Yr wyf yn falch o gyflwyno’r cynnig hwn gan fy mod yn awyddus i hysbysu’r Aelodau am y camau breision a gymerwyd gan Lywodraeth Cynulliad Cymru a Chyngor Celfyddydau Cymru tuag at gynyddu cyfranogiad yn y celfyddydau, a’n cynlluniau ar gyfer y dyfodol. Yn 2000, yr oedd y ganran o’r boblogaeth a fynychai o leiaf un perfformiad celfyddydol y flwyddyn bron yn 39.5 y cant. Yn 2002, yr oedd yn fwy na 41 y cant. Mae arnaf eisiau gweld y ganran hon yn dal i godi eto fyth. Credaf yn bendant y bydd y datblygiadau polisi diweddar yn annog mwy o gyfranogiad a chynhwysiant. Lansiais ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ yn Chwefror. Mae’n rhoi cyfarwyddyd i’r cyrff diwylliannol y mae Llywodraeth y Cynulliad yn gyfrifol amdanynt ac yn torri ar draws polisi nad ystyrir fel arfer yn bolisi diwylliannol. Mae gan ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ lawer o nodweddion pwysig sy’n mynd i’r afael benben â rhwystrau i gyfranogiad a chynhwysiant yn y celfyddydau. Mae’n cydnabod bod diwylliant a’r celfyddydau’n ganolog i bolisi cyhoeddus ac na ellir eu cyflawni oni roddwn ein cymunedau wrth galon ein gweledigaeth neu roi awdurdodau lleol a chyrff cymunedol ar waith.

Rhaid i’n cyrff celfyddydau cenedlaethol wneud mwy o ddefnydd o’n talentau cartref yng Nghymru. Mae ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ yn amlinellu cyfraniad y cwmnïau cylch gwaith cenedlaethol i gefnogi datblygiad o’r gwreiddiau a’u gweithgaredd mewn addysg ac ymestyn i’r gymuned. Mae ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ yn sefydlu cytundebau rhwng cyngor y celfyddydau a’r holl gwmnïau cylch gwaith cenedlaethol ar eu gwaith estyn allan yn ogystal â faint o deithio a wnânt gyda chynyrchiadau canolog. Bydd y symudiad hwn yn allweddol i feithrin talentau cartref. Er enghraifft, mae theatr deithiol symudol Clwyd Theatr Cymru wedi cwblhau taith chwe wythnos i dair canolfan anghelfyddydol yn y Gogledd a thair yn y De. Yn ogystal â theithio i ganolfannau hamdden, sy’n denu pobl na fyddai o reidrwydd yn mynd i theatr, mae’r adran addysg yn Clwyd Theatr Cymru wedi datblygu amrediad o wasanaethau, i ysgolion yn y Gogledd yn bennaf, wedi eu canoli ar weithgareddau cynhyrchu’r cwmni. Mae’r rheini’n cynnwys theatr-mewn-addysg broffesiynol, gweithdai, gweithgareddau a phecynnau gwaith cysylltiedig â chynyrchiadau, theatr ieuenctid, dawns ieuenctid, cyrsiau a gweithdai cyhoeddus mewn canolfannau ledled yr ardal a gwasanaeth cyngor a chyswllt addysg.

Mae Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru yn gwneud gwaith tebyg hefyd. Yn Abertawe, mae’r cwmni bellach yn ei bumed flwyddyn o raglen sy’n cynnwys dros 200 o bobl ifanc o bob cefndir mewn cynyrchiadau o safon gyda hyfforddiant gan staff y cwmni opera, cyngherddau gan gorws y cwmni, a gweithdai addysgol mewn ysgolion. Mae opera ieuenctid y Cwmni Opera Cenedlaethol yn gweithio yng Nghaerdydd hefyd, ac mae cynlluniau’n datblygu’n dda ar gyfer gwaith tebyg yn y Gogledd. Mae’r cwmni opera’n arwain drwy esiampl, drwy fynd â’i waith allan i’n cymunedau mwyaf difreintiedig. Yr wyf wedi edmygu ei waith ym Mlaenau Gwent yn ysgolion cyfun Nant-y-glo, Abertyleri a Thredegar.

Gall cynnwys pobl yn y celfyddydau o oed cynnar roi buddiannau enfawr, ac yr wyf wedi gofyn i gyngor y celfyddydau sefydlu cronfa gelfyddydau ieuenctid. Aiff â hyn yn ei flaen yng nghyd-destun ei strategaeth ddatblygu pum mlynedd i’r celfyddydau, a cheir lansiad swyddogol yn ddiweddarach eleni. Mae ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ yn cydnabod fod yn rhaid inni sicrhau y gall ysgolion fanteisio i’r eithaf ar y cyfleoedd sydd ymhlyg yn y cwricwlwm a darparu cyfleoedd pellach gan gynnwys profiad a chysylltiad yn rheolaidd â’r celfyddydau proffesiynol.

Mae cyngor y celfyddydau’n cynyddu cefnogaeth i bob ffurf ar gelfyddydau. Rhoddwyd tua £500,000 o arian loteri yn y cylch terfynol o geisiadau am y flwyddyn ariannol ddiwethaf. Mae’r prosiectau hyn yn cynnwys gwaith i ddatblygu’r Côr a Cherddorfa Ieuenctid Genedlaethol Cymru, Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC a phrosiectau gyda Cherddoriaeth Gymunedol Cymru. Mae’r gronfa datblygu cerddoriaeth wedi ymrwymo i ddarparu £8 miliwn dros dair blynedd drwy’r cynllun grantiau cynnal addysg a hyfforddiant. Estynnwyd y cynllun am flwyddyn arall ac yr ydym yn ystyried sut i ddatblygu cynlluniau i’r dyfodol.

Mae sefydliadau fel Cerddoriaeth Gymunedol Cymru, sy’n derbyn arian oddi wrth Gyngor Celfyddydau Cymru, y Loteri Cenedlaethol a Sefydliad Cerddoriaeth Gymreig, yn chwarae rhan bwysig o ran meithrin cerddorion ifanc ac maent yn allweddol o ran helpu i adeiladu’r isadeiledd angenrheidiol i wneud hynny’n fwy effeithiol ac i gynnal talent gerddorol yn ein cymunedau.

Elfen allweddol arall o ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ yw amrywiaeth ddiwylliannol. Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi ymrwymo i hyrwyddo cyfle cyfartal a rhoi mynediad i’r celfyddydau i bawb. Yr wyf yn ymwybodol fod rhwystrau sy’n peri nad yw gweithgareddau diwylliannol ar gael i bawb ac yr wyf yn arbennig o awyddus i sicrhau bod ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ yn cyfrannu at wella’r cyfleusterau sydd ar gael a sicrhau mynediad i weithgaredd diwylliannol i holl bobl Cymru.

Disgwylia’r Llywodraeth i’r holl gyrff cyhoeddus diwylliannol a noddir ganddi weithio gydag ymarferwyr mewn cymunedau croenddu a lleiafrifoedd ethnig i sicrhau eu bod yn deall anghenion y cymunedau hyn yn llawn ac yn cynllunio polisïau i ateb yr anghenion hynny. Yn y ddemocratiaeth gyfoes ac aeddfed hon, mae’r awydd hwn yn cydeistedd yn gyfforddus â’n penderfyniad i drysori a gwarchod ein harwahanrwydd. Mae Llywodraeth y Cynulliad wedi ymrwymo hefyd i geisio mwy o bobl ddu ac o leiafrifoedd ethnig i ymgeisio am aelodaeth o gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad ac i sicrhau cydnabyddiaeth briodol i dreftadaeth pob cymuned yng Nghymru. Rhaid inni gefnogi dwyieithrwydd, amlddiwylliannaeth a chyfleoedd cyfartal, sicrhau bod y celfyddydau a diwylliant yn helpu mynd i’r afael ag anfantais gymdeithasol, hwyluso mynediad at ein cyfoeth diwylliannol, hyrwyddo a chefnogi mynediad a sicrhau y gwasanaethir cymunedau du a lleiafrifoedd ethnig yn briodol gan bob corff diwylliannol ac y cânt gynrychiolaeth briodol.

