Yr wyf wedi trefnu i osod yr amserlen amlinellol ar gyfer y tri mis nesaf ar y fewnrwyd. Mae hon yn cynnwys manylion y cyfarfodydd llawn, yr amseroedd sydd ar gael ar gyfer cyfarfodydd Pwyllgorau, cyfarfodydd pleidiau gwleidyddol a gwyliau. Carwn dynnu’ch sylw at ddyddiadau penodol. Cynhelir sesiwn briffio cyntaf y Pwyllgor Deddfau ar fore 15 Mehefin. Cynhelir tri chyfarfod cyntaf y Pwyllgorau Pwnc ar fore 16 Mehefin, gan ddechrau â’r Pwyllgor Addysg Cyn-16, y Pwyllgor Datblygu Economaidd a’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Bydd y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16, Pwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol a’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn cyfarfod ar fore’r dydd Mawrth canlynol, 23 Mehefin. Cynigir y bydd y Pwyllgorau Pwnc yn cyfarfod bob pythefnos fel arfer. Cynhelir cyfarfod cyntaf y Pwyllgor Archwilio ar fore 17 Mehefin a chyfarfod cyntaf y Pwyllgor Safonau Ymddygiad ar fore 24 Mehefin. Trefnwyd i gynnal cyfarfod cyntaf y Pwyllgor Materion Ewropeaidd ar fore 1 Gorffennaf, a threfnwyd i gynnal cyfarfod cyntaf y Pwyllgor Cyfle Cyfartal ar fore 22 Gorffennaf. Cynhelir sesiwn holi’r Prif Ysgrifennydd yn y sesiwn llawn bob dydd Mawrth a bydd yn para am 15 munud. Bydd holl Ysgrifenyddion y Cynulliad, heblaw amdanaf fi, yn derbyn cwestiynau llafar unwaith y mis. Fe’u derbynnir ar ddydd Mercher a byddant yn para am 15 munud. Hefyd dyrannwyd dwy awr bob dydd Mawrth rhwng hanner dydd a 2 p.m. ar gyfer cyfarfodydd y pleidiau gwleidyddol, a chynhelir dadl gyntaf plaid leiafrifol yn y sesiwn llawn ar 16 Mehefin. Trafodwyd y mater hwnnw yn y Pwyllgor Busnes heddiw, ac mae trefnyddion busnes y pleidiau wedi cytuno arno. Cyhoeddir amserlen dadleuon y pleidiau lleiafrifol maes o law.

Dymunaf siarad yn erbyn yr amserlen arfaethedig. Bydd y nifer isel a bleidleisiodd yn etholiadau’r Cynulliad yn peri pryder i’r holl Aelodau, beth bynnag fo’u plaid wleidyddol. Mae’n peri pryder mawr i mi. Mae gwneud yn bwysicach na dweud ac, ar ôl 19 wythnos o fodolaeth, bydd y Cynulliad wedi bod ar gau am wyth wythnos a dau ddiwrnod—mwy na 42 y cant o’r amser. Ni fydd hynny’n ennyn llawer o hyder ynom ymhlith yr etholwyr a gwrthwynebaf y cynnig ar y sail honno. Rhaid inni wneud mwy. Bydd gennym bwerau oddi ar 1 Gorffennaf a rhaid inni weithredu i wella’r sefyllfa yng Nghymru.

Mae’r cynigion i gau am wyliau wedi eu derbyn gan y Cynulliad. Penderfyniad i’r Cynulliad ydyw, nid i mi. Cynigiaf y bydd y Cynulliad yn cytuno ar y cyfnod o wyliau.

Dywedwyd wrthym yn gynharach na fyddai amser i ystyried cyfansoddiad y Pwyllgorau Pwnc tan Fedi neu Hydref. A allai’r Pwyllgor Busnes gyfarfod i drafod y mater brys hwn tra bydd gweddill y Cynulliad ar wyliau, a sicrhau y rhoddir cynrychiolaeth deg i’r Blaid Geidwadol?

Y pwynt a wneuthum ar adolygu gweithrediadau’r Pwyllgorau Pwnc yw bod angen amser arnom i’r Pwyllgorau hynny gael cyfarfod. Mae’r Pwyllgor Busnes o’r farn nad yw un mis neu ddau yn ddigon o amser i’r Pwyllgorau ymsefydlu a dyna pam y cytunwyd y byddai’r adolygiad yn digwydd yn yr hydref.

Yr wyf yn sicrhau fy etholwyr nad yw gwyliau, yn fy achos i, yn golygu eistedd gartref yn troi fy modiau. Fel y rhan fwyaf o’m cyd-aelodau, byddaf yn ymweld ag ysgolion, busnesau, ffatrïoedd ac etholwyr. Byddaf yn gweithio’n galed yn ystod y gwyliau.

Yr wyf yn croesawu’r aelodau o’r diwydiant amaethu sydd yn yr oriel gyhoeddus. Estynnaf law cyfeillgarwch ar ran y Cabinet a gweddill y Cynulliad, yn enwedig ar ran y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig a sefydlwyd i gynrychioli’ch buddiannau chi, a rhai’r Gymru wledig. Yn y misoedd sydd i ddod, byddaf yn llunio polisi ac yn gwneud penderfyniadau. Bydd mewnbwn y gymuned amaethyddol yn holl bwysig. Felly, yr ydym yn eich croesawu heddiw.

Cynigiaf y bydd y Cynulliad yn cefnogi codi’r gwaharddiad cyfredol ar gig eidion ar yr asgwrn cyn gynted ag y bo modd ac, fel y gall gyrraedd penderfyniad ystyriol, gofynnaf i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig gynnal ymchwiliad brys i’r mater, gan ymgynghori fel y bo’n briodol â Phwyllgorau Pwnc eraill ac, fel rhan o’i gylch gorchwyl, i roi adroddiad gydag argymhellion i Aelodau’r Cynulliad cyn gynted ag y bo’n rhesymol ymarferol.

Gorfodwyd y gwaharddiad ar werthu cig eidion ar yr asgwrn gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig er mwyn gwarchod iechyd cyhoeddus. Gwarchod iechyd pobl yng Nghymru fydd ein prif ystyriaeth o hyd. Hon hefyd yw prif ystyriaeth diwydiant amaethyddol Cymru, sydd yn dibynnu’n llwyr ar ei record ar ansawdd a diogelwch ei gynnyrch. Codwyd amheuaeth ynghylch y gwaharddiad am ei fod yn cael ei ystyried yn rhywbeth sy’n torri ar draws dewis a rhyddid personol. Credaf y byddai pawb yn y Cynulliad hwn am weld codi’r gwaharddiad cyn gynted ag y bo modd. Fe fyddwn i, yn sicr. Y cwestiwn yw pa bryd yw’r adeg gynharaf posibl.

A yw’r Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn fodlon ildio?

Nac ydwyf.

Yn ôl y cyngor meddygol a gwyddonol, bychan erbyn hyn yw’r perygl i BSE ddod i’r gadwyn fwyd, ac mae’n llai nag yr oedd pan orfodwyd y gwaharddiad yn hwyr yn 1997. Y cyngor diweddaraf oddi wrth Brif Swyddog Meddygol Cymru, a roddwyd yn Chwefror eleni gan ddilyn ystyriaeth bellach gan y Pwyllgor Ymgynghorol ar Enseffalopathi Sbwngffurf, oedd bod y perygl yn ddigon o hyd i gadw’r gwaharddiad am o leiaf chwe mis arall oddi ar yr amser hwnnw—hynny yw, hyd at Awst. Mae hyn yn gyson â’r cyngor oddi wrth Brif Swyddog Meddygol Lloegr.

Byddai amaethyddiaeth yng Nghymru yn elwa o godi’r gwaharddiad, er y dylem fod yn ofalus wrth sôn am elw economaidd. Mae’n werth crybwyll bod y gyfran o farchnad y Deyrnas Unedig a gyflenwir gan gynnyrch cartref wedi codi o 71 y cant i 82 y cant ers gosod y gwaharddiad. Felly, nid yw effaith economaidd y gwaharddiad mor ddifrifol efallai ag y mae rhai wedi awgrymu. Mae’n cyfyngu ar gyfle ffermwyr cig eidion Cymru i farchnata eu cynnyrch, sydd yn anffodus, o wybod am ansawdd uchel cig eidion Cymru a’r strategaeth marchnata cig coch yr ydym yn ei datblygu. Mae’n sicr y byddai codi’r gwaharddiad yn rhoi hwb seicolegol i ddiwydiant sydd bellach yn dechrau ymadfer ar ôl cyfnod anodd iawn. Fodd bynnag, fe geir cyd-destun ehangach lle y gallai codi’r gwaharddiad cyn derbyn cyngor meddygol fod yn niweidiol i fuddiannau amaethyddol Cymru.

Rhaid inni edrych ar y darlun cyfan. Ar hyn o bryd, mae Llywodraeth y Deyrnas Unedig mewn trafodaethau manwl â’r Gymuned Ewropeaidd ynghylch codi’r gwaharddiad ar allforion cig eidion o’r Deyrnas Unedig. Disgwylir adroddiad o archwiliad y Gymuned o’r trefniant â’r Deyrnas Unedig yn fuan y mis nesaf ac mae gobaith da iawn y bydd allforion cig eidion yn ailddechrau’n ddiweddarach yn yr haf. Nid yw’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn yn un o’r amodau a gymhwysir at y cynllun allforio cig eidion. Mae perygl, fodd bynnag, y byddai codi’r gwaharddiad yn unochrog, yn groes i’r cyngor meddygol, yn cael ei weld yn Ewrop—ac, yn bwysicach, gan ein cystadleuwyr—fel arwydd bod o leiaf un rhan o’r Deyrnas Unedig, sef Cymru, heb fod yn drwyadl o bosibl yn ei hymagwedd at fesurau i reoli BSE. Byddai’n drychineb pe bai hyn yn arwain at oedi cyn codi’r gwaharddiad ar allforion, sef y mater pwysicaf sy’n wynebu ffermwyr. Byddai’r niwed posibl i ddiwydiant cig eidion Cymru yn fwy o lawer na’r hyn a achosid gan y gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn.

