Bydd y datganiad hwn yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i Aelodau am gyfraniad y sector llyfrgelloedd ac archifau yng Nghymru at hyrwyddo cynhwysiant cymdeithasol a dysgu gydol oes, ac yn benodol am ddau gyhoeddiad pwysig a lansiwyd gan y sector hwn yn ddiweddar. Mae’r cyntaf yn llyfryn a gynhyrchwyd gan Gymdeithas y Prif Lyfrgellwyr, sydd wedi’i anelu at wleidyddion ac sy’n tynnu sylw at y gwasanaethau a ddarperir gan lyfrgelloedd cyhoeddus a’u cyfraniad at flaenoriaethau’r Cynulliad. Yr ail yw strategaeth llyfrgelloedd a dysgu gydol oes Sefydliad Siartredig Llyfrgellwyr a Gweithwyr Gwybodaeth, sy’n pwysleisio ei ymrwymiad i weithio ym mhob math o lyfrgell i gynorthwyo a hyrwyddo dysgu gydol oes ac yn nodi ei flaenoriaethau ar gyfer y ddwy flynedd nesaf. Bydd Aelodau’n derbyn copïau cyn hir.

Ac yntau wedi sicrhau cynnydd buan mewn amryw o gyfeiriadau, mae’r sector llyfrgelloedd ac archifau’n adnodd cyffredinol unigryw sydd mewn sefyllfa dda i weithio gyda’r Cynulliad i wella bywydau pobl yng Nghymru.

Mae llyfrgelloedd yn hybu bywiogrwydd economaidd, cymunedol a diwylliannol. Hwy yw un o’r ychydig wasanaethau sy’n gallu darparu cyfleoedd dysgu gydol oes, a chanddynt brosiectau sy’n amrywio o waith maes, fel Dechrau Da, i Silver Surfers, sef y clybiau technoleg gwybodaeth a chyfathrebu i hen bensiynwyr. Mae’r archifdai lleol yn chwarae rhan hollbwysig wrth sicrhau rhyddid gwybodaeth a bod llywodraeth leol yn agored, gan ddarparu cipolwg unigryw ar hanes pobl a chymunedau.

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru’n cyfrannu’n benodol at ddysgu, gan gyfuno swyddogaethau llyfrgell, amgueddfa, sefydliad academaidd, cadwrfa cofnodion cyhoeddus a chanolfan dysgu. Mae’n datblygu gwasanaethau addysgol diriaethol a rhithwir, gan gynnwys canolfan ymwelwyr newydd, i ddiwallu anghenion myfyrwyr ysgol a choleg a dysgwyr gydol oes ac i hybu mwy o ddefnydd o gasgliadau’r llyfrgell gan sefydliadau addysg bellach ac uwch. Mae’r llyfrgell genedlaethol yn chwarae rhan flaenllaw hefyd wrth gyfrannu at Cymru Ar-lein drwy ddatblygu’r sgiliau technegol diweddaraf, drwy ddatblygu cyfarwyddiadur electronig o wefannau Cymreig a gwefannau o ddiddordeb Cymreig a thrwy weithio gyda’i phartneriaid i hyrwyddo twristiaeth ddiwylliannol.

Mae arian wedi’i ddarparu, drwy’r gronfa cyfleoedd newydd, i roi Rhwydwaith TGCh y Bobl ar waith. Bydd hwnnw’n peri i’r holl lyfrgelloedd cyhoeddus fod ar-lein, hyd y bo’n ymarferol, erbyn diwedd 2002 i ddarparu mynediad i’r rhyngrwyd a gwasanaethau TGCh eraill. Yn wahanol i rai awdurdodau yn y DU, nid oes un awdurdod yng Nghymru yn bwriadu codi tâl am y gwasanaeth hwn. Mae rhwydwaith y bobl yn rhoi cyfle i bawb yng Nghymru ddod yn e-ddinasyddion, gan ymwneud yn rhyngweithiol â llywodraeth. Bydd llyfrgelloedd cyhoeddus yn cael mynediad cyflym i’r rhyngrwyd hefyd gan y byddant yn rhan o’r rhwydwaith dysgu gydol oes band llydan i Gymru, ynghyd ag ysgolion a chanolfannau dysgu TGCh eraill. Mae’r gwasanaethau TGCh am ddim a gynigir mewn llyfrgelloedd yn cael effaith sylweddol ar y gwasanaethau sydd ar gael yn lleol, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig.

Mae menter rhwydwaith y bobl hefyd yn ychwanegu at y deunydd electronig sydd ar gael fel y gellir defnyddio’r mynediad arlein yn llawn ac yn greadigol. Mae’n bwysig bod manylion am ddiwylliant a chymdeithas Cymru—yn y presennol a’r gorffennol—a gwybodaeth gymunedol, yn electronig hygyrch. Mae hynny’n bwysig er mwyn cynhwysiant cymdeithasol a dysgu gydol oes ac yn hanfodol ar gyfer twristiaeth ddiwylliannol, yn enwedig er mwyn denu ymwelwyr rhyngwladol.

Mae chwe phrosiect mawr a leolir yng Nghymru â’u gwreiddiau yn y sector llyfrgelloedd ac archifau. Yn eu plith y mae ‘Casglu’r Tlysau’, sy’n cynnull, mewn un safle electronig ar y we fyd-eang, gasgliad anferth o ddelweddau a thestunau sydd wedi’u lleoli mewn llyfrgelloedd, amgueddfeydd, orielau ac archifdai ledled Cymru. Mae’r prosiectau hyn yn arloesi, wrth ddatblygu arbenigedd mewn digideiddio a rheoli cynnwys electronig dwyieithog o ansawdd da. Mae hyn yn gwella sgiliau TGCh Cymru a thrwy hynny ei mantais economaidd. Mae’n sail i brosiectau digideiddio diwylliannol a ariennir gan Lywodraeth y Cynulliad, yn enwedig Diwylliant Cymru Ar-lein, sef rhwydwaith o wasanaethau diwylliannol TGCh i Gymru gyfan. Mae’r sector llyfrgelloedd ac archifau’n chwarae rhan flaenllaw yn ei ddatblygiad. Bydd y deunydd diwylliannol electronig sy’n parhau i gynyddu ar gael i bawb sy’n dysgu, a bydd ysgolion yn gallu ei ddefnyddio fel rhan o’r grid cenedlaethol ar gyfer dysgu. Bydd yn cyrraedd cymunedau ledled Cymru. Bydd rhan sylweddol ohoni’n parhau i gael ei chynhyrchu a’i rheoli gan y sector llyfrgelloedd ac archifau.

Yn ogystal â hwyluso mynediad at ddeunydd drwy ddigideiddio cynnwys, mae angen cofnod cynhwysfawr, chwiliadwy, ar-lein o’r holl adnoddau llyfrgellol yng Nghymru. Mae ymchwil yn mynd rhagddi i ganfod y ffactorau perthnasol. Mae’r ymchwil yn cwmpasu daliadau argraffedig holl lyfrgelloedd cyhoeddus a holl lyfrgelloedd sefydliadau addysg bellach ac uwch yng Nghymru. Hon yw’r ymgais gyntaf i gynnal arolwg cynhwysfawr o’r adnoddau a ddarganfuwyd ym mhob sector llyfrgell yng Nghymru ac i argymell dulliau o wireddu’r weledigaeth derfynol—system neu systemau ar-lein a fyddai’n caniatáu i bob dinesydd ddarganfod adnoddau llyfrgell ledled y wlad yn rhwydd ac mewn amrantiad. Mae’r sector llyfrgelloedd yng Nghymru’n gweithio’n arloesol i ddatblygu dulliau o integreiddio’r gwahanol wasanaethau a gynrychiolant, megis addysg bellach ac uwch a llyfrgelloedd cyhoeddus, er mwyn amlhau’r mynediad at ddysgu i bawb. Mae tair partneriaeth lyfrgell draws-sectoraidd sefydledig yng Nghymru, sef Atlis yn Abertawe, Galw yn Wrecsam a Newlis yng Nghasnewydd, ac mae eraill yn cael eu datblygu. Y nod sylfaenol yw galluogi pob math o gymunedau sy’n dysgu drwy farchnata’r cysyniad bod yr holl lyfrgelloedd mewn cymuned yn un adnodd, a darparu mapiau mynediad fel y gall dysgwyr wneud defnydd llawn o’r adnoddau lleol mewn gwahanol fathau o lyfrgelloedd.