Ategwn strategaeth cyngor y celfyddydau ar amrywiaeth ddiwylliannol. Ddydd Gwener diwethaf yn Sefydliad y Glowyr, y Coed Duon, lansiais gynllun ariannu amrywiaeth diwylliannol y cyngor, a wnaethpwyd yn bosibl drwy £150,000 ychwanegol a ddarparwyd gan Lywodraeth y Cynulliad. Mae ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ yn cydnabod yn gryf fod gweithgareddau celfyddydol a diwylliannol yn gwneud cyfraniad sylweddol a chynyddol i economi Cymru. Yr oedd trosiant y diwydiannau celfyddydol a diwylliannol yn fwy nag £1 biliwn yn 1998 pan weithiai 29,000 o bobl yn y sector yng Nghymru. Bydd y ffigurau hynny’n uwch byth erbyn hyn. Mae Awdurdod Datblygu Cymru a chyngor y celfyddydau wedi sefydlu fforwm economaidd i’r diwydiannau creadigol a rhoddir ystyriaeth lawn i’r sector hwn yn y cynllun gweithredu entrepreneuriaeth. Yr wyf hefyd wedi gofyn i gyngor y celfyddydau sicrhau bod ei gronfa ddata celfyddydau ar gyfer Cymru’n cynnwys manylion pob cwmni a digwyddiad ac yn cysylltu’n effeithiol â system reoli cyrchfannau arfaethedig Bwrdd Croeso Cymru.

O ran cyllid, mae cyngor y celfyddydau wedi cael cynnydd o bron £3 miliwn eleni ar ben y cynnydd o £1.9 miliwn a oedd wedi’i gynllunio’n barod. Daw hyn â chyfanswm ei gymhorthdal oddi wrth y Cynulliad i £20.8 miliwn. Bydd hynny’n ei alluogi i gynyddu ei lefel o gefnogaeth i bob agwedd ar y celfyddydau yng Nghymru a hefyd yn sicrhau bod £2 miliwn y flwyddyn yn ychwanegol ar gael i’r celfyddydau y tu allan i Gaerdydd pan ddaw Canolfan y Mileniwm i fodolaeth. Mae cyngor y celfyddydau wedi cynyddu cefnogaeth i’w holl gleientau refeniw eleni o 15 y cant. Mae’n dda gennyf adrodd fod cynllun gweithredu ailstrwythuro cyngor y celfyddydau bellach wedi’i weithredu. Mae’r cyngor newydd mewn sefyllfa well i ymateb i anghenion sector y celfyddydau.

Mae’r cyngor wedi sefydlu strwythur rhanbarthol i sicrhau amcanion cenedlaethol yn lleol, sy’n golygu y gall gael cysylltiad llawer agosach a mwy effeithiol gyda’i gleientau a chymunedau a bod yn ymatebol i anghenion lleol yn ogystal â rhai cenedlaethol. Fe’i llongyfarchaf ar symleiddio ac integreiddio’i gynlluniau grant gyda llai o gynlluniau, a’r rheini’n fwy cynhwysol, fel ei bod yn haws cael cymorth a chyngor a bod gweithdrefnau’n symlach i’w gweinyddu.

Mae strategaeth bum mlynedd y cyngor ar gyfer datblygu’r celfyddydau am 2002-07 yn amlinellu’i gynigion ar gyfer cynyddu mynediad at y celfyddydau ledled Cymru. Mae’r cyngor wedi cynnal cyfarfodydd ymgynghori drwy Gymru ar y cynllun, a sefydlir yn derfynol yr haf hwn. Bu’r ymgynghori’n dryloyw ac yn gynhwysol ac aeth y cyngor i gryn drafferth i sicrhau bod cymaint o bobl ag sy’n bosibl o bob agwedd ar y celfyddydau yn ogystal ag aelodau’r cyhoedd wedi’u cynnwys.

Yr wyf yn falch hefyd fod cyngor y celfyddydau’n parhau i ddatblygu’i berthynas gyda’r sector diwylliannol gwirfoddol ac y bydd yn cyflwyno gweithgor i gadw llygad ar berthnasau. Mae’r cyngor wedi ymrwymo i ehangu mynediad i sector y celfyddydau a derbyniodd 20 o sefydliadau celfyddydau cymunedol fel cleientau refeniw y llynedd. Credaf yn gryf fod gan y celfyddydau a diwylliant y grym i drawsnewid syniadau, pobl ac agweddau. Maent yn cyfrannu at adfywiad, hyfforddi ac addysg ac at annog cyfranogiad gan grwpiau difreintiedig, gan hyrwyddo cynhwysiant cymdeithasol a dinasyddiaeth weithredol. Yr ydym wedi gwneud dechrau rhagorol.

Ni chefnogaf y tri gwelliant i’r cynnig. Mae gwelliannau 1 a 2 yn ceisio cyflwyno ffyrdd o weithredu sydd eisoes yn rhan o bolisi Llywodraeth y Cynulliad. Byddai gwelliant 3 yn ein hymrwymo i oriel genedlaethol, ond mae’r amgueddfa genedlaethol ar fin cyhoeddi dogfen ymgynghorol gyhoeddus ar sut y dylid arddangos y casgliadau, ac mae’n cynnig sawl opsiwn, gan gynnwys oriel genedlaethol. Mae’n amhriodol felly i ni wneud penderfyniad ar gynigion yr amgueddfa cyn i’r cyhoedd gael mynegi barn. Cymeradwyaf y cynnig ichi heb welliannau felly.

Had you been in the Chamber exactly three months ago, on 28 February, fallen asleep, and woken up today, you would not believe that anything had changed in the meantime. This motion, among other things, welcomes the significant increase in the arts council’s budget, and agrees that the restructured arts council is in a better position to respond to the sector’s needs because of simpler procedures, the decentralisation of services, and a stronger management team.

Strangely, these same matters were discussed here three months ago. The Assembly Government is asking us to vote on a motion that has already been carried. In February, the Minister refused to support Plaid Cymru’s amendments on the basis that they were unnecessary. I suggest that if anything is unnecessary, it is today’s debate. Not only is it unnecessary, but today’s motion proves beyond doubt that the Welsh Assembly Government’s cupboard is bare. It has so few ideas and policies that it has to recycle an old debate while trying to give the impression that it has something new to offer.

Having said that, we must praise, welcome and appreciate any measures that will motivate more people to participate in the arts. No-one in the Chamber would disagree with that. Therefore, we welcome the Minister’s strategy, and support every effort to promote interest, especially among young people, in the arts at a community level.

We welcome the arts council’s progress on its five-year strategy, but Plaid Cymru wants to emphasise the importance of bilingualism in the arts, as in every other field. We are pleased with the way in which the arts council promotes the Welsh language in its actions and activities, and the purpose of our amendment is to recognise that.

We have called in the past for the points contained in amendments 2 and 3 in the name of Jonathan Morgan. Although we supported the establishment of the Wales Millennium Centre, we are just as eager to see assistance for the arts across the country, and if I remember rightly, Plaid Cymru was the first party to call for a national gallery for Wales.

‘Creative Future: Cymru Creadigol’ notes that literature has not received its fair share of support in the past in terms of creating an environment where authors can make a decent living, or motivating publishers to nurture and develop our literary talents. We hope that this can be improved. The strategy also refers to traditional music, and implies that we compare unfavourably with other Celtic countries. What are the Minister’s views on this?

I hope that strengthening the arts council’s presence across the country is a way of responding more effectively to the needs of the audience. This debate is about participation by the public, in addition to participation by creative people.

We are pleased that the council’s five-year strategy mentions opening a south-east Wales office outside Cardiff—hopefully in the Valleys. We made this recommendation in an amendment to the motion debated three months ago, but at the time, the Minister did not consider it necessary.

Cynigiaf welliant 3. Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Yr oeddwn i’n arfer bod yn ddyn ifanc corfforol—

Yr wyf yn synnu y gallwch gofio mor bell yn ôl â hynny.