Fel y dywedais, fe dderbynnir cyngor pellach yn Awst, pryd y bydd y Prif Swyddogion Meddygol yn ystyried ymchwil bellach a nifer yr achosion o BSE a hysbyswyd yn ystod y cyfnod o chwe mis y soniwyd amdano. Yr wyf yn mawr obeithio, fel yr ydym i gyd, y bydd y cyngor a dderbyniwn bryd hynny yn caniatáu inni godi’r gwaharddiad. Annoeth fyddai ei godi cyn hynny, gan mai ychydig sydd i’w ennill gan amaethyddiaeth yng Nghymru, ac mae posibiliad y gallai ddioddef. Nid oes neb ohonom am weld hynny’n digwydd. Y cwrs gweithredu cywir yw cyfeirio’r mater at y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig i dderbyn ystyriaeth fuan, gan ddefnyddio tystiolaeth arbenigol. Dylai’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, sydd â budd uniongyrchol yn y mater hwn, roi ystyriaeth iddo hefyd. Rhaid i dystiolaeth arbenigol fod ar gael i’r Pwyllgor hwnnw hefyd cyn gynted ag y bo modd. Wedi i’r Pwyllgorau gyrraedd consensws, neu pan fyddant mewn sefyllfa i roi cyfraniadau cytbwys i’r ddadl, fe ddeuwn â’r mater yn ôl i’r Cynulliad a’i drafod ymhellach.

in Welsh Today we have the first opportunity to discuss meaningfully our response, as Assembly Members, to the ban on beef on the bone. We all want to see this ban lifted at the first possible opportunity.

in Welsh I want to make it perfectly clear that Plaid Cymru supports the call to lift the ban. No one wants to see that happen more than the Plaid Cymru group. However, I also make it clear that we want to proceed, as far as possible, through agreement, co-operation, and—to use the big word—consensus.

in Welsh This matter does not belong to any one party or faction. As it unites the parties, we should act sensibly, constructively and in a way that does not seek political advantage for any one party. The matter is far too important to be dealt with in such a way. Therefore, I hope that all Members will feel they can support the proposal.

in Welsh We all preached about consensus politics during the election. We now have an opportunity to act on the principles of that sermon. Woe betide us if we divide at the first opportunity.

in Welsh The background to this debate is the serious crisis that faces the agricultural industry as a result of BSE, and the problems that resulted from the European Union’s decision to ban the export of beef from the countries of Britain. Although steps are being taken to lift that ban, it will take time for the exports to reach the same level as before March 1996. It will take time to renew confidence in the market and win back the markets that were lost. There is no doubt that banning beef on the bone was another blow to the confidence of the industry at a time when confidence needed to be restored.

in Welsh At one time, everything seemed to battle against the interests of our agricultural industry. I was very much aware of that, not only as a representative of an agricultural area in Parliament and in the Assembly, but also as the Plaid Cymru spokesperson on agricultural matters. I spoke at many protest meetings held by farmers over the last three years. I have led many delegations to Ministers to try to resolve the problem and ensure fair play for the industry.

in Welsh I, and many other Members, have a pretty good idea of the concerns of the countryside. I have had a number of meetings with farmers since being elected to the Assembly. They want us to act quickly. They want us to show that we, as an Assembly, support them in their crisis. They also want us to act responsibly. It will benefit neither the industry nor the public if we move to a final vote on the matter without having had the opportunity to consider the evidence. What responsible body would make a decision without looking at all the considerations?

in Welsh What is the way forward? The powers of the Assembly do not come into force until 1 July 1999. There is an opportunity, if we accept this motion, for the Agriculture and Rural Development Committee to start its work this week to ensure that we begin the process of taking evidence.

in Welsh I encourage Members of the Assembly to support this motion. As Chairman of that Committee, I undertake to ask my fellow Members to hold a meeting before the end of this week, to ensure that we begin the inquiry. The Health and Social Services Committee has an important role. As there are reports and medical evidence to be considered, we intend to hold some sessions jointly. That means that there will be co-operation, not only with Christine Gwyther, but also with Jane Hutt, Kirsty Williams and the members of the two Committees. It is important that the Assembly makes the decision, after considering the Committee’s recommendations. Once the procedure is established, everyone who has an interest in this field will have had an opportunity to give evidence.

yn Saesneg Nid oes amheuaeth bod y rhan fwyaf, os nad y cwbl, o’r Aelodau yn dymuno gweld codi’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn. Mae ein diwydiant amaethyddol wedi dioddef un ergyd drom ar ôl y llall yn y blynyddoedd diwethaf hyn. Yr wyf yn ymwybodol iawn o’r difrod a wnaed i’n heconomi gwledig gan yr argyfwng BSE a’r gwaharddiad ar allforion cig eidion a’i dilynodd. Mae angen adfer hyder mewn sector sydd yn bwysig i ffermwyr yng Nghymru. Wedi’r cwbl, gwlad sy’n cynhyrchu da byw yw Cymru yn bennaf. Yr ydym hefyd yn cynhyrchu’r cig eidion mwyaf diogel yn y byd ac mae gennym reoliadau caeth ar iechyd a glanweithdra. Felly, rhaid inni sicrhau ein bod yn hybu ein cynhyrchion i’r eithaf.

yn Saesneg Yr ydym hefyd yn ffodus bod gan y Cynulliad bwerau—os bydd yn dewis eu defnyddio—i godi’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn. Pan heriwyd y Prif Weinidog ar y mater hwnnw yn Nhŷ’r Cyffredin, dywedodd fod y pŵer hwnnw yn un o ganlyniadau anorfod datganoli. Eironi rhyfeddol y sefyllfa bresennol yw bod y rhai a oedd yn gwrthwynebu datganoli yn honni bellach mai hwy yw’r rhai sy’n dadlau gryfaf dros godi’r gwaharddiad yng Nghymru.

yn Saesneg Gan fod y pwerau gennym yn awr, gadewch inni eu defnyddio’n gyfrifol. Gadewch inni ddangos nad oes arnom ofn gwneud penderfyniadau sy’n wahanol i’r rhai a wneir yng ngwledydd eraill Prydain. Gadewch inni hefyd sicrhau y gwneir y penderfyniadau hynny ar ôl archwilio’r ffeithiau’n drwyadl. Gadewch inni wneud y penderfyniad hwnnw fel Cynulliad sydd yn gweithredu er budd Cymru. Mae’r cynnig yn caniatáu i’r Cynulliad cyfan ddod i benderfyniad ar sail argymhellion a wneir mewn Pwyllgor, sydd yn cynnwys yr holl bleidiau.

yn Saesneg Galwaf ar yr holl Aelodau i gefnogi’r cynnig. Hwn yw’r cynnig polisi gwirioneddol cyntaf y gofynnir inni bleidleisio arno. Gadewch inni roi ein buddiannau adrannol o’r neilltu a rhoi buddiannau’n holl etholwyr yn gyntaf.

Pleser mawr i mi fel Democrat Rhyddfrydol yw datgan mai cwestiwn seneddol a gyflwynwyd ar 21 Ebrill 1999 gan fy nghyd-weithiwr Lembit Öpik a sefydlodd ein hawl i wneud penderfyniadau ar y mater hwn yn y Cynulliad. Fy nghyd-aelod Mick Bates a gyflwynodd y cynnig cyntaf yn y Cynulliad Cenedlaethol ac, unwaith eto, fe dynnodd hynny sylw at y mater sydd o dan ystyriaeth gennym. Wedi ennill y ddadl fer drwy dynnu tocyn, yr oeddwn wedi bwriadu rhoi’r cyfle cyntaf i’r Cynulliad drafod cig eidion ar yr asgwrn. Dydd Iau diwethaf, nid oedd y Trefnydd wedi nodi’n eglur pa bryd y cynhelid y ddadl hon. Carwn feddwl ein bod, drwy gyflwyno fy nadl fer, wedi ei symbylu i weithredu.

Yn ôl cyngor gan swyddogion, mae busnes yr wythnos yn cael ei amserlenni’n bendant wythnos ymlaen llaw. Yn yr achos hwn, yr oedd yn debycach o fod wedi cael ei amserlenni’n amhendant. Mae fy nghynnig wedi cyflawni ei bwrpas drwy roi cyfle inni drafod y mater hwn ar y cyfle cyntaf posibl. Yr wyf yn cytuno y dylai’r cynnig gael ei drafod gan y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Dyna’r dewis fyddai orau gennym. Bydd trafod yn y Pwyllgor hwnnw yn caniatáu penderfynu mewn modd synhwyrol ac ystyriol. Mae’r mater yn rhy bwysig i bobl Cymru ac i gynhyrchwyr cig eidion Cymru i’w drin fel gêm wleidyddol. Mae’r penderfyniad arno yn rhy bwysig i’w wneud mewn modd difeddwl. Wrth gyfeirio’r mater i Bwyllgor, nid wyf am ei weld yn cael ei fwrw o’r neilltu. Nid yw cyfeirio’r mater i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn golygu na fyddwn yn gwneud penderfyniad, neu’n gohirio gwneud penderfyniad nes gwneir hynny mewn lle arall. Yr wyf yn falch o dderbyn sicrwydd gan Ieuan ei fod yn bwriadu dechrau’r broses hon ar unwaith. Bydd yr ymdrechion gan fy nghyd-aelodau Ceidwadol fore heddiw i geisio atal ffurfio’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn gohirio’r broses honno.

Nid wyf yn ildio.

Yr ydym wedi sôn llawer am dystiolaeth. Bydd y Pwyllgor yn trafod tystiolaeth fel y’i cyflwynir. Mae’r dystiolaeth hyd yn hyn yn eglur. Mae’r mesurau a sefydlwyd i reoli BSE wedi bod yn effeithiol, ac maent yn parhau felly. Maent yn cynnwys rhaglen lladd detholus, y cynllun dros 30 mis a’r didoliad ar ddisgynyddion.

Adferwyd hyder pobl mewn cig eidion. Byddwn yn bwyta 900,000 o dunelli o gig eidion yn y DU eleni. Mae hynny’n mynd â ni yn ôl i’r lefelau bwyta yn 1995. Mae gostyngiad parhaus yn nifer y gwartheg a effeithir gan BSE. Roedd y perygl i iechyd dynol oddi wrth ganglia gwraidd y cefn a mêr esgyrn wedi ei sefydlu gyntaf gan adroddiad SEAC yn 1997. Cafwyd adroddiad dilynol gan SEAC ers hynny. Dylem gofio bod SEAC yn cynnwys ymgynghorwyr gwyddonol annibynnol. Yn Rhagfyr 1998, eu casgliad oedd:

‘mae’r perygl oddi wrth ganglia gwraidd y cefn…yn anwybyddadwy o’i gymharu â’r perygl posibl yn gynharach yn yr epidemig.’

Dyna’r dystiolaeth gyfredol. Mae’r perygl yn anwybyddadwy. Mae hyd yn oed Liam Donaldson, y Prif Swyddog Meddygol, yn cyfaddef bod y perygl yn lleihau fesul mis. Felly, nid oes angen disgwyl am ragor o adroddiadau ar gyfer Awst. Mae’r dystiolaeth yn bod eisoes. Mae’r perygl yn anwybyddadwy. Yr ydych yn fwy tebygol o ennill jacpot y Lotri Genedlaethol dair wythnos yn olynol nag o gael afiechyd drwy fwyta cig eidion a heintiwyd. Mae’r posibiliad y bydd cig eidion heintiedig yn dod i’r gadwyn fwyd yn anwybyddadwy.

Nid yw SEAC erioed wedi cyfarwyddo’r Llywodraeth i wahardd cig eidion ar yr asgwrn. Yr oedd yn un o gyfres o argymhellion, ac yn un o nifer o gamau y gallai’r Llywodraeth eu cymryd. Fe ddywedodd hefyd yn 1997 ac yn 1998 y gallai’r Llywodraeth roi’r wybodaeth hon i’r cyhoedd a gadael i’r bobl benderfynu.

