Bydd yr Aelodau’n gwybod am y cyhoeddiad ddoe am fwriad Dur Prydain a Koninklijke Hoogovens i gyfuno. Yng ngolwg pwysigrwydd y cyhoeddiad hwn, y pryderon a fynegwyd gan Aelodau o’r Cynulliad, a’r sïon a gododd dros y penwythnos ynghylch effaith y bwriad i gyfuno ar Gymru, yr oeddwn yn teimlo mai priodol fyddai gwneud datganiad i’r Cynulliad. Ni ddylem ymateb—boed fel Cabinet nac fel Cynulliad—i bob penderfyniad masnachol, yn enwedig y rheini nad oes gennym bŵer i ddylanwadu arnynt.

Y rhesymau dros wneud y datganiad hwn yw pwysigrwydd Dur Prydain i Gymru a’r sïon ynghylch y posibiliad o golli swyddi, sïon sydd wedi peri pryder i bobl drwy Gymru. Fe welir pwysigrwydd Dur Prydain yn y ffaith mai ef yw’n cyflogwr cynhyrchu mwyaf, gyda gweithfeydd sy’n cyflogi tua 11,500 o bobl ac sy’n cynhyrchu cyfran fawr o allforion cynnyrch Cymru. Mae Dur Prydain dan gryn bwysau oherwydd cryfder sterling a’r cystadlu dwys ym marchnadoedd y byd. Fodd bynnag, oherwydd y buddsoddiadau mawr a wnaed gan y cwmni dros y degawd diwethaf—lawer ohonynt yng Nghymru—mae Dur Prydain yn fusnes ar lefel fyd-eang sydd yn goroesi’r pwysau hyn yn gymharol dda. Yn erbyn y cefndir hwn, mae’r cyhoeddiad am y cyfuno â Hoogovens wedi codi ofnau ond y mae potensial ynddo hefyd i fod yn newyddion da. Bydd y busnes cyfunedig yn un o brif fusnesau metelau’r byd, gan roi masnach alwminiwm i Dur Prydain am y tro cyntaf, a chryfhau dyluniad ei gynhyrchion a’i allu i ateb anghenion cwsmeriaid, gan godi’r trosiant blynyddol cyfunedig i bron £10 biliwn.

Ym mhob cyfuno o’r fath, a cheir mwy a mwy ohonynt, ceisir dileu costau dyblygedig a chreu cyfosodiadau rhwng y ddau gwmni. Fe all hynny arwain at golli rhai swyddi, a fyddai, o gofio lleoliad gweithfeydd Dur Prydain yng Nghymru, yn rhywbeth annymunol iawn. Mae Dur Prydain wedi dweud mai’r rheswm dros y cyfuno yw cael cyfle i dyfu, nid i gwtogi. Ategwyd y farn hon gan Ysgrifennydd Cyffredinol y Cydffederasiwn Masnachau Haearn a Dur, Michael Leahy, sy’n Gymro, a ddywedodd y byddai’r cwmnïau hyn gyda’i gilydd,

‘yn bŵer aruthrol a fydd yn gallu cynyddu ei gyfran o’r farchnad heb brofi unrhyw gwtogi neu ddirywiad.’

Fore heddiw siaredais â Nick Cragg, Rheolwr Gyfarwyddwr British Steel Strip Products, a mynegais y pryderon yr oedd Aelodau o’r Cynulliad wedi eu cyfleu i mi. Rhoddodd sicrwydd imi nad oes bwriad i gau gweithfeydd ar raddfa helaeth yng Nghymru, a bod unrhyw swyddi a gollir i ddechrau yn debygol o fod o ganlyniad i ddileu swyddogaethau a ddyblygir mewn prif swyddfeydd a swyddfeydd canolog ac nad oes bwriad i newid y rhaglenni effeithlonrwydd presennol. Pwysleisiodd Mr Cragg hefyd mai’r rheswm hanfodol dros y cyfuniad hwn yw cynyddu cystadleuolrwydd ei weithrediadau drwy’r byd, ac y byddai hyn yn llesol i holl gyfranogion Dur Prydain, gan gynnwys y gweithwyr. Bydd Rhodri Morgan, fel Ysgrifennydd y Cynulliad dros Ddatblygu Economaidd, yn cyfarfod â’r cwmni a’r undebau er mwyn ceisio sicrwydd pellach a thrafod cynlluniau’r cwmni a’u heffaith ar Gymru.

Ynghylch sefyllfa’r Llywodraeth, nid oes gennym ni, na’r Adran Diwydiant a Masnach, unrhyw le gwirioneddol i ymyrryd yn yr hyn sydd yn y bôn yn fater masnachol. Wrth ddweud ‘ni’, yr wyf yn golygu’r Swyddfa Gymreig cyn trosglwyddo swyddogaethau, wedyn y Cynulliad. Fodd bynnag, yr wyf yn deall bod pob cyfuniad o’r math hwn yn ddarostyngedig i gyfundrefn arbennig o dan y gymuned glo a dur Ewropeaidd, a bod rhaid hysbysu’r Comisiynydd Ewropeaidd yn eu cylch er mwyn sicrhau nad oes unrhyw agweddau ynghylch cystadleuaeth y bydd rhaid ymchwilio iddynt. Yn ôl yr hyn a ddeallwn, ni ddisgwylir unrhyw broblemau, ond os bydd pryderon, mae cyfle i Lywodraeth y DU a’r Cynulliad gyfrannu mewnbwn.

Fel y dywedais ar lawer achlysur, un o brif ddaliadau angenrheidiol ein gweithgareddau yw partneriaeth: gyda busnes, llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol. Mae gwir bartneriaeth yn golygu bod y ddwy ochr yn mynegi agweddau rhesymol, cadarn, aeddfed a goleuedig. Yr wyf yn sicr y cymerwn y cyfle hwn i ddangos i bobl a busnesau yng Nghymru ein bod yn credu’n wirioneddol yn egwyddorion partneriaeth. Gobeithio y bydd y sicrwydd a roddwyd i ni yn tawelu meddwl pobl ym mhob rhan o Gymru.

Alun, yr oeddech yn iawn i nodi pwysigrwydd dur i economi Cymru. Mae bron hanner y cynhyrchu dur yn y DU yn digwydd yng Nghymru, ac mae’r lefel gynhyrchu yn uwch nag erioed, a’r gwerthiant yn cynyddu. Dur Prydain yw’r cyflogwr a’r buddsoddwr unigol mwyaf yng Nghymru, ac mae’n gyfrifol am oddeutu hanner ein hallforion o gynnyrch. Os â’r cyfuniad yn ei flaen, yr ydym yn gobeithio y bydd hyn yn arwain at gynnydd ac ehangu yn y cwmni. Fodd bynnag, cafwyd llawer o ddyfalu, y cyfeiriasoch ato, ynghylch colledion swyddi mawr, lawer ohono’n canolbwyntio ar waith dur Llanwern yng nghanol fy etholaeth, Dwyrain Casnewydd. Mae’r gwaith dur yn cyflogi tua 3,500 o bobl, ac mae llawer mwy o swyddi yn dibynnu arno. Mae’n garreg sylfaen i’r economi lleol yng Nghasnewydd a Chaldicot a’r ardaloedd o’u cwmpas, gan gynnwys Cymoedd Gwent.

Mae’r swyddi cynhyrchu dan sylw a’u cyflogau cymharol uchel yn amhrisiadwy i’r ardal. Mae’r gweithlu a’r boblogaeth leol yn bryderus oherwydd y dyfalu, am fod newid yn dod ag ansicrwydd, a byddai’r canlyniadau economaidd a chymdeithasol oddi wrth golledion swyddi mawr yn anferthol. Rhaid inni wneud popeth a allwn i atal colledion o’r fath. Yn y blynyddoedd diwethaf hyn, mae’r gweithlu wedi profi cyfres o raglenni rhesymoli. Maent wedi helpu i wneud y gwaith yn fusnes llwyddiannus tu hwnt, yn un o’r gweithfeydd mwyaf effeithlon a chynhyrchiol yn y byd. Mae’r gweithlu a Chymru gyfan yn disgwyl sicrwydd oddi wrth Ddur Prydain na fydd colledion swyddi yn y gwaith heblaw am y rhai yn y rhaglen colli swyddi gyfredol, ac na fydd gostyngiad yn y rhaglen buddsoddi a gynlluniwyd ar gyfer y blynyddoedd nesaf hyn. Bydd yn sialens fawr i’r Cynulliad sicrhau’r amcanion hyn. A yw’r Prif Ysgrifennydd yn fodlon ymuno â mi i ofyn sicrwydd am hynny oddi wrth Ddur Prydain fel mater o frys?

Yr wyf yn siŵr y bydd Rhodri Morgan yn dilyn y pwyntiau a wnaethoch yn ei gyfarfod gyda’r cwmni. Yr ydych yn gywir wrth ddweud bod rhaglen gytunedig o golli swyddi yn y cwmni. Ni ddylai hynny ddrysu’r darlun mewn perthynas â’r cyfuniad. Yr ydych hefyd yn gywir wrth ddweud bod Dur Prydain yn effeithlon tu hwnt, oherwydd bu buddsoddi sylweddol mewn hyfforddiant technoleg ac ymarferion gwaith gwell dros y blynyddoedd diwethaf hyn.

Mae’r cwmni wedi rhoi ar ddeall mai pwrpas y cyfuno yw sicrhau digon o fàs critigol ac o bresenoldeb yn Ewrop er mwyn cipio mwy o gyfleoedd yn y farchnad. Os bydd hynny’n gweithio, bydd hynny’n newyddion da i Gymru. Yr wyf yn deall y pryderon a fynegwyd gennych, oherwydd mae llawer o’n cymunedau mewn ardaloedd cynhyrchu dur, a Chaerdydd yn eu mysg, wedi profi effaith ddramatig colledion swyddi helaeth dros y blynyddoedd. Fodd bynnag, yr wyf yn credu bod gennym bob rheswm i fod yn hyderus y gallai’r penderfyniad presennol arwain at gryfhau yn hytrach na gwanhau diwydiant dur Cymru.

A yw’r Prif Ysgrifennydd yn cydnabod bod gweithfeydd dur Cymru wedi ennill enw da drwy waith caled am eu cynhyrchiant uchel, eu heffeithlonrwydd, ac ymroddiad mawr eu gweithlu, ond bod hyn yn cael ei danseilio gan bunt sydd wedi ei gorbrisio’n ddybryd, sy’n lleihau gallu dur Cymru i gystadlu? A ydyw hefyd yn cydnabod bod cwmnïau yng Nghymru yn cael eu cosbi ymhellach drwy gyfraddau llog sy’n uwch na rhai ein cystadleuwyr yn Ewrop? Fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru, a fydd yn pwyso o’r tu mewn i’r Llywodraeth am ddefnyddio pwerau cymal 12 o dan Ddeddf Banc Lloegr 1998 i gyfarwyddo Banc Lloegr i gymryd camau i ostwng paredd uchel presennol y bunt?

Cyfeiriais at y ffaith bod cryfder y bunt yn sialens newydd i’r diwydiannau cynhyrchu ac allforio. Mae Dafydd Wigley yn mynd yn ehangach na’r materion yn fy natganiad. Ni thybiai neb fod etholiad gerllaw.

Polisi’r Llywodraeth yw sicrhau’r sefydlogrwydd economaidd mwyaf. Yr ydym yn cydnabod y problemau a achosir gan rai llwyddiannau i ddiwydiannau cynhyrchu ac allforio a byddwn yn gwneud popeth a allwn i sicrhau sefyllfa sefydlog ac iach i allforwyr. Yng nghyd-destun y diwydiant dur, mae’r cyfuno—a thrwy hynny’r cryfhau ar safle Dur Prydain yn Ewrop—yn cynnig posibiliadau sylweddol.

Yr wyf yn sicr bod y Prif Ysgrifennydd yn sylweddoli’r ias a aeth i lawr asgwrn cefn llawer o weithwyr dur yng Nghymru yr wythnos hon, yn enwedig yn Shotton, Port Talbot, Llanwern a Glyn Ebwy. Mae dur wedi ei gynhyrchu’n gystadleuol yng Nghymru, ond mae’r diwydiant wedi ei lesteirio drwy orbrisiad y bunt a’r diffyg cynnydd ynghylch ymuno â’r arian cyfredol Ewropeaidd.

