Mae gwelliant Ieuan yn dangos pa mor benderfynol yw i gadw trwyn y Pwyllgor ar y maen. Yr wyf wrth fy modd bod y Cynulliad yn dadlau am yr economi gan ei bod yn amserol inni ystyried y mater sylfaenol hwn. Mae digon o dystiolaeth o’r anawsterau y mae ein cymunedau gwledig yn eu hwynebu. Bob dydd, mae’r rheini ohonom sydd yn cynrychioli etholaethau gwledig yn tystio i’r pwysau a achosir drwy broblemau byw ar y cyrion, pobl ifanc yn gadael a diffyg swyddi o safon gyda chyflogau da. Mae’r problemau hyn yn bygwth hyfywedd ein cymunedau a’n busnesau. Ni ellir gadael i hynny barhau. Mae gwasanaethau lleol, gofal iechyd, trafnidiaeth a chyfleusterau hamdden hefyd dan fygythiad. Rhaid inni hefyd gofio bod y Cynulliad wedi etifeddu argyfwng ym myd ffermio.

Mae’r diwydiant llaeth a’r Cynulliad wedi bod yn disgwyl am gyhoeddi adroddiad y Comisiwn Cystadleuaeth ar Milk Marque. Daeth y cyfnod o ansicrwydd i ben. Cyhoeddwyd yr adroddiad ac, ar ôl i Alun Michael a minnau ddadlau’r achos, mae’r Ysgrifennydd Gwladol dros Fasnach a Diwydiant, Stephen Byers, wedi cyhoeddi ei benderfyniadau ar y mater. Mae wedi derbyn canfyddiadau’r Comisiwn fod Milk Marque yn manteisio ar ei fonopoli dros werthu llaeth amrwd ac, o ganlyniad, bod defnyddwyr yn talu mwy am laeth ffres nag y dylent gan niweidio gallu’r sector prosesu llaeth i fod yn gystadleuol. Mae’r Comisiwn wedi disgrifio sail ei ddadansoddiad yn yr adroddiad. Yr wyf yn sicr y byddwn yn siarad am hynny yn y dyfodol.

Nid yw Stephen Byers wedi cefnogi argymhellion y Comisiwn ar ddiddymu Milk Marque, er ei fod wedi penderfynu na chaniateir iddo ddatblygu’r gwaith prosesu ymhellach tra’i fod yn rhoi cyfrif am gynifer o’r gwerthiant. Bydd yr Aelodau a’u hetholwyr yn falch iawn bod yr adroddiad wedi ei gyhoeddi gan ei fod yn agor y ddadl am ddyfodol Milk Marque a’r diwydiant ehangach. Yr wyf yn ategu’r addewid a roddodd Alun Michael sef y bydd y Cynulliad yn dal i weithio gyda’r diwydiant llaeth i ddatblygu prosesu. Bydd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn trafod y ddogfen am y tro cyntaf cyn gwyliau’r haf. Yr wyf yn sicr nad hwn fydd y tro olaf.

Fel defnyddiwr, yr wyf yn croesawu’r pwyslais y mae Stephen Byers yn ei roi ar ddefnyddwyr ond a yw ef wedi dweud unrhyw beth am y pris y mae ffermwyr yn ei gael am laeth?

Mae’r pris y mae ffermwyr yn ei gael am laeth wedi gostwng yn gyson. Mae hynny’n peri pryder i’r diwydiant ac i’r Cynulliad. Fodd bynnag, nid wyf yn gwybod a yw Stephen Byers wedi rhoi sylwadau ar y mater yn benodol gan nad yw ei adroddiad o’m blaen. Fel y crybwyllais, Jocelyn, mae adroddiad y Comisiwn yn nodi pam y daeth i’w gasgliadau. Ar ôl inni ei drafod, yr wyf yn sicr y byddwch am glywed beth oedd casgliadau’r Pwyllgor. Nid hwn yw’r tro olaf y byddwn yn trafod y mater hwn ac yr wyf yn derbyn eich pryderon.

Mae’r Cynulliad yn ddechrau newydd i Gymru a rhaid inni sicrhau ei fod yn ddechrau newydd i economi’r Gymru wledig. Yr ydym yn troi ein golygon tuag at y cyfleoedd newydd a gynigir drwy statws Amcan 1 ar gyfer gorllewin Cymru a’r posibilrwydd o statws Amcan 2 ar gyfer rhai o ardaloedd gwledig dwyrain Cymru. Yr ydym ni’n ceisio sicrhau y bydd cymaint â phosibl o’r ardal honno yn cael ei chynnwys, gan gynnwys ardaloedd megis Powys. Mae Agenda 2000 yn cyfeirio at ddiwygiadau yn y farchnad amaeth ac yn siarad am ddull mwy integredig o ddatblygu cefn gwlad. Mae rhaglenni newydd cronfa strwythurol Ewrop yn cynnig cyfle unigryw i feithrin ffyniant a hunanhyder yn ein cymunedau gwledig. Rhaid inni sicrhau ein bod yn defnyddio arian Ewrop yn y ffordd orau bosibl. Rhaid inni weithredu gyda’n gilydd, mewn partneriaeth. Bydd mentrau cymunedol hefyd yn gwneud mwy yng Nghymru. Bydd LEADER Plus yn adeiladu ar lwyddiant y rhaglenni LEADER cyfredol a bydd rhaglen INTERREG yn dal i greu perthynas agosach rhwng gorllewin Cymru a De Iwerddon.

Dim ond un darn o’r jig-so yw rhaglenni Ewrop. Rhaid sicrhau camau hirdymor, yn seiliedig ar bartneriaeth, i wynebu’r heriau dwfn y mae’r Gymru wledig yn eu hwynebu. Nid eistedd o amgylch bwrdd yn cnoi cil ar y materion yr wyf fi’n ei feddwl ond, yn hytrach, deialog a gweithredu adeiladol drwy ddadlau cadarnhaol ac agored a fydd yn arwain at un nod gyffredin a chynaliadwy. Y nod honno yw economi wledig ffyniannus a chynaliadwy gan fod y bobl yr ydym ni yn eu cynrychioli yn haeddu hynny.

Ym mis Tachwedd 1998, ffurfiodd Llywodraeth Lafur Bartneriaeth Wledig Cymru ar ôl ymgynghori’n helaeth. Corff cymharol newydd ydyw ond mae ganddo ddigon o egni ac arbenigedd. Mae’r datganiad gwledig yn faith ond gobeithiaf eich bod chi oll wedi cael cyfle i’w ddarllen. Dengys y gall y bartneriaeth weld y problemau, ei bod yn llawn dychymyg am yr atebion ac yn benderfynol o fwrw’r maen i’r wal. Pan fûm yng nghyfarfod diwethaf y bartneriaeth ym mis Mai, yr oeddwn i’n falch iawn o weld ei hymrwymiad a’i pharodrwydd i fynd i’r afael â’r materion mawr a chanfod atebion sydd yn torri ar draws agenda eang.

Yn ystod y misoedd nesaf, yr wyf yn benderfynol y dylai’r bartneriaeth barhau i chwarae’i rhan, ochr yn ochr â busnesau, llywodraeth leol, y sector gwirfoddol ac eraill i hybu’r economi wledig. Bydd y ddogfen yn gychwyn cadarn wrth inni lunio ein rhaglenni a’n polisïau.

Yr wyf yn falch bod y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn bwriadu ystyried y datganiad ar 14 Gorffennaf. Yr wyf yn edrych ymlaen at weithio’n adeiladol gyda’r Pwyllgor er mwyn gyrru’r agenda yn ei blaen. Am heddiw, fe wnaf droi’n gyflym at y datganiad a dethol cwpl o bwyntiau. Yr wyf yn sicr y bydd Aelodau am eu datblygu yn y ddadl.

Yn gyntaf, mae materion fel cymdeithas gynhwysol a chyfle cyfartal yn holl bwysig os ydym am ddeall anghenion unigryw’r Gymru wledig. Bu i rai Aelodau godi’r pwyntiau hyn ddoe yn y ddadl ar ofal plant, lle gwelwyd diffyg trafnidiaeth fel un o’r materion allweddol gydag dieithriwch cymdeithasol a syrthni economaidd. Efallai fod hyn yn rhywbeth i’w ystyried yn ddiweddarach yn ystod y ddadl hon.

Yn ail, mae cynaladwyedd yn holl bwysig, gan ei fod yn golygu mwy na dim ond amddiffyn a gwarchod cefn gwlad. Rhaid inni gael economi a chymdeithas gynaliadwy sydd yn cynnig swyddi ac amrywiol gyfleoedd o ran hyfforddiant a gwaith i bob oedran, grŵp, lefel sgil a dyhead.

Yn drydydd, wrth ledu’r sylfaen economaidd, rhaid inni annog busnesau newydd, cefnogi cwmnïau presennol a chynnal yr ymgyrch am mewn-fuddsoddi. Rhaid inni feithrin gweithgareddau arloesol a hybu hinsawdd lle gall mentergarwch ffynnu. Mae hyn, yn anffodus, yn ddiffygiol yn ein cefn gwlad.