Fe ŵyr Aelodau fy mod y llynedd wedi cyflwyno’r safonau a chynlluniau llyfrgell cyntaf ar gyfer llyfrgelloedd cyhoeddus yng Nghymru, sydd â chyfle cyfartal yn thema sylfaenol iddynt, gan gynnwys darparu gwasanaethau i bobl â nam ar eu golwg. Felly, bydd llyfrgelloedd yn croesawu’r catalog cyntaf erioed o lyfrau Braille Cymraeg. Mae hyn yn rhan o wythnos hawl i ddarllen Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol y Deillion ac fe’i hariennir gan Fwrdd yr Iaith Gymraeg. Yn ôl y dystiolaeth mae’r safonau eisoes yn cymell awdurdodau lleol i ymdrin yn fwy strategol â’u llyfrgelloedd cyhoeddus. Edrychaf ymlaen at barhau i weithio gyda’r sector wrth hyrwyddo cynhwysiant cymdeithasol a dysgu gydol oes, a pharhau i roi gwybod i Aelodau am y datblygiadau newydd yn y dyfodol, gan gynnwys canlyniad yr ymgynghoriad a lansiais y mis diwethaf ar strwythur strategol a chynghorol i amgueddfeydd, llyfrgelloedd ac archifau.

This is an exciting development. Archives contain a wealth of exciting and fascinating information. They are filled with manuscripts, documents as well as local administration records of all sorts, some stretching back for centuries. We now have an opportunity to promote lifelong learning. By making use of information technology, we are opening the doors of archives to a much wider audience than old anoraks like me who have spent many a long hour in libraries studying local history. It is important that we raise people’s awareness of their history, particularly the history of their communities, so that they have a sense of belonging to the area where they live.

I believe that we now have an opportunity to create regional centres—to develop this idea. People’s interest in local history and in their ancestry is increasing. I am thinking in particular of the Valleys, which has seen hundreds of people move to different parts of the world. Centres such as these would attract tourists and generate interest in these areas. I welcome the developments in improving library services for blind people. That is important. You will be pleased to hear that I have nothing but praise today, Minister. There is an opportunity to develop this and create employment.

Croesawaf eich pwyslais ar wasanaethau archifau; yr wyf yn ymwybodol mai hwn yw’r sector a anghofir amlaf. Fel hanesydd, yr wyf yn tra gwerthfawrogi’r hyn sydd ganddynt i’w gynnig. Mae’r cysyniad o ganolfannau rhanbarthol yn un diddorol. Gallwn ystyried y mater penodol hwn mewn dau fodd. Mae datblygu canolfannau rhithwir, megis cyfleusterau ar-lein, yn golygu y bydd yn haws cael gafael ar wybodaeth, ym mha le bynnag y mae pobl yn byw. Yr ydym i gyd yn croesawu hynny. Ar y llaw arall, yr ydym yn awyddus i annog pobl i ddod i Gymru ac edrych ar ein treftadaeth ni a’u treftadaeth hwy. Mae un neu ddau o ddatblygiadau diddorol yn gysylltiedig â hynny. Cofiaf ymweld yn ddiweddar ag amgueddfa Wrecsam, lle y gellir cael mynediad at ei harchifau yn yr un adeilad. Mae pobl yn cerdded yn rhwydd o un rhan o’r amgueddfa i’r llall. Pan ymwelais â’r amgueddfa, cyfarfûm â rhywun sy’n treulio llawer iawn o amser yno’n ymchwilio i hanes Clwb Pêl-droed Wrecsam. Trodd ei ddiddordeb yn lyfr am y clwb. Yn ail, yr oeddwn wrth fy modd yn ddiweddar o fod yn gysylltiedig ag agor carchar Rhuthun—os gellir agor carchar. Mae hyn yn enghraifft dda o gyfuniad o wasanaeth archifau—bydd yr holl archifau yng nghelloedd y carchar—atyniad twristaidd a chyfleuster treftadaeth. Mae hefyd yn gyfle dysgu gwych i blant a phobl hŷn. Yr wyf yn cynghori unrhyw un sy’n ymweld â’r Gogledd i ymweld â charchar Rhuthun.

Cytunaf ag Owen fod hyn yn gyffrous. Ni ddymunaf fod yn un sy’n darogan gwae, ond yr wyf am dynnu eich sylw at enghraifft leol, a ailadroddir ledled Cymru yr wyf yn siŵr. Yn y pentref lle’r wyf yn byw, mae gennym gyfleuster gwych o’r enw Neuadd Les a Chymunedol Glowyr Pen-coed, a adnewyddwyd drwy ddefnyddio arian cyhoeddus, sy’n cynnwys ystafell TGCh. Yr wyf am ganolbwyntio ar dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Darparwyd yr ystafell ar gyfer y gymuned, ond nid yw’n gallu darparu mynediad i’r rhyngrwyd am fod y gost yn rhy fawr. Yn wahanol i’r neuadd les, gall ein gwasanaeth llyfrgell gwych sydd yn y pentref yn awr ddarparu mynediad am ddim i’r rhyngrwyd. Yr wyf am ichi fod yn ymwybodol bod ochr arall i hyn, a gofynnaf ichi ei hystyried. Efallai y gallem gwrdd i drafod ffordd ymlaen o ran cyfrannu at neuaddau lles a chanolfannau cymunedol, sydd eisoes yn darparu mynediad at TGCh.

Cymeraf eich pwyntiau o ddifrif. Un mater y mae’n rhaid inni fynd i’r afael ag ef mewn mentrau TGCh yw cyflymder y newid. Mae mentrau a sefydlwyd ddwy neu dair blynedd yn ôl fel y rhai mwyaf modern ar y pryd yn gallu cael eu gadael ar ôl gan y datblygiadau diweddaraf. Un mater sy’n codi yw’r gallu i gadw llyfrgelloedd a chanolfannau eraill, fel yr un y cyfeisiasoch ati, yn gyfoes. Byddwn yn falch o gwrdd â chi neu, os byddai’n well gennych, gallech ysgrifennu ataf, ynghylch y materion yr ydych wedi’u codi yng ngolwg y strategaeth gyffredinol.

Yr ydym i gyd yn cydnabod gwaith gwerthfawr y gwasanaeth llyfrgelloedd yng Nghymru, yn enwedig y gwasanaethau llyfrgell bychan mewn pentrefi a chymunedau mewn ardaloedd gwledig, llai. Yn eich datganiad, yr ydych yn cyfeirio at lyfrgelloedd fel un o’r ychydig wasanaethau a all ddarparu cyfleoedd dysgu gydol oes. Gobeithiaf y bydd y Llywodraeth hefyd yn ystyried defnydd mwy hyblyg a dychmygus o adeiladau ysgol fel adnodd cymunedol, gan eu bod hwythau’n cynnig cyfleoedd aruthrol i ddarparu’r cymorth TGCh a’r dysgu ar-lein y mae’r Llywodraeth yn frwd drostynt. Er bod adeiladau ysgol ar ddefnydd rhwng 8.30 a.m. a 4.30 p.m., maent yn cynnig cyfleoedd aruthrol, yn enwedig mewn pentrefi, yn hynny o beth.