Nid oedd gennyf ddiddordeb mewn sefyll a syllu, ond cyflwynodd dirgelwch a hud yr ardd elfen esthetig i’m bywyd. Fy ngwraig oedd yn gyfrifol am hyn, ac am fy mwnglera cynnar clogyrnaidd a chwithig ym myd celf. Nid oeddwn wedi mynd ymhell i lawr y ffordd hon pan ofynnodd fy arweinydd grŵp imi fod yn llefarydd y Ceidwadwyr yn y Cynulliad ar y celfyddydau. Nid wyf erioed wedi dibynnu cymaint ar fy ngwraig, sydd, drwy lwc, yn dipyn o awdurdod ar y pwnc.

Mae gan Gymru hanes diwylliannol anhygoel o gryf, ac yr wyf yn amau—er na allaf wybod hyn fel ffaith—fod mwy o bobl yng Nghymru nag mewn unrhyw ran arall o’r Deyrnas Unedig yn sylweddoli fod diwylliant yn beth da. Amheuaf hefyd ein bod yng Nghymru’n deall, fwy nag unrhyw ranbarth arall, mai rhywbeth i bawb yw celf; nid dim ond i’r cefnog neu’r bonedd. Er hynny, nid ydym wedi bod mor glyfar o ran manteisio ar ein hetifeddiaeth ddiwylliannol a defnyddio’n cyfoeth diwylliannol i edrych allan ar y byd. Nid ydym wedi llawn amgyffred potensial economaidd yr etifeddiaeth a chyfoeth diwylliannol hwn. Hyd yn oed heddiw, mae cainc o Gymreictod mewnblyg sy’n credu y gall warchod ei hetifeddiaeth drwy adeiladu’r hyn sy’n cyfateb i Glawdd Offa’n hoes ni. Dyma feddylfryd sy’n gweld cadarnleoedd fel bynceri.

Fodd bynnag, credaf fod pethau’n newid.

Mae mwy o ymdeimlad o bwrpas o ddefnyddio ein diwylliant i godi safle Cymru yn y byd. Yn fy marn i—a gobeithio na chaf fy nghollfarnu am ddweud hyn—mae’r ehangu gorwelion hwn ar ein rhan yn tarddu i raddau helaeth o ddatganoli.

Cefnogwn y cynnig hwn, a gobeithiwn y gwnaiff Aelodau gefnogi ein gwelliannau, ond os yw ein gwrthwynebwyr gwleidyddol yn ddigon surbwch i atal eu cefnogaeth, cefnogwn y cynnig beth bynnag. Yr unig agwedd anodd i ni yw pwynt 2, lle cyfeirir at gynyddu cyllidebau i gyngor y celfyddydau. Mae Ceidwadwyr bob amser yn anniddig ynghylch mynnu cyllidebau mwy, ond mae’r ffaith mai cyfeirio at gyllideb yn y gorffennol a wneir yn golygu fod hyd yn oed y pwynt hwn yn dderbyniol gennym.

Ddwy flynedd yn ôl, credwn y dylid diddymu Cyngor Celfyddydau Cymru. Yr oedd y gymuned gelfyddydol yn ei gasáu a’i unig bwrpas ymddangosiadol oedd cynnig cyfleoedd ar gyfer arddangosiadau cyhoeddus o gecru mewnol—nid yn annhebyg i Undeb Rygbi Cymru neu dîm pêl-droed cenedlaethol Iwerddon. Fodd bynnag, mae’r sefyllfa wedi gwella. Yr ydym yn barod i dderbyn fod Cyngor Celfyddydau Cymru bellach mewn sefyllfa well i ymateb i anghenion y sector celfyddydau. Mae bodolaeth Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Iaith Gymraeg a Phwyllgor Diwylliant wedi newid pwrpas cyngor y celfyddydau, ond ar hyn o bryd, yr ydym yn fwy na bodlon iddo barhau. Derbyniaf nad yw hynny’n dweud llawer, ond mae’n dweud rhywbeth.

Yn fy mharatoadau ar gyfer yr araith hon, yr wyf wedi dibynnu ar farn fy ngwraig, barn a ddisgrifiaf fi fel fy ‘nghyngor mewnol’. Ein barn gyfun yw fod ymgais newydd ar droed i ddathlu Cymru yn y byd ac i hyrwyddo safle rhyngwladol newydd i’n cenedl. Un arwydd o’r rhyngwladoldeb diwylliannol newydd hwn yw’r bwriad i gymryd rhan yn y Biennale yn Fenis yn 2003. Cymeradwyaf yn fawr y datblygiad cyffrous hwn. Bydd yn ddiddorol clywed am drefniadau’r Llywodraeth ar gyfer sicrhau llwyddiant a sicrhau presenoldeb ystyrlon i Gymru.

Cefnogwn welliant 1 yn enw Jocelyn Davies, a gobeithiaf y gwnewch chithau gefnogi gwelliant 2. Credaf fod gwir bryder ledled Cymru fod y Llywodraeth hon yn canolbwyntio adnoddau ar gornel dde-ddwyreiniol y wlad. Rhaid inni roi sicrwydd i bobl Cymru mai ein dyhead, o leiaf, yw sicrhau chwarae teg i Gymru gyfan.

Pan roesom ein cefnogaeth i Ganolfan Mileniwm Cymru yn gynharach eleni, cynigiasom yr un math o welliant. Cafodd gefnogaeth eang gan bob plaid, gan gynnwys, mi gredaf, y Llywodraeth, sydd bellach yn gweithredu strategaethau gwahanol. Er hynny, gobeithiaf y gallwn sicrhau’r un lefel o gefnogaeth heddiw.

Gofynnaf hefyd ichi gefnogi gwelliant 3, a gobeithiaf y bydd amser i’m cyd-Aelodau ymuno yn y ddadl hon, a siarad ar hyn yn nes ymlaen.

Ni allaf honni imi gael cymorth fy ngwraig i ysgrifennu’r araith hon. Yr wyf yn meddwl y byddai hi’n fwy llafar nag y byddaf fi. Croesawaf y codiadau arwyddocaol yng nghyllideb Cyngor Celfyddydau Cymru, gan eu bod yn cyfnerthu’r codiadau a gynlluniwyd gan Lywodraeth Alun Michael. Fodd bynnag, dylem gydnabod eu bod yn bosibl oherwydd y bartneriaeth sy’n cyfrif—hynny yw, y bartneriaeth rhwng y Llywodraeth Lafur yn San Steffan a’r Cynulliad dan arweiniad Llafur yng Nghaerdydd, yn cydweithio ar ran pobl Cymru. Haelioni Gordon Brown a chefnogaeth barod Edwina Hart a wnaeth hyn yn bosibl.

Cydnabyddaf y cynnydd sylweddol a wnaethpwyd gan gyngor y celfyddydau yn dilyn cyhoeddiad allweddol adroddiad Wallace. Efallai y dylem fyfyrio ar hynny. Darparodd yr adroddiad sail ar gyfer ailstrwythuro hanfodol. Cydnabyddaf barodrwydd cyngor y celfyddydau i gofleidio newid, fel a ragwelir yn yr adroddiad. Fodd bynnag, mae rhyw gymaint o fusnes anorffenedig o ran adroddiad Wallace. A wnaiff y Gweinidog ystyried rôl, swyddogaeth, cymhwyster—yn yr ystyr ehangaf—ac amhleidioldeb cyngor y celfyddydau yn y dyfodol ac, efallai, ystyried talu i’r cadeirydd, er mwyn cynyddu ei hygrededd?

Yr oeddwn yn falch o glywed y Gweinidog yn cydnabod cyfraniad pwysig y sefydliadau cylch gwaith cenedlaethol, neu’r cwmnïau blaenllaw, y cwmnïau celfyddydau perfformio cenedlaethol neu beth bynnag y dymunwch eu galw. Mae’r strategaeth yn cydnabod eu cyfraniad pwysig i’r celfyddydau a bywyd diwylliannol yng Nghymru. Mae’r cyfraniad hwnnw’n ymwneud â chydnabyddiaeth ryngwladol, hyrwyddo rhagoriaeth broffesiynol, estyn allan i gymunedau, adeiladu cynulleidfaoedd, ymestyn a chefnogi pobl ifanc drwy gysylltiadau addysgol a darparu cyfleoedd i ddoniau Cymreig ddatblygu.