Yn bedwerydd, mae mentrau â’u gwreiddiau yn y gymuned, mewn partneriaeth ag eraill, sydd yn canolbwyntio ar yr ardaloedd sydd â’r anghenion mwyaf yn holl bwysig.

Yn bumed yw twristiaeth, baban Rhodri. Mae’n rhaid inni fanteisio ar apêl Cymru i ymwelwyr er mwyn darparu mwy o gyfleoedd a sicrhau mwy o fanteision economaidd. Mae twristiaeth mewn ardaloedd gwledig yn gweithio’n dda pan gaiff ei hintegreiddio’n effeithiol i’r economi leol a phan mae’n sensitif i’r amgylchedd adeiledig a chefn gwlad. Rhaid inni weithio i feithrin ymarfer da.

Yn chweched, hybu dysgu gydol eich oes ac annog pobl i feithrin y sgiliau sydd yn berthnasol ar gyfer swyddi yn y Gymru wledig yn bwysig. Drwy fuddsoddi mewn addysg a hyfforddiant byddwn yn buddsoddi yn nyfodol y Gymru wledig.

Yn seithfed, fel y dywedodd Rhodri yn gynharach, rhaid elwa ar dechnolegau newydd, yn arbennig lle gallant helpu i wrthdroi’r sefyllfa o fod ar y cyrion a chreu swyddi newydd.

Yn olaf, gallwn gadw ein cymunedau yn fyw drwy annog pobl ifanc i aros neu ddychwelyd i’w cynefinoedd. Bydd hyn yn sicrhau bod gennym gymunedau cytbwys gyda diwylliant byw a iaith fyw.

Gobeithiaf fod fy ngeiriau wedi rhoi ichi rywbeth i gnoi cil arno. Hoffwn estyn fy niolch cywiraf i aelodau Partneriaeth Wledig Cymru am fod mor hael gyda’u hamser a’u hymrwymiad yn ysgrifennu’r ddogfen. Diolchaf hefyd i Jon Owen Jones am arwain y grŵp ymlaen i’r pwynt hwn, yn naws dadl agored a iach. Edrychaf ymlaen at weithio gyda nhw yn y dyfodol.

Christine is drawing her comments to a close and I have heard about the long-term plans, the partnerships and investment in the economic infrastructure and training and education for the future. However, I am worried because I have not heard any acknowledgment—even when dealing with the Monopolies and Mergers Commission’s investigation into Milk Marque and their intentions to try to secure more processing opportunities—of the severe crisis facing our rural areas. Companies, businesses and farmers in the rural areas are facing bankruptcy because of the economic conditions and there is no recognition of that at the beginning of this important discussion about the development of the rural economy. If this Government does not recognise that, it will not do anything to address the major problems in rural areas.

Yr ydych chi’n iawn yn dal i bwyso. Nid myfi a ysgrifennodd y ddogfen hon, ei hyrwyddo yr ydwyf i. Mae’n ddiwrnod trist i’r Cynulliad os nad ydych yn credu y dylem ystyried cynlluniau tymor hir yn ddifrifol. Efallai y byddai Rhodri yn hoffi mynegi ei ddyheadau byrdymor wrth iddo ateb.

Cipolwg ar y problemau sydd yn bodoli a rhai atebion hirdymor yw’r ddogfen hon. Buaswn wrth fy modd pe bai gan bobl atebion tymor byr. Byddai’n hynny’n plesio holl Aelodau’r Cynulliad. Edrychaf ymlaen at glywed eich safbwyntiau.

in Welsh The amendment recognises that the Agriculture and Rural Development Committee has a massive challenge, namely to offer guidance on many of the observations in this document which was prepared on behalf of the Rural Partnership. I welcome the document, as far as it goes, and I hope that we can have a synopsis of it. It is difficult to read a 67 page document. I hope that it will be possible to secure a shorter document. Perhaps we could discuss that in the Committee.

in Welsh This is one of the most important debates in this session, because this matter will be discussed by the Committee that I have the privilege of chairing and because it will prove whether the Assembly can develop policy effectively. In the context of the rural economy, it will show whether we can make a real difference to the lives of people working in the rural areas. One of the first tests facing the Assembly will be to assure people in rural Wales that the Assembly can offer a lead on the grave problems facing people in our communities.

in Welsh During the referendum’s Yes campaign and the Assembly elections, there was a healthy scepticism among many people living in rural areas as regards what the Assembly could achieve. That scepticism gives us both a challenge and an opportunity. It is not an issue of splitting north and south or east and west. There is a feeling of threat between rural and urban areas. Their different activities mean different priorities. That is, people living in a rural area of Pembrokeshire feel the same as people living in Anglesey or Powys. We must address that as a challenge.

in Welsh That feeling is based on the perception that the money in the Assembly’s budget will be excessively directed to urban areas because the majority of Assembly Members come from such areas. During the last few days, headlines in the newspapers have said that Cardiff, for example, will profit substantially because of the establishment of the Assembly. That is not always good news for the rural areas.

in Welsh The Assembly has taken some important steps to assuage some of these concerns. We have a specific subject committee and a Cabinet Secretary responsible for agriculture and rural development. That is an opportunity for the Assembly to give a definite focus to the needs of the rural economy and the fact that agriculture plays such an important role in that context. The fact that we have a Committee raises people’s hopes as regards our ability to deliver. There are great expectations of what that Committee can do.

yn Saesneg Yr wyf yn benderfynol o sicrhau—fel y mae holl aelodau’r Pwyllgor, yr wyf yn siŵr—y cedwir y dimensiwn gwledig yn uchel ar agenda’r Cynulliad. Mae’r Pwyllgor eisoes wedi dangos ei fod yn barod i gymryd camau a gweithredu’n gyflym. Dyma’r Pwyllgor cyntaf i ymgymryd â’r gwaith yn ddi-oed pan sefydlwyd y Cynulliad oherwydd, fel y gwyddoch, sefydlwyd gennym ymchwiliad i’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn gan weithio’n gyflym. Diolchaf i holl aelodau’r Pwyllgor am eu parodrwydd i gyfrannu’n bositif i’r trafodaethau. Fel y clywsoch, yr ydym wedi pennu amserlen anodd. Nid ydym am reoli dirywiad y Gymru wledig. Yr ydym am gyfrannu’n bositif er mwyn gwella sefyllfa’r economi. Yr ydym am weld economi wledig iach ac amrywiol. Fodd bynnag, yr wyf yn cydnabod—fel ag y mae’r datganiad—bod sylfaen economi’r Gymru wledig yn gul iawn ac, felly, yn agored iawn i niwed. Yr ydym ni’n dal yn ddibynnol ar ddiwydiannau traddodiadol y Gymru wledig. Mae pawb am weld y sylfaen economaidd yn lledu’n sylweddol.

yn Saesneg Yr wyf yn cymeradwyo llawer o waith y sefydliadau a’r unigolion a oedd yn gysylltiedig â llunio’r datganiad hwn. Maent wedi rhoi inni arwyddion pwysig ar gyfer y dyfodol. Fodd bynnag, y perygl yw mai amlygu’r problemau a wynebwn a wnawn. Mae’n llawer anoddach cynnig atebion. Gall dogfen strategol roi arolwg pwysig inni. Fodd bynnag, bydd ar lawer ohonom eisiau gweld y polisiau penodol a gaiff ei gyflwyno i’r Cynulliad er mwyn rhoi’r syniadau strategol hynny ar waith, cyn y gallwn wneud cynnydd gwirioneddol. Dyma’r perygl i’r Cynulliad. Rhaid inni beidio â mynd yn Gynulliad llawn geiriau gwresog a gosodiadau teg. Fel y dywedodd Llysgennad yr Unol Daleithiau—gobeithio fy mod yn ei aralleirio’n gywir—rhaid sicrhau mwy o ryddiaith na barddoniaeth.

yn Saesneg Hoffwn fanylu ar rai o’r anawsterau gwirioneddol yr ydym yn eu hwynebu. Yn gyntaf, mae rhoi statws Amcan 1 i orllewin Cymru a’r Cymoedd yn ein hatgoffa’n ingol fod rhannau eang o’r Gymru wledig ymhlith yr ardaloedd tlotaf yn yr Undeb Ewropeaidd. Mae cynnyrch mewnwladol crynswth y pen yn llai na 75 y cant o ffigwr cyfartalog UE. Gwelwyd gostyngiad sylweddol yn nifer y bobl sydd yn gweithio yn ein cymunedau amaethyddol. Dengys y ffigyrau yn y datganiad bod y ffigyrau wedi disgyn 20 y cant ers 1977. Er nad yw’r llif oddi wrth y tir yn ffenomen Gymreig yn ei hanfod ond yn hytrach yn rhywbeth sydd yn digwydd ledled gorllewin Ewrop, mae’r cwymp mewn incwm ers 1996 wedi gwaethygu’r sefyllfa. Mae pobl yn gadael y diwydiant ar gyflymdra brawychus, nid oherwydd y newidiadau strwythurol hirdymor ond oherwydd problemau ariannol tymor byr. Mae diffyg hyder yn amlwg, ac nid yw pobl ifanc yn cael eu hannog bellach i wneud ffermio yn fywoliaeth iddynt. Mae llawer o’r rheini a gyflogir mewn diwydiannau y tu allan i amaethyddiaeth ar incwm cymharol isel—yr wyf yn dweud cymharol isel gan fod pobl mewn sefyllfaoedd gwaeth fyth mewn rhannau eraill o’r byd. Ond o’i gymharu, mae’r rheini sydd yn byw mewn ardaloedd gwledig yng Nghymru ar incwm isel ac yr ydym oll yn gwerthfawrogi costau uchel byw a thrafnidiaeth, ynghyd â’r diffyg cyfleoedd i gael gwaith. Mae’r problemau yn real ond beth am yr atebion?