Gan ddilyn sylwadau Janice Gregory, yn eich datganiad fe ddywedasoch y bydd yr holl lyfrgelloedd cyhoeddus ar-lein, hyd y bo’n ymarferol, erbyn diwedd 2002. Hoffwn gael adroddiad ar gynnydd gan y Llywodraeth ynghylch y nifer o lyfrgelloedd sydd ar-lein ar hyn o bryd, ac a ydych yn rhagweld cyrraedd y targed o gael yr holl lyfrgelloedd cyhoeddus ar-lein erbyn diwedd y flwyddyn galendr hon. Ni chredaf ei bod felly hyd yn hyn. Mae nifer o lyfrgelloedd cyhoeddus yng Nghymru, yn enwedig y llyfrgelloedd cymunedol llai, fel yr un ym mhentref Tongwynlais lle’r wyf yn byw, yn fach ac yn adnodd cyfyngedig. Nid yw’r caledwedd a’r meddalwedd ar gael i lyfrgell Tongwynlais, na’r llinellau sydd eu hangen i gyrraedd y rhyngrwyd. Mae diffygion yn y system a byddai cynnydd i’w groesawu.

Yn olaf, croesawaf waith y Llywodraeth o ran sicrhau y caiff yr holl ddysgwyr mewn ysgolion fynediad i’r rhyngrwyd drwy’r grid cenedlaethol ar gyfer dysgu. Yr wyf hefyd yn croesawu’r ffaith y bydd cynnwys diwylliannol electronig ar gael ar-lein. Mae hyn yn deillio o waith y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes a’r adolygiad o dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu mewn ysgolion. Mae cenhedloedd eraill y DU, yn enwedig yr Alban, ymhell ar y blaen yn y gwaith hwn ac, ar lawer ystyr, rhaid inni geisio’u dal. Pwysaf ar y Llywodraeth i wneud cymaint ag y gall i sicrhau ein bod yn dal y cenhedloedd eraill i ddarparu’r math o adnoddau y mae ar bobl Cymru eu hangen.

Ynghylch eich pwynt olaf, fel un a oedd yn aelod o’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes pan wnaethoch chi a Huw Lewis yr adolygiad TGCh, yr wyf yn ymwybodol o’r materion a gododd ac yr wyf wedi cadw hynny mewn cof byth ers hynny. Mae’r math o arfer da y cyfeiriwch ato o ran y defnydd o adeiladau ysgol yn bodoli—gwn am sawl ysgol uwchradd yng Nghaerdydd lle y ceir defnydd cymunedol ar y cyd o’r adeiladau. Maent yn cynnig cyfleuster sy’n seiliedig ar TGCh ac fe’u defnyddir gan y gymuned gyda’r hwyr fel canolfannau dysgu cymunedol. Mae hynny’n digwydd mewn ardaloedd gwledig hefyd. Yr un cysyniad sydd wrth wraidd arian y gronfa cyfleoedd newydd i gyfleusterau chwaraeon ysgol; mae’r arian yn gysylltiedig â’r defnydd cymunedol o’r cyfleusterau hynny, felly yr un yw’r athroniaeth sylfaenol.

Byddaf yn falch o roi adroddiad ar gynnydd tua diwedd y flwyddyn. Mae fy natganiad yn dweud yn fwriadol ‘hyd y bo’n ymarferol’—gan fod cannoedd o wasanaethau llyfrgell, nid oes sicrwydd y byddwn yn llwyddo i gael pob un ohonynt ar-lein erbyn diwedd y flwyddyn. Fodd bynnag, rhagwelir y bydd y mwyafrif llethol ohonynt ar-lein erbyn hynny, a byddaf yn anfodlon ar unrhyw wasanaeth llyfrgell nad yw ar-lein. Cyfeiriasoch at Dongwynlais. Yr wyf yn ymwybodol o’r problemau yn y fan honno ac yr ydym yn gweithio’n galed i’w datrys.

Croesawaf y datganiad. Yr wyf yn cynnal y rhan fwyaf o’m cymorthfeydd mewn llyfrgelloedd cyhoeddus, felly yr wyf yn ymwybodol o’u rôl bwysig mewn cymunedau lleol. Er hynny, ceir llawer o lyfrgelloedd nad ydynt yn cyflawni’u potensial. Mae cyflwyno TGCh yn trawsffurfio’r modd y mae llyfrgelloedd yn gweithredu ac yn denu defnyddwyr newydd. Bydd unrhyw un a ymwelodd â’r llyfrgell newydd yng nghanolfan ragorol Phoenix yn Townhill, Abertawe yn sylweddoli cymaint y mae llyfrgelloedd wedi datblygu yn y blynyddoedd diwethaf hyn.

Mae’r pwyslais ar TGCh yn eich datganiad i’w groesawu, fel y mae’r mentrau fel y catalog o lyfrau Braille Cymraeg. Maent yn bwysig o ran agor llyfrgelloedd i ddefnyddwyr newydd. Mae gan TGCh y potensial i agor llwybrau gwybodaeth newydd i bobl. Un enghraifft yw twf y gwefannau hanes lleol, y mae llawer ohonynt wedi’u symbylu gan y mynediad at TGCh mewn llyfrgelloedd. Fe’u gweithredir yn aml gan y silver surfers y cyfeiriasoch atynt yn eich datganiad. Gwn am un sydd wedi’i lleoli yn llyfrgell Llansamlet yn Abertawe. Bob tro yr wyf yn cynnal cymhorthfa yno, mae’r silver surfers lleol wrthi’n brysur yn diweddaru eu gwefan hanes lleol. Mae gwefannau hanes lleol yn dod yn fwyfwy pwysig mewn ysgolion. Gwelais un yn cael ei defnyddio mewn ysgol gynradd ddoe fel rhan o wers.

Fodd bynnag, yr wyf yn bryderus bod llawer o lyfrgelloedd lleol yn bell iawn o hyd o gyrraedd y safonau newydd ar gyfer TGCh a hygyrchedd ac o oresgyn y cyfyngiadau ffisegol. Rhaid i gynghorau lleol wario cannoedd o filoedd o bunnoedd i gyrraedd y safonau hyn. A allwch nodi unrhyw ffynonellau ariannu i helpu’r cynghorau i dalu’r costau hynny?

Yr wyf wrth fy modd o glywed am eich defnydd effeithiol o lyfrgelloedd cyhoeddus. Yr wyf fi’n cynnal cymorthfeydd mewn llyfrgelloedd cyhoeddus weithiau, ac mae hynny’n beth da gan fod modd i bobl ddarllen llyfrau wrth ddisgwyl i siarad â mi. Mae twf y gwefannau hanes lleol yn bwysig o ran y cysylltiad rhwng y genhedlaeth hŷn a phobl ifanc. Maent hefyd yn adnodd gwerthfawr a hawdd ei gyrraedd i ysgolion.

Nid yw’r safonau llyfrgell yn cyflwyno gofyniad statudol newydd, dim ond diffiniad eglurach o’r hyn y dylai’r awdurdodau lleol fod yn ei wneud eisoes. Mae gofyniad statudol iddynt ddarparu gwasanaeth llyfrgell. Gan nad oedd hyn wedi’i ddiffinio’n eglur o’r blaen, mae’n ofid imi ddweud iddi fod yn hawdd, yn ystod cyfnodau o bwysau ariannol dros y degawdau diwethaf hyn, i’r awdurdodau lleol drin y gwasanaeth llyfrgell fel gwasanaeth Sinderela. Gobeithiaf y bydd yr awdurdodau lleol, dros y cyfnod penodol o dair blynedd, yn gallu cyrraedd y safon y dylent fod wedi’i chyrraedd yn y dechrau. Mae’r safonau’n seiliedig ar y gyfundrefn Gwerth Gorau, y mae’r awdurdodau lleol wedi ymaddasu i’w chyflawni’n gyffredinol.

O ran y pwysau penodol, mae arian y gronfa cyfleoedd newydd i TGCh yn cynnwys, er enghraifft, elfen o gyllid ar gyfer hyfforddi staff. Nid yw ar gyfer caledwedd yn unig. Gellir defnyddio’r arian i hyfforddi staff, sy’n un elfen o’r pwysau a’r capasiti y mae’n rhaid inni’i hystyried. Rhaid ystyried pwysau eraill fel mynediad i’r anabl yn y darlun cyffredinol o adeiladau awdurdodau lleol, gan eu bod yn ddarostyngedig i’r gwasanaethau archwilio lleol a’r ddeddfwriaeth gyfredol ar hawliau anabledd. Rhaid inni gofio nad yw pob llyfrgell mewn adeilad hunangynhwysol; mae llawer ohonynt yn rhan o wasanaethau eraill awdurdod lleol.