Yn wyneb pwysigrwydd y gwaith hwnnw, anogaf y Gweinidog i ystyried y modd y cyllidir y cwmnïau cylch gwaith cenedlaethol hynny yn y dyfodol. Er fy mod wedi gofyn hyn i’r Gweinidog o’r blaen, a wnaiff hi edrych eto ar y mater? Dyma gyfle i gynyddu atebolrwydd y cwmnïau cylch gwaith cenedlaethol hynny a gwneud iddynt wynebu tri phrawf y Cynulliad sef cynaliadwyedd, cynhwysiant cymdeithasol a chyfle cyfartal. Ni fyddai gwneud hynny, a rhoi sylw i’r cwestiynau cyllid—ac ariannu’r cwmnïau’n uniongyrchol, efallai—yn tanseilio gwaith cyngor y celfyddydau, gan y byddai yn dal i ymwneud â chefnogi agweddau pwysig o’r strategaeth; byddai gwneud hynny’n rhoi ffocws ychwanegol i’r agweddau a gaiff le mor flaenllaw yn y strategaeth ddiwylliant.

Dywedais yn gynharach fod y Gweinidog yn cydnabod gwaith pwysig y sefydliadau cylch gwaith cenedlaethol, gan gynnwys y Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru, Clwyd Theatr Cymru, Cwmni Dawns Diversions a Cherddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC. Fodd bynnag, rhaid inni ystyried cyflwyno sefydlogrwydd ariannol i’r cyrff hynny. Mae proses gyllidebol flynyddol cyngor y celfyddydau yn milwrio yn erbyn cynllunio hirdymor ac yn rhwystro’r cyrff hynny rhag cael y canlyniadau gorau posibl. Nid yw’n caniatáu ar gyfer rhaglen wariant cyfalaf i ateb anghenion yr adeiladau sy’n gartref i’r cyrff hynny.

A wnewch chi edrych ar drefniadau ariannu Clwyd Theatr Cymru, sy’n gweld cyfraniad anghymesur gan Gyngor Sir y Fflint at raglen a benderfynir i raddau helaeth gan gyngor y celfyddydau yn rhinwedd ei gyfraniad at y gyllideb? A gymerwch y cyfle i ddangos eich ymrwymiad i’r Gogledd? A wnewch chi gynnal trafodaethau gyda’r Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau a dangos eich dau fod ymrwymiad yr un mor gryf i’r Gogledd â’r hyn a ddangoswyd i’r De—ac fe’ch cymeradwyaf amdano—gan y buddsoddiad enfawr i adeiladu Canolfan y Mileniwm? Mae’n bryd dangos ymrwymiad cyfartal i Glwyd Theatr Cymru a chyrff eraill y tu allan i gilfach y De.

I declare an interest as I receive sponsorship to publish Welsh language books, and as Elinor, my wife, is a performing musician. Had Elinor written my speech, perhaps my contribution would be greater. However, I am responsible for writing my own speeches.

I am pleased to contribute to the debate, as today is an important day for me, and a special day for my constituency. The Government announced today that it has given its blessing to the Wales Tourist Board grant for the Victoria Dock arts centre in Caernarfon. I am grateful to Andrew Davies and his colleagues. The project will cost almost £6 million, and the centre will open in July 2004. The centre will, therefore, be well placed to collaborate with the millennium centre in Cardiff—a theme mentioned by Tom. I hope that millennium centre performances will tour the Victoria Dock centre in Caernarfon, and other centres around Wales, including centres in Mold, Aberystwyth and Swansea. I also hope that the performing groups housed at the Victoria Dock centre in Caernarfon will be able to come to Cardiff to perform. That will be beneficial to them and to the population here. I hope that the £2 million a year allocated by Edwina from the fund will be used to promote such activities.

I emphasise the value of the contribution the arts make to the economy. That has been acknowledged by the Economic Development Committee, the Welsh Development Agency and the Wales Tourist Board. As has been said, the creative industries in Wales are significant, with a turnover of over £1 billion a year. One in 40 workers is employed within these industries.

How can we promote and expand these economic and cultural opportunities? We must take three steps. First, we must spark interest, particularly among young people. The use of arts within our schools is key to that work. Secondly, we must nurture and train our talent. The training system and the trainers must be accessible to people in their own areas, and without financial barriers. Thirdly, those who have developed their talents must use them to create economic and cultural advantages.

In terms of sparking interest among people with artistic abilities, we must consider building on their talents to create employment, which could possibly be part time at first. Perhaps we need schemes to enable people to leave their day jobs on a part time basis in order to develop their cultural interests. That could then be extended to full time work. Could these people move on to establish their own businesses? Reference has been made to our entrepreneurship scheme. We must develop that scheme if it is to have a direct influence in this field. I hope that that will be done, and that the forum to which Jenny referred will help to secure that.

In order to promote development, we must have a framework of financial support that is not wholly reliant on private sponsorship alone, because that cannot be relied upon in the long term.

I welcome the schemes to promote education and to develop the talents of individuals and groups, which the Assembly participated in developing. We must convert this into talents that can flourish in the business sector. This is the challenge to the Assembly: I hope that the attention, the resources and the support framework can be given to those who have a talent so that they and society can benefit from that talent, and that quality of life is enhanced as a result.

Croesawaf y cyfle i siarad eto ar gyfranogiad yn y celfyddydau. Nid dyma’r tro cyntaf inni drafod hyn; mae llawer ohonom yn bryderus ynghylch cyfranogiad yn y celfyddydau mewn cymunedau difreintiedig ers cryn amser. Canolbwyntiaf ar y cymunedau hynny. Yn fy nadl fer ar ariannu cymunedol ym Mawrth, dywedais fod problem mewn cymunedau difreintiedig o ran tynnu’r arian i lawr oddi wrth sefydliadau fel y Loteri Cenedlaethol a Chyngor Celfyddydau Cymru. Erbyn 4 Mawrth, dim ond £4 miliwn o arian loteri oedd wedi’i wario yn fy etholaeth i, Ogwr, o’r dros £503 miliwn yng Nghymru.

Yr oedd rhan o’r £4 miliwn ar gyfer prosiectau celfyddydol wedi’i phrisio ar ychydig dros £800,000. Mae hyn yn cymharu â £6.5 miliwn yng Ngheredigion, er enghraifft, a bron i £34 miliwn i bedair etholaeth Caerdydd. Yn ystod 2000-01, derbyniodd fy etholaeth i £747,000 o arian loteri o gymharu â bron i £65 miliwn a wariwyd ledled Cymru. Yn ystod yr un flwyddyn honno, cymeradwyodd Cyngor Celfyddydau Cymru grantiau o ddim ond £90,000 i’m hetholaeth i, o gymharu â chyfanswm o £13 miliwn i Gymru gyfan. Y canfyddiad ymhlith y grwpiau cymunedol, y gweithwyr cymunedol a’r gwirfoddolwyr y siaradaf fi â hwy yw fod cyngor y celfyddydau yn gorff elitaidd. Er hynny, gobeithiaf yr aiff y mesurau a ddisgrifiwyd gan Jenny heddiw beth ffordd i sicrhau y caiff cymunedau difreintiedig eu cyfran deg o gyllid.

Mae problem glir gyda gallu cymunedau a gobeithiaf y bydd y fenter Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn helpu i unioni hynny. Mae arnaf eisiau cyd-ymdrech i chwalu’r muriau sydd yn rhwystr i gymunedau ar hyn o bryd, i sicrhau y daw ceisiadau gerbron, a bod y ceisiadau hynny ar gyfer prosiectau sy’n ateb y meini prawf perthnasol ac a all fynd yn eu blaenau’n llwyddiannus.