yn Saesneg Mae’n ddyletswydd ar y Cynulliad i ddangos ein bod yn benderfynol o adfer hyder pobl yn y bywyd gwledig, ailbwysleisio ein hymrwymiad i wella safonau byw ac ansawdd bywyd, ei gwneud hi’n haws i bobl allu cyrraedd at siopau, gwasanaethau, swyddfa’r post, sylw meddygol, trafnidiaeth, a chynnal bywyd cymdeithasol a diwylliannol ein cenedl. Rhaid inni ddefnyddio pob cyfrwng sydd ar gael inni, boed hwnnw yn INTERREG, rhaglen LEADER, Amcan 1, Amcan 2, neu’r mesurau a ddaw i’w canlyn ym maes amaethyddiaeth, a’u defnyddio heb godi disgwyliadau pobl yn ormodol. Mae’n bwysig bod pobl yn deall bod terfynau i gyllideb y Cynulliad. Fodd bynnag, rhaid inni fod yn feiddgar, a chyflwyno pethau yn eu cynlluniau polisi sydd yn dangos y gall y Cynulliad wneud gwahaniaeth go iawn i fywydau pobl. Ambell dro bydd y Cynulliad eisiau siartro cwrs gwahanol i wledydd eraill Prydain. Nid bod yn wahanol er mwyn bod yn wahanol yw hynny, ond ymateb i’n problemau a’n hamgylchiadau ni.

yn Saesneg Dylai dau beth fod yn sylfaen i’n ffordd o feddwl am faterion gwledig. Yn gyntaf, rhaid inni sicrhau nad nifer sydd yn pennu ein hymdrechion i ddenu swyddi i’r Gymru wledig. Ni allwn fforddio cael ein llygru gyda’r farn mai economi cyflog isel ac ychydig o sgiliau yw’r norm yn ein cefn gwlad. Rhaid inni anelu’n uwch a manteisio i’r eithaf ar ein canolfannau rhagoriaeth. Mae pob un o’n Colegau Prifysgol ym Mangor, Aberystwyth, Llanbedr Pont Steffan ac Abertawe yn gwasanaethu’r Gymru wledig. Fe allwn, ac mae’n rhaid inni, ddefnyddio’r cyfleusterau hyn i ddenu buddsoddiad ymchwil a datblygiad a swyddi sydd yn gofyn am lefel dda o sgiliau ac incwm uchel i’n ardaloedd gwledig. Mae defnyddio Amcan 1 gyda dychymyg yn golygu codi’r lefel cynnyrch mewnwladol crynswth yn y Gymru wledig, a’r unig ffordd o wneud hynny yw drwy ddenu swyddi sydd yn cynnig cyflogau teg. Rhaid inni hefyd sicrhau bod y cyfleusterau angenrheidiol gennym i sicrhau bod technoleg gwybodaeth ar gael fel mater o gwrs. Os nad yw’r sector preifat yn barod i ddarparu o’i elw ei hun, dylai’r Cynulliad chwilio am ffyrdd o hwyluso’r ddarpariaeth hon.

yn Saesneg Yn ail, yr ydym yn wynebu dewis anodd yn y modd yr ydym yn cefnogi amaethyddiaeth. Bydd yn rhaid inni rhoi sicrwydd i ffermwyr y gallant gynnal eu bywoliaeth ond, faint bynnag o arian a roddir i mewn i’r diwydiant yn y tymor byr, rhaid inni dderbyn na fydd yn gwneud iawn am y colledion a ddioddefwyd yn sgîl gwerth uchel y bunt, yr argyfwng BSE a’r diffyg hyder cyffredinol. Mae ffermwyr wedi bod yn dweud wrthyf drwy a chyn ymgyrch yr etholiad, nad ydynt bob amser eisiau gweld arian yn cael ei fwydo i mewn i’r diwydiant. Maent eisiau tegwch a’r gallu i gystadlu ar yr un telerau â’u cymheiriaid yn Iwerddon ac mewn rhannau eraill o’r Undeb Ewropeaidd. Rhaid inni felly feddwl am ffyrdd llawn dychymyg o wneud yn siŵr y gall amaethyddiaeth goroesi i’r ganrif nesaf a thu hwnt.

yn Saesneg Beth ddylem ni fod yn ei wneud? Sut y gall y Cynulliad ddangos i’r gymuned amaethyddol ein bod o ddifrif ynghylch mynd i’r afael â’u problemau? Rhaid inni, er enghraifft, roi mesurau ar waith i helpu ffermydd yn y tymor canolig a hir, drwy annog ffermwyr ifanc newydd, hybu gwell dulliau o farchnata cynnyrch amaethyddol a hwyluso gallu ffermwyr i ddylanwadu ar y pris terfynol y maent yn ei gael am eu cynnyrch. Un o’r anawsterau y mae ffermwyr yn ei wynebu yn y farchnad yw eu bod yn cynhyrchu cynnyrch o’r safon orau yn un pen am yn agos i ddim, tra bod yr archfarchnadoedd yn gwneud elw aruthrol yn y pen arall. Mae rhywbeth o’i le yn rhywle ar y system sydd yn caniatáu i hyn ddigwydd a dyna pam mae’n rhaid inni roi’r arfau i’r ffermwyr i’w galluogi i ddylanwadu ar bris terfynol eu cynnyrch eu hunain.

yn Saesneg Nid wyf am weld y diwydiant hwn yn dioddef mwy o boen yn sgîl y newidiadau hyn. Nid wyf eisiau gorfod annerch cyfarfodydd o ffermwyr sydd wedi anobeithio am eu sefyllfa neu ffermwyr ifanc sydd yn gorfod dioddef pwysau gan y banc am iddynt ad-dalu eu benthyciadau. Nid yw’r ffermwyr ifanc hyn wedi profi’r blynyddoedd da y cafodd eu rhieni ac yn awr maent yn wynebu argyfwng gwirioneddol yn eu bywoliaeth. Y neges y maent eisiau ei chlywed gan y Cynulliad hwn yw bod gennym ffydd yn nyfodol eu diwydiant yn y tymor canolig a hir, tra’n cyflwyno mesurau lliniarol dros dro yn y tymor byr. Yr wyf yn gobeithio y bydd y datganiad sydd gerbron y Cynulliad heddiw yn gwneud cyfraniad sylweddol i’r ddadl honno. Dyma, felly, rai o’r materion, ond bydd y Pwyllgor eisiau edrych ar ragor. Croesawaf y cyfle felly i drafod y datganiad gwledig. Mae llawer iawn o waith o’n blaenau i roi ei werthoedd ar waith er budd ein cymunedau gwledig a hoffwn sicrhau’r Cynulliad bod y Pwyllgor yn barod ac yn awyddus i chwarae’i ran yn y ddadl bwysig hon.

Llongyfarchiadau i’r Adran Weithredol am gyflwyno’r ddadl hon heddiw ac am roi i’r Cynulliad y cyfle i drafod mater sydd yn codi pryderon a phroblemau’r Gymru wledig. Yr wyf yn cytuno gyda’r gwelliant, a chyda bron bopeth a ddywedodd Ieuan Wyn Jones. Pe na bawn yn benderfynol o beidio â bod yn ailadroddus, efallai y byddwn wedi dweud rhywbeth tebyg iawn. Nid yw ef wedi gadael llawer iawn imi ei ddweud ond fe geisiaf fod yn wahanol.

Yr wyf yn cymeradwyo’r bartneriaeth wledig a luniodd y ddogfen hon. Nid wyf yn cytuno ag ymyrraeth Rhodri. Er bod ei bwyntiau ef yn hynod bwysig, rhaid inni gael gweledigaeth tymor hir fel yn y gwelliant hwn. Yr oedd holl sefydliadau’r Gymru wledig yn gysylltiedig â llunio’r ddogfen hon. Ni fydd yn apelio at y cyhoedd oherwydd ei hyd a’i manylder ond fe’i cynlluniwyd i apelio i’r rheini ohonom sydd â buddiannau yn natblygiad y Gymru wledig. Byddaf yn mwynhau darllen y ddogfen hon yn fanwl yn ystod y dyddiad nesaf er mai dim ond 64 tudalen oedd yn fy nghopi i—yr oedd y crynodeb gweithredol ar goll, ac edrychaf ymlaen at ei weld.