I welcome the statement. How are you working with the Minister for Economic Development on heritage tourism and the possibility of developing genealogy? Such a partnership would be useful. In terms of activities in schools and the relationship with the Minister for Education and Lifelong Learning, to which you referred, I note that the Education and Lifelong Learning Committee will conduct a policy review of the school of the future in the autumn and that using schools as a resource for society in general will be an important part of that review. I suggest that it would be useful if the culture department and the Minister were to contribute to that review to see how the developments mentioned today could be co-ordinated with the concept of developing schools as a community resource. Library services are also an important part of that.

Mae cydweithredu’n digwydd mewn sawl ffordd. Bu Bwrdd Croeso Cymru’n ymgynghori ar ei strategaeth twristiaeth ddiwylliannol. Mae’n aelod o Cymru’n Creu, fy nghonsortiwm diwylliannol, a bu’n ymwneud â thrafodaethau ar ddatblygu twristiaeth ddiwylliannol.

O ran rhoi’r wybodaeth hon ar-lein, mae’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd wedi sefydlu gweithgor, sy’n ystyried datblygiad ‘Cymru Ar-lein’. Mae Andrew Green, prif lyfrgellydd y llyfrgell genedlaethol yn aelod o’r gweithgor hwnnw ac mae’n ymwneud â datblygu’r agweddau ar dwristiaeth ddiwylliannol a threftadaeth, sy’n bwysig, fel y dywedasoch.

Yr wyf yn siŵr y byddem hefyd yn dymuno cymryd rhan yn yr adolygiad ar ysgol y dyfodol.

Yr ydych wedi sôn am e-ddinasyddiaeth, a mynediad cyflym am ddim i’r rhyngrwyd mewn llyfrgelloedd ac ysgolion, a chroesawaf hynny. A wnewch ystyried cynnwys is-swyddfeydd post, gan eu bod yn gwasanaethu cymunedau mewn ardaloedd gwledig a maestrefol nad oes ganddynt lyfrgelloedd o bosibl?

Nid yw canolfannau dysgu a chanolfannau TGCh yn gysyniadau sy’n gyfyngedig i lyfrgelloedd. Mae eu lleoliad yn hyblyg. Gallai fod yn briodol, Brian, ichi ysgrifennu at y Gweinidog sydd â chyfrifoldeb dros gymunedau ynghylch y syniad hwnnw.

Gwn eich bod yn ymddiddori mewn ymchwil ar allfudo a’i phwysigrwydd wrth ddatblygu twristiaeth, fel y canfuwyd yn Iwerddon a’r Alban. Gan fod y rhan fwyaf o bobl sy’n allfudo o Gymru yn mynd o’r Cymoedd, dylem gael canolfan arbenigol yn yr ardaloedd hynny. A wnewch gefnogi menter o’r fath?

Yr wyf yn gyfarwydd â’r syniad hwn. Fe’i hystyriwyd gan y llyfrgell genedlaethol wrth sefydlu ei gwefan ‘Casglu’r Tlysau’, y rhagwelwyd y byddai’n gyfrwng i weithgaredd o’r math hwnnw. Mae’n ystyried y mater hwn yn ei thrafodaethau.

Er mwyn cydymffurfio â’r Ddeddf Cysylltiadau Hiliol (Diwygio) 2000 a’r cyfarwyddyd statudol, yr ydym yn cyhoeddi ein cynllun cydraddoldeb hiliol cyntaf heddiw, cyn y dyddiad cwblhau ar 31 Mai. Yr ydym wedi trefnu dadl lawn ar y cynllun mewn Cyfarfod Llawn y mis nesaf. Ni allem ddarparu dadl lawn ar y mater hwn yn y Pwyllgor Cyfle Cyfartal neu’r Cyfarfod Llawn cyn cyhoeddi heb beryglu cydymffurfiad â’r dyddiad cwblhau. Yr wyf yn ddiolchgar i’r Pwyllgor yn benodol am gydnabod y pwysau. Gobeithiaf y bydd y mesurau a roesom ar waith, yn enwedig yr ymrwymiad i adolygu’r cynllun o fewn 12 mis, yn cyfrannu rywfaint at sicrhau y caiff y cynllun ei drafod a’i wella drwy broses lawn a buan.

Mae’r Ddeddf Cysylltiadau Hiliol (Diwygio) 2000 yn ddeddf arloesol ac ymestynnol sydd, am y tro cyntaf, yn rhoi dyletswydd gadarnhaol ar awdurdodau cyhoeddus i hybu cydraddoldeb hiliol. Mae’r cynllun yn nodi sut y bwriadwn gyflawni ein dyletswyddau dan y Ddeddf, a wnawn fel rhan o’n hymrwymiad ehangach i hybu cyfle cyfartal i bawb.

Mae’r cynllun wedi’i ddrafftio yng ngoleuni’r cod ymarfer drafft oddi wrth y Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol, sy’n debygol o gwblhau’i daith drwy’r holl weithdrefnau seneddol angenrheidiol yr wythnos hon fel y caiff rym statudol. Rhaid i’n cynllun ddangos sut y byddwn yn hyrwyddo cydraddoldeb hiliol ac yn cyflawni llawer o ddyletswyddau penodol o ran ein swyddogaethau. Trafodaf yn fanwl y modd y bwriadwn ymdrin â’r rhain yn ddiweddarach yn y datganiad.

Mae cynhyrchu cynllun ar gyfer y Cynulliad yn ymgymeriad cymhleth am fod amrediad a nifer ein swyddogaethau’n eang o’u cymharu â’r rhan fwyaf o adrannau llywodraeth. Ar sawl cyfrif, mae ein sefyllfa’n unigryw. Yr ydym yn ymwneud â nifer fawr o feysydd polisi, gan ddefnyddio amrywiaeth eang o weithgareddau o ddatblygu polisi ac ariannu i ddeddfu a rheoleiddio. Yn ogystal â hynny, yn wahanol i’r gweinyddiaethau datganoledig eraill, yr ydym yn cwmpasu Llywodraeth Cynulliad Cymru a chynnal busnes y Cynulliad. Mae’r Llywydd, yn briodol, wedi llofnodi rhagair y cynllun, yn ogystal â Phrif Weinidog Cymru. Yr wyf yn ddiolchgar iddo am ei gefnogaeth.

Mae’r cynllun yn adeiladu ar sail yr amrediad eang o fentrau cyfle cyfartal, a gyflwynwyd gyda chymorth y Pwyllgor Cyfle Cyfartal. Mae hyn wedi rhoi sylfaen dda i ni, ond nid ydyw ond yn fan cychwyn. Mae’r cynllun yn ddogfen sy’n byw ac yn datblygu y bydd angen ei mireinio a’i chryfhau. Dros y 12 mis nesaf, byddwn yn ymgynghori’n llawn â’r cymunedau du a lleiafrifoedd ethnig ac yn parhau â’r trafodaethau â’r Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol a’r Pwyllgor Cyfle Cyfartal ynghylch y modd y gallwn wella’r cynllun. Fe’i trosir i ieithoedd eraill a byddwn yn gwneud pob defnydd o’n partneriaid fel Cymdeithas Lleiafrifoedd Ethnig Cymru-gyfan, y Cynghorau Cydraddoldeb Hiliol a’r Rhwydwaith Sector Gwirfoddol Du i sicrhau proses ymgynghori effeithiol.

Mae’r Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol wedi rhoi cyngor ac anogaeth werthfawr i ni ac yr ydym yn ddiolchgar am hynny. Mae’r comisiwn wedi tynnu sylw at lawer o feysydd lle’r oedd angen cryfhau testun y cynllun, a welwyd gan y Pwyllgor Cyfle Cyfartal yr wythnos diwethaf. Gyda’i gymorth ef, yr ydym wedi gwella’r cynnwys yn sylweddol. Bydd yr Aelodau wedi gweld y llythyr a gylchredwyd gan y comisiwn ddoe lle y mae’n datgan ei hyder y bydd y cynllun yn llwyddo i roi cysylltiadau hiliol da ar ganol gwaith y Cynulliad.