Yng ngolwg yr anawsterau byd-eang yn y diwydiant dur sy’n effeithio ar Gymru, yn enwedig gorgynhwysedd, a’r cwymp yn y galw mewn marchnadoedd allweddol fel Rwsia a Dwyrain Asia, a yw’r Prif Ysgrifennydd yn rhannu’r gobaith gyda mi y bydd y cyfuniad hwn yn golygu mwy o gyfleoedd i ddiwydiant Cymru? A yw’n rhannu gyda mi y pryder bod y cyfuniad hwn yn golygu cymryd drosodd gwaith dur cythryblus Boël yng Ngwlad Belg—sy’n dioddef ar hyn o bryd oddi wrth dangynhyrchu a chostau uchel—a gweithfeydd alwminiwm eraill sy’n cynhyrchu dalennau alwminiwm a chynhyrchion allwthio, a allai arwain at anawsterau i ddiwydiant alwminiwm Cymru?

A fyddai’r Prif Ysgrifennydd, fel minnau, o blaid cynnal cyfarfod buan o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd a fyddai’n trafod yn y cyd-destun ehangaf oblygiadau’r cyfuniad hwn i Gymru ac yn ystyried y materion ynghylch cystadlu yn Ewrop a godwyd yn eich datganiad, gan ystyried, yn arbennig, yr effaith negyddol oddi wrth gyfradd uchel sterling ar economi Cymru?

Yr ydych wedi codi cyfres o faterion, Mike, ac nid wyf yn sicr y gallaf wneud cyfiawnder â phob un ohonynt. Bydd Rhodri, yr Ysgrifennydd dros Ddatblygu Economaidd, yn ystyried llawer ohonynt, a byddant yn rhan o’r drafodaeth gyda’r cwmni a chyda’r Pwyllgor Datblygu Economaidd dros y misoedd sydd i ddod. Wrth gwrs, mae rhai o’r materion yn fwy cyffredinol na mater y cyfuniad hwn.

Yr wyf yn deall y pryderon sy’n dod i’r amlwg pan gyhoeddir penderfyniad pwysig o’r math hwn. Cyn y cyhoeddiad ddoe yr oedd pob math o bryderon, rai ohonynt wedi derbyn sylw gan Rhodri ar y penwythnos. Ddechrau’r wythnos, o wybod pwysigrwydd y mater hwn i Gymru, yr oeddem wedi gofyn am y ffeithiau ac am strategaeth y cwmni er mwyn rhoi’r wybodaeth orau posibl i’r Cynulliad. Yn y sgwrs a gefais â Mr Cragg fore heddiw, dywedodd fod Dur Prydain wedi cyrraedd ei gynhwysedd uchaf yng Nghymru ac nid mater o gwtogi ar segurdod mewn cynhyrchu yng Nghymru yw hyn. Fel y nodais, mae Dur Prydain yn gweld y cyfuniad yn gyfle i fod yn fwy cystadleuol ac i ennill yn hytrach na cholli tir ac nid ceisio cwtogi y mae. Mae wedi cynhyrchu maniffesto sy’n nodi ei fwriadau. Anfonir copi ohono at bob un o weithwyr Dur Prydain yng Nghymru.

Yr wyf yn cytuno y bydd Dur Prydain yn chwaraewr cryfach ym marchnad y byd o ganlyniad i’r cyfuno—o bosibl yn un o’r tri chynhyrchydd pennaf o ddur o ansawdd uchel. Nid wyf mor ddiniwed ag i gredu nad yw cyfuniadau yn codi peryglon i swyddi ac i weithfeydd. Fodd bynnag, a yw’r Prif Ysgrifennydd yn cytuno bod perygl y gallem greu awyrgylch o iselder ysbryd, gwangalondid ac anobaith drwy’r diwydiant, yn enwedig yn ne Cymru? A ydyw hefyd yn cytuno bod angen inni wneud yn fawr o lwyddiant Dur Prydain a’i werthu fel modd i gadw’r diwydiant yn fyw ac yn hyfyw yn y rhan hon o Gymru?

Mae Brian yn gywir. Fe ddyfynnais eiriau Michael Leahy, Ysgrifennydd Cyffredinol y Cydffederasiwn Masnachau Haearn a Dur i’r diben hwnnw. Bydd undebwyr llafur bob amser yn ymwybodol o’r anfanteision mewn unrhyw broses o newid. Fodd bynnag, mae’n amlwg bod undebau llafur yng Nghymru wedi cyfrannu at y cynnydd mewn effeithlonrwydd mewn cynhyrchu dur. Maent yn ymfalchïo yn yr ansawdd a’r effeithlonrwydd a gyflawnwyd, fel y mae’r cwmni. Yr wyf yn cytuno, er y dylem ystyried yr ochr dywyll i benderfyniadau, y dylem hefyd ystyried y cyfleoedd. Mae’r penderfyniad masnachol yn gyfle y dylid edrych yn gadarnhaol arno, ond mae goblygiadau ynddo i’n holl gymunedau.

Fe allai ymddangos yn rhyfedd bod Aelod o Ben-y-bont ar Ogwr yn siarad mewn dadl ar weithfeydd dur. Fodd bynnag, mae llawer o bobl Pen-y-bont yn gweithio yng ngwaith dur Port Talbot—‘the abbey’ yw’r enw a roddir ar y gwaith yn fy etholaeth i ac ym Mhort Talbot. Mae’n arbennig o bwysig yn rhan dde-orllewinol Pen-y-bont ar Ogwr o gwmpas Pyle a Mynydd Cynffig.

Yr oedd y gwaith dur yn arfer cyflogi 17,000 o bobl ac y mae’n cyflogi nifer tebyg i hynny yn awr gan fod cymaint o’r swyddogaethau a gâi eu cyflawni’n fewnol bellach yn cael eu gwneud gan gontractwyr annibynnol. Felly mae’r effaith ar swyddi yn fawr.

Yr wyf yn croesawu sylwadau’r Prif Ysgrifennydd a rhai’r ddau gwmni sy’n gysylltiedig â’r cyfuno nad oes bygythiad sylweddol i swyddi ym Mhort Talbot ac i’r pedwar gwaith arall yng Nghymru a allai gael eu heffeithio. Er mwyn i’r cyfuniad hwn fod o les i ddiwydiant dur Cymru, dylem sicrhau bod ein gweithfeydd dur yn aros yn agored er mwyn elwa ar unrhyw gynnydd yn y dyfodol. Os bydd ein gweithfeydd yno o hyd i elwa o hynny, yr wyf yn croesawu hynny.

Deallaf fod y ddau gwmni yn y broses o gyfuno. Pan fyddant wedi cyfuno, dylem barhau i fod yn wyliadwrus ynghylch gweithgareddau yn y diwydiant dur. A fydd y Prif Ysgrifennydd yn parhau i gyfarfod â’r rheolwyr a’r undebau ym mhob un o’r gweithfeydd yng Nghymru er mwyn monitro’r sefyllfa? Bydd hyn yn sicrhau bod barn y Cynulliad yn wybyddus i reolwyr y gweithfeydd ac yn tawelu meddwl fy etholwyr a gweithwyr eraill yn y gweithfeydd dur ynghylch eu dyfodol.

Mae Carwyn yn iawn i bwysleisio bod pobl o ardal eang yn profi’r effeithiau. Mae’r cyfuno yn effeithio ar y rhai yn yr ardal gyfagos ond hefyd ar y rhai sy’n teithio o fannau pellach. Mae iddo oblygiadau hefyd i economi Cymru yn ei gyfanrwydd. Bydd Rhodri a minnau’n gofalu ein bod yn cyfarfod yn rheolaidd â’r rheolwyr yn y diwydiant dur ac yn holl fusnesau Cymru. Yr wyf yn sicr y bydd holl Aelodau’r Cynulliad am adeiladu ar bartneriaeth sydd wrth wraidd egwyddorion sylfaenol y Cynulliad. Cymharol ychydig o fusnesau ‘prif swyddfa’ sydd gennym yng Nghymru a rhaid inni sicrhau ein bod yn gweithio gyda rheolwyr Cymru, a bod y rheolwyr mewn prif swyddfeydd y tu allan i Gymru yn gwybod bod y Cynulliad yn bodoli er mwyn gweithio gyda busnes. Bydd hyn o les i’r economi ac yn helpu busnesau i lwyddo. Mae goblygiadau yn hynny i swyddi a ffyniant i’n hetholwyr. Felly, mae’n dda gennyf roi sicrwydd i Carwyn.

Mae Dur Prydain wedi ei weddnewid ers yr adeg pan arferai fod yn y llyfrau record am y rhesymau anghywir. Yn yr 1970au, derbyniai £1 miliwn yr wythnos mewn cymorthdaliadau oddi wrth y trethdalwr. Fe’i rhyddhawyd i fyd busnes gan y Llywodraeth ddiwethaf, ac mae bellach yn fusnes modern, hyblyg.

Fe ddywedodd y Prif Ysgrifennydd yn ei anerchiad dechreuol nad oes gan y Llywodraeth bŵer na dylanwad mewn perthynas â phenderfyniadau rheoli Dur Prydain. Mae camreolaeth y Llywodraeth ar yr economi a deddfwriaeth gynyddol wedi gorfodi rheolwyr Dur Prydain i’r sefyllfa hon. Mae gorbrisiad y bunt a methiant yr ewro wedi achosi £600 miliwn o ostyngiad yn elw cyn treth Dur Prydain dros y tair blynedd diwethaf. Mae’r ddeddfwriaeth gynyddol—y cyflog lleiaf, y gyfarwyddeb ar amser gweithio, y Cynghorau Gwaith a rhyddhad o’r gwaith i dadau—yn gorfodi Dur Prydain a oedd yn gwmni Prydeinig, i sefyllfa fyd-eang. Dyna ddylanwad polisïau negyddol y Llywodraeth ar weithlu Cymru.

Yr wyf yn cael fy nhemtio i ymroi i’r math o golbio sy’n fwy cyfarwydd yn San Steffan nag yn y Cynulliad. Mae’r materion hyn yn rhy ddifrifol inni grwydro i’r math hwnnw o drafod. Ynghylch y cyflog lleiaf, fe ddywedodd pennaeth un cwmni dur mawr wrthyf cyn yr etholiad cyffredinol nad oedd cynlluniau’r Blaid Lafur ar gyfer cyflog lleiaf yn peri unrhyw bryder iddo o gwbl. Dywedodd y byddai arno gywilydd talu lefel oedd cyn ised â honno a ystyriwyd ar gyfer cyflog lleiaf. Gwneuthurwr dur oedd ef, dyn busnes yn y sector preifat. Credaf y byddai’n syniad da i aelodau’r Grŵp Ceidwadol dreulio amser gyda phobl sydd mewn busnes—fe allent ddysgu llawer iawn.

Atebwch y cwestiwn.

Yr ydych am imi fynd i fanylion y cwestiwn. Nid wyf am ymroi i’r math o golbio sydd ymhlyg yn y cwestiwn hwnnw. Cafwyd newid Llywodraeth ddwy flynedd yn ôl. Ni fanylaf ar effaith 18 mlynedd o ddistryw ar ddiwydiant a chyflogaeth yng Nghymru. Gadewch inni ystyried y mater sydd ohoni heddiw—y clwstwr o weithfeydd llwyddiannus, effeithiol sydd gan Ddur Prydain yng Nghymru, lle y mae partneriaeth rhwng yr undebau llafur a’r rheolwyr a lle y gallai cyfuniad arwain at fwy o lwyddiant i ddiwydiant Cymru a’i gweithwyr. Dyna yw’r materion pwysig ac yr wyf yn gobeithio y gwireddir yr hyn a ddywedodd y cwmni. Byddwn yn parhau i gadw cysylltiad â’r cwmni, pan fydd hynny’n gyfrifoldeb i’r Cynulliad, ond rhaid inni sicrhau na fyddwn yn mynd y tu hwnt i’n cylch gorchwyl ac yn cymryd arnom allu gwneud penderfyniadau sydd yn y bôn yn rhai masnachol. Rhaid inni ymddiddori’n ddeallus ynddynt fel Cynulliad.