Mae’r datganiad gwledig yn delio gyda chymaint o faterion, fel y byddai’n hawdd syrthio i’r hyn yr wyf i’n ei alw yn iaith y Llafur newydd—gan ddweud popeth a dim byd ar yr un pryd. Yr wyf yn siŵr y bydd Rhodri yn deall. Fe geisiaf osgoi hynny. Fe rannaf gyda’r Cynulliad rai manylion am fy nghefndir, cefndir a symbylodd ynof ddiddordeb mewn datblygu gwledig, a chanolbwyntiaf ar dri mater pwysig. Fe’m ganed ar fferm fechan yng nghanol canolbarth Cymru lle’r wyf yn ffermio o hyd. Euthum i ysgol gyfun fechan a gynhyrchodd lawer o bobl abl gan gynnwys yr Aelod o’r Cynulliad sydd yn cynrychioli Llanelli. Felly gallwch briodoli unrhyw debygrwydd rhwng Helen Mary Jones a minnau yn uniongyrchol i’r patrymau addysgu yn Ysgol Uwchradd Llanfair Caereinion.

Gadewais yr ysgol yn 16 oed gan fod fy nhad yn wael iawn. Y mater allweddol ar gyfer datblygu gwledig yw bod pob un person yn fy nosbarth yn yr ysgol i wedi gadael y Gymru wledig i gael gwaith. Yr unig reswm pam yr arhosais i oedd oherwydd y fferm deuluol.

Yr wyf i wastad wedi bod â diddordeb mewn datblygu gwledig. Pan oeddwn yn iau, priodais, gweithiais yn galed, gan fwynhau byw’n egr a rygbi a bocsio—ar yr un pryd ambell dro. Fodd bynnag, yr wyf wastad wedi sylweddoli nad oedd hi’n iawn bod y bobl yr oeddwn i wedi eu hadnabod drwy’r ysgol wedi gorfod symud i ffwrdd o’r ardal i chwilio am waith. Dechreuais ymwneud â’r awdurdod lleol ac yna Fwrdd Datblygu Cymru Wledig. Canolbwyntiais ar fy niddordeb mewn materion cyhoeddus, yn bennaf er mwyn ceisio datblygu economi’r Gymru wledig. Mae hyn wedi fy ngyrru i fod yn Aelod o’r Cynulliad hwn. Mae gennym ni oll bob math o wahanol amcanion ond, imi, yr amcan allweddol wastad fydd datblygu’r economi wledig. Dyna pam yr wyf yn croesawu’r ddadl hon.

Hoffwn achub ar y cyfle hwn i feirniadu’r Llywodraeth. Nid wyf yn credu ein bod yn gwneud digon o hynny ar ein hochr ni. Rhaid i’r Llywodraeth yn y Cynulliad brofi imi fod ganddi ddiddordeb yn rhannau gwledig Cymru. Nid wyf yn sicr o gwbl fod ganddi’r diddordeb hwnnw. Nid wyf fyth wedi dod at fy hun yn sgîl yr ergyd arw a ddioddefodd y Gymru wledig pan ddiddymodd Llywodraeth Lafur Fwrdd Datblygu Cymru Wledig. Awdurdod Datblygu Cymru yw’r corff newydd sydd yn cwmpasu Cymru gyfan, ond er gwaethaf rhethreg sydd yn pwysleisio ei ymrwymiad i bolisi gwledig a’i fod yn anelu ei gyllideb er mwyn delio â’r Gymru wledig, yr wyf yn dal i gredu ei fod yn methu’r pwynt.

Rhoddai Bwrdd Datblygu Cymru Wledig hunaniaeth i’r Gymru wledig. Rhoddai iddi statws gwleidyddol na all corff Cymru-gyfan ei roi. Yr wyf am i’r Cynulliad gydnabod hynny. Dyna pam y caiff y Pwyllgorau Rhanbarth chwarae rôl. Yr wyf am inni gydnabod bod y Gymru wledig yn ardal allweddol y mae arni angen y math hwnnw o broffil gwleidyddol er mwyn meithrin diddordeb go iawn ynddi, diddordeb a fydd yn gwneud i bobl fod eisiau symud i’r Gymru wledig.

Hoffwn ganolbwyntio ar dri mater, a’r cyntaf yw priffyrdd. Nid peth ffasiynol iawn yw siarad am fuddsoddi’n sylweddol i ddatblygu priffyrdd. Dyma fu’r hanes ers 10 mlynedd. Gwrandewais ar Rhodri Morgan yn ateb y cwestiwn am y pellter daearyddol rhwng y diwydiant cynhyrchu a’r marchnadoedd. Yr unig ffordd i leihau pellteroedd daearyddol yw drwy wella’r priffyrdd rhwng y diwydiant cynhyrchu yng Nghymru, yn arbennig yn y Gymru wledig, a’r marchnadoedd. Nid wyf am weld y Cynulliad hwn yn trafod materion trafnidiaeth wledig yn unig fel pe na bai yw buddsoddi sylweddol mewn priffyrdd yn berthnasol mwyach. Yr wyf eisiau trafodaeth ar fuddsoddi i gysylltu’r M4 gyda Sir Benfro a Cheredigion, canolbarth Cymru a gorllewin canolbarth Lloegr a’r ffyrdd i’r gogledd a’r gorllewin o Flaenau Ffestiniog. Mae’r rhain yn faterion allweddol wrth ddatblygu’r Gymru wledig.

Yr ail fater yw’r fferm deuluol. Yr oeddwn i’n rhan o fferm deuluol. Ar y cyfan, mae pawb o blaid y fferm deuluol a’r strwythur sydd gennym yng Nghymru. Efallai nad hwn yw’r strwythur economaidd gorau o safbwynt amaethyddiaeth, er y gellid dadlau yn erbyn hynny. Fodd bynnag, mae’n iawn o safbwynt isadeiledd cymdeithasol y Gymru wledig. Ni all amaethyddiaeth bellach gynnal cymunedau hyfyw ar ei phen ei hun ond y mae’n chwarae rhan bwysig i gynnal llawer o bentrefi yn y rhannau mwyaf gwledig ac ynysig yng Nghymru. Gyda thranc y fferm deuluol fechan ni fyddai’r cymunedau hynny yn hyfyw. Nid mater i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn unig yw hwn. Mae’n fater i’r pwyllgorau addysg o safbwynt ysgolion gwledig. Mae ysgolion gwledig a’r isadeiledd gwledig yn ddibynnol ar ei gilydd. Wrth aberthu’r naill rydych hefyd yn aberthu’r llall. Mae hefyd yn berthnasol i’r Pwyllgor Llywodraeth Leol, yr Amgylchedd, Cynllunio, Tai a Thrafnidiaeth. Rhaid i bob pwyllgor gydnabod pwysigrwydd strwythur y fferm deuluol a’r materion sydd yn effeithio arni. Yr wyf yn gefnogol iawn i hynny.

Mae’r trydydd mater yn un—

Nid wyf yn credu y byddai unrhyw un yn anghytuno â’r dadansoddiad o sefyllfa’r fferm deuluol a’n hymrwymiad ni oll i’w chynnal oherwydd ei phwysigrwydd i’r gymuned wledig, y dirwedd a glyniad cymdeithasol. Fodd bynnag, ni aethoch mor bell â rhoi unrhyw argymhelliad, ac mae’r ddogfen yr ydym yn ei thrafod yn cyfeirio at gynigion Agenda 2000 a’r pwysigrwydd o symud cefnogaeth i amaethyddiaeth oddi wrth gefnogaeth draddodiadol i brisiau nwyddau, tuag at daliadau mwy uniongyrchol megis y taliadau amgylcheddol. A fyddech chi’n cymeradwyo’r argymhelliad hwn at ei gilydd?

Byddwn. Credaf mai dyma’r testun allweddol y mae’n rhaid i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ddelio ag ef yn y tymor byr, yn enwedig gan ei fod yn ymwneud â lwfansau iawndal da byw tir uchel. Yr wyf yn siŵr y byddai Ieuan yn cytuno. Mae’r modd yr ydym yn delio â iawndal da byw tir uchel yn bwysig hefyd fel templed, gan y gallai gael ei ddefnyddio i ddelio gyda’r taliadau premiwm blynyddol defaid ac yn y blaen.

Felly mae’r pwynt y mae Ron yn ei wneud yn gwbl gywir. Pa un ai ydym yn cytuno neu’n anghytuno, dyma’r llwybr yr awn ar ei hyd. Mae’r Undeb Ewropeaidd yn mynnu ein bod yn gwneud y newid hwn wrth ddelio gyda lwfansau iawndal da byw tir uchel. Bydd y newid hwn yn arwain at newid mewn pob mathau o gefnogaeth arall. Yr wyf yn derbyn y pwynt a wnaethoch.