Gadewch i’r cyhoedd ddewis a ydynt am fwyta’r deunydd hwn. Byddwn yn gwneud dewisiadau sy’n effeithio ar ein hiechyd drwy’r amser. Yr ydym yn gyrru, yr ydym yn yfed ac yr ydym yn ysmygu. Byddwn yn defnyddio ffôn symudol a byddwn yn bwyta past tomato a addaswyd yn enetig. Caniateir inni wneud y dewisiadau hynny. Ni welaf unrhyw wahaniaeth rhwng hynny a rhoi’r dewis i ddefnyddwyr Cymru fwyta cig eidion ar yr asgwrn os ydynt am wneud hynny. Yr ydym yn gweld un o’r enghreifftiau gwaethaf o wladwriaeth y nani. Gobeithiaf y bydd y Cynulliad hwn yn gallu arwain y ffordd wrth ailsefydlu dewis pobl ynghylch yr hyn y maent yn ei fwyta. Heddiw, mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn anfon neges at ddefnyddwyr Cymru sy’n dweud ein bod yn ymddiried ynddynt i wneud y dewis hwnnw.

Yr ydym hefyd yn anfon neges bwysig at ffermwyr Cymru. Yr ydym wedi ymrwymo i’r sector hanfodol hwn yn y gymuned wledig. Bydd codi’r rheoliadau ar gig eidion ar yr asgwrn yn un cam ar daith bwysig tuag at godi’r holl reoliadau ar allforio cig eidion, derbyn y cynllun allforio ar sail dyddiad, ac ennill yn ôl y marchnadoedd tramor hanfodol hynny i’n cynnyrch.

Byddaf yn tynnu’n ôl fy nghynnig am ddadl fer yn ddiweddarach y prynhawn hwn. Gobeithiaf na fydd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn bwrw’r cyfle hwn o’r neilltu. Mae gennym gyfle i gael trafodaeth gall, synhwyrol a chytbwys, ac i weithredu’n fuan cyn hir.

Yr ydym yn cytuno, mewn egwyddor, â chynnwys y cynnig, a chytunaf â llawer o’r sylwadau eraill a wnaed. Cytunaf yn arbennig â sylwadau’r siaradwr blaenorol ynghylch pwysigrwydd peidio â bwrw’r mater hwn o’r neilltu. Mae’n bwysig peidio ag oedi hyd nes bydd San Steffan yn penderfynu ei fod am godi’r gwaharddiad, ac na ddefnyddir yr oedi hwnnw fel dull cyfleus i fynd â’r penderfyniad oddi wrth y Cynulliad hwn.

Yn ystod yr etholiad i’r Cynulliad, yr oeddwn yn ymgyrchu ar sail addewid y byddwn yn gwneud y cwbl a allwn yng Nghynulliad Cymru i godi’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn. Er fy mod yn gwybod am y cyngor gwyddonol bod y mymryn lleiaf o berygl o fwyta cig eidion ar yr asgwrn, yr oeddwn hefyd yn gwybod bod gan Jack Cunningham nifer o ddewisiadau pan oedd yn Ysgrifennydd Gwladol dros Amaethyddiaeth. Un o’r rheini oedd cyflwyno gwaharddiad. Hwnnw oedd y dewis mwyaf awdurdodus a nodweddiadol o wladwriaeth y nani, ac yr oeddem yn anghytuno â’i benderfyniad i’w gymryd.

Ffurfiais fy marn gan wybod yr holl ffactorau a grybwyllais. Yr wyf yn sicr bod y pleidiau eraill a rodwyd yr un addewid â mi i’r ffermwyr da byw i’r etholwyr yn ystod yr ymgyrch etholiadol hefyd yn gyfarwydd â’r holl ddadleuon. Yr oeddem wedi penderfynu nad oedd achos dros gadw’r gwaharddiad—ni fu’r fath achos erioed.

Yr wyf wedi gwrthwynebu’r Datganiad Busnes ddwywaith yn y Cynulliad hwn. Gyda help John Marek ac eraill, gan gynnwys Kirsty Williams a’r Democratiaid Rhyddfrydol, yr ydym wedi mynnu cael lle ar yr agenda i gig eidion ar yr asgwrn. Yr wyf yn bryderus, fodd bynnag, nad ydym yn ymdrin â’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn. Mae’r mater hwn wedi dod yn llawer pwysicach ac mae bellach yn effeithio ar hygrededd y Cynulliad hwn. Yr ydym oll yn gwybod bod y Cynulliad yn gallu codi’r gwaharddiad os yw’n dymuno. Mae pobl Cymru yn gwybod bod mwyafrif ohonom wedi dweud ein bod o blaid codi’r gwaharddiad, gan wybod yn iawn am y mymryn lleiaf o berygl sy’n bodoli. Fe wyddant y gallwn wneud hynny, os ydym yn barod i wneud y penderfyniad hwnnw. Byddai hynny’n ddadleuol iawn yn y Deyrnas Unedig, ac yn ddewr yma yng Nghymru.

Os penderfynwn godi’r gwaharddiad, bydd modd i’r Cynulliad hwn gael ei weld fel corff sy’n gallu cyflawni pethau. Bydd yn hwb mawr i’w hygrededd. Os na wnawn hynny, ac os defnyddiwn weithdrefnau a mecanweithiau i oedi hyd nes bydd Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn gwneud penderfyniad sy’n effeithio ar yr holl wlad, bydd y Cynulliad hwn yn ymddangos fel ci bach i San Steffan.

Mae’n holl bwysig inni ymdrin â’r mater hwn mor gyflym ag y bo modd. Felly, yr wyf yn cefnogi’r cynnig. Fodd bynnag, a yw’r Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn fodlon dweud wrthym beth yw’r amserlen? Yr wyf yn poeni y bydd y mater yn mynd i Bwyllgor, wedyn i Bwyllgor arall ac yn y blaen, ac y defnyddir hynny fel mecanwaith i ohirio penderfyniad a allai beri annifyrrwch i’r Llywodraeth yn San Steffan. Nid ydym am i hynny ddigwydd. Ni fu dadl erioed dros y gwaharddiad hwn. Gorau po gyntaf y byddwn yn ei godi.

Cyn dod at y ddadl, hoffwn roi fy nymuniadau gorau i Christine Gwyther, a chynnig fy llongyfarchiadau cywiraf iddi ar ei phenodiad. Yr ydym oll yn deall pa mor anodd yw ei briff. Yr ydym oll yn deall pwysigrwydd amaethyddiaeth i’n gwlad fach ni, ac mae cyfrifoldeb arnom i gyd i weithio gyda Christine i sicrhau ein bod yn wynebu problemau’r diwydiant a chefn gwlad. Bydd yn cael fy nghefnogaeth bersonol i yn ei holl ymdrechion.

Credaf fod pawb yn cytuno y bydd rhaid inni wynebu rhai penderfyniadau anodd ar ddau fater. Yn gyntaf, fodd bynnag, yr wyf yn pwysleisio bod consensws—mae pawb yn deall pwysigrwydd amaethyddiaeth i economi Cymru, a’i phwysigrwydd ym Mhrydain. Mae’n werth nodi bod amaethyddiaeth ddwywaith yn bwysicach yng Nghymru—o ran cyflogaeth a chynnyrch mewnwladol crynswth—nag ydyw yn y Deyrnas Unedig.

Mae’r diwydiant cig eidion yn werth tua 25 y cant o’r cynnyrch mewnwladol crynswth hwnnw. Yr ydym oll yn derbyn ei fod yn rhan bwysig o fywyd economaidd Cymru. Yr ydym hefyd yn derbyn y bydd rhaid inni godi’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn mor gyflym ag y bo modd. Hyd yn hyn, popeth yn iawn; mae gennym gonsensws. Fodd bynnag, mae dau fater y bydd rhaid inni feddwl yn hir ac yn galed yn eu cylch, ac yr wyf yn anghytuno â’r siaradwr diwethaf ac â Kirsty, er ei bod yn dda gennyf ddweud fy mod, efallai am y tro cyntaf yn fy mywyd, yn cytuno ag aelod o Blaid Cymru.

Rhaid inni ofyn dau gwestiwn i ni’n hunain. Yn gyntaf, a allwn o ddifrif ystyried gwneud penderfyniad unochrog yng Nghymru i godi’r gwaharddiad? Yn ail, a allwn o ddifrif ystyried gwneud y penderfyniad hwnnw yng ngoleuni’r dystiolaeth feddygol anghyson? Dyna’r cwestiynau y bydd rhaid inni eu gofyn.

Yr oedd Glyn yn iawn wrth ddweud bod y pŵer gennym i benderfynu codi’r gwaharddiad. Fodd bynnag, nid yw’n iawn arfer y pŵer i benderfynu ond am fod gennym yr awdurdod i wneud hynny. Dadleuais o blaid datganoli am gyfnod hir iawn, am fy mod am gael y cyfle i ni yng Nghymru greu atebion Cymreig i broblemau Cymreig. Fodd bynnag, nid problem Gymreig mo BSE; mae’n broblem i’r Deyrnas Unedig ac i Ewrop. Os yw’r dystiolaeth ddiweddaraf o America yn wir, mae BSE bellach yn broblem ryngwladol. Ni ddylem wneud penderfyniadau yng Nghymru ac anwybyddu eu heffaith ar ein cymdogion ac ar ein partneriaid masnachol yn Ewrop. Byddai hynny’n gam gwag.

Nid yw’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn yn ddim ond un o nifer o fesurau diogelwch bwyd a wnaed gan nifer o Lywodraethau Prydeinig ar ôl ei gilydd. Erbyn hyn, mae mwy na 60 o orchmynion tebyg. Mae awdurdod gan y Cynulliad i godi tua un rhan o dair o’r mesurau a gyflwynwyd gan Lywodraethau dros y 10 mlynedd diwethaf i lanhau’r gadwyn fwyd a sicrhau bod y prosesau lladd a symudiadau da byw yn cael eu goruchwylio’n iawn. A ydym o ddifrif yn bwriadu dileu un o’r gorchmynion hynny, gan wybod bod hynny’n creu cynsail? A ydym o ddifrif yn awgrymu, yng ngolwg y ffin yr ydym yn ei rhannu â Lloegr a’n trefniadau masnachu â’r Undeb Ewropeaidd, ein bod am sefydlu system hollol wahanol ar gyfer iechyd anifeiliaid a chynhyrchu bwyd yng Nghymru? Nid wyf yn credu ein bod. Fodd bynnag, rhaid inni ofyn y cwestiynau hyn i ni’n hunain.

Ni welaf y rhesymeg o ddweud na ddylai’r Cynulliad, fel ei benderfyniad cyntaf, ddatblygu polisi arbennig, creadigol i fynd i’r afael â phroblemau cefn gwlad Cymru, ond y dylem ddefnyddio ein pwerau yn lle hynny fel pastwn yn erbyn penderfyniad polisi a wnaed ar lefel y Deyrnas Unedig nad ydym yn digwydd cytuno ag ef. Gobeithiaf y rhoir o’r neilltu yr awgrym y dylem wneud y penderfyniad hwn yn unochrog. Yr wyf yn cefnogi’r cynnig y dylai’r mater hwn gael ei gyfeirio i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Yr wyf yn sicr y bydd ei aelodau am fyfyrio nid yn unig ar y cyngor meddygol a gwyddonol, ond hefyd ar y goblygiadau ehangach o wneud penderfyniad yng Nghymru a fydd yn effeithio’n drawiadol ar yr hyder sydd gan bobl drwy Ewrop yn amaethyddiaeth Cymru.