Yr wyf yn croesawu datganiad y Prif Ysgrifennydd heddiw a hefyd ei hyder y bydd y cyfuniad hwn yn helpu Dur Prydain i dyfu yng Nghymru ac i ddiogelu’r swyddi yr oeddem yn teimlo, am rai oriau, eu bod dan fygythiad. Mae yna sïon ynghylch y cyfuniad hwn. Yr wyf am holi ynghylch un neu ddau o’r sïon a rhai o’r datganiadau. Pa arwyddion yr ydych wedi eu derbyn oddi wrth Ddur Prydain ynghylch nifer y swyddi gweinyddol y bwriedir eu colli yng Nghymru, os yw hynny i ddigwydd? A roddwyd unrhyw arwydd ynghylch sut y mae’r cwmni newydd hwn yn gobeithio sicrhau’r arbedion o £200 miliwn drwy resymoli yn sgîl y cyfuniad?

Yr arwyddion a’r disgwyliadau, ar y dechrau, oedd y byddai’r colledion swyddi yn digwydd yn bennaf yn y brif swyddfa ac na fyddent yn effeithio ar Gymru. Yr oedd y cwmni’n bendant nad oedd unrhyw fygythiad uniongyrchol i’r gweithfeydd yng Nghymru. Yr oedd yr arbedion a nodwyd i mi gan Mr Cragg yn ymwneud â logisteg prynu a datblygu. Wrth gwrs, megis dechrau y mae’r datblygiad.

Efallai yr hoffai Aelodau’r Cynulliad fwrw golwg ar y prosbectws y mae’r cwmni’n ei ddarparu i’w weithwyr. Byddaf yn gallu cael copïau oddi wrth y cwmni ond nid wyf wedi eu gweld. Credaf fod copi o’r prosbectws wedi cyrraedd yr adeilad a gallai hynny fod o gymorth. Gallai’r manylion ateb rhai cwestiynau.

Y mae gennyf ddiddordeb mawr yn y pwnc hwn ar ran fy etholaeth. A fydd y Prif Ysgrifennydd yn sicrhau bod y Llywodraeth ganolog yn dangos yr un ymrwymiad i ddyfodol y diwydiant dur yng Nghymru ag y dangosodd i ddyfodol y diwydiant ceir yng nghanolbarth Lloegr? Yr wyf yn cyd-fynd â’r cwbl a ddywedwyd ynghylch peidio â dymuno creu dychryn ac am y cyfleoedd y gallai’r cyfuniad hwn eu rhoi i Ddur Prydain ac yn enwedig i’r gwaith yn Nhrostre, ond mae pryder ymysg gweithwyr fod agenda cuddiedig. O wybod am yr hyn a brofodd Cymru o’r fath gyfuniadau yn y gorffennol, yr ydym yn deall y pryder hwnnw. Hoffwn roi’r cyfle hwn ichi roi sicrwydd i ni, pe bai’r gwaethaf yn digwydd a bod angen ymyrryd, y byddai’r diwydiant dur yng Nghymru yn derbyn yr un cymorth oddi wrth y Llywodraeth ganol ac y gwnaeth y diwydiant ceir yng Nghanolbarth Lloegr.

Mae hynny’n gymhariaeth sy’n peri anhawster. Fodd bynnag, yr wyf yn derbyn eich sylwadau ei bod yn naturiol i bobl sydd mewn diwydiant a ddioddefodd ergydion dros y blynyddoedd feddwl bod unrhyw newyddion yn newyddion drwg ac yn golygu colli swyddi. Daeth yr ofn hwnnw i’r amlwg ddiwedd yr wythnos diwethaf a thros y penwythnos. Mae datganiatau’r cwmni i’w croesawu a bydd rhaid inni edrych arnynt yn fanwl. Bydd Rhodri yn cyfarfod â’r cwmni i ystyried effaith y penderfyniad ymhellach, a’r modd y cyrhaeddwyd at y penderfyniad i gyfuno.

Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth ynghylch pryder a diddordeb Llywodraeth y DU parthed y diwydiant dur, y diwydiant ceir a diwydiannau eraill yng Nghymru. Ychydig amser yn ôl, daeth Canghellor y Trysorlys gyda mi ar ymweliad â gwaith Ford ym Mhen-y-bont ar Ogwr, i glywed gan yr undebau llafur a’r rheolwyr am eu gobeithion ar gyfer y dyfodol ac i siarad am yr elfen bwysig—cynhyrchiant. Mae angen inni dynnu sylw at y cynhyrchiant yn ein diwydiannau yng Nghymru er mwyn cefnogi diwydiannau cynhenid a pharhau i ddenu buddsoddiad o’r tu allan. Mae’n tanlinellu pwysigrwydd y bartneriaeth rhwng y Cynulliad a’i gyfrifoldebau economaidd ac adrannau’r Llywodraeth ganolog a’u gwaith hwythau.

Mae dur mor bwysig fel fy mod yn croesawu hyder Alun yn nyfodol y diwydiant dur. Mae ganddo le i hyderu. Mae’r cynnydd mawr mewn cynhyrchiant a’r parhad mewn buddsoddi wedi gwneud diwydiant dur Cymru yn un o safon fyd-eang ac yn gystadleuol iawn, hyd yn oed mewn marchnad fyd-eang ddirwasgedig

Mae Dafydd Wigley ac eraill eisoes wedi cyfeirio at faich gorbrisiad y bunt. Ar ben hynny, fe honnir bod rhai gwledydd yn dympio dur ar farchnadoedd yr Unol Daleithiau ac Ewrop am lai na’r costau cynhyrchu. Cafwyd adroddiad yn ddiweddar fod Llywodraeth UDA yn mynd ar ôl y mater hwn yn egnïol gyda Chyfundrefn Masnach y Byd mewn perthynas â 12 gwlad. A fydd Alun yn pwyso ar Lywodraeth y DU drwy’r Undeb Ewropeaidd i ddilyn esiampl Llywodraeth UDA wrth ofyn i Gyfundrefn Masnach y Byd ymchwilio’n egnïol ac fel blaenoriaeth i’r dympio honedig o ddur ar farchnad y byd gan rai gwledydd?

Byddaf yn falch o gyfleu’r pryderon hynny i’m cydweithwyr yn yr Adran Diwydiant a Masnach. Mae mater dympio dur wedi codi o bryd i’w gilydd yn y gorffennol. Mae hynny’n dangos pwysigrwydd rheoliadau rhyngwladol a phartneriaeth â gwledydd eraill, yn Ewrop ac yn y byd ehangach. Mae’r rhain yn faterion sydd yn peri pryder oherwydd yr effaith gynyddol arnom ni. Byddaf yn falch o fynd â’r pwynt ymhellach ac adrodd yn ôl ichi efallai ar y sefyllfa a’r hyn sy’n cael ei wneud ar ein rhan.

Fe ddywedir weithiau ein bod ni yng Nghymru yn arfer bychanu ein cyflawniadau. Mae Llanwern yn gyflawniad o bwys. Mae’n waith modern. Mae gwaith caenu Zodiac yno yn dechnegol wych ac yn un o’r goreuon yn y byd. Fodd bynnag, mae llawer o’r cynhyrchiant hwnnw wedi digwydd ar draul swyddi yn ne-ddwyrain Cymru ac yn enwedig yng Nghasnewydd.

Byddwn yn hoffi i’r Cynulliad anfon y neges heddiw drwy’r Prif Ysgrifennydd fod croeso i’r datganiad hwn. Mae’n creu’r gyfuned ddur drydedd fwyaf yn y byd. Bydd cyfle ar gyfer ymchwydd mewn galw. Yr wyf yn credu mai cymryd cwmni drosodd a wnaed yn hytrach na chyfuno. Dylem groesawu’r ffaith y byddai gennym wedyn ddiwydiant dur mwy effeithlon yng Nghymru. Annoeth yw trefnu i fynd i’r wylnos cyn cyhoeddi’r farwolaeth. Mae gennyf hyder mewn cynhyrchu dur yng Nghymru. Byddwn yn hoffi inni ddangos mai dur Cymru yw’r gorau yn y byd o hyd.

Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfraniad hwnnw. Mae’n ein hatgoffa mai amhriodol yw trefnu i fynd i wylnos cyn bod angen angladd. Pan fyddwch yn mynd i briodas, yr ydych yn gobeithio dathlu rhywbeth cynhyrchiol a fydd yn parhau am amser maith. Derbyniaf ysbryd sylwadau William Graham y dylem edrych ar y cyfuniad fel rhywbeth a fydd, fe obeithiwn, yn gynhyrchiol ac yn gadarnhaol.

Cytunaf â’r sylwadau am lwyddiant y diwydiant dur yng Nghymru yn y cyfnod diweddar. Gadewch inni obeithio bod hyn yn gyfle ar gyfer llwyddiant pellach. Mae’n iawn bob amser inni edrych ar yr ochr olau a’r ochr dywyll, yn enwedig wrth ystyried penderfyniadau masnachol na allwn eu gwneud yn uniongyrchol. Yr wyf yn ymuno yn y clod i lwyddiant y diwydiant dur yn y blynyddoedd diwethaf hyn.

Dechreuaf drwy nodi egwyddorion cyffredinol yr wyf yn credu’n gryf y dylai’r Cynulliad eu mabwysiadu wrth weithio gyda Chymru dros Gymru. Wedyn byddaf yn sôn am ein cynigion ar gyfer un o’r camau mawr tuag at wireddu’r egwyddorion—hynny yw sefydlu’r Cyngor Partneriaeth.

Dylai fod yr Aelodau wedi gweld datganiad un-dudalen o egwyddorion sy’n berthnasol i bob un o’r tri sector; partneriaeth â llywodraeth leol, partneriaeth â busnes a phartneriaeth â’r sector gwirfoddol. Dylent hefyd fod wedi gweld y papur sy’n cyfeirio at y Cyngor Partneriaeth, sef y bartneriaeth â llywodraeth leol.

Un o nodau blaenaf a phwysicaf y Cynulliad yw gweithio mewn partneriaeth â’r holl sectorau yn y gymdeithas yng Nghymru wrth ddatblygu polisi a’i roi ar waith ac wrth weithredu. Heb bartneriaethau effeithiol, bydd prif egwyddorion datganoli, sef bod yn agored ac yn gynhwysol, yn pahau i fod yn ddim ond rhethreg. Rhaid inni weithio gyda phartneriaid i sicrhau ein bod yn gweithio ar ran Cymru gyfan ac yn gosod y fframweithiau strategol ar gyfer ein gwaith ni a gwaith ein partneriaid.

Mae Deddf Llywodraeth Cymru 1998 wedi ymgorffori’r egwyddorion hyn mewn deddfwriaeth gyda gofynion statudol am gynlluniau a threfniadau ar gyfer gweithio’n agored ac yn gynhwysol â llywodraeth leol, y sector gwirfoddol a busnes, gan ddilyn egwyddorion datblygu cynaliadwy, cyfle cyfartal ac yn y blaen hefyd. Yr wyf am sicrhau bod cefnogaeth lawn i’m haddewid i droi’r ddamcaniaeth honno’n ffaith drwy weithio gyda’r holl sectorau er lles Cymru.

Bydd gweithio ar y cyd yn ein helpu i sefydlu polisïau realistig a chynllunio eglur, yn enwedig wrth ddynodi blaenoriaethau a phennu cyllidebau. Fe all ddarparu adborth ar weithrediad ac effeithiolrwydd polisïau’r Cynulliad. Mae llywodraeth leol, y sector gwirfoddol, busnes ac eraill yn agos at lawr gwlad a gallant adrodd ar effeithiolrwydd polisïau’r Cynulliad o sawl safbwynt gwahanol. Ar y llaw arall, mae’r Cynulliad yn gallu cydlynu gweithredu a chodi pontydd mewn modd sydd y tu hwnt i freuddwydion unrhyw gorff arall. Dyma’r gwerth ychwanegol a gyfrannwn at waith pob un o’r tri sector yng Nghymru.