Polisi cynllunio o safbwynt cefn gwlad agored yw’r mater terfynol, a chredaf y bydd hyn hefyd yn ddadleuol. Unwaith eto yr wyf yn siarad o brofiad gan imi dreulio chwe blynedd fel cadeirydd i awdurdod cynllunio lleol. Yr oeddwn wastad yn teimlo ein bod yn gorfodi ar y Gymru wledig, neu Sir Drefaldwyn, bolisi a fwriadwyd mewn gwirionedd ar gyfer de ddwyrain Lloegr. Yr oedd yn bolisi yr oedd yr aelodau pwyllgor yn anghytuno ag ef. Yr oedd ceisiadau’n cael eu galw i mewn yn rheolaidd ac mae hyn yn dal i fod yn wir. Mae ceisiadau yn Sir Drefaldwyn, yn awr, yn cael eu galw i mewn am y rhesymau mwyaf tila a digwydd hynny oherwydd ymgais barhaus i orfodi polisïau nad ydynt o anghenraid wedi’u bwriadu ar gyfer y Gymru wledig.

Dylai’r Cynulliad ystyried polisi canllawiau cynllunio ar reoli datblygiad sydd yn edrych ar ganiatáu datblygiadau effaith fechan sydd yn gysylltiedig â chreu swyddi mewn cefn gwlad ynysig. Ni fyddai’n rhaid i hyn fod ar raddfa fawr, ond credaf ei fod yn bwysig ym Mhowys ac mewn rhannau eraill o Gymru. Os ydym eisiau rhoi ystyr go iawn i arallgyfeirio ac i roi caniatâd i bobl wneud penderfyniadau am eu hardal eu hunain—a dyna beth y mae’r pwyllgorau cynllunio yn yr ardaloedd hyn ei eisiau—rhaid inni dderbyn bod yn rhaid sicrhau mwy o gyfleuoedd i rai datblygiadau effaith fechan. Gwn, fodd bynnag, y bydd beirniadaeth ar hynny fel polisi cyffredinol.

Ceir amrywiaeth o faterion yn y ddogfen hon, rhai mân a rhai mawr. Dewisais dri mater a oedd o ddiddordeb arbennig imi ac i Aelodau eraill, gobeithio. Gobeithiaf y bydd yna enghreifftiau eraill ac y cawn ddadl gyffredinol ar faterion gwledig a dychwelyd at lu o faterion eraill. Yr wyf yn gefnogol iawn i’r gwelliant.

Yn wir, yr ydych chi’n cael amrywiaeth da’r prynhawn hwn. Clywsoch oddi wrth Gadeirydd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, ffermwr tymor hir ac yn awr cewch glywed oddi wrth gyn-athro, sydd hefyd yn ffermwr wedi ymddeol ac yn wleidydd dan hyfforddiant. Felly, mae hwn yn brynhawn gweddol dda.

Carwn longyfarch y sefydliadau hynny a helpodd i baratoi’r datganiad hwn, sydd newydd ei gyhoeddi. Fodd bynnag, mae hynny hefyd yn rhan o’r broblem. Waeth pa mor ardderchog yw’r cyfraniadau, mae’r cwestiwn o arweinyddiaeth a blaenoriaethu’r argymhellion heb ei ateb o hyd yn y ddogfen. Rhaid inni fynd i’r afael â hyn.

Mae cyflwyno’r ddogfen hon gerbron y Cynulliad yn cynrychioli carreg filltir i bawb ohonom sydd yn byw mewn ardaloedd gwledig. Yr ydym ni oll yn rhannu’r weledigaeth o gynaladwyedd, mewn cyd-destunau trefol a gwledig. Fodd bynnag, rhaid inni ystyried yn feirniadol beth y gallwn ei wneud gyda’r ddogfen hon. Yr wyf yn gobeithio y bydd fy sylwadau ymarferol, fel un a weithiodd gyda’r gymuned ffermio ac ar raglenni adfywio cymunedau, yn cynnig inni ffordd ymlaen o safbwynt blaenoriaethau a ffyniant i’r dyfodol.

Mae’r ddogfen yn dynodi materion ehangach sydd yn effeithio ar y Gymru wledig: materion economaidd, cymdeithasol, amgylcheddol, diwylliannol a chyfle cyfartal. Rhaid inni gynnal a datblygu cymunedau gwledig, yr economi a’r amgylchedd a darparu rhaglen datblygu gwledig integredig. Mae mynd i’r afael ag anfanteision gwledig yn dasg llawn her. Rhaid i’r Gymru Wledig gael arweiniad drwy’r Cynulliad hwn. Rhaid inni ddarparu gwybodaeth ac ymchwil o’r safon orau—pethau sydd yn aml ar goll—fel y clywsom yn y ddadl ar gymdeithasau cynhwysol. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn rhannu’r nodau cyffredinol hyn a dylai’r ddogfen amlinellu’r angen am ddod â ffyniant economaidd a chyhwysiant cymdeithasol cynhwysol i’r Gymru wledig; gwella’r amgylchedd a helpu pawb, lle bynnag y maent yn byw, i fwynhau trysor cenedl—cefn gwlad.

Mae’r ddogfen yn cyflwyno safbwynt cyfannol, integredig gan ganolbwyntio ar fioamrywiaeth drwodd i reoli gwastraff. Gosodir hyn yn erbyn y mater hanfodol sef cyllid Ewrop, ychwanegoldeb a diwygiadau Agenda 2000. Mae’r datganiad gwledig yn gwneud inni ganolbwyntio ar yr amserlen. Mae gennym chwech neu saith mlynedd i ddefnyddio’r arian hwn a chreu sylfeini ar gyfer ffyniant cefn gwlad. Rhaid inni ddarparu strategaeth gyffredinol ar gyfer cyllid Ewrop—strategaeth sydd wedi ei hintegreiddio’n agos gyda’r datganiad gwledig hwn. Rhaid i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd, Tasglu Ewrop, a’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig weithio gyda’i gilydd i sicrhau bod y strategaeth gyffredinol yn wirioneddol integredig.

Hoffwn weld ateb tebyg i’r ateb a gyflwynwyd yn Lloegr, lle ceir un asiantaeth yn gofalu am integreiddio. Sefydlwyd yr Asiantaeth Cefn Gwlad i ddelio â’r holl faterion gwledig. Ni fydd y cyllid sydd ar gael o Ewrop yn delio â’r argymhellion di-rif a geir yn y ddogfen hon. Rhaid i rywun eu gosod yn nhrefn eu blaenoriaeth. Er un peth yw cael y ddogfen ardderchog hon a’r argymhellion rhagorol hyn; ar ryw bwynt mae realaeth yn dod i’r amlwg, felly mae’n rhaid eu blaenoriaethu. Er mwyn gyrru’r datganiad hwn yn ei flaen, fel Cynulliad, rhaid inni gael sefydliad arweiniol. Er enghraifft, mae Awdurdod Datblygu Cymru bob amser wedi cymryd yr awenau gyda busnes, yn awr gall ganolbwyntio ar amaethyddiaeth. A fydd Awdurdod Datblygu Cymru yn uniongyrchol atebol i ddatganiad gwledig? A fydd yn llywio’r cyllid? Nid yw’r ddogfen hon yn ateb y cwestiynau hyn.

Defnydd tir o safbwynt cynllunio yw’r mater blaenllaw cyntaf a fydd yn helpu i greu ffyniant o’r newydd mewn ardaloedd gwledig. Cyfeiriaf at dudalen 60, ac yn arbennig yr angen i sicrhau cyfraniad unigolion a chymunedau yn y broses gynllunio. O gofio mai’r elfen allweddol o ran canllawiau cynllunio yw gwarchod y tirlun, mae yna faterion yma y mae’r rhaid i’r Cynulliad eu datrys. Cyfeiriodd Glyn Davies at yr angen am agwedd mwy hyblyg tuag at gynllunio, er mwyn caniatáu i adeiladau fferm segur gael eu haddasu a chaniatáu datblygiad effaith fechan. Hoffwn dynnu eich sylw hefyd at ddatblygu systemau ynni cynaliadwy, a elwir yn dyrbinau gwynt. Mae hwn yn fater dadleuol yn fy rhan i o’r byd ac mae llawer o gymunedau’n gwrthwynebu. Dan y ddogfen hon, rhaid i rywun fynd i’r afael â’r angen am ganllawiau cynllunio newydd, fel PG7, sydd yn bodoli yn Lloegr. Sut y gallwn ni ddefnyddio’r broses gynllunio i warchod a gwella’r amrywiaeth gwledig a chyfansoddiad cefn gwlad? Wrth ystyried hyn, rhaid inni ganolbwyntio ar anghenion yr Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt a sefydliadau eraill sydd â buddiant mewn ardaloedd gwledig.