Siaradaf am arlunio yng Nghymru. Mae gennym draddodiad gwych yn y celfyddydau gweledol yng Nghymru, ond caiff ei ddibrisio’n aml. Ddydd Sadwrn diwethaf, rhedodd The Times erthygl fawr ar gelfyddyd Cymru. Y pennawd ardderchog oedd ‘Jubilee show of ‘Old Masters’ from Wales’. Soniai am ddadeni mewn arlunio Cymreig, ac arlunwyr modern megis Syr Kyffin Williams. Mae gennym lun gwych ganddo yn y Siambr, o’r Wyddfa yn y gaeaf. Mae golygfa wledig yr un mor hyfryd ganddo, o’r Wyddfa yn yr haf, yn crogi yn un o’r ystafelloedd pwyllgor. Enwyd arlunwyr eraill fel Brendan Burns, Iwan Bala, Deborah Lloyd, Vivienne Williams, David Humphreys, Stan a Judith Rosenthal a Nicholas Evans i gyd mewn papur newydd cenedlaethol. Dyna ddangos gallu celfyddyd Cymru i synnu a swyno. Er hynny, nid yw’n rhywbeth a welir yn gyffredin yng Nghymru. Yn wir, mae pob un o’r arddangosfeydd y cyfeiriwyd atynt, namyn un, ar ddangos ar hyn o bryd mewn orielau yn Lloegr. Mae hynny’n siomedig.

Fodd bynnag, rhoddodd yr erthygl yn The Times glod arbennig i’r arlunydd Will Roberts, sy’n enedigol o Gastell-nedd. Yr wyf yn arbennig o falch, gan fy mod innau o Gastell-nedd, o ddarllen am ei enwogrwydd a’r gwerthfawrogiad ohono. Mae’n ennill enw rhyngwladol erbyn hyn. Mae enghraifft dda o’i waith ar y wal yn y neuadd, ‘Hen Ŵr ag Oriawr’. Mae ar y chwith wrth ichi adael y Siambr. ‘The first of Wales’s “Old Masters”’ oedd disgrifiad The Times o Will Roberts.

Dyna anrhydedd o fri. Fodd bynnag, mae’n eironig fod yn rhaid ichi ddod i’r Cynulliad Cenedlaethol i weld llawer o’r gwaith celf bendigedig hwn na welir mewn casgliad cyhoeddus cydlynol yn unman yng Nghymru.

A bod yn deg, dylem dalu teyrnged i Lyfrgell Genedlaethol Cymru ac Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru, gan y gwnânt waith rhagorol i hyrwyddo’r celfyddydau gweledol yng Nghymru. Sylwais fod y Gweinidog yn sôn fod y posibilrwydd o gael oriel genedlaethol ar safle ar wahân yn agored i ymgynghoriad cyhoeddus. Dylai’r Gweinidog roi arweiniad a gwneud penderfyniad polisi. Mae’n iawn i’n hasiantau ymgynghori ar bolisi cyhoeddus, ond dylem fod yn gwthio’r cwch i’r dŵr. Gallai oriel genedlaethol ddal casgliad rhyngwladol, ond gallai hefyd gyflwyno i bobl Cymru a’r byd gasgliad thematig a chronolegol o gelfyddyd Gymreig.

A fyddech yn cynnwys yr Amgueddfa Gelf Fodern ym Machynlleth, yn y Tabernacl, sydd, mewn adeilad bach, yn dangos gwir ardderchowgrwydd celf Cymru ac yn rhoi rhyw syniad inni o beth y gallai oriel genedlaethol fod?

Gallai orielau o’r fath fod yn rhan o fudiad yr oriel genedlaethol. Er fy mod yn credu’n gryf mai Neuadd y Ddinas ddylai fod y prif safle—dyna’r safle a ddewiswn i, yn amodol ar ymgynghoriad a’r gallu i brynu—byddai’n bwysig cael orielau allanol yn gysylltiedig â’r oriel genedlaethol.

Os rhagamcanwn—[Torri ar draws.]

Gan fod cymaint o bobl yn dioddef drwy Gymru gyfan oherwydd tlodi, pam y mae’r Blaid Geidwadol—a gafodd weddnewidiad y penwythnos diwethaf ac sydd i fod i ofalu am bobl—eisiau tywallt mwy o filiynau o bunnoedd i brosiect yng Nghaerdydd? Mae rhai pobl yng Nghymru wedi’u hallgáu ac yn dioddef amddifadedd mawr. Sut allwch chi gyfiawnhau gwario mwy?

Byd y syniadau yw celfyddyd ac os cymerwn ein hunain o ddifrif, mae gennyf weledigaeth i’w gyflwyno fel byd mwy cydlynol, gwneud Cymru’n ganolog iddo, sefydlu oriel genedlaethol a gofyn i bobl ddod i Gymru a Chaerdydd i weld ei chasgliad arbennig. Gallent wedyn ymweld â’r safleoedd a ysbrydolodd y gwaith celf, sef Cymru ddiwydiannol, Eryri ac ati. Dyna fy ngweledigaeth. Byddai’n agwedd fendigedig ar ein cenedligrwydd pe caem yr oriel genedlaethol hon o’r diwedd.

O ran cyfranogiad yn y celfyddydau, nid yn unig y mae gan Gymru draddodiad eithriadol ond heb ei werthfawrogi—gartref, o leiaf—yn y celfyddydau gweledol, ond mae’r traddodiad hwnnw wedi’i seilio’n gadarn yn y gymuned. Yr oedd Will Roberts yn fferyllydd ac felly’n arlunydd rhan-amser ar un olwg. Glöwr oedd Nicholas Evans, a pheintiai’n bennaf wedi iddo ymddeol, fel y gwnâi Kyffin Williams. Yr oedd gan y bobl hyn wreiddiau yn eu cymunedau. Gallwn roi anogaeth fawr i bobl Cymru yn y traddodiad Eisteddfodol i ymwneud â’r celfyddydau, nid yn unig gelfyddyd gymunedol, ond celf a all gyrraedd allan i’r llwyfan rhyngwladol.

Yn olaf, a gellir ystyried hyn fel fy ehediad dychymyg olaf, y caf fy saethu i lawr mewn fflamau amdano, dylai’r Cynulliad ystyried rhoi gwobr neu fedal flynyddol genedlaethol am y celfyddydau gweledol. Mae arnom eisiau arwain y byd yn y celfyddydau gweledol a gallwn wneud hynny. Os dechreuwn gyda sefydlu oriel genedlaethol, byddwn ymhell ar ein ffordd i lwyddiant.

Yr wyf yn falch o siarad ar y ddadl hon oherwydd os ydym am wneud gwahaniaeth i bobl, dyma’n cyfle. Clywaf lawer o falu awyr ynghylch bod eisiau cynnwys pobl sy’n byw mewn amgylchiadau tlawd; rhaid i’r strategaeth hon weithio tuag at gyflawni hynny. Gobeithiaf y gwnaiff cyngor y celfyddydau symud ymlaen o’i agwedd ‘mi wnaiff y tro’ flaenorol, a welais yn fy ardal i. Yr wyf wedi cyfarfod â’i Brif Weithredwr, Peter Tyndall, ac mae’n wrandäwr ac yn arweinydd ymarferol. Mae’n arfer ymweld ag ardaloedd difreintiedig, sydd yn gadarnhaol.

Mae llawer iawn i’w wneud o hyd mewn cymunedau difreintiedig—nid yn unig yn fy ardal i ond ledled Cymru. Rhaid inni bryderu am yr ardaloedd hynny. Yr oeddwn yn falch i’r Gweinidog grybwyll ymweliadau’r Cwmni Opera Cenedlaethol â’r tair ysgol gyfun ym Mlaenau Gwent, a diolchaf iddi am hynny. Fodd bynnag, bydd angen miliynau o bunnoedd eto i adfer y cydbwysedd o safbwynt buddsoddi diwylliannol yng Nghymru.