Rhaid inni sicrhau ein bod mewn sefyllfa i wrando ar ein partneriaid ac i gydweithio â hwy er mwyn cynnwys eu gwybodaeth a’u profiad. Bydd gweithio gyda hwy yn ein helpu i ddatblygu dulliau gweithredu cydlynol i ymdrin â materion, gan arwain at ganolbwyntio a chrynhoi adnoddau i raddau mwy. Byddwn yn sicrhau mwy o effeithiolrwydd drwy osgoi dyblygu a chanfod y bylchau mewn darpariaeth y mae angen eu llenwi. Byddwn yn sicrhau yr ymgymerir â’r cyflenwi ar y lefel fwyaf priodol. Bydd partneriaeth yn caniatáu inni ganolbwyntio ar faterion ac ar broblemau yn hytrach nag ar asiantaethau a sefydliadau a allai fod â’r arweiniad ar fater penodol. Rhaid inni gymylu’r ffiniau rhwng asiantaethau a sectorau fel y gallwn gyfuno ein holl ymdrechion i ddatrys y problemau sy’n wynebu Cymru. Gwlad fach ydym, wedi’r cwbl, ac mae angen inni grynhoi’r holl ddoniau a safbwyntiau os ydym i lwyddo.

Bydd rôl bwysig gan ein partneriaid hefyd wrth helpu’r Pwyllgorau Rhanbarthol, wrth godi llais ar faterion sy’n effeithio ar y rhanbarth a helpu i adeiladu hunaniaeth hyderus a chreadigol i bob rhan o Gymru. Yr wyf yn fwyfwy ymwybodol o’r angen i bwysleisio’r pwynt hwn. Bydd y partneriaethau a’r Pwyllgorau Rhanbarthol yn gallu cefnogi ei gilydd wrth ddatblygu dulliau gweithredu i ymdrin â materion sy’n effeithio ar wahanol ardaloedd, a bydd Aelodau’r Cynulliad yn gallu trafod yr agwedd hon yn y ddadl ar rôl y Pwyllgorau Rhanbarthol y cyfeiriodd y Trefnydd ati yn gynharach.

A minnau wedi fy ngeni a’m magu yng ngogledd Cymru, fe wn fod ofn dwfn y bydd gogledd Cymru yn cael ei anghofio. Yr wyf yn sicr na fydd hynny’n digwydd yn y Cynulliad hwn. Dywedais ar sawl achlysur fod rhaid inni sicrhau datganoli o Whitehall a San Steffan i Gymru, nid datganoli i Gaerdydd ac i’r Siambr hon yn unig. Gan gyfeirio at ogledd Cymru, yr ydym eisoes wedi cychwyn arni—gyda Tom Middlehurst yn y Cabinet, Alun Pugh fel Chwip ac Ann Jones yn Gadeirydd y Grŵp Llafur. Fodd bynnag, rhaid i ddatganoli fod â chysylltiad uniongyrchol ar sail ranbarthol er mwyn gweithio a dyna pam y bydd y Pwyllgorau Rhanbarthol mor bwysig. Rhaid i bartneriaethau ddechrau yn lleol, datblygu drwy ranbarthau Cymru a dod at ei gilydd o fewn y Cynulliad. Ein gwaith ni yw sicrhau’r integreiddio hwnnw. Mae’r un peth yn wir yng ngorllewin Cymru, y Cymoedd a chymunedau cyn-ardaloedd y chwareli llechi. Rhaid i Gymru fod yn fwy na chyfanswm ei rhannau ac mae angen i ni fod yn fwy na chyfanswm y gwahanol sectorau.

Nid cysyniad newydd mo partneriaeth. Yr wyf yn falch imi fod yn rhan o’r ymdrechion i wneud partneriaeth a chydweithrediad yn thema ganolog i’r Blaid Lafur. Mae’r Llywodraeth wedi ymrwymo i weithio mewn partneriaeth. Drwy’r gwaith datblygu sylweddol a wnaed mae’r Cynulliad yn gallu dechrau arni’n syth. Ni ddaw’r pethau hyn o ddim byd. Wrth ddatblygu partneriaeth gallwn adeiladu ar bethau fel y cytundeb â’r sector gwirfoddol a gyhoeddwyd yn Nhachwedd. Mae’r ddadl hon yn rhoi cyfle i’r Cynulliad gefnogi seiliau o’r fath a datgan ein bwriad i adeiladu arnynt, gan dderbyn yr egwyddorion sydd y tu ôl iddynt yn galonnog. Yr wyf yn sicr y gall yr Aelodau ym mhob plaid yn y Cynulliad wneud hynny yn rhwydd.

Ar ôl nodi pwyntiau cyffredinol ynghylch pam y mae gweithio mewn partneriaeth yn hanfodol i’r Cynulliad, byddaf yn cyfeirio at y modd y byddwn yn gwneud hyn a’r hyn y gobeithiwn ei gyflawni drwyddo. Mae angen inni sefydlu partneriaethau â llywodraethau lleol, y sector gwirfoddol a busnes er mwyn rhoi cymorth wrth ddatblygu polisi sydd yn berthnasol i bob sector. Bydd raid i’r bartneriaeth fod yn wahanol i bob sector er mwyn sicrhau ei bod yn ateb y diben. Mae mantais fawr gan y rhai sy’n gysylltiedig â sector wrth asesu anghenion a phroblemau eu sector, a sut i ddatblygu polisi sy’n berthnasol iddynt. Ceir gwybodaeth ymysg yr Aelodau yn y Siambr hon a fydd yn gymorth sylweddol yn y broses honno. Mae angen inni gysylltu’r wybodaeth o fewn y sector â’n cyfrifoldebau yn y Cynulliad er mwyn datblygu blaenoriaethau a gweledigaeth i greu polisïau sy’n ychwanegu gwerth mewn modd buddiol a chadarnhaol. Dyma gyfle’r Cynulliad i ddod â gwerth ychwanegol i Gymru. Wrth arwain y ffordd yn y dull gweithredu hwn gallwn annog pob sector i weithio gydag eraill, nid gyda ni yn unig. Bydd hyn yn sicrhau bod pobl yn gweithio gyda’i gilydd, i’r un cyfeiriad, ar draws Cymru. Mae hon yn rôl hanfodol i’r Cynulliad ac un enghraifft dda o baratoadau o’r fath yw’r tasglu Ewropeaidd. Ceir achosion eraill lle y mae gwahanol sectorau wedi ymwneud â’i gilydd. Ar fater yr economi, fe ddaeth hyn yn hollbwysig.

O ran rhoi’r gwerthoedd a’r egwyddorion hyn ar waith, mae’r gwaith ar ddatblygu’r cynlluniau a’r trefniadau yn mynd rhagddo ers misoedd lawer. Yr ydym wedi gweithio gyda Chyngor Cymru dros Weithredu Gwirfoddol, Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ac eraill i baratoi’r partneriaethau a’r cynlluniau ar gyfer dyfodiad y Cynulliad. Mae’r ymgynghori ar y fframwaith i’r modd y byddwn yn gweithio gyda busnes wedi ei gwblhau’n ddiweddar a byddwn yn adrodd ar y broses ymgynghori honno cyn hir. Bydd y gwaith ar ddatblygu cynaliadwy, sy’n seiliedig ar y gynhadledd a gynhaliwyd yn gynharach eleni, yn dod o’n blaen cyn hir. Byddwn yn ystyried aelodaeth y Pwyllgor Cyfle Cyfartal ymhen ychydig. Heddiw yr ydym yn cymryd y cam pwysig cyntaf wrth ddatblygu gwerthoedd ac egwyddorion partneriaeth drwy ddadl ar y Cyngor Partneriaeth.

Bydd y Cyngor Partneriaeth yn cynnwys cynrychiolwyr o’r Cynulliad a llywodraeth leol. Bydd ganddo gylch gorchwyl eang i roi cyngor i’r Cynulliad am faterion sy’n effeithio ar arfer unrhyw un o’i swyddogaethau, i gyflwyno argymhellion i’r Cynulliad ynghylch unrhyw faterion sy’n effeithio ar lywodraeth leol neu sydd o ddiddordeb iddi ac i gynghori’r rhai sy’n gysylltiedig â llywodraeth leol. Amlinellir y cynigion yn y ddogfen ‘Y Cyngor Partneriaeth: Braenaru’r Tir’, ac mae’n cyflwyno barn ar y cyngor fel a ganlyn.

Yn gyntaf, rhaid iddo fod yn gorff cynhwysol lle y cynrychiolir holl elfennau llywodraeth leol—awdurdodau unedol, cynghorau cymuned, awdurdodau’r heddlu, y gwasanaeth tân a’r parciau cenedlaethol a’r Cynulliad. Mae’r aelodaeth wedi ei chyfansoddi er mwyn caniatáu cynrychiolaeth briodol i bob un. Fodd bynnag, nid yw’n ofynnol cael cydbwysedd o ran niferoedd neu dra-arglwyddiaeth am ei fod yn gorff a fydd yn creu cytundeb ac yn cofnodi anghytundeb. Ni fydd yn cymryd pleidleisiau ar ffurf bleidiol.

Yn ail, rhaid iddo fod yn gorff cymharol fach er mwyn sicrhau trafodaethau ystyrlon ac effeithiol ond, ar yr un pryd, rhaid iddo gynrychioli’r gwahanol elfennau hynny. Yr ydym yn awgrymu y dylid cyfyngu nifer aelodau’r cyngor i 25: 10 o’r Cynulliad Cenedlaethol, 10 o’r cynghorau sirol a’r cynghorau bwrdeistref sirol a phump o’r cyrff eraill—un bob un o awdurdodau’r heddlu, y gwasanaeth tân a’r parciau cenedlaethol a dau i gynrychioli’r cynghorau tref a chymuned. Bydd y cynnig hwnnw yn sicrhau bod pob rhan a phob cyfundrefn sy’n ymwneud â llywodraeth leol yng Nghymru wedi eu cynrychioli.

Yn drydydd, o ran strwythur, bydd y Cyngor Partneriaeth yn cynnwys y cyngor, y pwyllgorau a’r tasgluoedd. Bydd gweithgor cyllid, a fydd yn ymgymryd â swyddogaethau Cyngor Ymgynghorol Cymru ar Gyllid Llywodraeth Leol ac a fydd yn sefydlu is-grwpiau. Yn ystod y saith mis diwethaf mae ei waith wedi bod yn gynhyrchiol a chredaf y bydd y Cynulliad yn gweld bod hynny’n wir.

Yn bedwerydd, rhagwelir y bydd y Cyngor Partneriaeth yn cyfarfod yn chwarterol. Bydd y ceffylau gwaith—y grŵp gorchwyl a’r grŵp gorffen—yn cyfarfod yn amlach gan y byddant yn cynnwys aelodau etholedig o lywodraeth leol a’r Cynulliad nad ydynt o reidrwydd yn aelodau o’r Cyngor Partneriaeth ac yn swyddogion.

Yn olaf, bydd Ysgrifenyddiaeth y Grŵp Partneriaeth wedi ei lleoli yn y Cynulliad a bydd swyddog mewn llywodraeth leol yn cael ei secondio neu ei ddirprwyo o Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i’r Ysgrifenyddiaeth. Bydd yn bartneriaeth i raddau helaeth iawn yn y modd y caiff ei chynnal.

Ynglŷn â chynrychiolaeth y Cynulliad, ychydig cyn y sesiwn hwn fe dynnwyd sylw at y ffaith bod dau air wedi eu gollwng o’r paragraff yn atodiad 1 sy’n cyfeirio at aelodaeth. Lle y mae’n cyfeirio at wneud enwebiadau o’r Cynulliad gan,

‘y Prif Ysgrifennydd...ynghyd ag un cynrychiolydd o bob grŵp gwleidyddol yn y Cynulliad nad yw wedi ei gynrychioli yng Nghabinet y Cynulliad’,

mae’r ddau air ‘o leiaf’ wedi eu colli. Fe ddylai ddarllen,

‘o leiaf un cynrychiolydd o bob grŵp gwleidyddol yn y Cynulliad’.

Byddwn yn ddiolchgar pe gallem weithredu yn unol ag ysbryd y newid hwnnw pan ddaw’r Pwyllgor Busnes i ystyried y gynrychiolaeth. Dogfen ymgynghorol yw hon ac, ar ôl ymgynghori, bydd cyfle gennym i ddod yn ôl ati yng ngoleuni’r sylwadau a roddir.