Mae yna ymdeimlad o frys gyda’r mater o ddatblygu gwledig, gan fod yr Undeb Ewropeaidd yn gofyn am gynllun manwl erbyn Tachwedd. Mae’n ffurfio rhan ardderchog o’r ddogfen. Rhaid wrth ddull gweithredu a chydweithio aml-sectoraidd gyda datblygu gwledig gan arwain at bartneriaeth cost-effeithiol sydd yn dod â manteision gwirioneddol i ardaloedd gwledig. Rhaid i’r Cynulliad sicrhau manteision costau drwy gynhyrchu dangosyddion gwledig ar lefel leol, ranbarthol a chenedlaethol. Gallai’r dangosyddion hyn arfarnu’r broses a’r argymhellion sydd yn y ddogfen. Er enghraifft, mae’r twf a awgrymir ym maes ffermio organig yn arweiniad ardderchog. Rhaid i’r ddogfen derfynol amlinellu targedau ar gyfer sefydlu busnesau gwledig newydd, twristiaeth, datblygu technoleg werdd, cadw pobl ifanc mewn ardaloedd gwledig, biomàs a thwf coedwigaeth a nifer y ffermydd sydd yn cymryd rhan mewn cynlluniau amgylcheddol. Mae’r rhain yn wir ddangosyddion o lwyddiant a ffyniant gwledig.

Bydd y diwydiant amaethyddiaeth yn aros yn ganolog er nad yw, yn genedlaethol, ond yn cynrychioli 1.8 y cant o’r GDP ac yn cyflogi 2.7 y cant o’r gweithlu. Mewn ardaloedd fel Powys a Sir Drefaldwyn, yr wyf fi’n eu cynrychioli, mae’r gweithlu mewn amaethyddiaeth dros 20 y cant, ac mewn ardaloedd tebyg mae’r economi yn gwbl ddibynnol ar amaethyddiaeth. Un awgrym da yn y ddogfen yw ein bod yn creu tasglu datblygu ffermydd—tasglu arall, strategaeth arall. Byddai’n hybu cysondeb o safbwynt ymchwil a datblygu, trosglwyddo technoleg, a gwasanaethau gwybodaeth a chynghori. Wrth edrych ar y rhan hon o’r ddogfen, credaf fod rhywun wedi darllen maniffesto’r Democratiaid Rhyddfrydol; maent hwy yn gwneud pwynt tebyg dan y teitl, ‘Cyswllt Ffermio’.

Mae Amaethyddiaeth yn barod am hyn. Heddiw, mae’r ffermwyr ifanc sydd yn dal eu pennau uwchben y dŵr, yn awyddus i newid. Mae yna agwedd newydd o edrych ymlaen. Maent am werthu eu cynnyrch a diogelu eu busnesau. Rhydd y ddogfen hon sylfaen ar gyfer ailintegreiddio amaethyddiaeth i’r economi wledig. Deliwyd ag amaethyddiaeth ar wahân am gyhyd. Mae ffyniant cymunedau a’r economi wledig yn faterion holl bwysig. Rhaid inni ail-hoelio’n sylw er mwyn adfer egni i’n cymunedau gwledig ac ystyried yr economi wledig fel cyfangorff—y siop, swyddfa’r post, a busnesau ategol. I hyrwyddo hyn, mae’r adran ar adfywio cymunedau yn holl bwysig. Yr wyf fi wedi bod yn gysylltiedig ag adfywio cymunedau. Gwahoddir grwpiau etholedig a gwirfoddol i fforwm lleol er mwyn gweithredu o’r gwaelod i fyny, yn hytrach nag o’r pen uchaf i lawr. Yn sgîl cyfranogiad cymunedol o’r math hwn ceir gallu gwirioneddol ynghyd â hunanddibyniaeth ac ymdeimlad o werth cymdeithasol a gwleidyddol. Oddi mewn i hyn yr wyf yn cymeradwyo Pennod 8 ‘Llais Lleol’, sydd yn ddogfen Lywodraethol dda.

Mae gormod o bobl mewn ardaloedd gwledig yn teimlo eu bod wedi eu heithrio ac yn bell oddi wrth y Llywodraeth. Yr wyf yn cymeradwyo’r gwaith da a wnaed, gwaith a ddechreuwyd ar ôl argymhelliad gan Lywodraeth flaenorol a alwyd yn ‘gynllun trefi marchnad’. Canolbwyntiai ar adfywio cymunedau drwy bartneriaethau a grwpiau megis Menter Powys, sef un o gynlluniau LEADER. Cafwyd partneriaeth hefyd gyda’r Cyngor Sir a Bwrdd Datblygu Cymru Wledig gynt. Y prosiectau cymunedol hyn yw’r fforymau lle gallwn ddechrau, ar lefel leol, adfywio cymunedau ac amaethyddiaeth.

Yn ddiweddar yr ydym wedi ymgeisio i Ewrop am grant sydd yn cwmpasu anghenion y ddogfen hon. Rhaid inni wella’r modd yr ydym yn marchnata ein cymuned leol, gwella’r amgylchedd, adeiladu ar dwristiaeth, gwella incwm ffermydd, defnyddio mwy ar dechnoleg cyfathrebu a gwybodaeth, gwella sgiliau rheoli a darparu cynlluniau ynni â’u gwreiddiau yn y gymuned. Y prosiectau hyn, yn ogystal â chyfranogiad cymunedol, yw’r estyll sylfaenol sydd yn angenrheidiol i sicrhau ffyniant gwledig.

Clywsom Ieuan yn siarad am y problemau sydd yn wynebu amaethyddiaeth. Rhaid inni baratoi amaethyddiaeth i wynebu marchnad y byd er mwyn sicrhau y gall bawb fod yn rhan ohoni a sicrhau cystadleuaeth deg. Yn yr un modd, ceir problemau tymor byr y mae Rhodri yn cyfeirio atynt. Yr wyf wedi brwydro i gael ymchwiliad llawn i’r diwydiant llaeth yng Nghymru. Daeth yn bryd inni i gyd frwydro i gael arian ychwanegol i’w fuddsoddi mewn amaethyddiaeth yng Nghymru. Nid oes llawer yn gwybod y bydd y £14.7 miliwn a ychwanegwyd at daliadau lwfansau iawndal da byw tir uchel y llynedd yn cael ei golli eleni. Nid oes unrhyw gynlluniau cyfredol i sicrhau arian yn lle’r arian hwnnw. Yn y tymor byr, rhaid i rai pobl roi eu meddyliau ar waith i ystyried amaethyddiaeth gan fod yna broblemau difrifol oddi mewn i’r diwydiant.

Fel rhan o dwf busnes, gwelsom eiriau ac ystyron gwych yn y ddogfen ardderchog hon. Mae’n datgan, na ddylem gael gormod o fewnfuddsoddi ac y dylem annog menter a mentergarwch. Fodd bynnag, mae’n ddiffygiol o ran blaenoriaethau ac o ran dweud yn union pwy fydd yn rhoi’r arian hwn inni a phwy fydd yn ein harwain yn y mater. Yn y pen draw, pan mae’r ddogfen hon yn mynd at graidd y mater a phan ddaw’r gost i’r amlwg, rhaid blaenoriaethu yn ofalus. Mae gwasanaethau gwledig, trafnidiaeth, tai, gofalu am yr henoed a gofal plant oll yn faterion sydd yn effeithio ar y bywyd gwledig. Mae’r ddogfen hon yn drylwyr—bu bron imi ddefnyddio gair arall ond mae’n wir yn drylwyr—a rhydd inni oleuni ar yr holl faterion hyn. Ar y cyfan, gall y ddogfen hon ddelio â chynhwysiant cymdeithasol mewn ardaloedd gwledig. Mae gennym ddechrau gwych yn y ddogfen hon ac yr wyf yn ei llwyr gefnogi.

Y materion allweddol yw grymuso pobl leol fel y gallant lunio eu hatebion eu hunain. Mae’n bwysig adeiladu economïau gwledig gwir gynaliadwy a sicrhau bod darparwyr gwasanaethau yn deall anghenion arbennig trigolion gwledig. Ni all egni economi gwledig ond bod o fudd i’r dreftadaeth a’r iaith. Hoffwn i’r gwelliant ddefnyddio’r gair ‘gweithredu’ yn hytrach na ‘hyrwyddo’. Byddai’n gwneud gwahaniaeth i’r targedau a osodir. Yr wyf yn cymeradwyo’r ddogfen hon sydd yn amrywiol ac yn edrych ar bob agwedd o fusnes a’r bywyd gwledig. Gobeithiaf y byddwn, yn ei sgîl, yn darparu strategaeth integredig a fydd yn pen gwir ddadeni gwledig yng Nghymru.

I welcome this discussion and the attention given to rural areas. A number of people have already referred to the crisis in rural Wales. It is not only an economic crisis, but also a crisis of confidence among the people of rural areas about the future of their communities. The Assembly must respond to the crisis and send strong messages to rural areas to say that we wish to see viable rural communities in Wales.

This document in itself is not enough. It is full of everything and nothing simultaneously. We must develop specific plans and direct resources to meet the needs of rural areas. Last week in this Chamber we had a discussion on social exclusion. From the statistics presented on that day, we saw that the majority of our rural counties are among the least deprived in Wales.

However, as I said in that debate, those statistics did not convey the nature of the poverty and the lack of social and economic opportunities in rural areas. They did not reflect the exclusion in rural areas that leads to people leaving the area.

The Assembly must be aware of the influence that the establishment of this body may have on a decrease in job opportunities in rural areas. Glyn has already talked about this. In the legislation to create this body, the Development Board for Rural Wales was dissolved. That led to a net decrease in the number of good public sector jobs available in the Newtown and Aberystwyth areas. I know this because I was an official with the DBRW and was also chair of the UNISON branch of that board during the painful process of amalgamation with the Welsh Development Agency.