Gwnaf sylw’n fyr ar bob cwestiwn y mae’r Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol wedi ein hatgoffa’n briodol, yn ei lythyr, y dylai ein cynllun ni, fel pob cynllun, ymdrin ag ef dan y cod. Mae adrannau 3.2 a 3.3 o’r cynllun yn ymdrin â’r modd y bydd y Cynulliad yn penderfynu pa rai o’i swyddogaethau a’i bolisïau sy’n berthnasol i’r ddyletswydd gyffredinol ac i’n bwriad i ymgynghori’n llawn. Byddwn yn cynnal rhaglen asesu helaeth i’w chwblhau erbyn Ebrill 2003.

Mae adrannau 3.4 a 3.7 ac atodiad 2 i’r cynllun yn ymdrin â’r modd y bydd y Cynulliad yn asesu ac yn monitro’i swyddogaethau a’i bolisïau, gan ddefnyddio’i archwiliad cydraddoldeb, ei offeryn polisi integredig a’i weithdrefn werthuso. Rhaid inni hefyd wella ein sylfaen ymchwil a gwybodaeth a byddwn yn cynhyrchu cynllun gweithredu’n unol â hynny. Mae’r adroddiad diweddar gan ein cyfarwyddiaeth ystadegol, ‘Equality of Opportunity—A Guide to Data Sources’ yn gam cyntaf gwerthfawr.

Mae adran 3.6 y cynllun yn nodi sut y byddwn yn ymdrin â thystiolaeth nad yw ein polisïau a’n swyddogaethau’n gyson â’r ddyletswydd gyffredinol. Yr ydym wedi ymrwymo i gymryd camau lle y darganfyddir effaith niweidiol. Mae adran 3.5 o’r cynllun yn ymdrin â’r modd y byddwn yn ymgynghori â lleiafrifoedd ethnig ac yn eu cynnwys. Mae gan y Cynulliad brosesau ymgynghori datblygedig a’n nod wrth ariannu Cymdeithas Lleiafrifoedd Ethnig Cymru-gyfan yw hwyluso ein hymgynghori â chymunedau du a lleiafrifoedd ethnig. Mae adran 5.1 yn nodi sut y byddwn yn trafod cwynion.

Mae adran 3.8 yn ymdrin â’r modd y byddwn yn cyhoeddi canlyniadau a rôl bwysig iawn yr adroddiad blynyddol ar gyfle cyfartal, tra bo adran 3.9 yn trafod mynediad at wybodaeth a gwasanaethau, gan gynnwys rôl yr archwiliadau cydraddoldeb, ymrwymiad i adolygu rheolaidd gan yr Uned Polisi Cydraddoldeb ac ymgynghori â chymunedau du a lleiafrifoedd ethnig.

Mae adran 4.6 ac atodiad 3 i’r cynllun yn ymdrin â’r materion pwysig ynghylch hyfforddi a sefydlu staff, yr hyfforddiant rhaglen ymwybyddiaeth sydd ar waith ar hyn o bryd a datblygu pecynnau hyfforddi ar y ddyletswydd gyffredinol.

Fel y dywedais ar ddechrau’r datganiad, byddwn yn adolygu’r cynllun o fewn 12 mis ac yr wyf am i’r Pwyllgor Cyfle Cyfartal chwarae rhan allweddol yn yr adolygiad hwnnw. Yn ogystal â hynny, bydd o ddiddordeb i’r Aelodau fy mod wedi cwrdd â chyfarwyddwr gweithredol y Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol yng Nghymru y bore yma i ystyried sut y gallwn fwrw ymlaen â’r materion hyn. Yr wyf yn falch o hysbysu’r Aelodau y byddaf yn cwrdd â Gurbux Singh a chynrychiolwyr y pleidiau eraill y prynhawn yma er mwyn parhau â’r trafodaethau ar y mater hwn.

Mae’r cynllun yn nodi rhaglen waith sylweddol ar gyfer y 12 mis nesaf. Yr ydym wedi ymrwymo i fwrw ymlaen â’r cynllun hwn a’i wella er mwyn sicrhau bod cydraddoldeb hiliol ar ganol ein gwaith a’n bod yn gwneud cynnydd gwirioneddol tuag at gymdeithas oddefgar lle y perchir amrywiaeth. Yr wyf yn sicr y bydd yr holl Aelodau’n ymuno â mi i groesawu hyn.

Diolch i chi, Weinidog, am eich datganiad. Mae’n hollbwysig ein bod yn cael ein cynllun cydraddoldeb hiliol yn iawn, nid yn unig oherwydd ein dyletswydd statudol i wneud hynny ond hefyd am fod hyrwyddo cysylltiadau da cyd-rhwng cymunedau yn un o’r materion pwysicaf sy’n wynebu’r genedl heddiw, yn ôl pob tebyg.

Cytunaf â’r Gweinidog ei bod yn destun gofid ein bod yn trafod y mater hwn heddiw drwy gyfrwng datganiad yn hytrach na dadl lawn. Mae fy nghwestiwn cyntaf yn ymwneud â’r broses o baratoi’r cynllun. A yw’r Gweinidog yn cydnabod y brys i gwblhau’r cynllun hwn yn brydlon? A yw’n rhannu fy mhryder bod yr uned polisi cydraddoldeb heb ddigon o adnoddau o hyd i hyrwyddo’r agenda hon? Os ydyw’n rhannu fy mhryder, a wnaiff ymrwymo i adolygiad gan y Cabinet o’r sefyllfa honno a mater adnoddau? Yr ydym yn disgwyl llawer gan ein staff cydraddoldeb, ond nid oes digon ohonynt i gyflawni hyn yn effeithiol.

Mae’r sail gyfreithiol gadarn i’n cynllun ni, ac i’r holl gynlluniau cydraddoldeb hiliol yn y Ddeddf Cysylltiadau Hiliol (Diwygio) 2000, wedi’i chroesawu’n gyffredinol. Fodd bynnag, a wnaiff y Gweinidog gydnabod y pryder y gallai’r pwyslais cyfreithiol cryf hwn ar un agwedd ar gydraddoldeb ogwyddo’r sylw i gydraddoldeb mewn cyrff cyhoeddus at ymdrin â materion hil ar draul materion cydraddoldeb eraill o bosibl? Os ydych yn rhannu fy mhryder, sut y byddwch yn rhoi sylw i hyn yn ein cynllun cydraddoldeb ac yn sicrhau y caiff sylw gan gyrff cyhoeddus eraill yng Nghymru?

Ynghylch mater ymgynghori, cymeradwyaf y cynnydd sylweddol a wnaed wrth ehangu a gwella peirianweithiau ymgynghori’r Cynulliad Cenedlaethol â chymunedau lleiafrifoedd ethnig yng Nghymru. Er hynny, a ydych yn cytuno bod rhai materion y mae angen rhoi sylw iddynt o hyd? Gellid dweud ein bod yn tueddu i ymgynghori â’r arweinyddion cymunedol a’r henuriaid cymunedol canfyddedig, ac nad ydym eto’n cysylltu’n effeithiol â phobl iau o gymunedau lleiafrifol, yn enwedig menywod. Wrth ddefnyddio’r cynllun, sut y byddwch yn ymdrin â’r materion ymgynghori hynny?

Yn olaf, croesawaf yr ymrwymiad i gynnwys y Pwyllgor wrth adolygu’r cynllun a’r ymrwymiad i ddadl lawn ar ôl toriad y Sulgwyn. Fodd bynnag, yr wyf am glywed rhagor am y peirianweithiau sy’n sicrhau bod y Cabinet a’r Aelodau unigol yn adolygu’r cynllun o ran ei gysylltiad â’u gwaith. Mae’n bwysig bod y Pwyllgor yn cynnal adolygiad, ond mae’n bwysig bod y Llywodraeth yn gwneud hynny hefyd gan nad yw’r Pwyllgor ond yn gallu rhoi argymhellion i Weinidogion. Rhaid inni ddibynnu arnoch chi i gyflawni hynny.