Talaf deyrnged i’m hawdurdod lleol, Cyngor Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent, na allaf ei ganmol ddigon oherwydd y mae’n gryf ar gelfyddydau a hamdden. Mae’n cario’r baich hwn mewn cymuned ddifreintiedig ac mae arno angen mwy o gefnogaeth yn ei ymdrechion i hwyluso mynediad i’r celfyddydau; gwna hynny ar hyn o bryd ar gyllideb gyfyngedig ac edmygaf hynny. Rhaid i Gadeirydd y Pwyllgor Diwylliant, Rhodri Glyn, sicrhau bod cyngor y celfyddydau yn canolbwyntio ar yr ardaloedd hyn oherwydd mae yntau’n cynrychioli rhai ohonynt ac yn deall fy mhwyntiau. Edrychaf ato ef fel gwarchodwr chwarae teg. Mae’r ddyletswydd honno ar bawb yma. Ni sefydlwyd pwyllgorau archwilio er mwyn i ni gael cyfnewid ystrydebau, ond er mwyn inni ddarganfod beth sy’n mynd ymlaen a chynrychioli pobl drwy Gymru gyfan, nid dim ond yn ninas Caerdydd. Dyna fu un o’n gwendidau ni.

Felly, beth a wnawn ni ynghylch ardaloedd a chymunedau difreintiedig y tu allan i’r brifddinas hon o safbwynt y celfyddydau? Mae’n rhaid fod gwelliannau’r Ceidwadwyr a gyflwynwyd gan Ewythr Mott yn gwneud iddo deimlo’n anghyfforddus o gofio ei fod wedi dweud ei fod yn credu mewn dosbarthu adnoddau’n decach, rhywbeth yr wyf yn ei barchu amdano. Fodd bynnag, mae’n cael ei wneud yn gocyn hitio o orfod cyflwyno’r gwelliannau hyn.

Rhagrith noeth yw gwelliant 2, o gofio’u cefnogaeth lawn i ddatblygiad y tŷ opera a’i gyllideb o £56 miliwn yn wyneb gwrthwynebiad mawr yng Nghymru.

You whinge about the millennium centre almost every time you mention the arts. How do you reconcile that with the billion pounds or so that the London Labour Government wasted on the Millennium Dome? Would some of that money not have been welcomed in your constituency?

Yr oedd yr arian a wastraffwyd ar y Dôm yn Llundain yn warth. Nid wyf yn amddiffyn hynny. Fodd bynnag, mae’r ffaith i chi bleidleisio dros y gyllideb £56 miliwn i adeiladu canolfan y mileniwm yn warth hefyd. Holwch farn pobl Conwy, nid fi, oherwydd maent hwy’n gofyn cwestiynau amdanoch chi, Gareth. Mae’n ffaith fod £56 miliwn o arian cyhoeddus yn cael ei roi i adeiladu’r ganolfan—yr wyf wedi gwneud y symiau—a chymerwyd £10 miliwn oddi wrth gyngor y celfyddydau.

Mae gwelliant 3 yn hynod. Mae ar y Ceidwadwyr, gyda’u hagenda gudd, eisiau oriel genedlaethol. Dyma un o ddau yn unig o’u polisïau yn y Cynulliad. Hela llwynogod oedd y cyntaf ac oriel genedlaethol yn Neuadd y Ddinas yw’r ail.

Cyn i’r Aelod symud ymlaen at yr oriel genedlaethol, sy’n rhywbeth y mae arnom i gyd ei angen, a wnaiff ein hatgoffa pam y cafodd ei ddiarddel o’r grŵp Llafur? Onid oherwydd ei safiad ar Ganolfan y Mileniwm ydoedd? Gofynnaf hyn rhag ofn i rywun gael yr argraff nad yw’r weinyddiaeth Lafur/Ryddfrydol o’i phlaid.

Mae’n ffaith hanesyddol nodedig y cefais fy niarddel o’r grŵp Llafur am bleidleisio yn erbyn canolfan y mileniwm a’r gyllideb £56 miliwn. Credodd miloedd o bobl yng Nghymru fy mod wedi gwneud y peth iawn. Felly, nid wyf yn anhapus ynglŷn â’r digwyddiad hwnnw ac mae fy mhlaid yn yr etholaeth a phobl Blaenau Gwent yn enwedig yn credu fod yr hyn a wneuthum yn iawn.

Bydd pobl Blaenau Gwent a llawer o etholaethau eraill yn fy nghefnogi pan ddywedaf fod y Torïaid wedi codi mater oriel gelf ond nad ydynt wedi sôn am ysbyty plant heddiw. Soniasant amdano’n ddigon ffuantus pan oeddem yn trafod adeilad newydd y Cynulliad ac ni soniasant amdano o gwbl pan oedd arnynt eisiau £56 miliwn ar gyfer y tŷ opera. Mae’r ffaith nad ydynt wedi sôn amdano heddiw’n dangos eu rhagrith am ddefnyddio cysyniad mor wych ag ysbyty plant fel syniad ffwrdd-â-hi. Yn awr mae arnynt eisiau £50 miliwn arall i adeiladu oriel gelf yng Nghaerdydd. Mae Aelodau o bob plaid sydd efallai’n cefnogi hynny. Ni fyddai pobl Cymru’n—

Deuaf â grwpiau o’m hetholaeth o gwmpas yr adeilad hwn, sydd ar hyn o bryd yr oriel gelf fwyaf yng Nghymru fwy na thebyg. Mae gennyf chwe darn o gelfyddyd yn fy swyddfa’n aros i gael eu harddangos yn y neuadd gan arlunydd o Sir Benfro o’r enw Stan Rosenthal, sy’n gyfaill da imi a chafodd ei weithiau celfyddydol eu harddangos yr wythnos hon—[Torri ar draws.] Nid masnacheiddiwch mohono. Mae’n rhaid arddangos gwaith arlunydd o fri yn yr adeilad hwn pan ddylid ei arddangos mewn oriel gelf genedlaethol. Oni chredwch y dylem gael gweledigaeth ar gyfer oriel gelf a rhoi honno yn ei lle cyn gynted ag y bo modd?

Deuaf at hynny mewn munud. Yr wyf yn drist am y sefyllfa honno.

Yr wyf yn ceisio, ond torrwyd ar fy nhraws. Ni fyddai pobl Cymru’n derbyn datblygiad celfyddydol arall ar gost o filiynau o bunnoedd yn y brifddinas ar draul gweddill Cymru. Nid wyf yn erbyn datblygiad o’r fath, ond nid yw’n dderbyniol ei adeiladu yng Nghaerdydd ar draul gweddill Cymru. Fodd bynnag, os dymuna’r Llywodraeth fynd yn groes i’r farn gyhoeddus—fe’ch atgoffaf am y miloedd o ddarllenwyr y Welsh Mirror a ysgrifennodd lythyr am y mater—yna cynigiaf fformiwla heddiw. Am bob miliwn o bunnoedd a roddir i gyfleuster hamdden cenedlaethol mawr yng Nghaerdydd, dylai’r Llywodraeth sefydlu cronfa i wario miliwn o bunnoedd cyfatebol mewn unrhyw ran arall o Gymru fel Ogwr, Blaenau Gwent a’r Rhondda fel y caiff yr arian ei rannu â holl bobl Cymru. Dyna beth sydd arnom ei eisiau. Os cewch eich cau allan heb unrhyw gyfle yna mae angen rhoi’r cyfle hwnnw ichi. Dyna pam y gofynnaf i’r Llywodraeth nodi fy awgrym. Ni allwn fforddio gweld gwastraffu £50 miliwn arall ar gynllun penchwiban i ddatblygu oriel gelf yng Nghaerdydd.

in Welsh First, I would like to respond to Peter Law’s important comments that Members who represent constituencies which perhaps have not received their share of the arts in the past need to ensure that the arts are visible and available in those constituencies. I was glad that towards the end of his speech Peter moved away from criticising what is happening in the capital city of Wales—we must not forget that Cardiff is the captial—but rather considered that as a challenge and an opportunity to attract investment in the arts into constituencies such as his own and mine. I assure him that I agree with him in that respect and that the subject will be raised regularly at the Culture Committee. Other members of that Committee are aware of their responsibility in scrutinising arts investment to ensure fair distribution. I am grateful to him for raising the point in a constructive manner.