As a result of establishing the Assembly there are bodies moving jobs or moving completely from towns in rural areas of Wales, for example from Aberystwyth to Cardiff, in order to be close to the Assembly. Therefore, we have a situation where Cardiff is taking jobs away from other areas in Wales, especially from the rural areas where job opportunities are already scarce. We in the Assembly must ask if we want to see a country where the investment happens mainly in one location, namely Cardiff, while the rest of Wales is struggling.

There are people who want to see Cardiff developing into a much larger city than it is at the moment—a city of a million people. Certainly some people working within our most powerful public bodies in Wales want this, as do some in this Chamber perhaps. Some people believe that the best way to ensure economic growth in Wales is to invest in the growth of Cardiff and that the rest of Wales will benefit as a result. This is an old economic policy that has long failed. The same view was held about the effect of the growth of Newtown on mid Wales in the 1970s. The policy of creating jobs and building houses in Newtown did not have much effect on the rest of mid Wales and areas such as Llanwrtyd and Llandysul.

It is possibly true that the contribution of investment in Cardiff to the growth of gross domestic product is greater in the short term than that of investment in rural areas. We must ask if it is the short-term gain that we want, especially when we remember our responsibility towards sustainable development in the long term.

Plaid Cymru wants to see viable communities throughout Wales. We are brave enough to say: if we want to see a Wales that is prospering in all areas, we must target our investment towards the areas of greatest need. We say to the Secretary for Agriculture and Rural Development that this document is not enough to alleviate the crisis of confidence in rural Wales. We ask her to ensure that there will be plans and resources to implement the schemes in rural Wales.

Yr wyf yn croesawu’r datganiad gwledig hwn—nid datganiad ffermio mohono—sydd yn cynnig golygfa banoramig o’r materion sydd yn wynebu cymunedau gwledig, hyd yn oed os yw’r atebion yn llawer mwy anhydrin. Yr wyf yn cymeradwyo ei werthoedd, sef partneriaeth, cydweithrediad a grymusedd cymunedol, gydag agwedd unedig o’r gwaelod i fyny tuag at gydlynu cymdeithasol ac economaidd a datblygu cynaliadwy yn y Gymru wledig.

Croesawaf yn arbennig y gydnabyddiaeth bod yn rhaid creu gwell dangosyddion o natur a maint tlodi ac amddifadedd gwledig. Yr wythnos diwethaf, bu’r Cynulliad yn trafod dieithriwch cymdeithasol, sydd yn amharu ar gymaint o’r bywyd Cymru. Yn anffodus, a ninnau ar drothwy mileniwm newydd, nodwedd fwyaf trawiadol ein gwlad yw pa mor rhanedig ac anghyfartal ydyw. Ceir nifer o rwystrau rhwng ein gwahanol ranbarthau, cymunedau a’n pobl a’r rhwystrau mwyaf un yw tlodi ac amddifadedd. Sut bynnag y dewiswch ei gyflwyno a pha bynnag eiriau teg a ddefnyddiwch i lanhau ei hagrwch amlwg, amddifadedd materol yw prif achos dieithriwch cymdeithasol.

Mae’r datganiad yn tynnu sylw at y ffaith y gellir cuddio anghysonderau a diethriwch cymdeithasol gydag ansawdd yr amgylchedd—anheddau gwasgaredig a phoblogaeth denau. Yn Sir Benfro ir, ardal yr wyf fi’n cynrychioli rhan fawr ohoni, y mae gennym arfordir ysblennydd, harddwch garw mynyddoedd y Preseli ac amryw o bethau ardderchog eraill; gall y rhain oll greu camargraff o ffyniant delfrydol. Mae hyn yn cuddio realiti gwahanol, lle mae rhai rhannau o’r sir yn mwynhau llai na 60 y cant o’r cynnyrch mewnwladol crynswth cyfartalog y pen. Yno mae’r ffigyrau uchaf o safbwynt diweithdra ymhlith ieuenctid, mae 20 y cant o ddynion oed gweithio a 23 y cant o fenywod oed gweithio yn economaidd segur, mae bron i 11 y cant o gartrefi yn anaddas i fyw ynddynt ac 27 y cant o’r aelwydydd heb ryw fwyniant sylfaenol. Mae’r cyflogwyr mawr a gynigiai waith â chyflog da wedi diflannu ac, fel y gwyddom ni oll, mae amaethyddiaeth mewn argyfwng. Mae natur bell, ynysig ac anhygyrch yr ardal yn ychwanegu at amddifadedd y tlodion gwledig. Cyfeiria’r datganiad at sicrhau cyn lleied â phosibl o anghyfartaledd a dieithriwch cymdeithasol drwy ehangu cyfleoedd. Gellir gwneud hynny drwy ddarparu gwell gwybodaeth gyhoeddus a mwy o ymgynghorwyr hawliau lles. Croesawaf y ffaith fod Sir Benfro wedi camu i’r maes hwn, er bod hynny braidd yn hwyr.

Cyfeiria’r datganiad hefyd at addysg a hyfforddiant. Mae’n ddatgan bod yn rhaid i bolisïau addysg gydnabod gwerth ysgolion gwledig i’r gymuned a rhaid iddynt beidio â chanolbwyntio’n unig ar nifer y disgyblion. Crybwyllaf hyn gan fod awdurdod addysg lleol Sir Benfro, sydd yn wynebu gwasgfa gyllidebol aruthrol, wedi dechrau ar raglen i ad-drefnu ysgolion gwledig. O gofio sensitifrwydd y mater hwn a’r we ddyrys o oblygiadau cymdeithasol, economaidd ac addysgol, rhaid i’r Cynulliad fabwysiadu strategaeth Cymru-gyfan gyda’r mater hwn, yn hytrach nag aros i AALlau fwrw ymlaen yn unochrog a thameidiog.

Y prawf mwyaf i weld a all y Cynulliad hwn wneud gwahaniaeth i fywyd ein pobl yw ei allu i wreiddio ym mhrofiad bob dydd pobl dan anfantais, pobl dlawd, y di-waith, pobl sydd ar y cyrion ac wedi’u dieithrio, ac ymgyrraedd at y rheini y mae arnynt fwyaf o angen cymorth. Mae hon yn her aruthrol, ond ni allwn ddechrau bodloni’r her onid awn yn syth ati i fynd i’r afael â thlodi ac amddifadedd. Rhaid targedu pobl dlawd mewn ardaloedd tlawd mewn ymgyrch gwrth-dlodi unedig. Dylai’r penderfyniad hwnnw fod ar flaen blaenoriaethau strategol y Cynulliad ac, yn anad dim, yn y rhaglen datblygu gwledig. Rhaid achub ar bob llwybr polisi. Rhaid gweithredu’n gyfannol i gael gwared ag anghyfartaledd, amddifadedd a dieithriwch. Nid mater o gynyddu ffyniant a sicrhau GDP uwch yn unig yw hwn, er ein bod ni oll eisiau gweld hynny. Mae hefyd yn fater o ymestyn y cyfleoedd drwy ledaenu a rhannu ffyniant, er bod hynny yn ychydig yn llai derbyniol mewn rhai ardaloedd. Rhaid inni sicrhau bod adnoddau’n cael eu dosbarthu’n decach, bod gwell cydraddoldeb rhwng ardaloedd, cymunedau a phobl. Dim ond drwy gyflawni hynny a chwflawni’r addewid i’r bobl sydd fwyaf mewn angen y gall Cynulliad Cenedlaethol Cymru hawlio ei fod yn siarad yn wirioneddol dros holl bobl Cymru.

Ni siaradaf yn hir gan fod Ieuan, Glyn ac eraill eisoes wedi cyflwyno pwyntiau da. Mae cymunedau gwledig yn ddiolchgar i’r Cynulliad am sefydlu Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ar wahân ac am dderbyn pa mor bwysig yw’r mater hwn i Gymru. Mae’r ddadl hon a thrwch y datganiad yn adlewyrchu hynny; mae yna gymaint o syniadau da ynddo. Mae llawer o bobl wedi siarad am yr argyfwng ym myd ffermio a hoffem ddarganfod ateb ar unwaith, ond sylweddolaf fod hyn yn anodd.

Mae ffermio yma bellach yn gorfod ysgwyddo llawer o gostau ychwanegol, o’i gymharu â gwledydd eraill, er mwyn cyrraedd y safonau cynhyrchu gofynnol. Mae hyn yn cael effaith fawr iawn. Pe cydnabyddid bod gennym safonau uchel iawn, safonau yr ydym yn talu pris uchel iawn i’w sicrhau, gallem arwain ymlaen o’r fuddugoliaeth Gymreig fawr y dydd o’r blaen. Mae gennym ni yn awr fwy o genedlaetholdeb a gwladgarwch a gallem gefnogi amaethyddiaeth Cymru yn yr un modd ag y mae’r Gwyddelod a’r Ffrancwyr yn cefnogi eu cynnyrch hwy. Pan awn i achlysuron lle ceir corau Cymreig ardderchog, gallem hefyd sicrhau fod bwyd Cymreig ar gael a gwerthu ein nwyddau fel na wnaethom erioed o’r blaen. Yr wyf yn siŵr y byddai’n lleddfu’r argyfwng presennol.