Bwriadaf gyflwyno papur i’r Cabinet i ymchwilio i’r modd y gall Gweinidogion gynorthwyo wrth adolygu’r cynllun. Gwnaf hynny cyn i’r Pwyllgor gychwyn ei adolygiad, sef yn yr hydref, mi obeithiaf, pan fydd canlyniadau’r broses ymgynghori gyfredol gennym. Rhaid i’r gwaith hwnnw ddechrau’n eithaf buan fel y gallwn roi’r gwahanol elfennau at ei gilydd.

Ynghylch ymgynghori, mae llawer i’w wneud. Buoch chi a minnau mewn cyfarfod lle y gwnaethom drafod y materion hyn sy’n ymwneud â’r modd i gyrraedd pobl iau mewn cymunedau ac ystyried eu safbwyntiau. Y bore yma, trafodais gyda’r Bwrdd Cydraddoldeb Hiliol sut y gallem gyd-drefnu ymweliadau â rhai cymunedau fel y gallwn glywed, o lygad y ffynnon, rai o’r materion cymunedol a thrafod gydag aelodau’r cymunedau beth y gallai’r Cynulliad ei wneud.

Cytunaf fod sail gyfreithiol dda i hyn. Fodd bynnag, fel chithau, yr wyf yn bryderus ynghylch y posibiliad y bydd materion rhyw ac anabledd yn cael eu gwthio i’r ymylon os yw’n gogwyddo’n ormodol i un cyfeiriad. Mae’r Pwyllgor wedi trafod hyn o’r blaen, a’r cyngor a gafodd oedd y dylai’r arfer gorau ar hil gael ei weithredu’n gyffredinol, wrth roi materion cydraddoldeb yn y brif ffrwd. Gallem ddelio â’r mater hwnnw yn adolygiad y Pwyllgor.

Ynghylch y datganiad, ymddiheuraf am y brys a maint y gwaith a oedd yn gysylltiedig, ond mae swyddog rhagorol yn fy nghynghori ar y camau olaf o’r cynllun ac fe’m plesiwyd gan waith yr Ysgrifennydd Parhaol, a benododd rywun i ymdrin â’r materion hyn. Fodd bynnag, mae’r mater capasiti yn peri pryder i mi. Mae’r Pwyllgor yn delio â llawer o gyfleoedd cyfartal fel cydymffurfio â chontractau, cynlluniau risg a sawl mater arall. Mae’n bwysig bod y Pwyllgor, y Cabinet, a minnau fel Gweinidog, wrth fwrw ymlaen â’r mentrau, i gyd yn cael gwasanaeth priodol. Byddaf yn hysbysu’r Ysgrifennydd Parhaol am eich pryderon ynghylch capasiti, Helen Mary, fel y byddwn yn sicrhau y bydd yr uned benodol honno’n gryfach.

Croesawaf ymrwymiad y Cynulliad i’r mater hwn a gwaith y Pwyllgor Cyfle Cyfartal. Yn ogystal â’r angen am arweinyddiaeth wleidyddol yn y mater hwn, mae pŵer y cyfryngau hefyd yn dylanwadu’n gadarnhaol ac yn negyddol ar bolisïau cydraddoldeb hiliol da. Er gwaethaf y cynnydd da, i’r graddau bod mwy o bobl ddu a phobl o leiafrifoedd ethnig yn weladwy yn y cyfryngau nag yn y gorffennol pan nad oeddent ond yn gweithio mewn swyddi ategol, mae angen rhoi llawer mwy o sylw i hyn. A gytunwch â’r astudiaeth ymchwil ar amryw o raglenni’r rhwydwaith ychydig o flynyddoedd yn ôl a nododd fod y polisïau ar gyfer cynyddu cyfranogiad cyflwynwyr du neu Asiaidd ar y teledu’n anghyson o hyd? Nododd yr adroddiad, er bod Trevor Macdonald yn ddu, fod pob un o’r daroganwyr tywydd cenedlaethol, y masnachwyr hen bethau, y garddwyr a’r llywyddion rhaglenni gêm ar y teledu’n wyn. Os yw hynny’n wir, oni ddylem roi mwy o bwysau ar y cyfryngau i ddod i drefn?

Mae’r Cynulliad wedi rhoi arweiniad rhagorol o ran y modd yr ydym wedi dewis ymdrin â’r materion hyn. Pe byddai cyrff eraill ledled Cymru ac mewn mannau eraill yn dilyn yr esiampl gadarnhaol a osodwyd gan bleidiau’r Cynulliad wrth ddelio â chysylltiadau hiliol a materion cydraddoldeb yn gyffredinol byddai’r byd yn well lle, a byddai pobl yn ymddifrifoli ynghylch y materion hyn.

Aethom i ryw fymryn o ddryswch gweinyddol, a buoch yn agored wrth gydnabod hynny. Buasai’n well cynnal dadl ar y cynllun cyn ei gyhoeddi. Fodd bynnag, fe’ch canmolaf ar eich dull gonest o gynnal trafodaethau â’r holl bleidiau gwleidyddol am yr anawsterau hyn, ac ar beidio â cheisio’u celu neu ddyfeisio stori i’r perwyl bod yr oedi hwn yn fuddugoliaeth mewn rhyw fodd. Yr ydych wedi dweud yn onest ei fod yn destun gofid.

Y mater pwysig yw nad deddf yw’r cynllun hwn. Pe bai felly, byddem mewn trafferthion, a byddid wedi nacáu hawl y Cynulliad i ddylanwadu’n sylfaenol ar y mater hwn. A allwch roi sicrwydd i ni, os bydd y Cynulliad yn galw am ac yn cytuno ar unrhyw newidiadau sylweddol ar ôl y ddadl ar y ddogfen ddatblygol hon, y byddwch yn eu rhoi ar waith yn syth? A wnewch hefyd roi sicrwydd i ni, os bydd y Pwyllgor Cyfle Cyfartal yn gwneud newidiadau tebyg, y cânt hwythau eu trafod yn fuan fel y bo’n briodol?

Diolchaf i chi am eich sylwadau caredig. Mae gennym y fath undod ar faterion cydraddoldeb ar draws y Cynulliad fel ei bod yn briodol trin y trafodaethau hyn drwy broses dryloyw. Diolchaf i’r pleidiau gwleidyddol eraill am y modd y maent wedi delio â’r mater hwn.

Gan fod y cynllun yn broses ddatblygol, byddai’n hollbwysig trafod unrhyw argymhellion gan y Cynulliad Cenedlaethol ochr yn ochr â rhai’r Pwyllgor Cyfle Cyfartal mewn pecyn cyfan yn yr adolygiad cyffredinol o’r cynllun. Bydd yn ddiddorol gweld beth sy’n deillio o ddadl gyntaf y Cynulliad, a gobeithiaf nad honno fydd y ddadl olaf. Ein cynnig cyntaf arni fydd yr un ym mis Mehefin oherwydd unwaith y mae’r Pwyllgor Cyfle Cyfartal wedi cael cyfle i’w ystyried, mae’n fwy na thebyg y byddwn am gael dadl bellach cyn pen blwyddyn gyntaf y cynllun er mwyn cynnwys y newidiadau hynny. Felly, gallaf roi’r ymrwymiad hwnnw.

