwasanaeth iechyd gwladol mewn modd cynaliadwy. Yr allwedd i hynny yw ehangu hyfforddiant meddygol. Mae Ysbyty Brenhinol Gwent yng Nghasnewydd wedi chwarae, ac yn parhau i chwarae, rôl hanfodol yn hynny o beth. Mae wedi rhoi cymorth amhrisiadwy i Goleg Meddygol Prifysgol Cymru ers degawdau, wrth dderbyn nifer fawr o fyfyrwyr am hyfforddiant ymarferol ar y wardiau. Er mwyn adeiladu ar y cyfraniad hwnnw ac ychwanegu ato, mae gan Ymddiriedolaeth GIG Gofal Iechyd Gwent gynigion cyffrous ar gyfer ysgol glinigol i Went ynghyd â sefydliad hyfforddi newydd ochr yn ochr ag Ysbyty Brenhinol Gwent. Byddai hynny o gymorth mawr o ran hyfforddiant meddygol yng Nghymru, a byddai’n cydnabod y rôl bwysig y mae’r ysbyty wedi’i chwarae dros flynyddoedd lawer, yn ogystal â rhoi hwb mawr i ofal iechyd drwy Went gyfan.

Mae’r pwyslais ar ragor o waith ymchwil a datblygu yn y GIG hefyd yn bwysig. Ceir enghreifftiau o waith gwerthfawr yng Nghymru ac o’r hyn y gellir ei gyflawni. Mae canser yn cynnig heriau mawr a difrifol yng Nghymru. Canser y stumog yw’r canser mwyaf cyffredin ond un ar draws y byd erbyn hyn. Mae’r gyfradd marwolaethau yng Nghymru tua 50 y cant yn waeth na’r gyfradd ar gyfer y DU gyfan. Fodd bynnag, gwnaed cynnydd sylweddol yn Ysbyty Brenhinol Gwent yng Nghasnewydd, er enghraifft, yn ystod y pum mlynedd diwethaf, wrth fabwysiadu ac addasu technegau llawdriniaeth llwyddiannus gan godi’r cyfraddau goroesi ar ôl pum mlynedd o 11 y cant i 56 y cant. Cydnabuwyd y gwaith hwnnw yn rhyngwladol. Bwriedir gwneud gwaith ymchwil pellach, mwy uchelgeisiol yn awr a gwnaed cais am swm cymharol fach o arian gan y Cynulliad a fydd yn caniatáu i’r prosiect fynd yn ei flaen. Gobeithiaf y bydd y Cynulliad yn cytuno ar y cais hwnnw.

I gloi, mae angen difawr am welliannau sylweddol ar y gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru. Fodd bynnag, gwyddom oll fod y staff—y meddygon teulu, y nyrsys, y porthorion, y glanhawyr, y staff arlwyo, y gweinyddwyr ac eraill—yn gwneud gwaith gwych o wythnos i wythnos. Mae pob un ohonom yn gweld hynny wrth ymweld ag ysbytai, meddygfeydd, a chanolfannau clinigol eraill ac ati. Dengys yr enghreifftiau a grybwyllais o sut y mae Ysbyty Brenhinol Gwent yn cyfrannu, ac yn gallu cyfrannu ymhellach, i hyfforddiant meddygol, ac i waith ymchwil a datblygu, fod y gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru yn awyddus i weithio mewn partneriaeth gyda’r Cynulliad ac eraill. Mae’n awyddus i gefnogi’r rhai sy’n gweithio yn y gwasanaeth i helpu i wneud y gwelliannau sydd eu hangen yn ddirfawr, fel y gwyddom oll. Croesawaf y strategaeth gofal sylfaenol hon, Ddirprwy Lywydd, yn ogystal â’r cynllun gweithredu arfaethedig i sicrhau y caiff ei rhoi ar waith yn effeithiol. Llongyfarchaf Jane ar gyflwyno’r strategaethau hyn.

Datganaf fuddiant fel fferyllydd ac aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf.

Gellid dadlau mai gofal sylfaenol yw’r gofal pwysicaf a ddarperir gan y GIG. Fel y dywedodd Dai Lloyd, mae tua 90 y cant o’r holl wasanaethau iechyd o fewn y sector hwn. Mae’n fynediad—neu mewn rhai achosion—yn rhwystr i ofal eilaidd neu drydyddol. Cawsom newyddion da yng Nghymru yn ddiweddar ynglŷn â gofal canser, yn sgîl y gostyngiad yn yr amser aros ar gyfer apwyntiad cyntaf gydag arbenigwr. Eto, i lawer o gleifion yn fy etholaeth mae’r ystadegyn hwnnw yn ddibwys. Rhaid i gleifion aros am hyd at fis i weld eu meddyg teulu yn y lle cyntaf, cyn hyd yn oed ystyried gweld llawfeddyg. Mae anghydraddoldebau iechyd yn datblygu’n gyflymach ym maes gofal iechyd sylfaenol nag ar unrhyw haen arall o ofal iechyd.

Adlewyrchir anghydraddoldebau iechyd yn ystadegau iechyd ofnadwy Cymoedd y De. Yn y Rhondda, 189 yw’r gyfradd marwolaethau safonol, ond y norm yw 100. Os ydych yn ddyn sy’n byw yn y Rhondda, nid ydych yn disgwyl cyrraedd oes yr addewid. Yn yr un modd, os ydych yn fenyw, gallwch ddisgwyl marw chwe blynedd yn iau na’ch chwaer yn y Bont-faen.

Beth y gallwn ei wneud? Efallai y peth pwysicaf yw recriwtio gweithwyr proffesiynol iechyd ar raddfa fawr, cyn ei bod yn rhy hwyr. Yn fy etholaeth i, bydd 50 y cant o feddygon yn ymddeol ymhen pum mlynedd. Mewn cyfarfod diweddar, bu iddynt esbonio eu cyfyng-gyngor clasurol. Mae sawl un am ymddeol yn gynnar, yn bennaf am fod gormod o waith. Bydd y meddygon teulu sy’n weddill yn gorfod gwneud mwy o waith byth, ac yn anochel byddant am ymddeol hyd yn oed yn gynharach, ac yn y blaen heb ddiwedd gan roi gweithwyr proffesiynol a systemau o dan bwysau annioddefol.

Yn y Rhondda, teimla’r meddygon teulu mai’r unig ffordd o ymdopi yw rhoi’r gorau i weld cleifion fore dydd Sadwrn. Yn Awdurdod Iechyd Gwent, mae pum meddygfa i gyd nad oes ganddynt feddygon teulu parhaol ac mae perygl gwirioneddol yno na fydd meddyg teulu ar gael i bobl o gwbl cyn bo hir. Dyma’r amser i recriwtio—bydd yn rhy hwyr cyn bo hir. Symbol yn unig yw’r £5,000 a roddwyd i’w denu. Mae’n llawer mwy pwysig a buddiol yn yr hirdymor inni roi amodau gwasanaeth priodol mewn meddygfeydd ag offer da i feddygon.

Mae angen inni ymestyn yr opsiwn i fod yn feddyg cyflogedig—y dewis mwyaf poblogaidd o bell ffordd ymhlith meddygon ifanc—er mwyn inni gadw’r to sy’n codi. Mae angen hefyd ystyried opsiynau ar gyfer noddi, lle y gellir defnyddio’r arian a roddir gan lywodraethau cenedlaethol i awdurdodau lleol i noddi meddygon teulu.

Sgandal arall mewn llawer o drefi a phentrefi’r Cymoedd yw cyflwr y meddygfeydd. Mae angen buddsoddi er mwyn sicrhau cyfleusterau a chyfarpar addas. Mae’n gwbl annerbyniol i feddygon ymarfer o ystafelloedd blaen tai yn yr unfed ganrif ar hugain. Un broblem arbennig, yn rhannol am fod lefel isel rhenti yn gwneud y cynlluniau yn ariannol-ymarferol, yw datblygu cyfleusterau gofal sylfaenol mewn ardaloedd difreintiedig. Er enghraifft, bu oedi cyn cyflwyno cyfleuster gofal sylfaenol yr oedd ei angen yn ddirfawr yn fy etholaeth am dros ddwy flynedd oherwydd biwrocratiaeth.