Bu cryn drafod eisoes gyda llywodraeth leol ar y cynigion ar gyfer y Cyngor Partneriaeth a’r Rheolau Sefydlog. Fe welir hynny yn y dogfennau sydd gan Aelodau’r Cynulliad o’u blaen. Er bod y cynigion yn debygol o fod yn dderbyniol i lywodraeth leol, mae’n ofynnol o dan Ddeddf Llywodraeth Cymru i’r Cynulliad—wedi ei ffurfio—ymgynghori’n ffurfiol â llywodraeth leol ar aelodaeth a Rheolau Sefydlog y cyngor. Mae’n bosibl bod yr ymgynghori a ddigwyddodd hyd yn hyn wedi sicrhau cytundeb, ond nid yw’n cyflawni’r gofyniad cyfreithiol am gyfnod ymgynghori. Felly, yr ydym yn cynnig y dylid cael ymgynghoriad ffurfiol am gyfnod o wyth wythnos a fydd yn parhau i’r haf, gan ddechrau ar 15 Mehefin a gorffen ar 10 Awst. Wedyn byddwn yn adrodd yn ôl i’r Cynulliad ar ganlyniad yr ymarfer hwn ac yn rhoi cynigion terfynol ar gyfer trefniadaeth ac aelodaeth y cyngor i’r Cynulliad i’w cymeradwyo cyn gynted ag y bo modd ar ôl gwyliau’r haf. Y bwriad sydd gennyf yw y bydd cyfarfod llawn cyntaf y Cyngor Partneriaeth yn cael ei gynnal mor fuan ag y bo modd wedi hynny. Byddai hynny’n gadael bwlch, fodd bynnag. Er mwyn sicrhau y bydd y cysylltiad rhwng y Cynulliad a llywodraeth leol yn rhedeg yn llyfn, yr wyf yn bwriadu cynnal cyfarfod anffurfiol rhwng cynrychiolwyr llywodraeth leol a’r Cynulliad. Fe benodir cynrychiolwyr ar gyfer y cyfarfod anffurfiol cyntaf hwnnw drwy brosesau arferol y Cynulliad, ac fe’i cynhelir yn fuan yng Ngorffennaf. Bydd yn rhoi cyfle i ystyried unrhyw safbwyntiau y bydd llywodraeth leol am eu mynegi yn y cyfnod hwnnw o’r ymarfer ymgynghori, i ddynodi materion o bwys y bydd angen i’r cyngor roi sylw iddynt ac i ystyried sut y bydd y Cyngor Partneriaeth yn ymdrin â hwy. Rhagwelaf y bydd cynrychiolwyr y Cynulliad yn y cyfarfod anffurfiol hwnnw yn cynnwys cynrychiolwyr o’r holl bleidiau a gytunir drwy’r sianeli arferol, fel y bydd y cyngor hefyd maes o law.

Gobeithiaf y bydd holl Aelodau’r Cynulliad yn ymuno â mi i gefnogi’r egwyddorion ar gyfer partneriaeth a nodais heddiw, a’r cynigion ynghylch y Cyngor Partneriaeth a ddangosir yn y dogfennau sydd, fel y nodais, yn ganlyniad i gryn drafod â llywodraeth leol ar draws y pleidiau. Byddant yn darparu ffordd glir ymlaen i weithio gydag eraill. Mae angen inni sefydlu hyn yn awr fel bod neges glir a syml i Gymru: mae’r Cynulliad yn barod ac yn awyddus i weithio gyda’r holl sectorau er mwyn datblygu a gweithredu polisïau er lles Cymru.

Yr wyf yn cefnogi egwyddorion partneriaeth yn gryf ac yr wyf yn siarad o blaid y Cyngor Partneriaeth fel y’i cynigiwyd. Natur y berthynas waith y bydd y Cynulliad hwn yn ei sicrhau gyda llywodraeth leol yw un o’r rhai mwyaf hanfodol y bydd raid inni eu hwynebu. Bernir llwyddiant y Cynulliad yn ôl y modd y byddwn yn gwireddu’r berthynas honno, nid yn unig o ran canlyniadau mesuradwy, ond hefyd o ran gwelediad y cyhoedd—ymddiriedaeth y cyhoedd mewn llywodraeth leol ac yn y Cynulliad i lwyddo gyda’i gilydd. Mae’n bwysig ein bod ni, ac yn enwedig y rhai ohonom a weithiodd dros bleidlais Ie yn y refferendwm ac ychydig wythnosau’n ôl yn yr etholiad, yn cydnabod ac yn cofio bod rhywfaint o ddryswch a phryder ymysg y cyhoedd ynghylch y berthynas rhwng rolau llywodraeth leol a’r Cynulliad. Fel y dywedodd Alun, anodd ar lawer ystyr oedd egluro’r hyn y byddai’r corff haniaethol hwn yn ei gyflawni. Mae’n bwysig, felly, ymhen pedair blynedd, fod gan bobl ddealltwriaeth eglur o’n rolau priodol a gwelediad eglur ein bod yma, yn gweithio gyda’n gilydd ac yn rhoi’r gwerth ychwanegol yr ydym am ei roi. Yr ydym yn ffodus o gael siarad am bartneriaeth heddiw mewn hinsawdd wleidyddol wahanol iawn i’r hyn a oedd cyn Mai 1997. Yn y dyddiau du hynny, fe ymddangosai fod y Llywodraeth ganolog a llywodraeth leol mewn brwydr barhaus â’i gilydd, os nad rhyfel. Mae’r awyrgylch gwleidyddol wedi newid, diolch byth, ac yr ydym ni, yng Nghymru, yn etifeddu perthynas waith gadarnhaol a sefydlwyd. Mae hyn yn ganlyniad i waith da Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ac agwedd y Swyddfa Gymreig sy’n sicrhau mwy o weithio ar y cyd, yn sicrhau bod pobl yn deall cefndir eu cyd-weithwyr ac yn rhoi datganiadau cadarnhaol.

Dylem ddiolch bod y rhai oedd yn gyfrifol am lunio’r ddeddfwriaeth ar gyfer y Cynulliad Cenedlaethol wedi gwneud hynny mewn modd mor gadarnhaol a chreadigol. Mae’r ddeddfwriaeth yn ei gwneud yn ofynnol inni roi’r bartneriaeth hon ar waith. Mae dull y ddeddfwriaeth, sydd mor addas i Gymru, yn darparu cyd-destun gwleidyddol da i weithredu’r bartneriaeth hon, ac eraill. Mae’r Cyngor Partneriaeth yn enghraifft o hyn oherwydd mae’r berthynas rhyngom ni a llywodraeth leol yn hollbwysig er mwyn gwella bywydau pobl yng Nghymru. Mae’r berthynas â llywodraeth leol yn rhan hanfodol o bopeth a wnawn o ran iechyd, addysg—amrediad llawn o faterion bywyd bob dydd. Nid yn unig drwy’r Cyngor Partneriaeth y ceir y berthynas hon. Yr wyf yn gobeithio y bydd gennym berthynas waith dda gyda llywodraeth leol drwy’r Pwyllgor Llywodraeth Leol, yr Amgylchedd, Cynllunio, Tai a Thrafnidiaeth yr wyf yn gadeirydd arno.

Wrth gefnogi hyn, rhaid i holl Aelodau’r Cynulliad gydnabod ein bod yn bartneriaid cyfartal â llywodraeth leol, ac nid penarglwyddi. Yr oedd llawer ohonom yn gynghorwyr lleol mewn bywyd blaenorol—ac mae rhai ohonom yn dal i fod—ac mae llywodraeth leol yn y pen blaen wrth gyflenwi llawer o’r agweddau a’r polisïau y byddwn yn eu cyflwyno. Rhaid inni werthfawrogi hynny a’u gallu i roi mewnbwn i bolisi, ac i’n helpu ac i weithio gyda ni. Wrth gefnogi’r cynnig hwn, yr wyf yn gobeithio y bydd hyn yn un o’r elfennau cadarnhaol a gyfranna Cynulliad Cymru at y bywyd gwleidyddol ac edrychaf ymlaen at ei weld yn dwyn ffrwyth.

Dymunaf ategu llawer o’r hyn a ddywedwyd. Yr ydym yn croesawu sefydlu’r Cyngor Partneriaeth hwn. Hon, efallai, yw un o’r partneriaethau hollbwysig a ffurfir gan y Cynulliad. Ar y cyd â llywodraeth leol, fe gaiff y Cynulliad effaith o bwys ar fywydau pobl yng Nghymru, a bydd llawer o’r polisïau a ddatblygir gennym yn cael eu cyflenwi drwy lywodraeth leol. Fel y dywedwyd, bu gofyn yn aml i bobl mewn llywodraeth leol weithredu polisïau a hwythau’n amau a oedd eu heffaith wedi ei hystyried yn drwyadl. Fel y dywedodd y Prif Ysgrifennydd, yr wyf yn gobeithio y byddwn yn defnyddio hyn fel seinfwrdd i gael adborth ond gobeithio y bydd yn datblygu’n rhywbeth llawer mwy na hynny. Rhaid iddo ddatblygu’n bartneriaeth lle y byddwn yn datblygu polisïau gyda’n gilydd ac yn ystyried goblygiadau ein mesurau, nid yn unig o ran polisïau ond o ran cyllidebau. Rhaid ailennyn hyder pobl Cymru mewn llywodraeth leol, a gobeithio y bydd y bartneriaeth hon yn gam mawr ymlaen at sefydlu’r hyder hanfodol hwnnw. Edrychwn ymlaen at ganlyniadau’r ymgynghoriad ac at sefydlu’r bartneriaeth hon. Byddai’n dda gennym hefyd weld y pwyllgor hwn yn cyfarfod y tu allan i Gaerdydd ac yn y rhanbarthau, gan fynd â’r Cynulliad yn agosach at y bobl yng Nghymru.

Dymunaf godi mater sy’n peri pryder i mi, er ei fod wedi ei grybwyll eisoes. Ynglŷn ag aelodaeth y Cyngor Partneriaeth, mae’r Prif Ysgrifennydd wedi cyfeirio at y ffaith bod dau air, yn rhyfedd iawn, wedi eu hepgor o’r ddogfen. Mae’r geiriau ‘o leiaf’ wedi eu cynnwys bellach. Er bod trefniant y pwyllgorau cyn hyn yn annheg â’r Ceidwadwyr, fe fyddai’r aelodaeth a nodir yn y ddogfen hon yn annheg â phob un o’r tair plaid leiafrifol. Mae perygl y bydd saith cynrychiolydd o’r Blaid Lafur, sydd yn blaid lywodraethol leiafrifol, a dim ond tri chynrychiolydd o’r Ceidwadwyr, Plaid Cymru a’r Democratiaid Rhyddfrydol. Mae’r perygl hwnnw’n bodoli, hyd yn oed ar ôl cynnwys eich ‘o leiaf’, os darllenwch atodiad 1 paragraff 1.

Hoffwn gynorthwyo ar fater y camsyniad yna. Mae’r atodiad yn cyfeirio at yr uchafswm. Mewn unrhyw amgylchiadau byddai’n rhaid cael o leiaf pedwar cynrychiolydd o blith pleidiau sydd heb gynrychiolaeth yn y Cabinet. Dyna fyddai’r lleiafswm—chwe chyfraniad gan y Cabinet yw’r uchafswm. Rhaid delio â’r mater yn briodol drwy’r gwahanol bleidiau. Derbyniaf fod rhaid i’r aelodaeth fod yn deg.

Mae’n dda gennyf gael y sicrwydd hwnnw. Os edrychwch ar atodiad 1 paragraff 1, mae’n dweud y bydd y Cyngor Partneriaeth

‘yn cynnwys y Prif Ysgrifennydd, y cyfryw aelodau eraill o’r Cynulliad (heb fod yn fwy na 6) a enwebir ganddi/ganddo’.