in Welsh In terms of the motion before us, perhaps it rakes over old ground, but it is important ground that is also, by now, bearing fruit. I welcome ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ unconditionally. The first draft that came before the Culture Committee was unacceptable to members and was therefore criticised constructively. I pay tribute to the Minister for redrafting substantial passages and, more importantly, for the extensive consultation she undertook, not only with the Culture Committee but also with people in the arts world in order to gain a positive and constructive input. The document is a perfect example of how consultation can be constructive and creative, and tribute should be paid to the Minister for that. The document is also a basis for the development of the arts in Wales.

in Welsh I also welcome the substantial and crucial investment in the Arts Council of Wales, which, in turn, will be constructively invested throughout Wales. Restructuring within the council is also welcome. I join Peter Law in paying tribute to Peter Tyndall for his achievements in such a short period of time, and to the chair, Sybil Crouch, for the way the council has managed these changes. I accept some of Tom Middlehurst’s points, and will return to them shortly.

in Welsh On some of the Minister’s more general points, I had an opportunity to see a Clwyd Theatr Cymru performance at Neath leisure centre. I pay tribute to the company’s travelling theatre, as it is vital that people are able to go to leisure centres and halls throughout Wales and enjoy the full theatric experience. It is important to recognise and support the fact that, through this important initiative, Clwyd Theatr Cymru ensures that that happens. We also welcome the youth arts fund, along with the lottery grants.

yn Saesneg Trof at y cyhuddiad o elitiaeth a anelir at y Cwmni Opera Cenedlaethol a mentrau pwysig eraill. Cyfeiriodd y Gweinidog at y ffaith ei bod yn bwysig atgoffa Aelodau am y gwaith cymunedol pwysig a wna’r Cwmni Opera Cenedlaethol. Yn ddiweddar, dadorchuddiodd ei gynlluniau ar gyfer menter WNO MAX. Clustnodwyd cyfanswm o £500,000 ar gyfer y prosiect pwysig hwn, a phenodwyd Sarah Alexander i oruchwylio’r gwaith fel cyfarwyddwr y prosiect. Yr wyf yn siŵr y byddai pawb a gafodd gyfle i weld prosiect Katarina ym Merthyr Tudful yn cytuno ei fod yn llwyddiant diymwad. Mae menter gerddorol gwanwyn 2002 ‘Wise Eye’ yn ymgais i symbylu ac ysgogi plant ag anghenion arbennig, sydd i’w chymeradwyo. Mae opera ieuenctid y cwmni cenedlaethol yn cynnig cyfleoedd i ieuenctid Cymru gymryd rhan mewn cerddoriaeth ar y lefel uchaf bosibl. Arweiniodd y bartneriaeth â chwmni dawns Diversions at y gweithdy ysgwyd a gweiddi i blant 10 i 13 mlwydd oed, a fydd ar gael yn ystod yr haf. Mae angen symud oddi wrth y syniad fod y Cwmni Opera Cenedlaethol yn sefydliad elitaidd nad yw ond yn cynnig adloniant i’r rheini sy’n mwynhau opera.

A gaf fi ofyn tri chwestiwn penodol?

Wedi cyfeirio at ailstrwythuro pwysig cyngor y celfyddydau, a wnaiff y Gweinidog dderbyn fod problemau o hyd, a bod angen edrych yn feirniadol ar yr hyn sydd wedi digwydd? Derbyniwn y bu datblygiad, ond na foed inni feddwl fod holl broblemau cyngor y celfyddydau wedi diflannu’n sydyn. Mae mwy o waith i’w wneud. Gobeithiaf yr edrycha’r Gweinidog a’r Pwyllgor Diwylliant yn graff ar rai o’r pethau sy’n dal i ddigwydd o fewn cyngor y celfyddydau.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru’n croesawu’r ddadl hon. Mae’r strategaeth ddiwylliant, ‘Creative Future: Cymru Greadigol’, yn gam arwyddocaol ymlaen ym mywyd diwylliannol Cymru, yn enwedig o gofio’i phwyslais ar bobl ifanc, cymunedau ac amrywiaeth diwylliannol. Mae’r strategaeth yn deg yn cydnabod gwerth cynhenid y celfyddydau a gweithgareddau diwylliannol. Mae celfyddydau’n helpu i’n gwneud yn bobl well, mwy cyflawn a mwy bodlon. Mae’n bwysig annog mwy o gyfranogiad yn y celfyddydau a gweithgareddau diwylliannol, yn enwedig ymhlith pobl ifanc, gan ei fod yn cyfoethogi bywydau. Er gwaethaf yr hyn a ddywedodd Peter Law, mae llawer o bobl, o bob cefndir mewn bywyd, yn gallu ac yn dymuno cymryd rhan mewn pob math o weithgaredd celfyddydol.

Yr oedd ailstrwythuro Cyngor Celfyddydau Cymru yn hanfodol. Yr ydym wrth ein bodd, o ystyried ei phwyslais effeithiol ar gyfraniad y gymuned leol, fod Clwyd Theatr Cymru, er enghraifft, yn gwneud gwaith mor dda. Crybwyllwyd hynny eisoes. Fodd bynnag, mae arni angen mwy o gefnogaeth ariannol, fel y gwyddom ni yn y Gogledd.

Mae’r Llywodraeth bartneriaeth, wrth greu swydd y Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Iaith Gymraeg, wedi cynorthwyo bywyd diwylliannol Cymru’n fawr, fel y mae perfformiad campus Jenny Randerson fel Gweinidog. Mae mynediad am ddim i amgueddfeydd, er enghraifft, sy’n agor y drws i bobl fwynhau’r celfyddydau, yn wych. Yn 2001-02, gwariwyd mwy yng Nghymru ar y celfyddydau am bob pen o’r boblogaeth nag yng ngweddill y DU: gwariwyd £10 y pen ar y celfyddydau yng Nghymru, a dim ond £8.50 y pen yn Lloegr. Gwariodd yr Alban £9.87 a gwariodd Gogledd Iwerddon £9.80 y pen. Ar ben hynny, mae’r gyllideb ddiwylliant wedi cynyddu 11 y cant.

Yn ôl crynodeb ystadegau Cymru 2001, o’r 1,400 o bobl a holwyd yn ystod 2001 am eu gweithgareddau yn y mis blaenorol, yr oedd 21 y cant wedi mynychu’r sinema, 5 y cant wedi mynychu’r theatr, bale neu opera, 3 y cant wedi mynychu cyngerdd pop, 15 y cant wedi cymryd rhan mewn chwaraeon awyr agored, a 4 y cant wedi cymryd rhan mewn chwaraeon dan-do. Mae’r ffigurau hyn yn amlygu’r cyfranogiad isel mewn gweithgareddau diwylliannol a chwaraeon rhanbarthol yng Nghymru. Mae’r strategaeth ddiwylliant yn mynd i’r afael â hynny, a iawn hynny. Gall cyfranogi mewn gweithgareddau diwylliannol a chwaraeon roi budd yn ogystal â mwynhad. Mae cymryd rhan mewn gweithgareddau diwylliannol yn ehangu’r meddwl, ac, o safbwynt gwella iechyd, mae chwaraeon yn fuddiol ac yn gost-effeithiol. Mae’r ddau weithgaredd yn darparu cyfleoedd cymdeithasol a bywyd cymdeithasol llawn, a all helpu lleihau straen yn ogystal â hybu iechyd meddwl da a chynnal bywyd cymunedol.

Dychwelaf at y thema a ddatblygodd Janice yn gynharach, o ran annog ac ehangu cyfranogiad yn y celfyddydau, a gwerthfawrogiad ohonynt. Croesawaf y flwyddyn amrywiaeth diwylliannol yn y celfyddydau a gyhoeddwyd yng Nghymru’n ddiweddar gan y Gweinidog a Chyngor Celfyddydau Cymru. Croesawaf yn arbennig y canolbwyntio ar dargedu artistiaid o leiafrifoedd ethnig, na chafodd gynrychiolaeth deg pan ddyfarnwyd grantiau yn y gorffennol, er mwyn sicrhau y cânt y cyfleoedd y dylent. Fel cynrychiolydd etholaeth â chyfran sylweddol o boblogaeth o leiafrifoedd ethnig, croesawaf hynny.