Yr wyf yn ddiolchgar i Geraint am ildio. Yr ydym oll yn cydnabod y problemau a ddisgrifir gennych. A allwch ddweud wrthym faint o arian yn union y bydd Plaid Cymru yn ei fuddsoddi i ddarparu’r cyfleusterau sydd eu hangen arnoch?

Mae’r ffigurau manwl-gywir gennym a byddaf yn ysgrifennu atoch.

Mae’r strategaeth yn cyfeirio at ganolfannau adnoddau gofal sylfaenol amlbwrpas ac yn cydnabod rôl hollbwysig y gweithwyr proffesiynol eraill, megis fferyllwyr, i fynd i’r afael â phroblemau iechyd. Mae hwn yn syniad da, ond mae’n ddiwerth heb gynlluniau pendant. Ble bydd y canolfannau hyn? Faint ohonynt fydd? Pryd y cânt eu sefydlu?

Mae’r Cynulliad yn dda am gasglu ffeithiau a ffigurau am Gymru, nid yw cystal am weithredu’n effeithiol yn unol â’r wybodaeth honno. Mae angen inni dargedu adnoddau yn ddaearyddol i ddileu anghydraddoldebau iechyd. Rhaid inni roi blaenoriaeth i fynd i’r afael â phroblem bennaf allgáu cymdeithasol—marwolaethau cynamserol.

Diolchaf i’r Gweinidog am gyflwyno’r ddadl hon ar gynllun a fydd yn newid y pwyslais mewn ffordd radical, a hynny’n gwbl briodol, i’r hyn a fu erioed yn realiti darpariaeth gofal iechyd yng Nghymru. Mae’r strategaeth yn dechrau gwireddu’r syniad mai gwasanaeth wedi’i lywio gan ofal sylfaenol fydd yr allwedd i wella iechyd pobl Cymru. Nododd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol hynny o’r dechrau a gwelwn bellach y camau a fydd yn ein tywys yno.

Yr wyf yn siomedig bod Plaid Cymru a’r Blaid Geidwadol yn teimlo na allant ond nodi strategaeth a gafodd dderbyniad cynnes gan y Gymdeithas Feddygol Brydeinig, Coleg Brenhinol y Nyrsys, Cymdeithas Siartredig y Ffisiotherapyddion, mudiadau eraill a’r 167 o bobl a ymatebodd. Gallwn yn wir ei chroesawu.

Mae dau faes allweddol yr ymdrinnir â hwy gan y strategaeth. Y cyntaf yw staffio: rhaid inni sicrhau bod GIG Cymru yn sefydliad deniadol i weithio ynddo. Rhaid iddo gynnig gyrfa sy’n ymestyn ac yn gwobrwyo pobl ac un sy’n defnyddio eu sgiliau, yn hytrach na’u blino a’u rhwystro, gan beri iddynt deimlo eu bod ar ben eu tennyn a pheri iddynt ddyheu am ymddeol. Mae’r weinyddiaeth hon eisoes yn cymryd y cam cyntaf i sicrhau bod mwy o leoedd hyfforddiant ar gael, nid yn unig i feddygon, ond hefyd i nyrsys a’r proffesiynau sy’n gysylltiedig â meddygaeth.

Yr ydym yn symud i’r cyfeiriad iawn o ran ymestyn yr opsiynau i fod yn feddyg cyflogedig a chytunaf â Geraint eu bod yn berthnasol iawn o ystyried y newidiadau demograffig a geir wrth recriwtio meddygon. Mae’n dod yn fwyfwy yn swydd i ferched. Mae merched am gael hyblygrwydd yr opsiwn o fod yn gyflogedig, rhywbeth nad oedd eu rhagflaenwyr yn ei ddisgwyl. Cyhoeddwyd manylion am y croeso euraid heddiw. Fodd bynnag, ni allwn anwybyddu—ac anwybyddwyd hyn gan siaradwyr blaenorol—mater hollbwysig gwasanaethau ar ôl oriau gwaith. Yn achos meddygon teulu yn fy ardal i, mae bron â mynd i’r pen arnynt oherwydd diffyg y gwasanaethau ar ôl oriau gwaith yn ne Powys. Rhaid inni ddod o hyd i ffyrdd o annog meddygon teulu i gydweithredu a chefnogi’r trefniadau hyn. Un maes hollbwysig arall, nad ydym yn gallu ei reoli’n llwyr, yw’r contractau. Os na sicrhawn fod negodiadau’r contractau yn iawn, gwelwn lif o bobl yn ymddeol a phrinder pobl sydd am ddod i mewn. Fodd bynnag, ni all y Cynulliad wneud hynny ar ei ben ei hun. Rhaid inni gydweithredu ar draws y DU i ymdrin â mater contractau meddygon teulu.

Fodd bynnag, nid meddygon teulu yn unig sydd dan sylw. Croesawaf yn arbennig y pwyslais yn y strategaeth ar ymestyn rôl nyrsys. Mae un o’r enghreifftiau gorau a welais o’r gwahaniaeth y gall gofal sylfaenol ei wneud yn fy etholaeth i, lle mae nyrsys ardal yn mynd i gartref plentyn 13 oed â chanser arno ac yn rhoi triniaeth gemotherapi iddo yno. Cawsant hyfforddiant penodol i wneud hynny gan staff ysbyty Llandochau. Oherwydd eu medrusrwydd hwy gall y plentyn gael ei drin gartref, yn hytrach na gorfod teithio 50 milltir i Landochau, ger Caerdydd, am driniaeth. Dengys hynny yr hyn y gall nyrsys ei wneud yn y gymuned, os cânt eu hyfforddi’n briodol a’u hannog. Croesawaf yn arbennig y pwyslais ar hynny. Fodd bynnag, rhaid inni ofalu, Weinidog, wrth ddatblygu’r maes hwn ac adolygu eu rôl, mai menter wedi’i llywio gan nyrsys ydyw. Ni ddylid gael ei gorfodi gennym ni, y gwleidyddion, na chan weision sifil ym Mharc Cathays.

Mae hyn yn wir hefyd am y proffesiynau sy’n gysylltiedig â meddygaeth: rhaid inni fanteisio ar eu sgiliau i’r eithaf a gwella eu rôl o fewn tîm gofal iechyd sylfaenol priodol. Pe baem yn onest, esgus cefnogi’r tîm hwnnw a wnaethom hyd yma. Yr ydym wedi siarad amdano, ond nid yw wedi’i wireddu i lawer o broffesiynau sy’n gysylltiedig â meddygaeth a nyrsys yn y maes. Rhaid inni newid meddylfryd pobl yn y sector gofal iechyd sylfaenol, yn ogystal â newid polisïau. Rhaid inni newid meddylfryd pobl i sicrhau ein bod yn manteisio ar y proffesiynau sy’n gysylltiedig â meddygaeth i’r eithaf. Gallant ei gwneud yn haws i gleifion gael gafael ar wasanaethau a gwella canlyniadau i gleifion.

Os llwyddwn o ran materion staffio, byddwn yn datrys problem mynediad—sy’n allweddol i gleifion—ac ansawdd y gwasanaeth nad ydym wedi’i drafod yn llawn eto. Rhaid inni ddechrau bwrw iddi o ran ansawdd: mae gennym agendâu rheolaeth glinigol ar waith ym maes gofal eilaidd a thrydyddol, ond nid ydym wedi datblygu hynny i’r un graddau yn y sector gofal sylfaenol. Cynigiwn wasanaeth da ond mae angen inni sicrhau y caiff ei archwilio’n briodol a bod cleifion yn gwybod eu bod yn cael y gwasanaeth gorau posibl.