Mae’r ail bwynt sydd gennyf yn ymwneud â chyngor meddygol. Yr oeddwn wedi fy synnu a’m siomi o glywed Kirsty, sydd yn Gadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, yn awgrymu y dylem roi’r dystiolaeth feddygol o’r neilltu. Gwelsom BSE yn ymddangos yn y wlad hon ar ganol y 1980au. Bu’n rhaid aros tan 1996 i’r Llywodraeth sefydlu mesurau sydd wedi ymdrin yn llwyddiannus ac yn gynhwysfawr â’r broblem. Mae Llywodraethau wedi gwneud camgymeriadau bob cam o’r ffordd. Yr oeddent wedi anwybyddu cyngor meddygol a’r rhybuddion gan y gymuned wyddonol a meddygol. Yr oedd yn well ganddynt gredu bod y perygl yn fach iawn a gobeithio y byddai pethau’n dod i drefn. Wrth gwrs, nid hynny a fu. Mae’r epidemig BSE wedi costio £4 biliwn i’r trethdalwyr, wedi achosi costau a gofid di-ben-draw i’r gymuned amaethyddol, wedi arwain at ladd 3 miliwn o wartheg, wedi amharu ar ein trefniadau masnachu â’r Undeb Ewropeaidd ac wedi arwain at waharddiad rhyngwladol ar allforion o’r wlad hon. Mae hefyd wedi achosi marwolaeth 40 o bobl o amrywiolyn newydd CJD. Ni wyddom beth yw ymlediad posibl amrywiolyn newydd CJD, ond fe ddywedir wrthym y dylem anwybyddu’r cyngor meddygol a gwyddonol.

Kirsty, yr ydych wedi wedi dweud llawer am arfer dewis personol, a bod y Prif Swyddog Meddygol heb gyfarwyddo’r Llywodraeth i gyflwyno gwaharddiad. Ni all y Prif Swyddog Meddygol gyfarwyddo neb, ond fe all gynnig cyngor. Yn ei adroddiad yn Ionawr eleni, rhoddodd y cyngor hwn ar ddewis personol:

‘Wrth ystyried afiechyd sydd heb unrhyw feddyginiaeth hysbys, canlyniadau marwol, epidemig na wyddys ei faint eto, a’r amgylchiadau eithriadol lle y creir y perygl, anodd yw ceisio cymharu hynny â lefelau perygl eraill a wynebir gan bobl yn eu bywyd bob dydd.’

Yng ngoleuni hynny, rhoddwyd argymhelliad cryf iawn i’r Llywodraeth gan y Prif Swyddog Meddygol y dylid cyflwyno’r gwaharddiad ac y dylai aros yn ei le.

Yr ydych wedi camddeall fy sylwadau am gyngor y Prif Swyddog Meddygol a’r cyngor gan SEAC, y corff gwyddonol annibynnol a sefydlwyd i gynghori’r Llywodraeth a’r Prif Swyddog Meddygol. Yn 1997 ac 1998, cynigiodd SEAC gyfres o ddewisiadau i’r Llywodraeth. Un dewis oedd cyflwyno’r gwaharddiad, ymhlith y lleill yr oedd rhoi gwybodaeth i’r cyhoedd a gadael iddynt benderfynu drostynt eu hunain. Ni ddywedais fod y Prif Swyddog Meddygol wedi gwneud penderfyniad o’r fath; SEAC, a gynigiodd y dewisiadau a nodais.

Yr wyf yn gyfarwydd iawn â gwaith SEAC. Sefydlwyd SEAC gan y Llywodraeth ar fy anogaeth i. Darllenais adroddiad SEAC ac un y Prif Swyddog Meddygol. Cyfrifoldeb yr Adran Iechyd, nid SEAC, yw cynghori’r Llywodraeth ynghylch sut i ymateb i’r argymhellion meddygol. Yn ffodus, mae’r rheoliadau a gyflwynwyd yn rhy hwyr yn 1996 bellach yn cael effaith. O ganlyniad i’r gwaharddiad 30-mis a gyflwynwyd yn Awst 1996, fy ngobaith yw y caiff BSE ei ddileu yn Awst eleni. Mae hynny’n ddadl gref dros fod yn bwyllog yn awr. Mae’r Prif Swyddog Meddygol wedi argymell bod y rhagolygon yn—

Os yw’r Bonheddwr anrhydeddus yn fodlon caniatáu imi fy mrawddeg, byddaf yn ildio iddo.

Pawb â’i farn. A ydych yn fy nghyfarwyddo nad ydyw’n Fonheddwr anrhydeddus?

Mae’n debyg y bydd rhaid imi ailasesu fy ffordd o fyw felly. Mae’n debyg mai’r peth gorau fyddai inni beidio ag edrych ar hynny ar y funud. Byddaf yn ildio i Davies Davies ymhen ychydig.

Mae’n bosibl ein bod bellach, yn 1999, ychydig fisoedd oddi wrth ddatrys BSE. Mae’r dystiolaeth feddygol bendant yn ffafrio disgwyl. Mae’r adolygiad yn mynd rhagddo a gobeithio, yn Awst, y bydd y Llywodraeth yn dweud y gellir codi’r gwaharddiad. Byddai’r gwaharddiad drwy hynny yn cael ei godi yng nghyd-destun ateb cynhwysfawr i broblem BSE. Rhaid inni gofio bod gennym 60 o orchmynion eraill i’w trafod.

Mae ein hamcanion yn eglur. Yr ydym am warchod iechyd dynol—dyna’r ystyriaeth bwysicaf. Yr ydym hefyd am ddileu BSE, am adfer hyder cynhyrchwyr a defnyddwyr, ac am ailennyn hyder mewn amaethyddiaeth fel y gall y rhai sy’n gweithio mewn amaethyddiaeth edrych ymlaen yn hyderus i’r dyfodol.

Os penderfynwn yn frysiog yn awr, a defnyddio’n pwerau heb ystyried yn fanwl, ac yn groes i gyngor y gymuned feddygol, byddwn yn hau hadau ansicrwydd at y dyfodol, ac yn creu amheuaeth ym meddyliau pobl a ddylai fod yn hyderus yn niwydiant amaethyddol Prydain.

Felly, yr wyf yn cefnogi’r argymhelliad y dylai’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig roi ystyriaeth i’r mater hwn. Gobeithiaf, fodd bynnag, y cymerant ofal wrth gyflwyno unrhyw argymhelliad i’r Cynulliad. Ni ddylem weithredu’n unochrog, nac yn groes i gyngor meddygol.

Mae Mr Davies wedi’n hannog i aros ac arfer pwyll wrth ddefnyddio’n pwerau. Fe ŵyr bron pawb mai Mr Davies a arweiniodd yr ymgyrch dros ddatganoli, ac fe ŵyr nifer dda yn y Siambr hon fy mod wedi helpu i arwain yr ymgyrch yn erbyn datganoli.

Sut y gallaf berswadio’r cyhoedd amheus—yn enwedig mewn ardal wledig fel Sir Fynwy—fod modd i’r Cynulliad fod yn beth cadarnhaol os nad ydym i ddefnyddio’r pwerau yr ydym wedi eu hennill ar gryn gost i’r trethdalwr. Ceir consensws y dylid codi’r gwaharddiad cyn gynted ag y bo modd, ac mae’r pwerau gennym i wneud hynny. Fe wireddir y posibiliad hwnnw ar 1 Gorffennaf, ac yr wyf yn annog pawb i fanteisio i’r eithaf ar ddatganoli a chodi’r gwaharddiad.

Fel ffermwr, mae gennyf neges syml. Y neges ym marchnad y Trallwng ddoe oedd—er mwyn popeth, bwrwch iddi. Felly, yr oedd yn dda gennyf glywed datganiad Ieuan y bydd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn cyfarfod yr wythnos hon. Mae hynny’n arwydd ardderchog, oherwydd bydd rhaid inni ymdrin â llawer o faterion eraill, fel y gostyngiad mewn incwm, sefydlu prosesu bwyd ac ychwanegu gwerth. Mae gennym gymaint i ymdrin ag ef yn y diwydiant sylfaenol hwn i’r economi gwledig.

Yr wyf am roi gwedd gliriach ar rai o’r pwyntiau a gododd o’r sylwadau agoriadol. Mae cytundeb Fflorens ar reoli BSE wedi ei weithredu’n drwyadl, ac, fel y nododd Ron Davies, mae wedi bod yn dileu’r afiechyd ofnadwy hwn o’n diwydiant mewn modd llwyddiannus a chynhwysfawr. Dyna pam yr wyf fi, ynghŷd â Glyn a Kirsty, yn annog codi’r gwharddiad yn fuan.

Rhoddir dewis i ddefnyddwyr ynghylch agweddau eraill ar iechyd. Yr ydym yn bryderus iawn ynghylch diogelwch y cyhoedd, ond y mae dewis ar gael. Mae’r rheoliad dwl a chwerthinllyd hwn wedi gwneud llawer o niwed i’n diwydiant. Nid oedd rheoliadau SEAC yn mynnu gosod rheoliad o’r fath. Mae rheoliadau amddiffynnol, yn fwy nag unrhyw rai eraill, wedi gwneud llawer o les i’r diwydiant yng ngolwg y defnyddiwr. Yr wyf yn annog pawb ohonoch i bwyso ar y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig i wneud ei waith yn effeithiol ac yn gyflym.

Mae’r didoliad detholiadol, y cynllun dros-30-mis, yn golygu bod ein diwydiant yn ddiogel. Ffermwr ydwyf fi, ac yr wyf yn gwybod am y gofid a achosir i’n diwydiant. Dylai’r Cynulliad hwn gymryd ei bwerau o ddifrif, a rhoi hwb mawr i’r diwydiant. Rhaid dweud wrth y ffermwyr bod hyn o bwys i ni. Rhaid iddynt weld cefnogaeth y Cynulliad hwn i’w diwydiant. Felly, yr wyf yn cefnogi’r cynnig, ond gadewch inni fod yn ymwybodol o’r angen am frys. Gadewch inni sicrhau ein bod yn symud ymlaen, a bod ein pwerau yn gallu rhoi hyder i’n diwydiant.

Mae codi’r gwaharddiad ar allforion, a gallu Cymru i ailafael yn y farchnad allforion yn dibynnu ar ein penderfyniad i godi’r gwaharddiad ar gig ar yr asgwrn. Yr oeddwn yng nghynhadledd Blackpool y llynedd, yn pwyso ar y Blaid Lafur ar y mater hwnnw. Yr allforwyr oedd wedi gofyn imi fynd yno, a’u barn hwy oedd bod rhaid rhoi blaenoriaeth i godi’r gwaharddiad ar gig ar yr asgwrn. Rhaid dweud yn gwbl eglur na fyddwn yn gallu symud ymlaen nes codwn y gwaharddiad hwn.