Mae hynny’n saith ynghyd ag un o’r pleidiau lleiafrifol i wneud deg. Yr wyf yn derbyn nad oes arnoch eisiau hynny, ond dyna’r hyn y mae’n ei ddweud ar hyn o bryd. Mae hyn yn annheg â phob un o’r tair plaid leiafrifol. Felly, awgrymaf y dylem ailedrych ar aelodaeth y pwyllgorau, yn enwedig yng ngoleuni’r ffaith bod paragraff 13 yn cyfeirio at gorff o 25 o bobl. Yr oedd y sôn am gorff bychan yn syndod i mi. Pe baem yn cynnwys 15 cynrychiolydd o’r Cynulliad a 15 o lywodraeth leol, byddai modd adlewyrchu’r pleidiau lleiafrifol yn fwy effeithiol. Dyna yw dymuniad y Prif Ysgrifennydd.

Croesawaf y ddogfen hon ar y Cyngor Partneriaeth. Fodd bynnag, dymunaf bwysleisio mor hanfodol fydd y cysyniad o bartneriaeth i ddatganoli pan fydd ar waith ac, felly, i lwyddiant y Cynulliad. Rhaid i bartneriaeth fod yn beiriant i’r wleidyddiaeth newydd yng Nghymru—partneriaeth o rai cyfartal fel y dywed Sue Essex—lle y gall y Cynulliad lunio polisi, ond lle y mae’n rhaid iddo ymgynghori, cynnwys a gwrando ar y cyrff y rhoddwyd iddynt y cyfrifoldeb o gyflenwi gwasanaethau drwy ardaloedd a chymunedau Cymru. Mae hynny’n golygu hyrwyddo egwyddor is-reolaeth i’r graddau mwyaf posibl. Rhaid inni ddod â’r broses penderfynu mor agos ag y bo modd at y bobl y mae’n effeithio arnynt yn uniongyrchol, galluogi pobl a’r cymunedau lle y maent yn byw a meithrin balchder dinesig drwy ymdeimlad o werthoedd cymunedol cyffredin ac o ddinasyddiaeth. Hynny a ddylai fod yn ddyhead i’r Cynulliad, ac ni ellir ei gyflawni ond drwy bartneriaeth a chyfranogi. Am 18 mlynedd du, daeth cymuned yn air budr a gwadwyd bodolaeth cymdeithas. Yr oedd y syniad o ddarpariaeth gyfunol ar lefel leol, wedi ei chytuno’n gyffredinol er lles pawb, dan ymosodiad o hyd. Bellach mae gennym ddatganoli yng Nghymru ac, fel y corff datganoledig, ein dyletswydd ni yw democrateiddio pob twll a chornel o fywyd cyhoeddus Cymru. Bydd hynny’n uffern o dasg. Ni allwn ei chyflawni ond drwy bartneriaeth a’r cyfranogiad ehangaf posibl.

Fel un a fu hyd yn ddiweddar yn gynrychiolydd llywodraeth leol ar y mwyaf adnabyddus, efallai, o’r awdurdodau lleol yng Nghymru, yr wyf yn croesawu’r cynigion hyn i sefydlu’r Cyngor Partneriaeth yn fuan. Bydd y corff hwn yn chwarae rhan hanfodol wrth sefydlu hygrededd y Cynulliad ymysg y cyhoedd ehangach yng Nghymru. Mae cyfrifoldeb arnom i wneud Cymru’n lle gwell i byw ac i weithio, ac ni ellir cyflawni’r gwaith hwn yn effeithiol heb gefnogaeth lawn yr holl gynrychiolwyr etholedig mewn llywodraeth leol yng Nghymru. Yr ydym ni, yng Nghymru, yn creu arweiniad i eraill ei ddilyn drwy sefydlu’r lefel hon o waith partneriaeth. Mae’n sicr o arwain at enghreifftiau pellach o’r math hwn o fenter wleidyddol mewn rhannau eraill o’r Deyrnas Unedig cyn hir. Wrth gytuno’n galonnog â’r cynnwys a’r teimladau y tu ôl i’r egwyddorion ar gyfer y dogfennau partneriaeth, mae’n werth nodi’r math o fanteision ac enillion a geir drwy bartneriaeth unigryw o’r fath. Bydd cyfrifoldeb arni i gael ei harwain gan anghenion pobl, gan y bydd yn datblygu themâu polisi strategol drwy roi sylw i anghenion pobl yng Nghymru yn hytrach nag anghenion y llunwyr penderfyniadau traddodiadol, sydd weithiau’n methu.

Mae llawer o gydweithredu wedi digwydd eisoes ac mae’n glod i bawb a gymerodd ran drwy Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a’r Swyddfa Gymreig fod gennym set ymarferol o egwyddorion i’r trafod heddiw. Yn wir, gallwn oll gytuno bod canlyniad y cydweithredu diweddar gan gynnwys y cais llwyddiannus am statws Amcan 1, a sefydlu’r Cynulliad hwn, wedi bod yn rhywbeth cadarnhaol i Gymru ac i’r rhai ohonom sy’n byw ac yn gweithio yma.

Y modd egluraf i ystyried y mater hwn yw drwy gymryd benthyg un o hoff eiriau llywodraeth leol—gwerth gorau. Bydd y Cyngor Partneriaeth yn ychwanegu elfen o hynny at y Cynulliad ac at lywodraeth leol ar draws Cymru. Mae ‘gwerth gorau’ yn bwysig i’r etholwyr. Fel y soniodd Sue Essex, nid oes ond rhaid inni gofio’r nifer isel a bleidleisiodd i ethol Aelodau’r Cynulliad ac aelodau awdurdodau lleol, i weld bod angen rhoi croeso pendant i unrhyw beth a wnawn i godi proffil a hygrededd y ddwy haen o lywodraeth yng Nghymru.

Fel y mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru wedi nodi, mae’n bwysig inni roi cefnogaeth lwyr i’r corff hwn. Rhaid i’r Cyngor fod yn bartneriaeth wirioneddol, nid yn berthynas ‘ni a nhw’. Rhaid inni sicrhau y cyflawnir argymhellion yr Egwyddorion dros Bartneriaeth fel y gall y corff hwn weithredu yn y ffordd orau posibl. Mae’r ddogfen fframwaith ar gyfer partneriaeth, y cytunwyd arni gan y Swyddfa Gymreig a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, yn dweud y dylai’r bartneriaeth hon nodweddu—drwy ymrwymo i weithio ar y cyd, ymgynghori a chyfnewid gwybodaeth—yr holl elfennau pwysig a fydd yn sicrhau partneriaeth lewyrchus er budd pawb yng Nghymru. Fel y mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn iawn i nodi, bu’n rhaid i’r awdurdodau unedol newydd yng Nghymru ddioddef yr hyn a adawyd iddynt gan eu rhagflaenwyr ac maent wedi eu sefydlu drwy fedydd tân—fe ddywedai rhai eu bod wedi llosgi eu bysedd. Rhaid inni greu amgylchedd sy’n caniatáu ffyniant yr elfennau gorau mewn democratiaeth leol, rhanbarthol a chenedlaethol. Yr ydym yn cychwyn ar y dasg hon yn erbyn cefndir o benderfyniadau ariannol anodd ar lefel leol a rhaid inni fod yn barod i’w gael ei weithio.

Ynglŷn ag aelodaeth y Cyngor, mae’n amlwg bod y cyfansoddiad a awgrymwyd yn gywir a’i fod yn cwmpasu pob elfen mewn democratiaeth leol o’r awdurdodau mawr at y cynghorau tref. Drwyddo gellir ystyried yr amrediad ehangaf o safbwyntiau. Fel y mae’r argymhelliad yn dweud, mae’n bwysig y caiff Aelodau hŷn y Cynulliad eu henwebu i’r Cyngor gyda chynrychiolaeth o bob plaid, er mwyn sicrhau y gwelir bod y Cyngor yn amhleidiol ac yn awdurdodol. Bydd raid i’r Aelodau hyn sicrhau cydweithrediad clòs a chynwysoldeb bob amser, nid yn unig pan fydd y Cyngor yn cyfarfod yn ffurfiol, oherwydd bydd ‘gwerth gorau’ yn gyrru rhannau helaeth o waith y corff.

Bydd y Blaid Lafur yn gwneud pob ymdrech i sicrhau bod y bartneriaeth â llywodraeth leol yn effeithiol ac yn ymatebol, ac yn ddylanwadol ac yn rhagweithiol pan fo angen. Yr wyf yn llwyr gefnogi’r ddogfen, a hyderaf fod y Cynulliad yn cytuno y bydd sefydlu’r Cyngor hwn o fudd i bobl Cymru. Fe wnaed penderfyniadau o hyd braich yn rhy hir. Rhaid i’r diwylliant hwnnw newid ac fe ddigwydd hynny drwy greu’r Cyngor Partneriaeth arloesol hwn.

in Welsh As a member of local government, I welcome the establishment of this partnership. Money spent by local government represents a very high percentage of our funding. The success of the councils and the Assembly depends on a close partnership. Without this close relationship there is a danger of becoming a type of ‘piggy in the middle’.

in Welsh Both local and central Government will blame us for lack of finance because we are not spending the money properly. A close relationship is important in order to ensure that this works for Wales.

yn Saesneg Mae gennym lawer o gyfleoedd i weithio mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol ar amrediad eang o bynciau. Cawn gyfle ymarferol yn y dyfodol agos i wneud i bartneriaeth weithio. Yn fy etholaeth i, mae gennym broblem a welir drwy Gymru—tirlenwi. Mae gennym gyfle yn awr i gefnogi cynnig a gyflwynwyd gennym ar gyfer ymchwiliad cyhoeddus i safle tirlenwi Nant-y-gwyddon.

Mae hyn yn gyfle i ddangos ein parodrwydd i weithio mewn partneriaeth ag awdurdod lleol ar fater sydd yn peri pryder mawr i aelodau’r awdurdod hwnnw ac i’r cyhoedd. Bydd yn gwneud i’r Cynulliad ymddangos yn berthnasol i bobl Cymru. Gobeithio y byddwn yn derbyn yr arweiniad hwn—nid siarad yn ei gylch yn unig, ond gweithredu.

Yr wyf yn croesawu datganiad y Prif Ysgrifennydd ar y Cyngor Partneriaeth. Mae’n briodol o gofio bod dau ddiwrnod tan yr etholiadau, nid yn unig ar gyfer Ewrop ond hefyd ar gyfer y cynghorau tref a chymuned. Mae’n bwysig cydnabod cyfraniad cynghorau tref a chymuned at ein cymunedau, ac yr wyf wrth fy modd o weld eu bod wedi eu cynnwys yn y Cyngor Partneriaeth.

Yn y fan hyn, yr wyf yn estyn croeso i’r Cynghorydd Ian Dewar, Maer Penarth, sydd yn yr oriel gyhoeddus. Gwn fod gennych ddiddordeb ym Mhenarth, Lywydd. Ar wahân i wisgo het y cyngor tref, yr oedd Ian Dewar cyn hyn yn Is-ysgrifennydd yn y Swyddfa Gymreig. Talwyd teyrnged gan Sue Essex i’r rhai a helpodd i ddatblygu’r ddeddfwriaeth sy’n caniatáu inni fod yn y Cynulliad hwn ac yr oedd Ian Dewar yn un o’r prif swyddogion yn y Swyddfa Gymreig a ddatblygodd y ddeddfwriaeth ar gyfer y cynlluniau datganoli gwreiddiol. Mae’n falch iawn o ddweud ei fod wedi chwarae rhan flaenllaw mewn datganoli. Yr wyf yn croesawu cyfraniad y cynghorau tref a chymuned a chymeraf y cyfle hwn i atgoffa pobl y dylem bob amser wrth sôn am lywodraeth leol gynnwys y cynghorau tref a chymuned.

Dechreuaf drwy gyflawni un o ofynion y Rheolau Sefydlog drwy ddatgan budd fel aelod o Ddinas a Sir Abertawe. Byddaf yn siarad am yr hyn yr wyf yn gobeithio y gall y Cyngor Partneriaeth ei gyflawni dros Gymru. Fodd bynnag, dechreuaf drwy godi nifer o faterion manwl yn y ddogfen sydd o’n blaen.