Mae’n drueni bod David wedi gorfod ymosod ar gynigion y Llywodraeth bartneriaeth ar gyfer diwygio strwythurol. Nid yw ad-drefnu unrhyw bryd o fewn y gwasanaeth yn dderbyniol iawn. Yr oedd yr un peth yn wir, mae’n siŵr, pan gafwyd, yn eich geiriau chi, David, ‘ddryswch Bysantaidd’ y fandaliaeth strwythurol a gyflawnwyd o bosibl yn sgîl creu’r farchnad fewnol ym maes gofal sylfaenol.

Efallai fod y Blaid Geidwadol wedi dysgu o hynny. Mae fy meddygon teulu yn croesawu’r penderfyniad i roi terfyn ar sefyllfa lle mae meddyg yn erbyn meddyg, awdurdod iechyd yn erbyn awdurdod iechyd ac ymddiriedolaeth yn erbyn ymddiriedolaeth. Realiti’r digwyddiadau yw ein bod yn paratoi’r ffordd—

Gorffennaf yn awr. Bûm yn absennol ers cymaint o amser ac yr wyf yn rhwystredig am nad oeddwn mewn sefyllfa i gymryd rhan yn y ddadl hon.

Yr ydym yn paratoi’r ffordd ar gyfer GIG sydd wedi’i arwain gan gleifion, wedi’i ddarparu’n lleol, yn atebol ac wedi’i lywio gan ofal sylfaenol. Dyna’r hyn y methodd marchnad fewnol y Torïaid â’i gyflawni, a dyna’r hyn a gyflawna’r diwygiadau strwythurol hyn.

Ceisiaf wneud sylwadau byr er mwyn rhoi cyfle i ragor o bobl gyfrannu.

Mae gwahanol broblemau yn y gwasanaeth iechyd ar y lefel fwyaf bosibl, o’r amcanion tymor hwy i’r rhestrau aros sy’n annerbyniol o hir. Nid wyf am droi at y rhethreg wleidyddol a ddefnyddiodd Kirsty wrth nodi arwyddocâd y rhestrau aros hir iawn hynny, ond yn sicr gallwn ddatblygu hynny ymhellach pe dymunwn. Mae cymunedau difreintiedig, a’r iechyd gwael a welwn yn y cymunedau hynny, yn cyfrannu’n rhannol i’r prinder meddygon am ddau reswm. Yn gyntaf, mae’n anodd recriwtio meddygon i’r ardaloedd mwyaf difreintiedig hynny, ac yn ail oherwydd yr amgen am gymorth a sylw meddygol mae angen mwy o feddygon i drin y cymunedau difreintiedig hynny. Felly ceir ergyd ddeufin.

Fel y dywedodd sawl siaradwr eisoes, meddygon teulu yw’r man cyswllt cyntaf i unrhyw glaf sy’n ceisio cymorth gan y gwasanaeth iechyd gwladol. Felly, oherwydd y rhestrau aros hwy—neu beth bynnag yw’r broblem—meddygon teulu sy’n gorfod dwyn baich hynny fel y man cyswllt cyntaf, sy’n rhoi straen sylweddol ar feddygon teulu o ran amodau gwaith. Dyna’r problemau mwy cyffredinol. O ran problemau mwy lleol, neu uniongyrchol, sy’n gysylltiedig â gofal sylfaenol yn benodol mae’r fiwrocratiaeth ddiangen, cyflwr gwael ein meddygfeydd; prinder amser i drafod anhwylderau cleifion er mwyn eu harchwilio’n briodol—sy’n rhoi boddhad iddynt yn eu swyddi sydd ei angen—ac ymchwilio i gwynion gan arwain at gasgliad llwyddiannus, gobeithio. Mae hyn, yn gyffredinol, yn golygu amodau gwaith gwael i feddygon teulu.

O gofio’r problemau hynny, a wnaiff £5,000 newid pethau? Ar nodyn cadarnhaol, mae hwn yn gam i’r cyfeiriad iawn. Bydd yn gwneud gwahaniaeth mewn rhai cymunedau—

A wnewch chi nodi’r mesurau a gyflwynwyd gan y Llywodraeth Geidwadol flaenorol i annog meddygon teulu i fynd i’r ardaloedd hynny? Yr wyf yn crafu fy mhen ac ni allaf gofio’r un. Efallai y gallech fy atgoffa ohonynt.

Bu cronfeydd meddygon teulu yn llwyddiant mawr. Dewisodd y rhan fwyaf o feddygfeydd a meddygon teulu ddod yn ddeiliaid cronfa, yn wahanol i’r mesurau a orfodwyd arnynt o dan y weinyddiaeth hon. Ar ben hynny, gwrthododd pob un o’r pleidiau eraill fargeinio tâl lleol ar gyfer nyrsys. Fodd bynnag, math o fargeinio tâl lleol i feddygon teulu yw’r mesur hwn yn yr ystyr eu bod yn barod i roi gwahanol gyflogau mewn rhai ardaloedd; o’u cymharu ag eraill. Yr wyf yn cofio rhethreg y pleidiau eraill a wrthwynebodd y mesur hwnnw, ond maent yn barod i’w gyflwyno o dan enw arall.

Canolbwyntiaf yn awr ar amseroedd ymgynghori, am mai’r rheini heb os yw’r rhwystr mwyaf i ddenu meddygon teulu i’r ardaloedd mwyaf difreintiedig. Mae bron â bod yn fom amser sy’n aros i ffrwydro. Pe bai unrhyw un o’r cyrff llywodraethu meddygol yn mynnu bod eu gweithwyr proffesiynol yn ymestyn yr amser ymgynghori o saith munud, fel y saif ar hyn o bryd, i’r 15 munud a ddymunir, pa wahaniaeth fyddai hynny yn ei wneud nid yn unig o ran cyrraedd y rhestrau aros fel yr ydym yn eu mesur bellach, ond cyrraedd y rhestrau aros a gaiff eu cyflwyno i weld meddygon teulu? Byddai’r strategaeth yn arwain at greu rhestr aros i weld meddygon teulu yn y pen draw ac at restr aros i weld ymgynghorydd cyn i’r claf gyrraedd y rhestr aros am lawdriniaeth. Dyna ergyd driphlyg.

Mae’n gwbl briodol ichi ganolbwyntio ar restrau aros. Ein hymateb i hynny, ac ymateb Plaid Cymru hefyd, a bod yn deg, yw cynyddu nifer y meddygon teulu yn y system. Pennwyd targedau ar gyfer nifer y meddygon teulu i’w recriwtio yn yr Alban a Lloegr ers dwy flynedd. Mae’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi gorfodi inni aros am ddwy flynedd am y targedau hyn yng Nghymru ac ni wyddom o hyd os cawn y targedau ym mis Ebrill. Faint yn fwy o feddygon teulu a rydd i ni? Cant? Faint ohonynt a rydd?

Yr wyf yn ddiolchgar i’m cyd-Aelod am ofyn y cwestiwn hwnnw. Gallwn ddweud iddo fynd â’m geiriau o’m ceg. Nid pwy sy’n gofyn y cwestiwn sydd o bwys, ond y sawl sy’n rhoi’r ateb inni. Edrychwn ymlaen at ymateb y Gweinidog.

I gloi, hoffwn wneud pwynt byr. Rhoddwyd cryn bwyslais yn y ddadl hon ar adnoddau’r GIG. Rhaid inni wneud y defnydd mwyaf effeithiol o’r adnoddau hynny. Yn ddiweddar cymerodd y Pwyllgor Archwilio dystiolaeth am daliadau presgripsiwn a’r posibilrwydd eu bod yn cael eu casglu’n aneffeithlon. Cyhoeddodd Archwilydd Cyffredinol Cymru ffigurau du iawn ynglŷn â faint o refeniw y mae’r gwasanaeth iechyd gwladol yn ei golli drwy beidio â rheoli’r cyfrifoldeb hwnnw yn effeithiol. Pe bai’n cael ei reoli mewn modd mwy cynhyrchiol, byddai rhagor o adnoddau ar gael. Yn ogystal ag adnoddau newydd, mae angen defnyddio’r adnoddau sydd ar gael yn effeithiol.