A yw Peter Rogers wedi sylwi bod y gwaharddiad ar allforio cig eidion o Ogledd Iwerddon wedi ei ailgyflwyno, gwaetha’r modd, ac mai honno oedd yr unig ran o’r Deyrnas Unedig lle’r oedd y gwaharddiad ar allforio cig eidion wedi ei godi? Fodd bynnag, mae wedi ei ailgyflwyno dros nos. Mae arolygwyr cig y Comisiwn Ewropeaidd yn Belfast ar hyn o bryd, yn trafod y problemau a achoswyd gan fethiant eu cynllun olrhain gwartheg cyfrifiadurol. O ganlyniad i hynny, mae’r gwaharddiad ar allforio cig eidion bellach wedi ei ailgyflwyno yng Ngogledd Iwerddon.

Ni wyddwn ei fod wedi ei ailgyflwyno, ond yr oeddwn yn gwybod am y methiant, a bod rhai gwartheg ar goll. Mae’n bwysig inni gael codi’r gwaharddiad ar gig ar yr asgwrn fel y gallwn ddod yn rhan o’r marchnadoedd allforion eto.

Problem arall i amaethyddiaeth Cymru yw’r gŵyn fawr yn erbyn yr archfarchnadoedd. Hyd nes y cawn drydydd chwaraewr yn y farchnad, i gystadlu am allforion a chael mynediad i Ewrop a’r byd, bydd rhaid inni ddioddef hynny. Nid oes digon o brynwyr yn y farchnad. Mae hynny’n broblem allwedol y bydd rhaid inni fynd i’r afael â hi.

Mae hefyd yn galonogol, er gwaethaf y gwaharddiad, ac er gwaethaf y sïon, fod bwyta cig yn y wlad hon wedi dychwelyd at y lefelau cyn BSE. Mae’r defnyddiwr Prydeinig wedi adennill ei hyder yn ein cynnyrch. Mae hynny’n bwysig iawn. Gwyddom fod y ddeddf hon wedi ei herio ym mhob rhan o’r wlad. Yr ydym oll yn adnabod pobl sy’n bwyta cig ar yr asgwrn. Felly, y gwaharddiad hwn yw un o’r deddfau gwirionaf mewn grym. Gyda’r pwerau sydd gennym, dylem wneud rhywbeth ynghylch hynny.

Un o’r tri phrif argymhelliad yn adroddiad SEAC oedd y dylid rhoi gwybod i bobl am y perygl bychan iawn. Yr ydym eisoes wedi clywed cymhariaeth ag ennill y lotri dair gwaith. Mae tebygolrwydd o un mewn biliwn o fod mewn perygl drwy fwyta cig ar yr asgwrn. Mae tebygolrwydd o un mewn 200 o gael canser a marw efallai os ysmygwch 20 o sigarennau’r dydd.

Yr ydym yn ffodus bod cynhyrchu cig eidion yng Nghymru yn gysylltiedig yn bennaf â gwartheg a borthir â glaswellt. Ni chafwyd digon o ddealltwriaeth am gynhyrchu cig eidion yng Nghymru, nac o ymchwil, i gyfiawnhau’r gwaharddiadau hyn. Dylem roi gwybod i bobl am y perygl bychan iawn, a gadael iddynt benderfynu. Wedyn bydd pobl yn gweld mai gennym ni y mae’r cig eidion gorau a mwyaf diogel yn y byd.

Mae datganoli wedi rhoi’r cyfle gorau i Gymru ddangos bod ganddi ddannedd, nid yn unig i fwyta cig, ond i godi’r gwaharddiad hwn. Rhaid inni wrando ar y ddadl ar godi’r gwaharddiad, a rhoi cyfle gwirioneddol i gymunedau gwledig Cymru gael goroesi.

Dywedodd Kirsty Williams fod y dystiolaeth a fyddai’n caniatáu inni benderfynu yn eglur. Mae’r cyngor—adroddiad SEAC a datganiadau’r Prif Swyddog Meddygol—yn seiliedig ar nifer o dybiaethau, cynosodiadau a damcaniaethau, sydd eto i’w profi.

Yn yr un modd â phob mater arall sy’n ymwneud â’r gwyddorau biolegol, geir elfen o ansicrwydd hyd nes bydd y dystiolaeth gennym. Un enghraifft o ansicrwydd o’r fath yw trosglwyddo BSE drwy’r fam. Mae’n holl bwysig cael tystiolaeth empiraidd am y graddau y cedwir at y canllawiau wrth brosesu cig, a hefyd sefydlu pa mor gadarn yw’r dystiolaeth am natur heintus ganglia gwraidd y cefn.

Dylid rhoi ystyriaeth i nifer o ffactorau ac yr ydym yn dal i edrych ar y dystiolaeth i weld a yw’r cyngor yr ydym yn ei ddilyn yn cael ei gadarnhau mewn ymarfer. Mae pobl sy’n gofyn am fwy o amser cyn penderfynu yn gwneud hynny er mwyn cael archwilio’r dystiolaeth sy’n dod i mewn, a thrwy hynny canfod a ydym yn derbyn y cyngor priodol. Mae’r cyngor a’r dystiolaeth yr ydym yn eu derbyn yn awgrymu bod y perygl tua un mewn miliwn neu un mewn deng miliwn.

Yr ydym yn caniatáu i bobl benderfynu a ydynt am barhau i ddefnyddio cynhyrchion fel tybaco. Pam y dylid cymhwyso prawf penodol at gig eidion ar yr asgwrn, pan na chymhwysir hynny at bron bob cynnyrch arall ym maes fferylliaeth? Mae’n debyg, pe bai’r prawf yn cael ei gymhwyso atynt, y byddai llawer o gyffuriau cyffredin yn peidio â chael eu rhagnodi.

Mae hynny’n bwynt da ac nid wyf yn anghytuno ag ef. Fodd bynnag, credaf fod Ron Davies wedi ateb cwestiwn David Melding yn gynharach yn y drafodaeth. Mae cymaint o gwestiynau ynghylch BSE a’r amrywiolyn newydd CJD, fel na wyddom yr holl atebion. Mae’n bosibl bod trychineb yn ein disgwyl—nid oes gennym unrhyw wybodaeth am faterion fel y cyfnod heintus. Yr ydym yn dal i ddisgwyl y dyfarniad ar y mater hwn. Heddiw, fodd bynnag, yr ydym yn ystyried mater penodol—codi’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn. Os mai gwir yw’r dystiolaeth bod y perygl yn un mewn miliwn, yn un mewn 6 miliwn neu’n un mewn 10 miliwn, credaf ei bod yn rhesymol i adael i’r defnyddwyr benderfynu, a byddwn yn cefnogi codi’r gwaharddiad. Fodd bynnag, rhaid inni gael y dystiolaeth i gadarnhau bod y perygl yn fychan iawn cyn penderfynu. Ar y sail honno, yr wyf yn cefnogi’r cynnig.

Carwn gefnogi’r cynnig hwn a gwneud ychydig o bwyntiau. Yr wyf wedi clywed sawl Aelod yn y Siambr hon yn dweud y byddai codi’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn yn caniatáu i ddefnyddwyr wneud dewisiadau unigol yn yr un modd ag y maent yn dewis prynu pecyn o sigarennau neu yrru gar cyflym. Rhesymu gwirion a pheryglus yw hynny. Rhof ddau reswm i ddangos pam y mae’n bwynt mor wirion.

Yn gyntaf, yr ydym yn byw mewn cymdeithas sy’n defnyddio llawer iawn o fwyd proses ac mae’n bosibl na fydd pobl yn sicr ynghylch union darddiad darn o gig a allai fod ymhlith y cynhwysion. Mae bwyd proses yn cael ei fwyta’n bennaf gan y bobl dlotaf a mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas. Mae plant yn ail grŵp nad oes ganddynt ddewis ynghylch a ydynt am yrru gar cyflym. Maent yn dibynnu ar eu rhieni, eu gwarcheidwaid neu ffreutur yr ysgol i ddarparu bwyd diogel ar eu cyfer. Ni allant wneud dewisiadau unigol ynghylch y cynhwysion yn y bwyd y maent yn ei fwyta. Mae rhai Aelodau wedi gwneud pwynt gwirion, yn nodweddiadol o ddadl chweched dosbarth, nad oes le iddo yn y Siambr hon, nac yn y byd go-iawn, lle y mae pobl wedi marw o CJD yn y modd mwyaf ofnadwy. Nid hawliau’r cynhyrchwyr yw’r unig beth sydd o bwys yn y ddadl hon, ond hefyd hawliau defnyddwyr—pob dyn, benyw a phlentyn yng Nghymru, Ewrop a’r byd.

Er mwyn ailennyn hyder mewn allforion cig eidion o Gymru, rhaid i ddefnyddwyr fod yn hyderus ynghylch cig eidion Cymru. Oni bai fod y defnyddwyr yn hyderus, ni fydd marchnad i’r cynhyrchwyr. Nid dyma’r lle i chwarae â iechyd pobl cyn derbyn tystiolaeth feddygol briodol ar bwnc na wyddom yr holl ffeithiau amdano. Ni ddylem chwarae â hygrededd y Cynulliad hwn er mwyn cael ychydig o benawdau yn y wasg.

Ni feddyliais erioed y byddwn yn gweld gwleidyddiaeth Cymru wedi ei throi ar ei phen fel y gwnaed yn y Siambr hon heddiw. Yn sydyn iawn, mae fy nghyd-aelodau Ceidwadol wedi dod yn bleidwyr mawr dros ddatganoli. Mae hynny’n dangos y wleidyddiaeth newydd sydd yng Nghymru. Fel rhywun a ymgyrchodd yn yr ymgyrch ‘ie’, nid oeddwn am gefnogi sefydlu Cynulliad a fyddai’n brysio i wneud penderfyniadau er mwyn ceisio ennill cyhoeddusrwydd. Mae’n bwysig inni wneud penderfyniadau ystyriol yma. Ni fyddai dim yn effeithio mwy ar hygrededd y Cynulliad hwn na phenderfyniadau sydd heb eu hystyried yn briodol. Digwyddodd yr argyfwng hwn oherwydd diffyg gweithredu Llywodraeth San Steffan yn hwyr yn y 1980au. Rhaid inni beidio â syrthio i’r fagl honno. Yr oedd diffyg gweithredu gan sawl Gweinidog Amaeth ar ôl ei gilydd wedi creu llanast gwirioneddol. Yr oedd pob un o’r Gweinidogion Amaeth hynny yn bwyta cig. Rhaid i’r Cynulliad bwyso a mesur y dystiolaeth. Fe wnawn hynny yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Y rhai sydd am benderfynu’n sydyn yw’r math o bobl a fyddai, pe baent yn gyfrifol am y system cyfiawnder troseddol, yn crogi pobl yn lle cynnal achosion llys. Rhaid inni ystyried yr holl dystiolaeth a dod i benderfyniad priodol.