Fe grybwyllwyd paragraff 1 yn atodiad 1, ac yr wyf yn nodi’r newid o ddau air a ychwanegwyd gan y Prif Ysgrifennydd sy’n gwneud iddo ddarllen yn well. Mae’n bwysig bod y nifer o Aelodau’r Cynulliad a benodir i’r Cyngor Partneriaeth yn gyfrannol â chryfder cymharol y pleidiau. Mae paragraff 10 yn atodiad 1 yn nodi’r meini prawf ynghylch pa bryd y dylai’r Cyngor Partneriaeth fynd i sesiwn caeëdig. Mae is-baragraff VI yn arbennig o ddadleuol, yn fy marn i, ac yn enghraifft o’r math o ddarpariaeth hollgynhwysol a ddefnyddiwyd cyn hyn yn nogfennau’r Cynulliad i warchod gweision sifil ar draul bod yn agored ac yn dryloyw. Pan ddaw hwn yn ôl, fe ddylem ddefnyddio’r meini prawf a nodir yn y ddeddfwriaeth ar yr hawl i wybodaeth sy’n berthnasol i lywodraeth leol fel arweiniad ynghylch pa bryd y dylem fynd i sesiwn caeëdig. Mae hyn yn gweithio’n dda i lywodraeth leol ac mae’n ymddangos yn briodol ei ddefnyddio yn yr achos hwn.

Mae paragraff 29 yn atodiad 1 yn crybwyll y bydd Cofnod o’r Trafodion ar gael i’r cyhoedd ac fe drafodwyd hynny yn ystod y dyddiau diwethaf. Gobeithiaf y bydd yr agenda a’r dogfennau ategol ar gael i’r cyhoedd o leiaf dri diwrnod ymlaen llaw yn yr un modd ag y maent mewn llywodraeth leol. Mae hynny’n bwysig os yw’r corff newydd i fod yn wir Gyngor Partneriaeth sydd yn agored, yn atebol ac yn dryloyw.

Yn ei nodiadau briffio, mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn dweud yn iawn na fydd yn derbyn rolau goddefol-ymatebol yr un ymgyngoredig. Mae hefyd yn nodi nad oes dim sydd yn gysurus ac yn gydsyniol o reidrwydd ynghylch partneriaethau effeithiol. Rhaid inni sicrhau bod y Cyngor Partneriaeth yn cymryd llywodraeth leol o ddifrif ac yn cydnabod bod ganddi ddilysrwydd democrataidd i’r un graddau â ni. Am y rhesymau hyn—er fy mod yn derbyn yr hyn a ddywedir yn y ddogfen hon am y ffaith na fydd pleidlais ffurfiol—rhaid inni fod yn barod i adolygu’r bartneriaeth. Fe geir adegau pan fydd anghytuno amlwg rhwng dwy ochr y bartneriaeth hon, a rhaid cael dull effeithiol i’w gofnodi a’i ddatrys. Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn gorffen ei nodiadau briffio drwy ddweud y bydd unrhyw ragdybiaeth gan unrhyw bartner am oruchafiaeth neu fonopoli ar ddoethineb yn arwain at gydfethiant. Mae hynny hefyd yn sicr o fod yn wir. Rhaid i’r ddwy ochr gydnabod y gallwn ddysgu oddi wrth ein gilydd. Bydd gennym syniadau pendant ynghylch sut y bydd raid i lywodraeth leol ddatblygu, yn yr un modd ag y bydd gan lywodraeth leol syniadau am yr hyn y mae’n rhaid i’r Cynulliad ei gyflawni dros Gymru.

Os yw’r math newydd o wleidyddiaeth a oedd mewn golwg pan grewyd y Cynulliad hwn i lwyddo, rhaid i gynwysoldeb a phartneriaeth fod yn gonglfeini i’n democratiaeth. Mae’n hollbwysig o’n safbwynt ni i’r bartneriaeth hon weithio mewn modd sy’n amgenach na mecanwaith, ac mewn modd sy’n gwella llywodraeth leol ac yn ei gwneud yn fwy hygyrch, atebol a pherthnasol. Rhaid iddi weithio i godi ymwybyddiaeth ynghylch y problemau a wynebir gan lywodraeth leol wrth gyflenwi gwasanaethau, ac un o’r mwyaf o’r rhain yw’r gostyngiad yn yr adnoddau sydd wrth law a’r modd y dyrennir adnoddau prin.

Rhaid hefyd wrth weledigaeth o’r cyfeiriad y mae llywodraeth leol yn mynd iddo a rhaid i’r weledigaeth honno roi sylw i’r diffyg democrataidd a geir mewn llywodraeth leol. Mae’r diffyg hwn wedi ei gydnabod yn yr Alban lle y mae’r glymblaid rhwng Llafur a’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi cytuno i gyflwyno cynrychiolaeth gyfrannol i etholiadau llywodraeth leol, fel bod y canlyniadau’n adlewyrchu nifer y pleidleisiau a’r bobl yn gwybod y byddant yn gwneud gwahaniaeth. Mae’r nifer isel sy’n pleidleisio mewn etholiadau llywodraeth leol yn destun pryder i’r Cynulliad hwn. Mae’n dangos nad yw cynghorau’n cyffwrdd â bywydau pobl mewn modd sy’n eu cymell i fynd allan i bleidleisio. Mae’n dangos nad yw pobl yn credu y bydd eu pleidlais yn newid dim. Gobeithio y bydd y Cyngor Partneriaeth yn rhoi sylw i’r mater hwn.

Hawdd yw siarad am y problemau sy’n plagio hygrededd llywodraeth leol yng Nghymru yn y blynyddoedd diwethaf hyn. Mae cynghorau fel Blaenau Gwent, Ynys Môn a Bro Morgannwg wedi taro’r penawdau. Am gyfnod rhy hir o lawer, mae llawer o gynghorau wedi eu rhedeg fel mater o arfer gan élite bychan a gollodd gysylltiad â’u hetholwyr ac a ddallwyd gan flynyddoedd o ddilyn arferion. Er bod sefydlu pwyllgorau ar safonau yn hollbwysig, ni chredaf fod atebion eraill y Llywodraeth—fel meiri etholedig mewn cabinet—yn cynnig y ffordd orau ymlaen. Dylid ymchwilio i hyn yn y Cyngor Partneriaeth. Sut y gallwn sicrhau bod llywodraeth leol yn cynnwys yr holl gynghorwyr yn ei phroses penderfynu? Sut y gallwn sicrhau eu bod yn trechu’r obsesiwn ag arweinyddiaeth, a sicrhau bod cynghorau’n dryloyw, yn atebol ac yn gynhwysol?

Mae’n adlewyrchu’n wael ar ein democratiaeth fod pobl yn aml yn cael eu cymell i gymryd rhan oherwydd penderfyniadau gwael ac ymdeimlad o ymddieithrio. Rhaid i bethau ddigwydd yn wahanol yng Nghymru o hyn ymlaen. Rhaid i’r Cyngor Partneriaeth ledaenu ymarfer da ac arloesi. Rhaid iddo sicrhau bod adnoddau prin yn cael eu dyrannu’n decach, ac annog mwy o ymgynghori ynghylch y modd y bydd cynghorau’n gwario ein harian, a hyrwyddo diwylliant ehangach o gyfranogi a galluogi. Rhaid iddo sicrhau bod y safonau moesol cadarnaf wedi eu gosod mewn llywodraeth ar bob lefel, a bod gwerth gorau yn dod â gwelliant gwirioneddol mewn gwasanaethau.

Er gwaethaf yr holl gynnydd a gafwyd yn y blynyddoedd diwethaf hyn, mae cynghorau lleol yng ngolwg llawer o bobl yn parhau i fod yn bell ac yn anhygyrch. Ceir ymdeimlad ymysg yr etholwyr o ddiffyg grym a bod eu pleidlais yn ddi-werth. Oes partneriaeth yw hon, gallwn weithio gyda llywodraeth leol i ganfod ein ffordd drwy’r ddrysfa o broblemau, manylion ariannol, materion cyflenwi gwasanaethau ac amheuon o’n gilydd, a dechrau mynd i’r afael â’r ymdeimlad hwnnw. Credaf y bydd y Cyngor Partneriaeth hwn yn llwyddo.

Fel pawb o’r Aelodau, yr wyf yn croesawu’r syniadau yn y ddogfen hon. Fodd bynnag, mae bwlch rhwng nodi teimladau o’r fath ar bapur a’u cyflwyno’n ymarferol. Ni allwn orbwysleisio pwysigrwydd gwireddu egwyddorion partneriaeth a gweithio gyda’n gilydd dros bobl Cymru. Cyflenwir llawer iawn o lywodraeth yng Nghymru yn lleol. Nid yw’r galw enwau sy’n digwydd yng ngwleidyddiaeth San Steffan yn ddim wrth ymyl y wleidyddiaeth galw enwau rhwng Llywodraeth ganol a llywodraeth leol yng Nghymru. Mae’r diwylliant lle y mae pob lefel o lywodraeth yn beio’r llall am ddiffyg arweinyddiaeth, gwasanaethau gwael neu gynnydd mewn trethi cyngor, yn ddrwg i Gymru. Mae’n arwain at ddiffyg ymddiriedaeth mewn llywodraeth leol ac at ddigalonni. Rhaid i hyn newid ond mae’n sialens anferth. Rhaid i drafodaethau a phenderfyniadau fod yn agored ac yn dryloyw gydag ychydig iawn o bethau yn digwydd y tu ôl i ddrysau caeëdig. Rhaid inni geisio dod â’r penderfyniadau i’r golwg er mwyn cynyddu dealltwriaeth ynghylch sut y mae llywodraeth leol yn gwario ei harian.

Tynnaf eich sylw at fater y cynghorau cymuned a godwyd gan Lorraine. Yr wyf yn gobeithio y bydd y Cyngor Partneriaeth yn gallu ystyried ymgynghori â chynghorau cymuned yn fwy effeithiol a rheolaidd nag sydd yn digwydd mewn rhai ardaloedd ar hyn o bryd. Rhaid i’r ddwy ochr gydweithio i sicrhau arweinyddiaeth dda, effeithiolrwydd, effeithlonrwydd ac ymatebolrwydd. Mae partneriaeth o fewn y Cynulliad, a hefyd rhwng y Cynulliad a’r ddwy haen o lywodraeth leol, yn hanfodol.

Mae’r croeso i’r datganiad ar yr ochr hon i’r Siambr yn fwy gofalus. Yr ydym yn dymuno i’r Cyngor Partneriaeth fod yn fwy ystyrlon a llawn gwybodaeth. Fe wyddom nad oes ganddo gyllideb nac unrhyw bwerau arbennig. Ar fater cost y cyngor, yr ydym eisoes yn bryderus ynghylch cost uchel y Pwyllgorau Rhanbarthol, ac mae’n amlwg y bydd gwrthdaro yn y gyllideb rhwng hynny a darparu cymorth digonol i’r Cyngor arfaethedig hwn. Mae bwriad iddo fod yn amgenach na phwyllgor. Yn aml iawn mewn llywodraeth leol mae’n well gennym gael llai o ymyrryd o Lywodraeth ganol. Yr wyf yn croesawu llawer o’r datganiad ac mae’n arbennig o berthnasol i’r cynghorau a enwyd yn gynharach, efallai hefyd o ran gwerth gorau. Fe gyfeirir yn yr adroddiad at y posibiliad o gynnal prif ran y pwyllgor yn flynyddol yn hytrach nag yn chwarterol.