Cefnogaf y cynnig hwn a chymeradwyaf ymrwymiad Llywodraeth Cynulliad Cymru i wella gofal iechyd sylfaenol. Yr oeddwn yn falch o gael y cyfle i gymryd rhan yn yr ymarfer ymgynghori a chytunaf yn llwyr â’r egwyddorion allweddol. Credaf y bydd y cynigion o gymorth mawr i wella ystod y gofal a ddarperir gan wasanaethau gofal iechyd sylfaenol.

Yn eich papur briffio, Weinidog, disgrifiwyd sut yr ydych yn bwriadu gweithredu’r egwyddorion allweddol. Nod y strategaeth yw gwella ystod ac ansawdd gwasanaethau. Un rhan bwysig o’r strategaeth yw mabwysiadu cwricwla newydd a darparu gwasanaeth gofal sylfaenol modern o safon i’r genedl gyfan.

Nodwch hefyd fod y strategaeth yn edrych y tu hwnt i ofal sylfaenol, sy’n feddygol yn unig, ac yn cydnabod y rôl allweddol y mae gofal sylfaenol yn ei chwarae mewn gwasanaethau ataliol ac iechyd cyhoeddus. Yr wyf fi, fel y mwyafrif o’r 178 o bobl a ymatebodd i’r ddogfen ymgynghori, yn cefnogi themâu ac amcanion allweddol yr adroddiad. Dywedodd un o’r sylwadau cefnogol, y cytunaf ag ef, fod hwn yn gyfle ardderchog i lunio gofal sylfaenol eang ei gwmpas ac i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd ac anghenion nas diwallwyd yn y gymuned.

Efallai y cofiwch, Weinidog, imi gynnig yn fy ymateb i’m dogfen y dylid cynnwys y canlynol yn y strategaeth gofal sylfaenol derfynol: canllawiau ar gyfer nodi achosion esgeuluso a cham-drin plant; canllawiau ar gyfer asesu risg mewn teuluoedd; cysylltiadau rhwng nyrsys cymunedol ac ysgolion gan gynnwys adfer rôl y nyrs ysgol; a diffinio cyfrifoldebau penodol dros roi cyffuriau i blant ag anghenion arbennig yn ystod oriau ysgol. Hefyd, yn fy ymateb i’r ddogfen ddrafft ar newid strwythurol, a nododd ddatblygiad byrddau iechyd lleol, cynigiais y dylid sefydlu rhaglenni diogelu plant cadarnach a rhoi canllawiau ar gyfer strategaethau diogelu plant. A wnewch chi roi’ch sicrwydd y caiff y cynigion hyn eu cynnwys yn y cynllun gweithredu terfynol?

I begin by referring specifically to the NHS dental service and amendment 8 in the name of Jocelyn Davies. I refer to the grave situation in Ceredigion at present regarding the NHS dental service. Jane Hutt will be aware of this as I have corresponded with her on this issue. If you phoned NHS Direct Wales today and asked for an NHS dentist in Ceredigion with whom you could register, you would be told that none of the 22 NHS dentists in the county accept new NHS patients. There is one NHS dentist in Cardigan who only accepts restricted categories of patients. This situation became more critical at the end of last year, when one of Aberystwyth’s NHS dentists finished working. Overnight, 2,000 additional people were looking for an NHS dentist in the area. Those people had three options: go on a long waiting list for NHS dental service in Ceredigion; travel one and a half hours or two hours to the nearest NHS dentist; or go private, in which case most dentists in the area would welcome them.

This is an unacceptable situation. Those three options are only available to those who can afford to pay for private treatment or to run a car for three or four hours. There is only one option available for those who cannot afford that, namely no dental treatment. That is not an option.

I have heard the leader of the Welsh Conservatives express the same concerns, including in the Chamber this afternoon. However, he must be reminded in his absence that the reason why no NHS dental service is available in Ceredigion is the promotion of private services, the changes to fees for NHS treatment and the requirement to register introduced by the Tories in 1992. Because of this, private sector work is much more attractive than NHS work to dentists. Since 1997, the Labour Party has continued to use the system introduced by the Tories in 1992. This is another example of what was started by the Conservatives, being continued by New Labour.

Although a golden hello of up to £50,000 is available to establish a dental practice in the Dyfed Powys Health Authority area, the health authority cannot attract dentists. This crisis must be examined in more depth. A funding system for NHS dental work should be considered, and an all-Wales NHS dental strategy should be developed. We should also encourage young people in areas where there is a shortage of NHS dentists to attend dentistry school and to return to their native areas to work. We should spend the £50,000 beforehand to support the training of dentists, rather than offer it to attract dentists from a general pool. The system is not succeeding at present in Dyfed Powys.

In an answer to a recent question that I asked, Jane Hutt noted that she is not willing to encourage and provide funding for education authorities to offer bursaries to students in Dyfed Powys and other areas where there is a shortage of NHS dentists for a scheme that would promote training for NHS dentists. That is disappointing. I am also disappointed that the Minister does not support Plaid Cymru’s amendment 8. In doing that, she is refusing to acknowledge the reality of the crisis facing dentistry in my constituency.

Croesawaf y strategaeth hon ac edrychaf ymlaen at y newidiadau a ddaw yn ei sgîl, yn arbennig yn ein cymunedau tlotaf, lle ceir lefelau llawer uwch o salwch. Ar ôl ei hymweliadau â Chwm Cynon, gŵyr Jane am yr her a wynebwn o ran y nifer fawr o feddygon teulu a fydd o bosibl yn ymddeol ar yr un pryd a, hyd yma, y rhagolygon gwael ar gyfer denu meddygon newydd i weithio yma oherwydd yr amddifadedd mawr. Fodd bynnag, croesawaf y ffaith bod menter bellach i ddenu meddygon teulu newydd i Gwm Cynon yn sgîl sefydlu’r Cynulliad. Nid yw hynny wedi digwydd ers blynyddoedd lawer. Yr oeddem oll yn falch o glywed am y croeso euraid ddoe, sydd yn newyddion gwell byth.

Ymhlith y meddygon teulu a ddaeth i Gwm Cynon yn ddiweddar mae un fenyw. Unwaith eto, nid yw hynny wedi digwydd ers blynyddoedd lawer. Mae’n hollbwysig denu meddygon teulu benywaidd. Mae cysylltiad rhwng merched yn beichiogi yn eu harddegau cynnar a phrinder meddygon teulu benywaidd mewn cymunedau. Os ystyriwn recriwtio meddygon teulu yn y dyfodol, gwyddom mai menywod fydd llawer ohonynt, rhywbeth a gaiff ei adlewyrchu yn y trefniadau cytundebol, gobeithio. Mae hynny’n bwysig.

Rhaid inni fabwysiadu ymagwedd fwy cyfannol tuag at iechyd. Croesawaf y ffaith bod y strategaeth hon yn annog meddygon teulu, ysbytai a grwpiau cymunedol eraill i gydweithio i ddatblygu arferion da. Bydd y Gweinidog yn ymwybodol o’r ergyd drom a gafodd bobl Cwm Cynon ychydig ddyddiau yn ôl yn sgîl cyhoeddiad Cymdeithas Gofal Canser ei bod yn cau ei phum swyddfa yn y DU, gan gynnwys cangen Cwm Cynon yn Aberpennar. Gŵyr y Gweinidog fod gennyf gysylltiad agos iawn â’r ganolfan hon, a agorwyd ganddi ym mis Hydref 1999. Mae’r ganolfan yn rhoi gwasanaeth unigryw yng Nghwm Cynon i deuluoedd a phobl eraill yr effeithir arnynt gan ganser. Fe’n hatgoffwyd gan John Griffiths bod canser yn effeithio ar nifer fawr o bobl. Felly bydd pobl yn colli’r gwasanaethau hyn yn fawr iawn, os na newidir y penderfyniad. Ysgrifennais at Jane ar y mater hwn a cheisiais eglurhad gan y Gymdeithas Gofal Canser yn genedlaethol, lle y gwnaed y penderfyniad hwn. A wnaiff y Gweinidog bopeth o fewn ei gallu i newid y penderfyniad hwn a gyhoeddwyd?