Yr wyf finnau’n croesawu’r datganiad hwn a diolchaf i chi am y modd yr ydych wedi’i drafod. Mae rhoi’r holl faterion cydraddoldeb hiliol yn y brif ffrwd yn dangos beth yw datganoli a’r hyn y gallwn ei wneud yng Nghymru ar fater mor sylfaenol. Gwyddom fod hiliaeth yn ganser yn ein cymdeithas, ac mae llwyddiant Le Pen yn Ffrainc, er enghraifft, yn peri pryder. Mae’n bwysig bod yn sensitif ac yn wyliadwrus. Efallai eich bod wedi ateb rhai o’m cwestiynau eisoes, beth y mae’r Cynulliad—

Yr wyf yn sicr y dywed y Gweinidog wrthyf os atebwyd hwy; efallai fy mod wedi’u methu. Beth a wnaeth y Cynulliad i sicrhau cyfle cyfartal i’w staff, ac a gredwch ein bod wedi ystyried y cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad yn hyn o beth? Gyda pha grwpiau y buoch yn gweithio, ar wahân i’r Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol, i ymdrin â chydraddoldeb hiliol yng Nghymru?

Mae’r Cynulliad yn delio ag amrediad eang o gyrff ar faterion hil, gan gynnwys Cymdeithas Lleiafrifoedd Ethnig Cymru-gyfan a’r Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol, ac mae gennym gysylltiadau hefyd â’r cynghorau cydraddoldeb hiliol. Nododd Helen Mary Jones fod angen inni ehangu’r maes hwnnw os ydym i ennyn trafodaeth ar y modd yr ydym yn ymdrin â’r agenda polisi, ac ar y cynllun hwn yn benodol. Gwnaethoch bwynt da am y cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad, ac fe’i gwnaed hefyd yn y Pwyllgor Cyfle Cyfartal. Wrth adolygu ein cynllun, byddwn hefyd yn ystyried y cynlluniau sy’n deillio o’r cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad i sicrhau eu bod o’r safon orau, a’u bod yn rhoi’r agenda hon yn y brif ffrwd mewn modd priodol.

Yr ydym wedi mynd i’r afael â sawl mater sy’n ymwneud â hil ym mhob rhan o’r Cynulliad Cenedlaethol, ac yr ydym yn ceisio rhoi trefn ar ein pethau, i sicrhau bod y rhai sy’n ymgeisio am swyddi yma’n teimlo bod ganddynt gyfleoedd am ddyrchafiad. A bod yn berffaith onest, nid ydym wedi gwneud ein gwaith yn llawn gan fod angen inni gyflawni rhagor o hyd fel y gall pobl deimlo’n ffyddiog ein bod yn gwneud pethau’n iawn.

Sut y bydd y cynllun yn hyrwyddo cydraddoldeb hiliol mewn ardaloedd gwledig, lle y caiff materion hil eu dwysáu’n aml oherwydd arwahanrwydd? Byddwch yn ymwybodol o waith da Rhwydwaith Cydraddoldeb Hiliol Gogledd Cymru ac, o bosibl, o’r problemau y mae’n eu hwynebu. Sut y bydd y cynllun hwn yn helpu i sicrhau adnoddau iddo fel y gall ddatblygu a mynd i’r afael â’r problemau hyn yn y Gogledd?

Dyfeisiwyd y cynllun hwn i gydymffurfio â’r Ddeddf Cysylltiadau Hiliol (Diwygio) 2000. Cynllun gan y Llywodraeth ydyw i ddelio â materion sy’n effeithio ar Lywodraeth ac ar y Cynulliad fel cyfangorff. Mae rhai o’r problemau sy’n wynebu’r rhwydwaith cydraddoldeb hiliol yn y Gogledd yn deillio o anawsterau mewn ardaloedd gwledig.

Byddwch yn ymwybodol fy mod wedi cytuno i gynorthwyo’r Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol a’i gynghorau a’i rwydweithiau cydraddoldeb hiliol yn y Gogledd drwy drefnu system o weithwyr ar secondiad neu, yn achos y Gogledd, drwy ddarparu adnoddau fel y gall gyflogi rhywun ychwanegol i ddelio â’r materion sy’n deillio o’r Ddeddf Cysylltiadau Hiliol (Diwygio) 2000. Trafodais y mater hwn gyda’r Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol y bore yma a byddaf yn falch o roi adroddiad ar y drafodaeth yn y cyfarfod nesaf o’r Pwyllgor Cyfle Cyfartal. Rhaid inni fynd i’r afael â hiliaeth mewn ardaloedd gwledig. Yr wyf wedi awgrymu i gyfarwyddwr gweithredol y Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol fod angen inni fwrw ymlaen â’r materion hyn ar y cyd. Os cytuna Janet, gwnaf gynnwys ei sylwadau yn fy adroddiad i gyfarfod nesaf y Pwyllgor fel y gall yr holl bleidiau ganolbwyntio ar hyn gyda’i gilydd.

Fel pawb sydd yma, croesawaf y cynllun hwn, sy’n hir-ddisgwyliedig, fel y gwnaethoch gydnabod. Yr ydych wedi dweud eisoes na wnaethom ein gwaith eto o ran cyflogi rhagor o bobl ddu a phobl o leiafrifoedd ethnig yn y Cynulliad. Fodd bynnag, mae’n fuan eto ac yr ydym ar y trywydd iawn; diolchaf i chi am eich ymdrechion.

Croesawaf yr ymrwymiad sydd yn y cynllun i roi sylw i’r bwlch o ran cyflogi lleiafrifoedd du ac ethnig. Yr wyf am roi pwys eto ar fater ymgynghori. A wnewch sicrhau bod y broses ymgynghori’n cynnwys ysgolion a grwpiau ieuenctid fel ein bod yn peri i bobl ifanc feddwl am ymgeisio am yrfa yn y Cynulliad? Dylem ystyried targedu lleoedd fel Canolfan Fenter De Caerdydd. Mae cyfran helaeth o bobl ddu a phobl o leiafrifoedd ethnig yn defnyddio’r gwasanaeth hwnnw. Mae’r Cynulliad wedi cynnal ffeiriau gyrfaoedd yno eisoes, ac yr wyf yn croesawu hynny. Credaf ein bod i gyd yn edrych ymlaen at weithio gyda chi i roi’r cynllun hwn ar waith.

Mae addysg yn allweddol wrth ddelio â llawer o faterion hiliol o ran cynwysoldeb cyffredinol a chyfle cyfartal, a rhaid inni ystyried hynny’n ofalus. Mae lle i wneud rhagor o waith ar hynny.

Ynghylch cyflogaeth, yr oedd y Cynulliad yn awyddus i gymryd rhan yn y ffeiriau gyrfaoedd, ond mae llawer o ddulliau eraill o beri i bobl deimlo bod gyrfa ar eu cyfer yn y gwasanaeth sifil beth bynnag fo’u hil, eu cred ac yn y blaen. Rhaid gwneud rhagor o waith i hybu amrywiaeth yn y gwasanaeth sifil ar y lefel uwch yn ogystal â’r lefel weinyddol. Mae hynny’n hollbwysig o ran yr agenda llunio polisi a gwneud penderfyniadau ynghylch gosod yn y brif ffrwd ar y cam polisi cyntaf. Mae’n ddigon posibl y bydd y Gweinidogion yn dilyn y materion hyn, ond yn y pen draw mae arnom angen cyngor priodol, felly rhaid i’r uwch weision sifil fod yn ymwybodol o’r materion hyn hefyd.

Gwnaed llawer o ran hyfforddi a pheri i weision sifil fod yn ymwybodol o gyfle cyfartal, ond mae rhagor i’w wneud eto. Mae ar y gwasanaeth sifil uwch angen rhagor o rôl-fodelau cadarnhaol i fod o gymorth wrth gyflawni polisi priodol.

Ynghylch y cysylltiadau rhwng y cynllun a mynd i’r afael â diweithdra ymysg grwpiau ethnig, a allwch egluro sut y bydd y cynllun cydraddoldeb hiliol yn helpu i sicrhau bod polisi datblygu economaidd Llywodraeth y Cynulliad yn ymdrin â’r rhwystrau y mae dinasyddion o leiafrifoedd ethnig yn eu hwynebu o ran cael mynediad at gyfleoedd gwaith? Er enghraifft, adroddwyd bod 95 y cant o’r boblogaeth o ddynion Somali ifanc yng Nghaerdydd yn ddi-waith dim ond ychydig dros 12 mis yn ôl.