A yw’r Prif Ysgrifennydd yn fodlon rhoi datganiad eglur a diamwys na fydd yn golygu gostyngiad mewn llywodraeth leol yng Nghymru?

yn Saesneg Gan fod eraill wedi gwneud hynny, fe ddylwn ddatgan budd fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr. Y Cyngor Partneriaeth o bosibl yw’r pwysicaf o’r holl bwyllgorau a chynghorau a sefydlwyd, oherwydd mae gan lywodraeth leol fynediad diguro i’r Cynulliad am y tro cyntaf. Cyn y refferendwm ar ddatganoli, yr oedd llawer o gynghorwyr yn credu y byddai lleihad yn nylanwad llywodraeth leol wedi i’r Cynulliad gael ei sefydlu. Mae sefydlu’r Cyngor Partneriaeth yn profi nad yw hyn yn wir. Bydd gan lywodraeth leol lawer mwy o fynediad i’r Cynulliad nag yr oedd gan Ysgrifenyddion Gwladol blaenorol yn San Steffan.

yn Saesneg Mae’r Cyngor Partneriaeth hefyd yn dangos ymrwymiad y Cynulliad i ymgynghori. Gwaetha’r modd, yn y 1980au a’r 1990au cynnar, yr oedd y cysyniad o sofraniaeth y Senedd yn golygu monopoli ar ddoethineb—heb unrhyw ymgynghori â llywodraeth leol. Drwy’r 1980au a’r 1990au cynnar, flwyddyn ar ôl blwyddyn, nid oedd y cynghorau lleol yn derbyn digon o arian i redeg eu gwasanaethau. O ganlyniad i hynny, bu’n rhaid iddynt godi treth y cyngor yn uwch na’r lefel capio, a chael eu cyhuddo o fod yn aneffeithlon. Sylwais ar hyn dros ddwy neu dair blynedd pan gefais fy ethol yn gynghorydd. Yr oedd cyd-aelodau eraill, rai ohonynt wedi bod yno cyn imi gael fy ngeni, wedi sylwi ar hyn dros 15 i 20 mlynedd. Yr oedd yn sefyllfa ddigalon iawn.

yn Saesneg Bydd y Cyngor Partneriaeth yn sicrhau y clywir llais llywodraeth leol yn y Cynulliad. Rhaid inni gofio bod cost y Cyngor Partneriaeth wedi ei chrybwyll. Yr oedd un o gyn-Ysgrifenyddion Cymru wedi tanwario cyllideb Cymru o £100 miliwn. Nid wyf am ei enwi; mae’n adnabyddus iawn. Byddai Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr wedi gallu defnyddio’r arian hwnnw yn fuddiol iawn. Ni fu erioed fwy o wastraffu ar arian trethdalwyr Cymru na drwy danwario cyllideb Cymru fel hynny.

in Welsh I am glad there is a role in this Council for the fire and police authorities. Although they will be controlled by the Home Office, it is important that they are aware of the Assembly’s viewpoint, and that we understand their points of view.

in Welsh I also welcome the role given to the community councils—councils that have been forgotten over the years. In some community councils they have difficulty filling seats. In others, particularly in town councils, there is lively competition for seats. It is important that people know that the Assembly listens to the councils, particularly those representing local communities. People can talk to those councils and they can speak on behalf of their communities. We must remember that the community councils have the power to do this. They can inform the Assembly of the needs of people in their own areas—better than a county borough council or a county council. They are at the grass roots of Welsh people. Through the Partnership Council, we see that partnership is not an abstract concept but something that we intend to practice in the Assembly.

yn Saesneg Gallwn ymgynghori â llywodraeth leol, y cynghorau bwrdeistref sirol a’r cynghorau cymuned. Drwy’r ddogfen hon, gallwn ddangos i bobl Cymru ein bod yn gallu rhoi cysyniadau da ar waith yn ogystal â’u cynhyrchu.

Ategaf sylwadau’r Prif Ysgrifennydd ar bwysigrwydd gweithio’n dda gyda llywodraeth leol. Mae ef a llawer o’i gyd-aelodau wedi sôn am bwysigrwydd cefnogi’r cynnig hwn ac, wrth ystyried yr egwyddor gyffredinol, yr wyf yn dueddol o wneud hynny. Buasai o gymorth pe bai’r ddogfen 16-tudalen hon ar gael i ni’n gynharach. Aeth llawer ohonom i’n hetholaethau ddydd Gwener ac ar y penwythnos ac nid oedd gennym amser i’w hystyried yn briodol. Fel llawer o’r Aelodau, yr wyf yn bryderus ynghylch cyfranoldeb ar bwyllgorau. Nid oes cyfiawnhad dros bwyllgor a fydd ond yn amenio polisïau Llafur ac yn cynnwys gweision bach o’r Cabinet a’r Blaid Lafur. Er ein bod fel grŵp yn bleidiol i gefnogi’r cynnig hwn mewn egwyddor, fe gadwn yr hawl i dynnu hynny’n ôl os bydd y gost yn ormodol ac os na chedwir at gyfranoldeb.

in Welsh This is the first time I have spoken in the Chamber, therefore congratulations and every success to you in your important work on behalf of the Welsh people.

yn Saesneg Yr wyf yn falch o gael y cyfle i ddirwyn y ddadl hon ar bartneriaeth a’r Cyngor Partneriaeth i ben. Hoffwn dalu teyrnged i Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a’r cannoedd o gynghorau tref a chymuned a weithiodd yn galed o’u gwirfodd i bobl Cymru. Mae eu cyfraniad gwerthfawr yn un pwysig.

yn Saesneg Fe gytunodd y Prif Ysgrifennydd y dylid cyfeirio mater cynrychiolaeth y Cynulliad i’r Pwyllgor Busnes. Un o nodau sylfaenol y Cynulliad fydd gweithio mewn partneriaeth â’r holl sectorau yng Nghymru er mwyn datblygu a gweithredu polisïau. Mae’r cynigion ar bartneriaeth yn rhan hanfodol o Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998 a byddwn yn sicrhau eu bod yn dod yn ymarfer cyffredinol yn y Cynulliad, ei asiantaethau a’r holl sectorau eraill yng Nghymru.

yn Saesneg Rhaid inni wrth bartneriaeth i wrthweithio’r problemau sy’n wynebu Cymru—mae gweithio ar y cyd yn fwy na rhethreg, fel y dywedodd Sue Essex yn ei chyfraniad. Bernir ein llwyddiant yn rhannol yn ôl canlyniad y bartneriaeth. Yr wyf yn gwerthfawrogi datganiad cadarnhaol Sue Essex fel Cadeirydd y Pwyllgor Amgylchedd. Yr oedd yn croesawu’r cydweithredu â llywodraeth leol. Mae cydweithio clòs rhwng y Cynulliad a sectorau eraill yn hanfodol mewn gwlad fach fel Cymru. Bydd gweithio ar y cyd yn rhoi elfen o realaeth yng nghynlluniau a pholisïau’r Cynulliad, yn enwedig yn y blaenoriaethau a’r broses pennu cyllidebau. Bydd yn darparu adborth gwerthfawr ar weithrediad ac effeithiolrwydd polisïau ac asiantaethau’r Cynulliad. Llywodraeth leol, y sector gwirfoddol a’r sector busnes fydd y cyntaf i wybod am yr hyn sy’n digwydd ar lawr gwlad ac yn bwysicach, sut y gellir gwella pethau. Bydd gweithio ar y cyd yn sicrhau dull gweithredu cydlynol gan arwain at fwy o ganolbwyntio a chrynhoi ar adnoddau. Fe all hefyd arwain at fwy o effeithlonrwydd ac effeithiolrwydd drwy ddileu’r dyblygu ar waith, y cystadlu di-fudd rhwng sefydliadau ac asiantaethau sydd wedi nodweddu’r sector cyhoeddus yng Nghymru yn rhy aml.

yn Saesneg Ategaf farn y Prif Ysgrifennydd bod rhaid canolbwyntio polisi ar broblemau a materion ac nid ar asiantaethau a sefydliadau neu pwy sy’n arwain ar fater arbennig. Dylem oll ein hystyried ein hunain yn rhan o Dîm Cymru—gan anelu at fod yn Dîm A. Ni fydd partneriaeth yn hawdd; mae’n golygu cyfaddawd a chydweithredu. Gallai hynny olygu newid dulliau gweithio rhwng sectorau. Rhaid wrth fwy o rannu gwybodaeth, personél a datblygu medrau newydd, ac ymysg y pwysicaf o’r rhain fydd y gallu i wrando ar eraill ac ystyried buddiannau ehangach. Yr ydym yn adeiladu ar waith a gwblhawyd eisoes—y cytundeb â’r sector gwirfoddol a gyhoeddwyd fis Tachwedd diwethaf. Yr ydym yn paratoi cynlluniau a fydd yn rheoli’r cysylltiadau rhwng y sector gwirfoddol, busnes a llywodraeth leol. Yr wyf yn gobeithio y byddwn yn ymgynghori ar ddrafft y cynllun i lywodraeth leol yn yr hydref, a bydd yn eitem i’w thrafod yn fuan gan y Cyngor Partneriaeth.

yn Saesneg Mae gennym gyfle i ddatblygu’r berthynas fwyaf egnïol rhwng Llywodraeth a llywodraeth leol a welodd Cymru erioed. Mae’r Cyngor Partneriaeth hwn yn un amlygiad o fwriad y Cynulliad i weithio’n agos gyda llywodraeth leol drwy roi mewnbwn sylweddol a pharhaus i lywodraeth leol yng ngwaith llunio polisïau’r Cynulliad. Yr ydym yn gobeithio y bydd hyn yn arwain at lunio penderfyniadau yn well ac yn fwy effeithlon gan lywodraeth leol a’r Cynulliad.

yn Saesneg Fel y dywedodd Christine Chapman, mae’n bwysig bod y Cyngor Partneriaeth yn gweithio, ac mae pawb ohonom am iddo weithio. Fe ddylai roi cysyniadau ar waith, fel y dywedodd Carwyn Jones yn ei araith. Mae Janet Ryder yn gywir, felly, i ddweud y byddwn yn ceisio cyfle drwy lywodraeth leol i gyflawni ein polisïau. Dyna’r ffordd ymlaen, er budd holl bobl Cymru.

yn Saesneg Mae’r corff hwn yn un arloesol yng nghyd-destun cysylltiadau canolog-lleol yn y DU am nifer o resymau. Bydd gan lywodraeth leol a’r Cynulliad berthynas agosach a mwy uniongyrchol nag y bu erioed o’r blaen mewn llywodraeth yng Nghymru neu mewn mannau eraill. Mae hefyd yn dod â phob rhan o lywodraeth leol at ei gilydd mewn un fforwm. Bu’r cyfarfodydd blaenorol rhwng gwahanol elfennau.

yn Saesneg Mae’n darparu ysgrifenyddiaeth un pwrpas i ddatblygu gwaith y Cyngor, a bydd hefyd yn cynnwys aelodau etholedig a swyddogion eraill o lywodraeth leol a’r Cynulliad yn ei waith. Mae’r Cyngor yn darparu fframwaith integreiddiedig ar gyfer trafodaethau rhwng y Cynulliad a llywodraeth leol, fel y gellir cadw golwg ar wahanol agweddau ar y bartneriaeth, a’r flaenoriaeth a roddir iddynt.

yn Saesneg Fe ddisgwylir llawer oddi wrth y Cyngor Partneriaeth, yn enwedig o ran moderneiddio trefn llywodraeth Cymru, ac o ran rhannu syniadau, safbwyntiau a blaenoriaethau. Bydd ei effeithiolrwydd yn dibynnu ar y graddau y gall wella’r lefel uchel bresennol o gydweithio rhwng Llywodraeth ganol a llywodraeth leol, ansawdd y penderfyniadau ac effeithlonrwydd y gwasanaethau. Nid yw’r cynigion sydd yn y ddogfen yn rhai newydd i lywodraeth leol, oherwydd yr ydym eisoes wedi ymgynghori â’u cymdeithasau ar y cynigion hyn. Fodd bynnag, mae gofyniad ffurfiol arnom i ymgynghori â llywodraeth leol ar y cynigion, y rheolau sefydlog ac aelodaeth y Cyngor Partneriaeth ac i ofyn am enwebiadau ganddynt.

yn Saesneg Bydd y cynigion ar gyfer y Cyngor yn eitem bwysig ar agenda’r cyfarfodydd anffurfiol y bwriadwn eu cynnal gyda llywodraeth leol yn gynnar yng Ngorffennaf. Mae egwyddorion y cynigion ar gyfer Cyngor Partneriaeth yn gam mawr tuag at ddatblygu dull newydd o ymdrin â llywodraeth yng Nghymru, ac at gyflawni’r gofynion statudol sydd arnom o dan Ddeddf Llywodraeth Cymru. Yr wyf yn eu cyflwyno i’r Cynulliad hwn, a gofynnaf ichi gymeradwyo’r ddogfen hon heblaw am gynrychiolaeth y Cynulliad, a gyfeirir at y Pwyllgor Busnes.