Cytunaf â rhai o’r pwyntiau a wnaed gan fy nghyd-aelodau ar y dde i mi. Mae’n bwysig cynyddu hyder yng nghynnyrch Cymru. Fodd bynnag, y peth olaf yr ydym am ei weld yw codi’r gwaharddiad ac wedyn cael bygythiad newydd i iechyd cyhoeddus oherwydd cig eidion ar yr asgwrn. Dyna’r ffordd waethaf posibl i hybu ein cig eidion dramor ac yng ngweddill y DU. Mae ffermwyr yn haeddu tro lwcus. Dylem ystyried y sefyllfa yn iawn ac archwilio’r holl dystiolaeth cyn penderfynu codi’r gwaharddiad hwn. Y neges orau y gallwn ei rhoi, ar ôl ystyried yr holl dystiolaeth, yw y gallem fod mewn sefyllfa i godi’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn. Dyna’r ffordd i adfer hyder y defnyddwyr. Rhaid inni sicrhau ein bod wedi ystyried y mater yn iawn, yn hytrach na dod i benderfyniad sydyn a allai gael effeithiau difrifol ar y diwydiant amaethyddol yn y dyfodol.

I wish to thank everybody who has contributed to this important discussion. The matter must be considered as soon as possible. Two elements deserve consideration. First, we must come to an early decision. Psychologically, the agricultural industry in Wales needs an early decision. That would show our confidence in that industry and the fact that we are confident that it is producing the best possible produce to the highest possible standard and that it is safe to eat.

The second element is the need for responsible and comprehensive discussion on this matter, considering all the evidence available. If we did not do that, we would be doing the subject a great injustice. I am not trying to avoid a decision. As Ieuan said, it is possible that the Agriculture and Rural Development Committee will meet this week to begin those discussions. The important thing is that the Assembly has taken the first steps towards discussing this matter. I very much hope that the Assembly will take the first decision, but that does not worry me greatly. If our discussions force people in another place to make a decision, I and the Welsh agricultural industry will be grateful. It is important that we give people who have raised important questions this afternoon the opportunity to consider all the evidence. At the end of that process and as soon as possible, I am confident that the Agriculture and Rural Development Committee and the Health and Social Services Committee will make a recommendation to the Assembly to lift the ban. It is important that we act as swiftly as possible to start that process, and we should move in unison to ensure a credible decision.

Mae’n adeg bwysig yng ngenedigaeth y Cynulliad Cenedlaethol newydd i gael y ddadl hon, sydd wedi denu cymaint o sylw. Braint i mi yw cael chwarae fy rhan wrth ymateb i’r ddadl hon.

Yr wyf yn diolch i’r Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, Christine Gwyther, ac i Ieuan Wyn Jones am roi’r cynnig gerbron fel y gall y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig a Phwyllgorau eraill roi ystyriaeth fanwl iawn i hyn a chynnal ymchwiliad brys i godi’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn ar y cyfle cyntaf posibl. Yr wyf yn diolch hefyd i’r bobl hynny a gydnabu sensitifrwydd a phwysigrwydd y mater hwn yn eu hareithiau. Yr ydych wedi tynnu sylw at y gefnogaeth eang sydd yn y Siambr hon i godi’r gwaharddiad a pha mor bwysig ydyw i’r Cynulliad weithredu mor gyflym ag y bo modd. Yr ydym yn derbyn y pwynt hwnnw er mwyn buddiannau’r diwydiant amaethyddol yng Nghymru. Nid yw’r hyn a ddywedodd David Davies am fanteisio i’r eithaf ar ddatganoli yn dal dŵr. Fe ymgyrchodd yn ei erbyn, felly sut y gall ddisgwyl inni ei barchu wrth iddo geisio gyrru drwodd drafodaethau a phenderfyniadau anghyfrifol ac anystyriol sy’n tanseilio urddas y Cynulliad hwn? Yr wyf yn cynrychioli Bro Morgannwg, sydd â chymuned amaethyddol gref. Treuliais amser yn ystod yr ymgyrch etholiadol gyda theuluoedd amaethyddol yn y Fro, lawer ohonynt yn mynd drwy gyfnod anodd iawn ac yr wyf yn deall eu hanghenion a’u pryderon.

Mae’r ddadl hon yn bwysig i ddyfodol ffermio yng Nghymru. Mae’n holl bwysig cynnal hyder y cyhoedd yn y diwydiant ac yn y mesurau diogelwch bwyd. Rhaid inni gofio mai pryder ynghylch iechyd cyhoeddus yw man cychwyn y gwaharddiad hwn. Fel yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, fy nyletswydd a’m cyfrifoldeb yw crynhoi ac adolygu cefndir y gwaharddiad hwnnw, er bod siaradwyr blaenorol wedi gwneud hynny’n fedrus.

Yn hwyr yn 1997, adroddodd SEAC y byddai heintusrwydd BSE yn esgyrn cefn ac ym mêr esgyrn gwartheg yn gallu heintio cig a gaiff ei goginio ar yr asgwrn a chawl a grefi a wneir drwy ddefnyddio esgyrn. Fodd bynnag, pe bai’r cig yn cael ei goginio oddi ar yr asgwrn byddai’r perygl wedi ei ddileu. Byth ers cyflwyno’r gwaharddiad ar offal gwartheg penodol yn 1989, mae Llywodraethau ar ôl ei gilydd wedi cau allan o’r gadwyn fwyd ddynol unrhyw feinwe y canfuwyd heintusrwydd BSE ynddi. Mae hyn yn holl bwysig ac ni soniwyd ddigon am y pwynt hwn heddiw. Mae sawl siaradwr wedi cyfeirio at adroddiad SEAC. Tachwedd diwethaf, casgliad yr adroddiad oedd bod y peryglon hyn, er na ellid rhagfynegi’n fanwl y perygl i iechyd cyhoeddus, yn llai na’r rhai yn y 12 mis blaenorol. Fodd bynnag, nid yw’r peryglon wedi eu dileu.

Yn Ionawr, derbyniodd Llywodraeth y DU yr argymhelliad a wnaed gan y Prif Swyddog Meddygol—a gadarnhawyd gan y Swyddog Meddygol dros Gymru yr wythnos hon—y dylid cadw rheoliadau presennol y Llywodraeth ynghylch lleihau peryglon BSE. Er bod perygl heintusrwydd yn llai, y casgliad oedd y byddai codi’r gwaharddiad ar hyn o bryd yn cyflwyno perygl newydd, ond bychan iawn. Yng ngolwg y gostyngiad pellach a ddisgwylir yn nifer y gwartheg a heintiwyd gan BSE eleni, argymhelliad y Prif Swyddog Meddygol oedd y dylid arolygu’r mesur rheoli ymhen chwe mis ar ôl 1 Chwefror 1999.

Rhaid inni gofio bod y rheoliadau’n bod er mwyn gwarchod iechyd cyhoeddus rhag perygl amrywiolyn newydd CJD. Fel y dywedodd Brian Gibbons, yr ydym yn dal i ystyried y dystiolaeth honno. Mae’r ymchwil yn mynd rhagddi ac yr ydym yn edrych ar y rheoliadau pwysig hynny ar hyn o bryd. Soniodd Rhodri Morgan nad oedd y rheoliadau’n gweithio yng Ngogledd Iwerddon, a bod hynny wedi arwain at ailgyflwyno’r gwaharddiad ar allforion. Mae amrywiolyn newydd CJD yn afiechyd poenus iawn ac nid oes meddyginiaeth ar ei gyfer hyd y gwyddom. Yn wyneb barn y Prif Swyddog Meddygol, daethpwyd i’r casgliad y llynedd na fyddai’n iawn rhoi neb, ac yn enwedig ein plant, mewn perygl—diolch i chi Huw Lewis am wneud y pwynt hwnnw—hyd yn oed perygl bach iawn, heb fod angen. Yn wahanol i afiechydon eraill a gludir mewn bwyd fel gwenwyn bwyd, ni ellir rheoli a gwrthweithio BSE caeth drwy arferion glanweithdra da neu drwy goginio. Mae hynny’n golygu bod rhaid cymryd camau effeithiol i atal heintusrwydd BSE rhag cyrraedd y gadwyn fwyd. Yr ydym oll yn rhannu’r cyfrifoldeb mawr hwnnw. Ai bod yn awdurdodus yw cydnabod y cyfrifoldeb hwnnw, Glyn?

Ni wyddom beth yw cyfnod heintus amrywiolyn newydd CJD; ni wyddom sut y caiff ei drosglwyddo na faint o bobl a allai fod wedi eu heintio. Hyd yn hyn fe wyddom fod 40 o bobl wedi marw, ac yr oedd un ohonynt yn byw yng Nghymru. Ni wyddom faint o bobl a allai fod yn magu’r afiechyd. Yng ngoleuni hynny, egwyddor rhagofal—sef osgoi ymddygiad yr amheuir ei fod yn beryglus—yw’r llwybr mwyaf synhwyrol i’w ddilyn er mwyn hybu iechyd cyhoeddus.

Yn olaf, rhaid dweud na fyddai er budd y diwydiant i symud yn rhy gyflym at godi’r gwaharddiad. Rhaid inni fod yn ofalus i beidio â gwanhau hyder y cyhoedd yn niogelwch cig eidion Cymru os ydym i ddileu gwaharddiad yr UE, fel y dywedodd Christine Gwyther ac eraill. Mae’r hyder wedi cynyddu, felly gadewch inni beidio â’i bylu. Peter, mae’n bwysig inni symud yn ofalus ar y mater hwn. Mae’n bwysig pwysleisio ei bod yn dda gan fy nghyd-aelodau Llafur a minnau gefnogi codi’r gwaharddiad—dyna bolisi Plaid Lafur Cymru. Fodd bynnag, rhaid inni fod yn sicr nad oes perygl mwyach i iechyd cyhoeddus.

I derfynu, yr wyf yn ddiolchgar bod yr Aelodau wedi cynnal y ddadl hon gan roi sylw dyledus i ddifrifwch y mater hwn i ffermwyr ac i’r cyhoedd yn gyffredinol. Mae’n iawn ac yn briodol i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig a’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ystyried y dystiolaeth yn fanwl, fel blaenoriaeth frys. Rhaid peidio â bwrw’r mater o’r neilltu. Byddaf yn gwrando’n ofalus ar y trafodaethau hyn. Byddwn yn gwneud penderfyniadau cyfrifol a chadarn pan ddaw’r mater yn ôl i’r Cynulliad, yn seiliedig—fel y dywedodd Ieuan mor groyw—ar gytundeb, partneriaeth a chonsensws. Daw’r mater hwn, a llawer un arall, ger ein bron yng Nghynulliad Cenedlaethol newydd Cymru lle y bydd rhaid inni brofi ein gwerth, ein hygrededd a’n hawdurdod i bobl Cymru. Os deuwn i benderfyniadau yng ngoleuni hynny, byddwn yn sicrhau bod datganoli yn gweithio i Gymru.