Nodwyd yr ystadegau am ofal sylfaenol sawl tro eisoes a gŵyr pawb bellach y caiff naw o bob 10 o gleifion eu holl ofal a diagnosis yn fwy na thebyg drwy ofal sylfaenol. Meddygon teulu lleol sydd wrth wraidd y tîm gofal sylfaenol, wedi’u hategu gan ystod o weithwyr proffesiynol eraill, megis nyrsys, fferyllwyr, deintyddion, ffisiotherapyddion, therapyddion lleferydd ac iaith a radiograffyddion. Mae hynny yn hanfodol i symud ymlaen â gofal sylfaenol. Dangosodd Cydffederasiwn GIG Cymru mai hyn hefyd yw’r ffordd gywir ymlaen.

Yr wyf am i’r GIG ddod yn wasanaeth iechyd, nid gwasanaeth salwch. Yr ydym erbyn hyn yn galluogi staff rheng-flaen i fynd i’r afael ag anghenion eu cymdogaethau a sicrhau bod gofal sylfaenol yn y prif ffrwd yn genedlaethol drwy sefydlu’r Gyfarwyddiaeth Gofal Sylfaenol newydd gyda’i tharged uchelgeisiol o sicrhau bod modd i bob claf weld aelod o dîm gofal sylfaenol o fewn 24 awr. Nid ymddiheuraf am atgoffa’r Aelodau bod y ward fwyaf difreintiedig yng Nghymru yn rhan o’m hetholaeth. Nid oes fawr o alw mewn rhai o’r ardaloedd a gynrychiolaf, ond nid am fod anghenion yn isel. Mae gennym y gyfradd uchaf ar draws Gogledd Cymru ar gyfer derbyn cleifion i’r ysbyty fel achosion brys, ond cyfradd isel o gleifion a gaiff eu derbyn i’r ysbyty drwy law meddygon teulu. Mae hynny yn symptom clasurol o bobl ag incwm isel neu ddiffyg hunanhyder y mae angen y GIG arnynt ond nid ydynt yn ei ddefnyddio. Dyna pam mae angen gwasanaeth iechyd rhagweithiol sy’n canfod y bobl y mae angen triniaeth arnynt fwyaf. Cydnabu’r grŵp iechyd lleol yn Sir Ddinbych yr her hon. Dim ond megis cychwyn ar y gwaith o ddatblygu ei gynllun gofal sylfaenol y mae, ond mae’n mynd i’r cyfeiriad iawn.

Mae cleifion a phobl mewn cymunedau yn gwerthfawrogi’r gwasanaeth agos i’r cartref a’r parhad gofal a ddarperir gan ofal sylfaenol yng Nghymru gyda rheswm da. Mae angen inni gadw’r agweddau gorau ar ein trefniadau presennol. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod bod y byd yn newid. Mae angen i’r systemau a fu’n ein gwasanaethu am y 50 mlynedd diwethaf ymaddasu i heriau’r ganrif hon. Gallwn bellach nodi a thrin clefydau a oedd yn glefydau angheuol yn y gorffennol. Gallwn ragnodi meddyginiaethau mewn meddygfa leol am anhwylderau a fyddai, ychydig flynyddoedd yn ôl, wedi golygu llawdriniaeth fawr. Mae ein ffordd o fyw yn newid hefyd. Bydd nifer y bobl y disgwylir iddynt gyrraedd 90 mlwydd oed yn dyblu yn ystod y 25 mlynedd nesaf. Mae’r gymdeithas o ddefnyddwyr hefyd yn gofyn am wasanaethau ar unwaith.

Mae’n bwysig ein bod yn edrych tuag at staff gofal sylfaenol o fewn y GIG i gyflawni hyn oll. Yn bwysicach fyth, mae angen inni sicrhau ein bod yn cadw ein gweithwyr proffesiynol, sy’n cael hyfforddiant costus, yng Nghymru. Rhaid inni hefyd ganolbwyntio ar fodelau amgen yn lle’r modelau practis traddodiadol, er enghraifft, meddygon teulu cyflogedig. Croesawaf hefyd y croeso euraid. Efallai y bydd angen ei ailystyried eto, ond man cychwyn ydyw. Mae angen hefyd inni ddatblygu ffyrdd hyblyg o weithio i bob aelod o’r tîm gofal iechyd sylfaenol.

Bydd meddygon teulu, gyda chefnogaeth nyrsys practis a fferyllwyr, yn rhoi gofal meddygol at afiechydon cyffredin, fel y gwnaethant erioed. Yn fwyfwy, y dylid gwneud profion diagnostig mewn meddygfeydd ac wrth i feddygon teulu ddechrau arbenigo a datblygu eu meysydd arbenigol, gallai un feddygfa roi gwasanaeth i gleifion mewn meddygfa arall. Lle mae angen cyfeirio claf i’r ysbyty, dylid trefnu apwyntiadau yn y man a’r lle. Mae gofal ataliol hefyd yn newid ac mae angen inni fod yn barod ar gyfer hynny. Bydd timau practis meddygon teulu yn gweithio gyda nyrsys cymunedol, ffisiotherapyddion a staff gofal cymdeithasol i helpu pobl hŷn i aros yn iach ac yn annibynnol. Bydd cofnodion cleifion a gedwir yn electronig yn galluogi parhad gofal hyd yn oed os bydd cleifion yn cysylltu â’r gwasanaeth iechyd drwy Galw Iechyd Cymru, canolfannau galw i mewn neu e-bost.

Er mwyn i’r chwyldro hwn ym maes gofal sylfaenol lwyddo, mae’n bwysig ein bod yn rhoi cymorth i’r meddygfeydd ac i dîm cyfan y feddygfa yn ogystal â meddygon teulu unigol. Fe gymer amser i gyflawni hyn i gyd, a dyma pam y teimlir weithiau fel pe bai bwlch rhwng y weledigaeth a’r realiti ar lawr gwlad. Mae angen inni ddal ein gafael ar y weledigaeth hon a, fesul cam, weithio tuag at ei chyflawni. Gyda’i gilydd, bydd nodau’r mentrau hyn yn ein symud tuag at GIG modern. Mae newidiadau strwythurol ar waith. Yr arian ychwanegol a fuddsoddwyd yw’r swm uchaf erioed ond am un flwyddyn yn unig y mae ac nid am yr hirdymor. Caiff y staff ychwanegol eu recriwtio ac mae’r rhaglen gyfalaf fwyaf erioed ar waith. Yn awr gallwn ddechrau galluogi ein timau iechyd lleol i ddarparu gwasanaethau mewn ffordd fwy hyblyg, sy’n canolbwyntio llai ar y gwasanaeth canolog. Mae’n gyfle gwych a beth bynnag fo’r anawsterau, hon fydd sail adnewyddu’r GIG. Dyma beth y mae pob un ohonom yn ei ddymuno ac, mewn partneriaeth, credaf mai dyma beth y gallwn ei gyflawni ac y gwnawn ei gyflawni.

Wrth wrando ar y ddadl heddiw mae pwysigrwydd y sector gofal sylfaenol yn glir. Yr oeddwn mewn meddygfa yn fy ardal i ddoe, a gwelais nifer fawr o bobl yn ymweld â’r feddygfa, yn amlwg yn ddibynnol ar y gwasanaethau a ddarperir gan feddygon teulu lleol. Ti a thithau oedd hi rhwng llawer ohonynt a’u meddyg teulu. Mae’n amlwg pa mor bwysig yw’r meddygon teulu hynny, nid yn unig o ran iechyd y cleifion, ond hefyd o ran ethos y gymuned a’r modd yr oeddent yn chwarae rhan ynddi ac yn helpu’r bobl a ddeuai atynt am gymorth. Yn amlwg, fel y dywedwyd, mae’r sector gofal sylfaenol—boed rhywun yn ymweld â meddyg teulu neu ddeintydd—yn cynnig mynediad o bwys i wasanaethau gofal sylfaenol a gwasanaethau eraill sydd ar gael drwy’r GIG. Bydd y strategaeth a drafodwn heddiw yn gwneud cyfraniad mawr i sicrhau yr ariennir y sector gofal sylfaenol yn gywir a’n bod hefyd yn mynd i’r afael â rhai o’r materion o bwys a amlygwyd heddiw.