Fel y soniodd Rhodri Glyn Thomas, mae cynllun MAX y Cwmni Opera Cenedlaethol i’w groesawu ac yn drawiadol. Mae wedi penodi cyfarwyddwr ac mae ganddo gyllideb graidd, a fydd, gobeithio, yn denu arian o fannau eraill. Mae’n cydnabod yr angen i fynd allan i ysgolion a chartrefi henoed, ac yn annog pobl ifanc i ymddiddori mewn opera, gyda’r cwmni’n darparu ongl newydd. Mae datblygiadau calonogol, a groesewir gan bawb ohonom, yr wyf yn siŵr, ond gobeithiaf y gwnaiff Cyngor Celfyddydau Cymru a’r Cwmni Opera Cenedlaethol adeiladu ar y datblygiadau diweddar a gyflwynwyd ganddynt, oherwydd mae angen gwneud llawer mwy.

Yr ydym wedi siarad yn aml yn y cyd-destun hwn am yr angen i sicrhau y caiff gweithiau celf eu gwasgaru ar draws llawer mwy o ganolfannau yng Nghymru. Mae anawsterau ynghlwm wrth hynny, ond gydag ewyllys gwleidyddol ac egni ac ymrwymiad, gellir ei wneud. Pe gallem gael gweithiau celf i mewn i’n llyfrgelloedd, ein canolfannau cymuned, ein colegau, ein hysgolion a’n canolfannau masnachol, aem â chelfyddyd at gynulleidfa lawer mwy gan annog gwerthfawrogiad a chyfranogiad llawer mwy yn y celfyddydau. Fel y dywedodd y Gweinidog, mae’n bwysig ein bod yn ysgogi awdurdodau lleol, gan fod ganddynt hwy ran bwysig i’w chwarae. Yng Nghasnewydd, bu’r awdurdod lleol yn ddychmygus a dewr wrth gyflwyno rhaglen dda o weithiau celf cyhoeddus, celf stryd a cherfluniau cyhoeddus. Yr oedd yn ddadleuol ar y pryd, ac wynebai’r holl gyhuddiadau arferol o wastraffu arian cyhoeddus pan oedd blaenoriaethau llawer uwch a materion bara menyn fel palmentydd a ffyrdd ac ati. Fodd bynnag, aeth ymlaen â’r rhaglen ac mae’r gweithiau celf cyhoeddus a cherfluniau stryd hynny’n boblogaidd yng Nghasnewydd ac yn cynyddu o ran poblogrwydd. Mae gweithiau celf fel y don enfawr o ddur coch ar lan yr afon yng Nghasnewydd yn rhoi hunaniaeth i’r dref. Bu’n ddefnyddiol yn yr ymgyrch i gael statws dinas i Gasnewydd ac mae’n gwneud datganiad ystyrlon am draddodiad a hanes y dref, gan gynnwys ei diwydiannau morwrol a dur. Mae’n waith celf ffantastig a daeth yn fuan iawn i fod yn symbol o Gasnewydd. Felly, mae’n ddefnyddiol yn nhermau marchnata. Os dengys awdurdodau lleol ddychymyg, gall budd mawr ddeillio ohono. Mae’r gweithiau celf yng Nghasnewydd yn annog pobl y dref i gymryd mwy o ddiddordeb yn y celfyddydau a bod yn fwy ymwybodol ohonynt. Bydd hynny’n arwain at gyfranogi a gwerthfawrogi yn gyffredinol.

Y mae datblygiadau diddorol, ond rhaid i lawer mwy ddigwydd. Rhaid inni sicrhau bod ein holl gymunedau’n datblygu gwerthfawrogiad o’r celfyddydau yng Nghymru, ac yn cyfranogi ynddynt. Os gallwn adeiladu ar yr hyn a ddigwyddodd eisoes, gallwn gyflawni llawer iawn dros bobl Cymru.

Mae cyfraniad Owen John Thomas yn fy syfrdanu. Mae’n anhygoel fod llefarydd Plaid Cymru ar y celfyddydau a diwylliant yn cwyno ein bod yn trafod y celfyddydau un waith bob tri mis. Nid ymddiheuraf am y ffaith ein bod yn ôl yma ddim ond dri mis yn ddiweddarach yn trafod y datblygiadau sylweddol ar hyn. Tynnaf sylw Owen at gynlluniau integredig cyngor y celfyddydau, ei gynllun amrywiaeth diwylliannol a’i gynllun datblygu pum mlynedd, pob un wedi’i lunio yn ystod y tri mis diwethaf. Prin fod ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ yn gwpwrdd gwag. Gofynnodd Owen John am fy sylwadau ar gerddoriaeth. Argymhellaf y strategaeth iddo, gan fod llawer am gerddoriaeth ynddi. Mae’n ddarllen da, a dylai Owen ei darllen ryw bryd.

Croesawaf safbwynt rhyngwladol Glyn, gan fod hynny’n bwysig. Fe’i sicrhaf fod cyngor y celfyddydau’n ariannu ein hymrwymiad i’r Biennale yn Fenis.

Dywedodd Tom fod busnes anorffenedig o ran adroddiad Wallace. Soniodd hefyd am dâl cadeirydd cyngor y celfyddydau. Mae hynny dan drafodaeth. Nid wyf yn ystyried mai cyngor y celfyddydau yw’r unig gerbyd i ddarparu cyllid i’r celfyddydau. Mae sefyllfa Clwyd Theatr Cymru dan drafodaeth, ac yr wyf wedi’i drafod â’r Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau.

Yr oedd Dafydd yn iawn i bwysleisio cyfraniad y celfyddydau i’r economi. Yr wyf yn cydweithio’n agos â’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd ar botensial y celfyddydau o safbwynt datblygu economaidd. Cyflogir oddeutu 30,000 o bobl yn y celfyddydau yng Nghymru. Gwna’r celfyddydau gyfraniad pwysig i’n heconomi. Yr wyf wrth fy modd gyda chyfraniadau Bwrdd Croeso Cymru ac Awdurdod Datblygu Cymru i Cymru’n Creu. Maent yn gyfranogwyr gweithredol ynddo. Yn ddiweddar cyhoeddodd y bwrdd croeso strategaeth twristiaeth ddiwylliannol, sy’n dangos beth yw ei agenda.

Hysbysaf Janice fod dosbarthwyr y loteri’n gwneud ymdrechion glew i edrych ar fannau lle ceir problemau o ran manteisio ar grantiau. Fodd bynnag, pe buasech chithau yn Sefydliad Glowyr y Coed Duon gyda Brian Hancock a mi nos Wener diwethaf, lle’r oedd rhai cannoedd o blant ysgol gynradd yn cyfranogi mewn diwrnod amrywiaeth diwylliannol, ni fyddech yn galw Cyngor y Celfyddydau yn elitaidd—i’r gwrthwyneb yn wir.

David, cytunaf fod hanes y celfyddydau gweledol yng Nghymru, er enghraifft, grŵp y Rhondda, yn dangos pwysigrwydd celfyddydau gweledol yn y gymuned. Fodd bynnag, mae’n ymddangos fod gwahaniaeth barn rhyngoch chi a Glyn. Dywedodd Glyn fod arno eisiau i fwy o arian fynd i weddill Cymru, a gofynasoch chi am ddarparu arian i oriel yng Nghaerdydd. Mae’r amgueddfa’n ymgynghori ar y mater, ond mae ganddi nifer o syniadau. Nid mater o adeilad yn unig ydyw, ond o beth a roddwch i mewn ynddo, yn ogystal â dod o hyd i’r arian. Peter, nid ydych yn ystyried y 70 y cant o bobl yn eich etholaeth sy’n mynychu digwyddiadau celfyddydol bob blwyddyn. Mae’n bwysig cofio hynny. Daeth Rhodri Glyn a John Griffiths â ni’n ôl at bwysigrwydd datblygu cymunedol yn y celfyddydau, sef yr hyn y gobeithiwn oedd craidd y ddadl hon.