Wrth gefnogi’r cynnig hwn, hoffwn nodi bod ymrwymiad yn y Papur Gwyn ‘Llais dros Gymru’ i gadw at safonau uchel wrth benodi rhai i swyddi cyhoeddus, ar ran y Cynulliad. Mae’r Cod hwn yn ofynnol o dan ein Rheolau Sefydlog ein hunain sy’n datgan y bydd ‘y Cynulliad yn mabwysiadu ac yn parhau i adolygu Cod Ymarfer i reoli’r gweithdrefnau ar gyfer yr holl benodiadau cyhoeddus y mae’n gyfrifol amdanynt. Yr wyf yn pwysleisio’r gair ‘adolygu’.

Mae’r Codau a fabwysiadwyd gennym yn ystod sesiynau llawn yr wythnos diwethaf yn eiddo i’r Cynulliad hwn a gellir eu hadolygu a’u newid fel y bo’n briodol. Mae Aelodau wedi codi materion gyda mi ac yr wyf wedi eu sicrhau bod hon yn ddogfen fyw y gellir ei hadolygu yn y dyfodol. Mae’r Cod arfaethedig yn gyson â saith egwyddor y gweithdrefnau ar gyfer penodi a fabwysiadwyd gan y Comisiynydd dros Benodiadau Cyhoeddus. Yr egwyddorion yw: cyfrifoldeb y Gweinidog ac/neu Ysgrifennydd y Cynulliad dros benodi, dethol yn ôl teilyngdod, archwiliad annibynnol o’r gweithdrefnau, cydymffurfio â gweithdrefnau ac ymarfer cyfleoedd cyfartal, gonestrwydd, bod yn agored ac yn eglur ac, yn olaf, cydymffurfio â’r canllawiau ar gyfranoldeb.

Mae’r Cynulliad yn gyfrifol am amrediad ac amrywiaeth eang o benodiadau cyhoeddus yng Nghymru—tua 600. Mae angen denu ymgeiswyr o ansawdd uchel i arwain ein cyrff cyhoeddus, darparu cyngor arbenigol a chynrychioli buddiannau’r cyhoedd. Dethol ar sail teilyngdod yw sylfaen y broses. Rhaid i ymgeiswyr ateb yr holl feini prawf a gyhoeddwyd ar gyfer unrhyw benodiad er mwyn cael eu hystyried. Mae bod yn agored ac yn eglur ym mhob cam yn amcanion allweddol yn y Cod. Fodd bynnag, bydd manylion personol am ymgeiswyr unigol yn aros yn breifat ac ond y rhai sy’n ymwneud yn uniongyrchol â’r penderfyniad i benodi fydd yn eu gweld.

Mae angen bod yn llawer mwy rhagweithiol wrth hyrwyddo penodiadau cyhoeddus ac mae gwaith yn cael ei gomisiynu ar lunio strategaeth i ymdrin â hyn. O dan y Cod, ni wneir unrhyw benodiad cyhoeddus heb gyfraniad gan elfen annibynnol. Mae hyn yn hanfodol er mwyn sicrhau y caiff y Cod ei gyflawni drwy system o aelodau panel annibynnol. Yr aelodau panel hyn fydd llygaid a chlustiau’r Comisiynydd dros Benodiadau Cyhoeddus. Mae’r Cod yn bwriadu i’r Cynulliad fabwysiadu cynllun i gynyddu cyfleoedd cyfartal mewn penodiadau cyhoeddus. Mae’r Swyddfa Gymreig wedi ymrwymo i gynyddu nifer y swyddi cyhoeddus a lenwir gan fenywod a phobl o leiafrifoedd ethnig, ac i sirchau cyfle cyfartal i ymgeiswyr ag anabledd. Gwnaed llawer o gynnydd, ond mae’n hanfodol inni wella’r sefyllfa bresennol lle y llenwir 31 y cant o swyddi cyhoeddus gan fenywod a dim ond un y cant gan leiafrifoedd ethnig.

Paratowyd y Cod fel ei fod yn adlewyrchu egwyddorion cynwysoldeb y Cynulliad a bydd y Pwyllgorau Pwnc yn goruchwylio’r broses hon. Enwebir dau aelod o’r Pwyllgorau a fydd yn cymeradwyo cynllun penodi ar gyfer pob achos, ar y cyd â’r Ysgrifennydd perthnasol o’r Cynulliad a’r Asesydd Annibynnol. Bydd o leiaf un o’r rhai a enwebir gan y Pwyllgorau o blaid wahanol i’r Ysgrifennydd o’r Cynulliad. Mae’r Cod hefyd yn nodi’r egwyddor y dylai pob cynllun penodi fod yn gyfrannol â’r corff dan sylw. Bydd rhai elfennau yn bresennol hefyd. Peth doeth, fodd bynnag, yw cael gweithdrefnau hyblyg, o wybod am yr amrywiaeth eang o gyrff cyhoeddus sydd yng Nghymru. Dylem bob amser gofio’r angen i fod yn brydlon wrth benodi. Mae’r drafft o’r Cod yn cynnig y dylid cadw at y safonau uchaf wrth benodi a rhagwelaf y bydd hyn yn arwain at benodiadau o’r safon uchaf ar ddiwedd y broses.

Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle i siarad ar y mater hwn. Cafwyd llawer o drafod fore heddiw am y safonau i’r Cynulliad a’r modd y cawn ein barnu yn y dyfodol. Mae’n debyg nad oes dim a ddefnyddir i’n barnu a allai gymharu â’r modd y mae pobl Cymru wedi canfod y modd y rhannwyd penodiadau cyhoeddus a gweithrediadau’r cwangos yn y gorffennol. Mae’r Torïaid wedi bod dan y lach gennym heddiw. Fodd bynnag, dylem gofio mai un o’r ffactorau mawr a droes bobl o blaid datganoli oedd y canfyddiad, ar ôl yr holl flynyddoedd o Lywodraeth Dorïaidd, fod gennym fwy o bobl anetholedig yn rhedeg cyrff cyhoeddus yng Nghymru nag o gynghorwyr etholedig. Penodwyd y rhan fwyaf o’r rheini am eu bod wedi chwarae golff â rhyw Weinidog, am fod eu gwŷr wedi mynd am ddiod neu i barti coctel gyda Gweinidog arall neu am eu bod wedi gwylio gêm rygbi gyda’i gilydd yn nghlwb y Cardiff and County.

Yr wyf yn falch o ddweud bod y Blaid Lafur mewn Llywodraeth wedi dechrau newid y sefyllfa, er nad yw eto wedi newid clwb y Cardiff and County. O ganlyniad i’r newid hwnnw, yr ydym yn dechrau symud oddi wrth y system broceru pŵer a nawdd a fu’n nodweddiadol o’n bywyd cyhoeddus hyd yn hyn. Dyna sut y mae weithiau, weithiau ddim, ond dyna sut y mae pobl yn gweld y ffordd y gwnaed penodiadau i swyddi cyhoeddus.

Nid yw’n gyd-ddigwyddiad o gwbl, ers cyflwyno hysbysebion a gweithdrefnau priodol ar sail cyfleoedd cyfartal, fod gennym ddwy fenyw yn arwain cyrff cyhoeddus yng Nghymru am y tro cyntaf. Mae llawer mwy o fenywod, llawer mwy o bobl o gefndiroedd du a lleiafrifoedd ethnig a llawer o bobl ifanc sydd â rôl bwysig i’w chwarae yn ein bywyd cyhoeddus. Yr wyf yn croesawu’r Cod Ymarfer hwn. Mae’n gosod fframwaith da ac yn dechrau’r broses o fynd i’r afael â’r mater hwn. Fodd bynnag, bydd ein gwaith fel Aelodau o’r Cynulliad yn sicrhau y caiff swyddi eu hysbysebu’n dda a’n bod yn dechrau trawsnewid y diwylliant. Bydd hynny’n sicrhau na fydd pobl yn meddwl mwyach mai ond rhai mathau o bobl sydd wedi arfer eistedd ar bwyllgorau ac sy’n gymwys i’w hystyried. Byddwn yn dechrau darbwyllo pobl Cymru bod arnom wir eisiau pobl â medrau byw ymarferol bob-dydd i gymryd rhan yn ein cyrff cyhoeddus ac wrth gyflenwi ein gwasanaethau cyhoeddus. Yr wyf yn annog y Cynulliad i gymryd y mater hwn o ddifrif. Mae hyn yn rhywbeth y mae’n rhaid inni ei gyflenwi a’i fonitro ym mhob cam.

I derfynu, hoffwn dderbyn sicrwydd oddi wrth Andrew, fel y Trefnydd, neu’r Prif Ysgrifennydd y rhoddir blaenoriaeth i ddatblygu’r cynllun gweithredu cyfleoedd cyfartal ac y byddwn yn sefydlu mecanwaith i fonitro’r mater hwn drwy’r Cynulliad. Nid yw’r weithdrefn gyfredol yn nodi sut y daw’r mater hwn yn ôl i’r Cynulliad neu sut y byddwn yn cadw golwg arno er mwyn sicrhau ein bod yn cyrraedd ein hamcanion. Rhaid inni symud yr holl broses ymlaen a dysgu sut i estyn allan er mwyn cynnwys pobl newydd. Rhaid inni adolygu’r mater o fewn y 12 mis nesaf am ei fod yn bwysig. Mae’n fater a fydd yn pennu’r safon ac yn dechrau ennyn hyder pobl yn ein bwriad i gael math gwahanol o ddemocratiaeth lle y caiff pobl o bob rhan o Gymru gymryd rhan yn ein bywyd cyhoeddus.

Yr wyf yn cydymdeimlo’n fawr â geiriau’r Trefnydd a Val Feld. Maent wedi ymrwymo i ddethol ar sail teilyngdod ar gyfer pob math o gyrff anlywodraethol. Ys gwn i pa glwb golff yr oedd gŵr Val Feld yn arfer mynd iddo er mwyn cael lle iddi ar y Comisiwn Cyfleoedd Cyfartal. Mae arnaf ofn y bydd rhaid imi wrthwynebu’r cynnig hwn, nid am fy mod yn anghytuno â’r teimladau ond am yr hoffwn weld cryfhau’r Cod. Tynnaf sylw’r Aelodau at baragraff 11, sydd yn datgan na ellir gwahaniaethu yn erbyn pobl ar sail oed, anabledd, rhyw, statws priodasol, tueddiad rhywiol, hil, lliw, cenedligrwydd, tarddiad ethnig neu genedlaethol, crefydd neu gefndir cymunedol. Mae un peth wedi ei hepgor, fodd bynnag. Ym Mynwy, f’etholaeth i, ac mewn llawer o etholaethau eraill drwy ddwyrain Cymru, mae llawer o bobl yn poeni bod gwahaniaethu’n digwydd yn eu herbyn oherwydd anallu i siarad Cymraeg. Felly, yr wyf yn gofyn i’r Aelodau anfon neges briodol i rai di-Gymraeg, fel myfi, sydd yn fwy o ran nifer na’r siaradwyr Cymraeg yng Nghymru, drwy gynnwys llinell ynghylch pwysigrwydd peidio â gwahaniaethu yn erbyn pobl ar sail yr iaith y maent yn ei siarad.