Yr oedd diddordeb mawr gennyf yn eich ymyriad cynharaf ar ba adnoddau ychwanegol y byddai llywodraeth Plaid Cymru yn eu rhoi mewn cynllun o’r fath i wella gofal sylfaenol. O gofio eich bod yn rhan o’r Llywodraeth, byddai’n fwy perthnasol gofyn pa adnoddau ychwanegol y byddwch yn eu darparu i wireddu unrhyw gynllun gweithredu ar gyfer gofal sylfaenol.

Dai, yr wyf yn siŵr y cawsoch eich copi o’r strategaeth fel pawb arall yma. Gwyddoch—fel y gweiddodd fy nghyd-Aelod y tu ôl imi—y bu cynnydd o 9.7 y cant yn arian y GIG eleni. Buddsoddir arian ychwanegol yn y GIG—

Gadewch imi orffen y pwynt hwn. Yn amlwg, mae’n bwysig bod y Llywodraeth bartneriaeth hon yn rhoi symiau mawr o adnoddau ychwanegol yn y gwasanaeth iechyd, ond cyfeiriwn yr arian hwnnw i’r sector gofal sylfaenol a chynhwysir yr arian ychwanegol yn y strategaeth.

Tybiais a oedd y Democratiaid Rhyddfrydol yn cymryd y clod am yr arian ychwanegol tybiedig hwn ar gyfer y GIG ac a ddywedant na fyddai’n digwydd, pe na bai partneriaeth?

Yr ydych yn garedig iawn i godi’r mater hwnnw, Cynog. Wrth gwrs, ni chymer y Democratiaid Rhyddfrydol y clod am bopeth sy’n digwydd oherwydd mai Llywodraeth bartneriaeth yw hon. Mae’r un clod ar gael i’r ddwy blaid yn y bartneriaeth. Mae’r gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn gweithredu ar y strategaeth hon ar ran y Llywodraeth bartneriaeth ac mae llawer iawn o glod yn ddyledus iddi hi hefyd.

Os ydych am drafod mesurau y mae’r Llywodraeth bartneriaeth yn ymgymryd â hwy, yn arbennig ar ofal iechyd sylfaenol, mae’n rhaid ichi ystyried rhai o’r mesurau a gyflwynwn ar atal, o archwiliadau deintyddol am ddim i bobl rhwng 18 a 25 mlwydd oed a phobl dros 60 mlwydd oed i rewi taliadau presgripsiwn i bobl o dan 25 mlwydd oed a phrofion llygad am ddim i gategorïau penodol o bobl. Dyna’r math o newidiadau y mae’r cytundeb partneriaeth wedi canolbwyntio arnynt o ran buddsoddi yn ein gwasanaeth iechyd ac yn iechyd y genedl. Dyna’r math o fater yr ydym yn gofidio yn ei gylch yn benodol ac y mae’r Llywodraeth bartneriaeth—y rhoddir yr un clod i’r ddau bartner—yn gweithredu arno fel rhan o strategaeth y weinyddiaeth i ddelio â’r gwasanaeth iechyd gwladol.

Soniodd Geraint ac eraill am y problemau mewn ardaloedd difreintiedig. Oes, rhaid inni gydnabod bod problemau yno. Cyflwynir mentrau i ddelio â hwy, ac yr wyf fi, fel eraill, wedi clywed yr adroddiadau am nifer y meddygon teulu y mae disgwyl iddynt ymddeol yn gynnar.

A gytunwch fod anhawster nid yn unig i recriwtio meddygon teulu i ardaloedd difreintiedig ond hefyd bod y sefyllfa o ran recriwtio meddygon teulu i ardaloedd gwledig yn ddifrifol hefyd? Rhaid inni archwilio’r contractau a’r modd y telir meddygon teulu i sicrhau y denir rhestrau cynaliadwy o feddygon teulu i ardaloedd â phoblogaeth lai. Mae’r anhawster recriwtio yn broblem nid yn unig mewn ardaloedd difreintiedig; mae angen gwirioneddol mewn cymunedau gwledig hefyd.

Cytunaf yn llwyr. Rhaid inni weithredu ar y mentrau hyn. Mae’r ysgol feddygol newydd, y mentrau hyfforddi, oriau gwaith hyblyg, gwell adeiladau, y croeso euraid, oll yn faterion hollbwysig y mae’n rhaid inni eu datblygu. Y pwynt pwysig ynglŷn â’r ddadl hon yw bod gennym strategaeth glir o’r diwedd. Soniodd y Ceidwadwyr yn gynharach am ddeiliaid cronfa meddygon teulu, ond y gwir yw ein bod, o ganlyniad i’r deiliaid cronfa meddygon teulu hynny, wedi etifeddu sefyllfa enbyd o ran gofal sylfaenol. Mae hwn yn fater y ceisiwn ei unioni yn awr. Gobeithiaf mai’r strategaeth hon fydd yn dwyn y maen cyntaf i’r wal. Yr wyf felly yn falch iawn o gefnogi’r cynnig.

Yr wyf yn falch o gefnogi’r Gweinidog a chroesawaf y cynigion hyn waeth beth yw ymagwedd fanteisgar Peter Black a’r Democratiaid Rhyddfrydol. Bydd eu cyfraniad i hyn yn ddim, fel arfer. Manteisiant ar fod yn aelodau o Lywodraeth bartneriaeth. Fodd bynnag, yr wyf am siarad am y bobl sy’n cyfrif, pobl sy’n byw mewn cymunedau difreintiedig fel fy nghymuned i, Blaenau Gwent. Beth a olyga hyn iddynt hwy? Mae hynny’n bwysig.

Mae pobl yn sôn am ddeddf gofal gwrthgyfartal yn gweithio. Beth mae pobl yn ei feddwl pan fyddant yn darllen hynny neu’n clywed hynny ar y teledu? Mae gwaith deddf gofal gwrthgyfartal yn golygu nad ydym yn llwyddo rhoi’r adnoddau yn y mannau lle mae eu hangen. Pam na ddywedwn hynny? Yn amlwg, teimla pobl y diffyg hwnnw, ac maent wedi ei deimlo er amser hir. Ers tua 10 mlynedd bu prinder meddygon yn fy etholaeth. Mae honno’n broblem ddifrifol. Dyna pam mae’n rhaid i’r strategaeth hon allu fynd i’r afael â hyn. Bydd y cynllun gweithredu a ddaw i rym ym mis Ebrill yn ymestyn allan i gynnwys ardaloedd fel fy etholaeth i ac ardaloedd difreintiedig eraill, oherwydd nid yw a wnelo ag ardaloedd trefol yn unig—mae problemau amddifadedd mewn ardaloedd gwledig hefyd. Bydd adroddiad Townsend, pan dderbyniwn a thrafodwn ef, yn ymblethu â’r mater hwn, sydd yn ymwneud â sicrhau bod adnoddau ar gael. Mae cysyniad canolfannau gofal iechyd sylfaenol yn un i’w groesawu. Yr oeddwn wrth fy modd pan gyhoeddodd y Gweinidog y llynedd y byddai gogledd Gwent yn cael un yn ogystal â Sir y Fflint. Bydd yn gweithio ochr yn ochr â’r timau ymateb cyflym ym Mlaenau Gwent, yr ymwelodd â hwy yn ddiweddar. Gwnânt waith rhagorol a gweithiant yn agos—fel y soniodd Kirsty Williams—â’r nyrsys ym Mhowys sy’n gwneud gwaith tebyg i geisio tynnu’r pwysau oddi ar y system. Dyna pa mor bwysig ydyw i bawb gydweithio.