Mae hyn yn berthnasol i’m hateb i gwestiwn Helen Mary am gyfrifoldebau Gweinidogion, nid yn unig o ran y cynllun ond o ran y modd y gallant ehangu’r agenda hon a’i chysylltu â datblygiadau polisi yn eu portffolios. Mae’n bwysig inni gydnabod nad yw’r cynllun hwn ar waith er mwyn cydymffurfio’n unig; mae’n ddogfen fyw y mae’n rhaid inni weithio â hi. Ei phwrpas yw sicrhau y caiff yr holl faterion hyn eu gosod yn y brif ffrwd. Pan gyflwynaf fy mhapur i’r Gweinidogion, fe ganolbwyntiaf ar agweddau ar eu portffolios, a gofyn iddynt ystyried sut y maent yn delio â’r materion gwirioneddol sy’n gysylltiedig â hil a chyfleoedd cyfartal eraill o fewn eu portffolios.

Rhaid inni gydnabod hefyd fod gosod y materion hyn yn y brif ffrwd yn rhan annatod o raglen y cronfeydd strwythurol. Bydd Ewrop yn ymchwilio i hyn pan adolyga ein cynllun ar y pwynt hanner ffordd, felly rhaid i’r Gweinidogion wybod beth sy’n digwydd.

Mae’r ddogfen sy’n rhoi’r cefndir cyfreithiol i’r datganiad hwn yn datgan bod dyletswydd i hyrwyddo cyfle cyfartal. Ar hyd fy oes wleidyddol, bûm o blaid addysg seciwlar integredig. Fodd bynnag, yn y chwech i naw mis diwethaf, dechreuais bendroni ynghylch hynny, yn enwedig yng ngolwg yr Islamaffobia cynyddol sy’n bodoli hyd yn oed yng nghylchoedd y sefydliad, fel y’u gelwir. A ydych wedi cael unrhyw sylwadau ynghylch y cynllun hwn oddi wrth grwpiau yng Nghymru yn gofyn am ystyried cyfleoedd am ragor o ysgolion ffydd? Fel yr amlinellir yn y datganiad, mae ysgolion prif ffrwd yn methu yn eu gorchwyl o hyrwyddo cydraddoldeb hiliol, cyfle cyfartal ac yn y blaen, yn enwedig yng ngolwg y lled hysteria sy’n ymwneud â cheiswyr lloches a’r digwyddiadau ar ôl 11 Medi. Byddai’n adlewyrchiad trist arnom pe byddai pobl o gefndir Islamaidd yn teimlo mai’r unig loches iddynt oedd troi at ysgolion ffydd fel modd i hyrwyddo amcanion y cynllun hwn. Os na fyddwn yn ymdrin â’r materion hyn yn gadarn ac yn effeithiol, mae’n bosibl y bydd yn rhaid inni ystyried hynny.

Nid wyf wedi cael unrhyw sylwadau ffurfiol ar hyn. Yr ydych yn gwneud datganiad beiddgar wrth ddweud bod pob ysgol yn methu; ni chredaf hynny. Mae’r athrawon wedi ymgymryd â gwaith aruthrol ar yr agenda hon yn yr ysgolion. Rhaid inni weld beth sy’n gweithio, beth sy’n methu a beth y gall y Cynulliad ei wneud yn rhagor.

Gwnaethoch gyfeirio hefyd at yr hysteria ar ôl 11 Medi, Islamaffobia a’r materion sydd wedi codi’n ddiweddar ynghylch ceiswyr lloches. Mae’r cyfryngau yng Nghymru wedi ymdrin yn gytbwys â cheiswyr nodded, ac wedi gosod esiampl i rai o’r elfennau yn y cyfryngau yn y DU, sydd ag agwedd fwy hysterig. Mae llawer o geiswyr lloches yng Nghymru wedi integreiddio â chymunedau; maent wedi’u derbyn, mae eu plant wedi mynd i’r ysgolion lleol, maent wedi gweld eu meddygon teulu, ac ni ddywedwyd dim. Mae hynny’n brawf bod pobl, at ei gilydd, yn rhesymol ac yn oddefgar.

Ynghylch ysgolion ffydd, bûm yn cymryd rhan ddoe mewn trafodaeth ddiddorol—fel y bu David Melding a Helen Mary Jones—ar fater ysgolion ar wahân. Byddai’n rhaid inni ystyried y mater hwnnw’n ofalus. Yr wyf finnau o blaid addysg seciwlar, ond yr oedd y materion ehangach a gyflewyd inni ddoe yn ymwneud â mwy nag Islam. Nid oeddent am i’w plant fod yn agored i gyffuriau, ac yr oeddent yn pryderu ynghylch rhyw yn yr arddegau, ac yn y blaen. Mae pob rhiant yn poeni am y materion hynny a’r system sy’n addysgu eu plant. Nid yw’r gwahaniaethau’n gymaint â hynny. Ein dyletswydd ni yw ceisio gwella’r cymunedau lle y mae pobl yn byw, sicrhau bod adnoddau da gan ysgolion cymunedol a sicrhau goddefgarwch cyffredinol mewn cymdeithas. Mae’n fater ehangach o lawer.

Llongyfarchaf Edwina ar y cynllun hwn; mae’r Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol yng Nghymru wedi’i groesawu. A wnewch ddweud rhywbeth am awdurdodau cyhoeddus eraill yng Nghymru, gan gynnwys awdurdodau lleol? Gan fod y Cynulliad yn gorff strategol yng Nghymru, bydd ein cynllun cydraddoldeb hiliol yn feincnod i awdurdodau cyhoeddus allweddol eraill. Sut y byddwn yn ei gyfleu iddynt hwy? Mae eraill wedi sôn am gyflogaeth, ac mae’r awdurdodau lleol yn gyflogwyr o bwys yng Nghymru. Yr ydym am sicrhau eu bod hwy a’r cyrff eraill yn cyflogi nifer gynrychioladol o’r lleiafrifoedd ethnig. A fyddwch yn gallu monitro’r cynnydd felly, Edwina, a rhoi gwybod am ein cynllun i’r awdurdodau hynny?

Yr wyf yn gadeirydd ar grŵp cydraddoldeb yn y sector cyhoeddus, sy’n cynnwys rhai o’r cyrff sector cyhoeddus eraill, gan gynnwys Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a’r heddlu, ac yn cwrdd yn chwarterol. Yn ein cyfarfod diwethaf, gwnaethom drafod yr hyn yr oeddem yn ei wneud i weithredu’r Ddeddf Cysylltiadau Hiliol (Diwygio) 2000. Mae’r gwasanaeth iechyd a’r heddlu wedi gwneud cynnydd mewn rhai meysydd ac mae’r awdurdodau lleol wedi derbyn cyngor drwy’r uned polisi cydraddoldeb. Ceir y croesffrwythloni ar wybodaeth sydd ei angen ar y mater hwn.

Ni allaf dderbyn eich llongyfarchion ar y cynllun gan fod angen gwneud llawer o waith arno eto, a rhaid inni ei ddatblygu ymhellach i’w gael yn iawn. Ni fyddwn yn feincnod i neb o reidrwydd gan fod ein cynllun mor wahanol i rai eraill. Dim ond un pwrpas sydd gan rai pobl. Os ydych yn ymwneud ag iechyd, eich unig bwrpas yw iechyd. Mae sawl pwrpas yn ein cynllun ni, a dyna pam y bu ei lunio’n waith mor gymhleth. Fodd bynnag, gobeithiaf y bydd yr ysbryd sy’n sail i’r cynllun, a’i weithrediad, yn anfon neges gadarnhaol at gyrff eraill yng Nghymru. Yr wyf hefyd am ddysgu oddi wrth y cyrff eraill hynny. Mae’n hollbwysig ein bod yn cael trafodaeth dda ledled Cymru ynghylch lle y mae’r arferion gorau’n datblygu a beth y mae pobl yn ei wneud. Rhaid inni ddysgu gwersi gan bawb.