A allwch roi arweiniad i mi? Yr ydym i fod i orffen ymhen dau funud. A oes modd cael ychydig o funudau’n ychwanegol i ddod â’r ddadl hon i ben ai peidio?

Yr wyf yn cael annerch, felly yr wyf am fanteisio ar hynny. Mae gennyf gŵyn fechan. Cyflwynwyd y papur hwn ddydd Iau. Fel Aelod yng ngogledd Cymru, nid oeddwn yn gallu ei dderbyn. Mae’r swyddogion yma yn dda iawn, ond nid oeddent yn gallu anfon y papur drwy e-bost ataf tan ddoe. Hefyd, nid oedd yr Agenda ar y rhyngrwyd ac nid oeddwn yn gallu cyrraedd y fewnrwyd. Bydd yn rhaid inni fod yn fwy gofalus. A yw’r Trefnydd yn fodlon peidio â chyflwyno papurau pwysig fel hwn dim ond ychydig ddyddiau cyn eu trafod?

Mae gennyf ddwy amheuaeth ynghylch y papur hwn. Yn gyntaf, mae’n dirprwyo’r pwerau i’r Prif Ysgrifennydd. Ni fydd gan y Cynulliad lawer o reolaeth dros y pwerau ar ôl eu dirprwyo. At ei gilydd, mae’r Cod Ymarfer yn dda iawn. Fodd bynnag, yr wyf yn anghytuno â rhai pwyntiau.

Mae’r ail amheuaeth sydd gennyf yn ymwneud â hawl y Cynulliad i wybod beth sy’n mynd ymlaen. Er enghraifft, dywedir ym mharagraff 4:

‘Gall y Prif Ysgrifennydd ddirprwyo cyfrifoldeb dros benodiadau cyhoeddus penodol i Ysgrifenyddion y Cynulliad a fydd, tra eu bod yn cadw’r cyfrifoldeb terfynol, yn gorfod ymgynghori â chynrychiolwyr a benodwyd o’r Pwyllgor Pwnc perthnasol.’

Nid yw ymgynghori yn ddigonol i’r Cynulliad. Byddai’n rhaid i’r Ysgrifenyddion roi mwy o bwys ar sylwadau a wneir gan yr aelodau Pwyllgor a benodwyd drwy wneud mwy na dim ond eu gwahodd i’w swyddfeydd i ymgynghori â hwy, ac wedyn dweud ein bod wedi gwneud ein gwaith, yr ydym wedi ymgynghori â’r aelodau hynny, a byddwn yn awr yn mynd ymlaen ac yn gwneud yr hyn a fynnwn.

Ynglŷn â pharagraff 19, yn ogystal â rhoi gwybod i’r holl ymgeiswyr am y canlyniad a’i gyhoeddi, beth sydd o’i le ar ei roi ar y fewnrwyd? Mae paragraff 24 yn dweud y bydd y Swyddfa Gymreig yn rhoi:

‘cynllun penodi i’r Ysgrifennydd perthnasol o’r Cynulliad i’w gymeradwyo, o leiaf chwe mis cyn y daw swydd yn wag fel mater o drefn.’

Pam nad oes modd i’r Cynulliad gael hynny ar yr un amser? Mae paragraff 24 yn dweud:

‘Bydd yr Ysgrifennydd o’r Cynulliad yn trafod yr hyn a gyflwynir gyda’r ddau aelod a enwebwyd gan y Pwyllgor Pwnc perthnasol.’

Pam nad yw’n dweud y bydd yr Ysgrifennydd o’r Cynulliad, cyn gynted ag y bo modd, yn trafod yr hyn a gyflwynir gyda’r ddau aelod a enwebwyd gan y Pwyllgor Pwnc perthnasol? Wedyn, ac mae hyn yn bwysig, mae paragraff 24 yn dweud:

‘gall yr Ysgrifennydd perthnasol o’r Cynulliad benderfynu y gall y panel dethol gynnwys llai o bobl—er enghraifft, uwch Swyddog o’r Cynulliad, Cadeirydd y corff dan sylw ac Asesydd Annibynnol (a’r olaf yn ofyniad hanfodol) a fydd yn rhoi adroddiad am eu casgliadau a’u hargymhellion i’r Ysgrifennydd o’r Cynulliad a’r Pwyllgor Pwnc i’w cymeradwyo.’

Yn ôl hynny, mae’n ymddangos y gallwn hepgor y ddau aelod a enwebwyd o unrhyw Bwyllgor Pwnc penodol. Fe all yr Ysgrifennydd o’r Cynulliad wneud hebddynt. Eto, mae paragraff 7 yn dweud:

‘Ni wneir unrhyw benodiad cyhoeddus… heb drafodaeth â’r Pwyllgor Pwnc perthnasol.’

Felly, onid wyf yn camgymryd, mae’r papur hwn yn anghyson, Er enghraifft, mae’n cyfeirio at Weinidogion, ond Ysgrifenyddion sydd gennym ni. Yr wyf yn gwybod y gallwn arfer y term ‘Gweinidog’ ond fe ddylid tacluso pethau o’r fath.

Yn olaf, dyna’r lleiafswm gofynion ar gyfer penodiadau haen 1 a haen 2. Nid oes modd i’r Cynulliad Cenedlaethol weld wybodaeth. Rhaid rhoi cyhoeddusrwydd i’r penodiadau. Pam na ellir rhoi’r wybodaeth ar y fewnrwyd fel y byddwn yn gwybod am y penodiadau? Pam na allwn, fel Aelodau o Gynulliad Cenedlaethol Cymru, gael rhestr o’r hyn fydd yn codi ymhen chwe mis? Mae’r un peth yn wir am benodiadau haen 1 a haen 2. Nid oes modd i’r Cynulliad gymryd rhan.

Mae’r mater hwn yn ymwneud â hawl y Cynulliad Cenedlaethol i weld gwybodaeth. Nid oes modd i’r Cynulliad gymryd rhan ac ymddengys hefyd fod anghysonderau yn y papur. Byddwn yn hoffi gweld y Pwyllgorau Pwnc yn cael hawl i fod yn bresennol mewn gwrandawiadau cadarnhau, o leiaf ar gyfer y swyddi uchaf, fel cadeirydd Awdurdod Datblygu Cymru, neu swyddi pwysig eraill sydd o bwys i’r Cynulliad cyfan ac i Gymru gyfan. Byddwn yn hoffi cael ystyriaeth bellach i’r papur hwn.

Mae John wedi profi ei fod wedi darllen y ddogfen yn gyflym, ond camddeallodd rai o’r elfennau ynddi. Er enghraifft, fe gyfeiriodd at Weinidogion. Mae’r cyfeiriad at Weinidogion yng nghyd-destun y Cod cyfredol ar benodiadau gweinidogion. Mae’r ddogfen yn mynd ymlaen i fanylu ynghylch y modd y caiff y broses benodi honno ei chryfhau drwy gynnwys aelodau pleidiau eraill, gan sicrhau’r atebolrwydd a chynwysoldeb sydd yn egwyddorion sylfaenol i’r Cynulliad.

I ateb y pwynt a wnaed gan David Davies, fe fydd cyfleoedd i gryfhau’r Cod hwn, sydd yn fan cychwyn i’r Cynulliad. Mae’n cymryd y Cod Ymddygiad i Weinidogion cyn datganoli ac yn ei ymestyn a’i gryfhau’n sylweddol. Nid yw hynny’n rhwystro’r Cynulliad rhag ychwanegu egwyddorion pellach at y Cod yn ôl ei ddymuniad. Yr wyf yn ei sicrhau mai man cychwyn sydd yma, nid pen draw’r broses.

Mae hyn yn destun pryder i’r cyhoedd. Mae proses adolygu ar gael, ac mae’r Trefnydd wedi dweud mai dogfen fyw fydd hon. Felly, a yw’r Prif Ysgrifennydd yn fodlon rhoi amser penodol pryd y caiff y ddogfen ei hadolygu, ymhen pedwar neu bum mis dyweder? Hefyd, a oes modd cylchredeg y ddogfen er mwyn ymgynghori â’r cyhoedd gan ei bod yn codi materion sydd o bwys i’r cyhoedd? Os gallwn gael ymgynghoriad cyhoeddus ar y ddogfen ac os gallwch ddod yn ôl ag amser penodol i’r adolygiad, gallwn roi sicrwydd i bobl y bydd yr holl bwyntiau hyn yn cael eu dilyn eto.

Yr wyf yn derbyn yr egwyddor sydd ymhlyg yn yr hyn a ddywedodd Mike, ac yr wyf yn awgrymu y dylai’r Pwyllgor Busnes ystyried amserlen. Byddai rhan hefyd i’r Pwyllgor Safonau yn hyn o beth, cyn gynted ag y caiff ei sefydlu. Yr wyf yn cytuno â’r egwyddor ac yn awgrymu y dylem ystyried amserlen fel y gallwn ofalu ei bod yn briodo ac yn rhoi cyfle i’r math o ymgynghori â’r cyhoedd a awgrymwyd gan Mike.

Gellid dweud llawer o bethau am y ddogfen hon. Fodd bynnag, yr wyf yn sicrhau’r Cynulliad ei bod yn mynd ymhellach, ei bod yn gryfach ac yn diogelu buddiannau’r cyhoedd mewn modd sy’n mynd y tu hwnt i’r hyn oedd yn ofynnol cyn hynny gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Mae’n gam ymlaen a dylid ei groesawu. Yr wyf hefyd yn croesawu ysbryd cadarnhaol yr Aelodau. Mae’r Cynulliad yn cychwyn ar y sylfaen gywir.

Yr wyf yn gorffen drwy gyfeirio at rai o’r pwyntiau a wnaeth Val Feld. Yn y cyfnod diweddar, drwy Bwyllgorau Nolan a Neill, yr ydym wedi ymdrin mewn modd priodol â phroblemau a sgandalau’r gorffennol. Mae ochr gadarnhaol i’r agenda honno, a hon yw’r ochr gadarnhaol. Rhaid inni sicrhau ein bod yn cael penodiadau o safon dda sy’n gallu gwneud y gwaith gorau posibl dros Gymru. Dylai’r Pwyllgor Safonau edrych ar y modd i ddatblygu’r amddiffyniadau, a hefyd sut i wella safon penodiadau cyhoeddus yng Nghymru.

Fe’m trawyd gan y graddau y ceir cylch caeëdig ac na cheir y cyfle cyfartal y cyfeiriodd Val ato. Nid y grŵp Ceidwadol yw’r unig rai sy’n gaeëdig yn y modd hwnnw. Mae cyfle cyfartal a chynwysoldeb yn egwyddorion y sefydlwyd y Cynulliad arnynt. Rhaid inni sicrhau bod ansawdd penodiadau, cynwysoldeb a chyfle cyfartal yn bodoli o fewn ein proses ar gyfer penodi pobl i gyrff cyhoeddus. Gobeithiaf fod yr holl Aelodau’n derbyn y dylai’r agweddau hynny fod yn rhan o’r rhaglen. Y man cychwyn yw hyn ac nid diwedd y daith.