Bu hir ddisgwyl am gyfeiriad at rwydwaith technoleg gwybodaeth cenedlaethol ac mae i’w groesawu pan ystyriwch faint o feddygfeydd teulu sydd yn gysylltiedig yn y ffordd hon. Yng Ngwent, mae gennym rai o’r adeiladau gorau ar gyfer meddygfeydd oherwydd, cyn yr awdurdod iechyd presennol, gweithiodd cyn-bwyllgor meddygon teulu Gwent a’r awdurdod gwasanaethau iechyd teulu yn galed i ddatblygu hynny gyda’r meddygon. Talaf deyrnged i’r meddygon; mae eu cyfraniad yn werthfawr. Fodd bynnag, y gwir yw efallai y bydd yn rhaid inni barhau â meddygon cyflogedig yn y dyfodol gan na fydd y cymelldaliadau a gyhoeddwyd heddiw yn ddigon efallai. Gobeithio y byddant, ond pan geisiwch ddenu meddygon i ardal dlawd, gyda baich gwaith uchel oherwydd yr henoed a’r rhai sy’n dioddef o salwch cronig mewn ardal ddiwydiannol iawn, mae’n waith anodd. Gwelwyd yr un peth ym maes deintyddiaeth. Gwerthfawrogaf yr hyn a ddywedodd Elin Jones yn gynharach. Golygodd newidiadau’r Torïaid yn 1992 nad oedd lle ar y rhestr aros i rai o’m hetholwyr yn ogystal â’r ffaith bod y system yn codi ofn ar bobl mewn cymuned dlawd. Yr oeddent yn pryderu eu bod yn ymuno â chynllun mor gostus fel na fyddai unrhyw gymorth ganddynt, ac na fyddent yn gallu fforddio ymweld â’u meddygon. Am y rheswm hwnnw, yr oeddwn wrth fy modd pan sefydlodd Ymddiriedolaeth GIG Gofal Iechyd Gwent ddeintyddion cyflogedig ym Mlaenau Gwent. Yr oedd gan fy etholaeth y nifer uchaf o achosion o bydredd dannedd, ac yr oedd angen cymorth ar lawer o bobl. Yr wyf ar restr deintydd cyflogedig yng nghanolfan adnoddau Abertyleri, a fu’n llwyddiant mawr. Mae pobl yn heidio yn ôl yno, oherwydd gwyddant na fyddant yn ofidus nac yn ofnus yno. Dyma’r peth agosaf at system yr hen wasanaeth iechyd gwladol. Mae system deintyddion cyflogedig yn gweithio, ac yn gweithio’n dda mewn ardaloedd difreintiedig.

O ran y galwedigaethau sy’n gysylltiedig â meddygaeth, yr ydym yn ddiolchgar am y gwaith a wnânt. Fodd bynnag, cyfeiria’r ddogfen hon at therapyddion lleferydd yn benodol. Mae therapi lleferydd yn fater o bwys—nid yn unig mewn ardaloedd difreintiedig, ond ledled Gwent. Mae’n fom amser yn tician. Ni allwn ddod o hyd i ddigon o therapyddion lleferydd i weithio yn y Saesneg, heb sôn am yn y Gymraeg. Mae’r Gweinidog yn gweithio’n galed i annog mwy o bobl i ymgofrestru fel therapyddion lleferydd ac i ddod â hwy i’r ardal. Fodd bynnag, rhaid inni gofio y bydd plentyn wedi ei felltithio am oes, os na allwn fynd i’r afael â’i broblem lleferydd yn y blynyddoedd ffurfiannol. Gŵyr pawb yn y Siambr hon mae’n siŵr am enghraifft o’r fath—

Yr wyf yn ddiolchgar i’r Aelod am godi’r mater hwn. Mae gan Went nifer isel iawn o therapyddion lleferydd. Un broblem yw bod prinder therapyddion lleferydd yn golygu bod prinder darpariaeth addysgol briodol. Mae’n warthus bod prinder ysgolion arbennig yn y wlad hon a all ddelio â phlant sydd ag anawsterau lleferydd a dysgu iaith.

Dros y ddwy neu dair blynedd diwethaf, penododd Awdurdod Iechyd Gwent bum therapydd lleferydd ychwanegol, diolch i’r Llywodraeth Lafur. Nid yw’n ddigon o hyd, ond dyna’r ymrwymiad a roddwyd. Cefnogodd y Gweinidog hynny fel y cefnogodd ddeintyddion cyflogedig ym Mlaenau Gwent.

Yn olaf, bydd yr ardaloedd difreintiedig yn her fawr i’r strategaeth hon. Nid oes unrhyw amheuaeth bod yn rhaid iddi lwyddo i wneud gwahaniaeth i’n pobl. Mae gan bawb yr hawl i fynnu iechyd da a lles; ni fydd dim byd llai yn gwneud y tro. Yr wyf yn sicr y gwnaiff y strategaeth lawer i ddarparu hynny a gwneud gwahaniaeth yn y dyfodol.

Croesawaf nodau allweddol y strategaeth, yn arbennig wrth leihau baich gwaith meddygon a nyrsys. Fodd bynnag, mae a wnelo gofal sylfaenol â mwy na thriniaeth feddygol yn unig. Yr wyf yn falch o weld y meddylfryd cydgysylltiedig y tu ôl i’r strategaeth, sy’n cydnabod pwysigrwydd gofal sylfaenol mewn iechyd gofal ataliol. Mae cysylltiadau â gwasanaethau polisi cymdeithasol, fel tai a’r amgylchedd, yn allweddol i hyn. Fodd bynnag, mae gan addysg ran fawr i’w chwarae o ran gofal iechyd ataliol, o enedigaeth ac yn wir, cyn beichiogi hyd at fywyd ysgol a thu hwnt. Gall y clinigau amrywiol yn ein canolfannau iechyd chwarae rhan fawr yn y rhaglen addysgol honno, yn ogystal â’n hysgolion. Soniodd Gwenda yn gynharach am y rhan y gall ac y mae nyrsys ysgol ei chwarae yn y rhaglen addysgol honno.

I gloi, mae’r strategaeth yn uchelgeisiol ond yn gyraeddadwy. Bydd pawb sydd am weld gwasanaeth gofal sylfaenol gwell yng Nghymru yn ei chroesawu.

Yr oeddwn wrth fy modd gyda’r ymateb cadarnhaol i’r strategaeth. Rhoddodd y gwahaniaethau gwleidyddol dipyn o dân yn y ddadl—ac mae hynny’n iawn—ond yr oedd yn ddifalais.

Dechreuodd Dai drwy ddweud bod gofal sylfaenol yn ofal yng nghalonnau ein cymunedau; crynhoad da. Mae GIG Prydain yn enwog am ei ofal sylfaenol, fel y dywedodd Rhodri yn gynharach. Nid oes gan rannau eraill o’r byd ofal sylfaenol—mae gofal ar sail ysbyty yn tra-arglwyddiaethu. Cydnabu Sefydliad Iechyd y Byd hynny, fel y dywedodd David. Mae’n bwysig ein bod yn datblygu ac yn cefnogi’r gwasanaeth hwn i bawb yng Nghymru.

Yr oedd llawer o’m sylwadau rhagarweiniol yn ymwneud â mynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd a deddfau gofal gwrthgyfartal, fel y soniodd Dai, Geraint, Christine, Peter ac eraill. Dim ond un enghraifft o’r ffordd ymlaen yw canolfannau adnoddau gofal sylfaenol—fel y rhai sy’n datblygu ym Mlaenau Gwent a Sir y Fflint. Adeiladwn ar y sail honno gyda’r arian ychwanegol a ddaw i’r gwasanaeth iechyd.

Dai, yr ydym yn negodi contract newydd i feddygon teulu, sy’n ystyried ansawdd gofal ac ymgynghori fel rhan o’r prif gynhwysion ar gyfer contract newydd wedi ei foderneiddio. Dim ond rhan o’r £1 filiwn ar gyfer recriwtio a chadw yw’r croeso euraid a gyhoeddais heddiw, Geraint ac Alun. Mae materion ehangach y mae’n rhaid inni eu datblygu o ran yr amgylchedd gwaith. Mae’r negodiadau ynglŷn â chontractau yn ystyried materion fel cyflogau ac opsiynau eraill. Mae’r gwasanaeth meddygol cyffredinol yng Nghwm Cynon eisoes yn darparu cynlluniau cyflogi, ac ym Mlaenau Gwent caiff contract newydd ei ddatblygu gydag Ysgol Feddygaeth Prifysgol Cymru.

David, mae gofal sylfaenol yn y strategaeth yn rhoi ein diwygiadau newydd i wella iechyd yng Nghymru ar y brig. Mae a wnelo â galluogi gofal sylfaenol i roi’r ddarpariaeth o ran cynllunio ac iechyd sydd eu hangen arnom i ddatblygu yn ein cymunedau.

Brian Hancock: Yr oeddwn am godi pwynt ar fater cynharach. A gytunwch â mi ynglŷn â phwysigrwydd technolegau gwybodaeth a chyfathrebu ac e-iechyd ym maes gofal sylfaenol? A gytunwch â’r angen am addysg, hyfforddiant, cymorth ac arweiniad a phwysigrwydd cael systemau sy’n gydnaws â’i gilydd yn y GIG fel y gall adrannau llawfeddygol gyfathrebu â’r ysbytai ac fel y gall gwasanaethau eraill, fel gwasanaethau cymdeithasol, gael eu cysylltu â’r system? A gytunwch hefyd fod angen hyn mewn meysydd eraill fel dermatoleg, sydd yn wasanaeth hollbwysig mewn ardaloedd gwledig?

Gwelais delefeddygaeth ar waith mewn clinig gofal y llygad mewn meddygfa gofal sylfaenol sy’n gysylltiedig ag Ysbyty Llandochau, fel rhan o gynllun retinopathi diabetig. Mae fy £3 miliwn ychwanegol ar gyfer TGCh, a gyhoeddais yr wythnos diwethaf, yn rhan o hynny.

Cynllunio’r gweithlu, David, yw’r allwedd i’r ffordd ymlaen. Fodd bynnag, gwelsom gynnydd o 8 y cant yn ein grwpiau staff sy’n ymwneud â gofal cynradd rhwng 1997 a 2000. Mae’r addysg sydd ar gael yng Nghymru i fyfyrwyr meddygol wedi cynyddu 25 y cant a 35 y cant i nyrsys. Fel y dywedasoch, Kirsty, mae’n allweddol ein bod yn datblygu hyn ar gyfer y meddygon teulu newydd dan hyfforddiant yr ydym am eu denu y flwyddyn nesaf.

Mae targed i gael gafael ar ofal sylfaenol ymhen 24 awr, Geraint ac Alun. Mae hynny a wnelo â sicrhau bod tîm gofal sylfaenol ar gael a chydnabod bod meddygon teulu yn rhan o’r tîm hwnnw.

Mae’r adeiladau yn allweddol i’r amgylchedd gwaith a dyna pam mae rhan o’m cyhoeddiad am £3 miliwn yn ymwneud â rhoi benthyciadau, grantiau a chymorth i wella adeiladau, yn arbennig yn ein hardaloedd difreintiedig. Geraint, byddwch yn falch o glywed bod y Rhondda yn rhan o’r cynllun peilot hwnnw. Mae taliadau amddifadedd eisoes ar gael i feddygon teulu i’w helpu i ddarparu’r gwasanaethau yn ein hardaloedd difreintiedig.

Christine, ni a gafodd y meddygon teulu benywaidd cyntaf yng Nghwm Cynon am fod yr opsiwn cyflogedig gennym yng Nghymru, sy’n bwysig.

Kirsty, mae rhoi gofal sylfaenol ar y brig yn allweddol. Mae timau o nyrsys yn y gymuned yn rhan o hynny. Clywsom yr wythnos diwethaf hefyd gan y Comisiwn Gwella Iechyd ynglŷn â’r timau amlddisgyblaeth sy’n datblygu yn awr ledled Cymru lle mae nyrsys yn darparu’r rôl honno, wedi’i chysylltu drwy ofal sylfaenol gyda’u meddygon teulu a gofal arbenigol. Dyna’r ffordd ymlaen ar gyfer gwasanaeth llyfn y gallwn ei ddarparu drwy wasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru.

Christine, clywais am benderfyniad y Gymdeithas Gofal Canser i dynnu allan o Gymru. Mae hynny’n siom fawr ac yr wyf wedi galw am gyfarfod brys ar hynny.

Elin, bydd gennym strategaeth ddeintyddol yr ymgynghorwn arni. Yr ydym yn cynyddu’r arian i’n strategaeth ddeintyddol er mwyn sicrhau bod y cynllun grant deintyddol ar gael.

Mae gennyf ddwy funud, Pauline, os gallech fod yn fyr.

Myfi a’ch hysbysodd am benderfyniad y Gymdeithas Gofal Canser. Dylai hyn fod yn fater anwleidyddol. A wnewch chi fy nghynnwys mewn unrhyw drafodaethau a gewch o ran cadw’r gwasanaethau hyn yng Nghwm Cynon a Merthyr a’r rhaglen ehangu hefyd yn y Rhondda?

Yr wyf yn siŵr y bydd pryder yn gyffredinol yn y Cynulliad, fel yr oedd gyda Chymdeithas y Plant, ynglŷn â phenderfyniadau o’r math hwn. Byddaf yn hysbysu’r Aelodau yn rheolaidd am yr ymgynghoriadau brys a gaf gyda’r Gymdeithas Gofal Canser.

Soniodd Gwenda ac Ann am bwysigrwydd y persbectif iechyd cyhoeddus. Crynhowyd hyn gan Gwenda pan ddywedodd y dylid llunio gofal sylfaenol eang i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd mewn cymunedau. Unwaith eto, tynnwyd sylw’n briodol gan Gwenda at anghenion plant a diogelwch plant. Bydd ein diwygiadau strwythurol yn ein galluogi i fabwysiadu ymagwedd Tîm Cymru tuag at ddiogelu plant yn ogystal â chyflwyno’n lleol drwy ein byrddau iechyd lleol.

Mae a wnelo’r mater hwn â gwasanaeth iechyd Ann, ac nid â gwasanaeth salwch. Gellir arddangos hynny drwy ofal sylfaenol.

I gloi, Kirsty, diflannodd y farchnad fewnol. Nid yw bellach yn rhan o ddatblygu ein strategaeth gofal sylfaenol ond hefyd drwy dimau gofal sylfaenol, sy’n cynnwys therapyddion galwedigaethol, ffisiotherapyddion, a therapyddion lleferydd—y soniodd David ac Alun amdanynt. Mae’n bwysig ein bod yn cydnabod mai dyma’r ffordd ymlaen. Gallwn ddatblygu gwasanaeth llyfn os canolbwyntiwn ar ofal sylfaenol a sicrhau y cyflawnir y swm o £3.1 miliwn a fuddsoddwyd mewn gofal sylfaenol y llynedd. Bydd hwn, a’r £31 miliwn ychwanegol a gyhoeddais ar gyfer awdurdodau iechyd yr wythnos diwethaf, o ganlyniad i’r £49.3 miliwn ychwanegol o ddatganiad y Canghellor cyn y gyllideb, yn gwneud gwahaniaeth mawr eleni a’r flwyddyn nesaf o ran buddsoddi mewn gofal sylfaenol a sicrhau y gall ein cydweithwyr ym maes gofal sylfaenol weithio mewn partneriaeth â’u cydweithwyr ym maes gofal eilaidd. Mae pwysau ar y gwasanaeth. Fodd bynnag, gwyddom y gallwn drwy waith gofal sylfaenol ataliol mewn timau, wneud y math o wahaniaeth sy’n mynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd a salwch Cymru, a gwneud Cymru yn rhywle lle y gall meddygon teulu, nyrsys a phob gweithiwr iechyd proffesiynol symud iddo er mwyn gweithio ym maes gofal sylfaenol yn ein cymunedau.