Mae gan bobl mewn ardaloedd gwledig nifer o sgiliau. Pe baem yn cael cymorth a threfn ar gyfer addysg a hyfforddiant i’r ardaloedd gwledig hyn, yr wyf yn sicr y byddai yna ymateb cadarn. Yn y Pwyllgor Llywodraeth Leol, yr Amgylchedd, Cynllunio, Tai a Thrafnidiaeth y bore hwn, cyfeiriodd rhywun at ffyrdd i Gaerdydd a gwell cysylltiadau rhwng gogledd a de Cymru. Dywedodd rhywun bod arnom angen gwell ffyrdd a thrafnidiaeth fel y gall pobl deithio i wahanol rannau o Gymru er mwyn edmygu cefn gwlad a gweld beth arall sydd gan Gymru i’w gynnig. Mae hynny’n bwysig. Gallai ffyrdd a chysylltiadau a fyddai’n arwain yn ôl i rai o’r ardaloedd gwledig hyn yn adfywio’r Gymru wledig.

O gofio’r gurfa ariannol y mae pobl yng nghefn gwlad wedi’i dioddef yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf, mae’n rhyfeddol eu bod yn awr yn darganfod ffyrdd o gyflawni, hyd yn oed ar yr adegau tywyllaf. Yr wyf yn sicr y bu’r argyfwng yn waeth yn ystod yr ychydig wythnosau diwethaf hyn nag y bu ers amser maith. Yn y sioe wledig yr wythnos hon gwelsom lansiad cig oen Eryri; yr oedd ffermwyr hyd yn oed wedi bod yn y sioeau plwyf. Lansiwyd cynllun archebu drwy’r post ar gyfer ŵyn yng nghanolbarth Cymru. Mae Safeway, yr wyf yn credu, wedi cyhoeddi ei fod wedi ymrwymo gyda bridiwyr defaid Cymreig i fynd â 1,000 o ŵyn mynydd bychain oddi ar y farchnad bob wythnos. Mae fferi’r ffermwyr yn symud llawer mwy o ŵyn bychain yr adeg hon o’r flwyddyn nag o’r blaen i geisio lliniaru problemau yn nes ymlaen. Mae yna lawer o fentrau. Soniodd rhywun eu bod wedi cael llond bol o ofyn am arian. Nid arian y mae ffermwyr yn chwilio amdano. Maent yn barod i ymladd eu ffordd allan o’r sefyllfa hon eu hunain. Ceir nifer o bwyntiau da yn y datganiad gwledig. Os byddwn oll yn cydweithio a chydnabod y problemau sydd yn bodoli yn y Gymru wledig, gallwn gael yr un llwyddiant ag y cawsom mewn rhai o ardaloedd Caerdydd. Gallwn sicrhau cymdeithas deg ledled Cymru. Bydd yn gam aruthrol ymlaen.

Bu angen am y ddogfen hon ers amser maith yng Nghymru. Mae’n werthfawr iawn gan ei bod yn dwyn ynghyd yr holl faterion yr oedd yn rhaid eu dwyn ynghyd yng Nghymru. Fel hyn, gallwn eu cymharu ac ystyried ffyrdd o weithio’n effeithiol er mwyn dechrau wynebu’r her. Wrth ddarllen y ddogfen, teimlais fod llawer o’r materion yn gyfarwydd gan fod iddi’r un ergyd â pholisi amaethyddol Plaid Cymru yn 1984—efallai ei bod yn cymryd amser hir i weddill Cymru ddal i fyny â ni. Rhaid inni wedyn sicrhau, fel y dywedodd Ieuan, bod yna bolisïau penodol ar waith. Rhaid inni bennu targedau a sicrhau y cânt eu monitro a’u cyflawni.

Hoffwn drafod un mater o’r ddogfen hon, er fy mod yn gwerthfawrogi’r ffaith y dylid ei roi yn ei gyd-destun. Fodd bynnag, hoffwn siarad am y mater mwyaf difrifol sef tai gwledig, sef diffyg tai digonol i bobl yn y Gymru wledig. Yr effaith a gaiff sefyllfa lle mae pobl yn byw mewn tai gwael neu dai gorlawn yw iechyd gwael. Yn aml nid oes unrhyw gyfleusterau i’w galluogi i fanteisio ar addysg a hyfforddiant.

Un broblem yn y Gymru wledig yw cyflogau isel. Un effaith y mae cyflogau isel o’u cymharu â phrisiau tai uchel yn ei chael—prisiau sydd yn codi’n artiffisial yn aml wrth i bobl yn ymddeol i Gymru, oherwydd ei harddwch—yw bod hi’n amhosibl i bobl gael morgeisi digonol. Mae gan yr hawl i brynu ei rinweddau mewn rhai ardaloedd ac mae wedi gwella llawer o stadau tai cyngor yn aruthrol. Fodd bynnag, bu’n drychinebus i bentrefi bychain, gan nad yw’r 10 neu 12 o dai, a oedd unwaith ar gael i’w rhentu, ar gael mwyach. Gadawodd ar ei ôl fwlch mawr yn y ddarpariaeth, bwlch y mae’r cymdeithasau tai yn ymdrechu i’w lenwi. Fodd bynnag, mae rhent y cymdeithasau tai hynny yn arwain at broblemau pellach. Mae digartrefedd i’w weld mewn ardaloedd gwledig, ond mae’r rhan fwyaf o hynny yng nghudd. Mae cysgu allan mewn ardal wledig yn waeth na chysgu allan mewn dinas fawr. Digwyddodd yn fy ardal i ryw gwpl o weithiau ac yr oedd yn sefyllfa enbyd. Er enghraifft, efallai fod gennych sawl cenhedlaeth yn byw mewn tŷ bychan—tair neu bedair cenhedlaeth yn byw mewn tŷ tair llofft. Mae honno’n sefyllfa anodd. Mae peth digartrefedd yn cael ei allforio i’r dinasoedd, yn arbennig Abertawe oherwydd ei lleoliad daearyddol.

Mae hefyd y mater o gyflwr tai mewn ardaloedd gwledig a diffyg arian ar gyfer gwaith atgyweirio hanfodol. Mae deunyddiau atgyweirio yn aml yn ddrutach mewn ardaloedd gwledig nag mewn ardaloedd trefol. Mae’n bwysig darganfod maint y broblem. Mae gwir angen am arolwg llawn o anghenion a chyflwr tai. Ganol y 1980au, bûm yn ceisio darbwyllo’r Llywodraeth Geidwadol i gynnal arolwg o’r fath, ond y teimlad oedd y byddai’n costio gormod. Fodd bynnag, mae’n debyg y byddent wedi arbed y gost honno sawl gwaith drosodd bellach.

Rhaid sicrhau bod tai y gellir eu fforddio, sydd hefyd mewn cyflwr da, ar gael. Dod o hyd i’r buddsoddiad angenrheidiol yw’r anhawster. Dylai’r awdurdodau lleol chwarae rôl strategol. Fodd bynnag, y mater pwysig yw sicrhau’r tai a sicrhau eu bod ar gael yn hytrach na glynu wrth ffyrdd sefydlog o weithio. Dros y blynyddoedd diwethaf, gorfodwyd awdurdodau lleol i ddilyn ffyrdd o weithio—nid y rhai mwyaf effeithiol o bosibl—ond dyma’r unig ffyrdd a oedd ar gael o fewn y ddeddfwriaeth. Gwastraffu arian ac amser oedd hynny yn aml, yn hytrach na sicrhau’r canlyniadau angenrheidiol.

Yr wyf yn cydnabod bod hyn yn gorgyffwrdd yma â’r gwaith Phwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol ond mae’n gorgyffwrdd ag eraill hefyd. Ceir y cwestiwn o wahanol bwyllgorau a chyrff yn gweithio gyda’i gilydd i geisio datrys problemau penodol sydd yn digwydd mewn ardaloedd gwledig. Fodd bynnag, nes bydd gan bobl leol le priodol i fyw ynddo, bydd yn anodd iddynt gydweithio gydag unrhyw un i ddelio yn llwyddiannus â’r heriau sydd yn ein hwynebu mewn ardaloedd gwledig.

Yr wyf innau hefyd yn croesawu’r ddadl hon. Fel y dywedodd Ieuan, drwy’r ymgyrch ar gyfer etholiad y Cynulliad hwn fe glywech o un drws i’r llall, bryderon pobl yng nghefn gwlad mai materion trefol fyddai’n mynd ag amser y Cynulliad hwn. Teimlent mai ychydig o effaith y byddai’n ei chael ar eu bywyd hwy ac na fyddai’n rhoi o’i amser i drafod y materion a oedd yn bwysig iddynt hwy. Mewn rhyw ystyr, mae’r gwrthwyneb bron yn wir. Treuliwyd llawer iawn o’n hamser yn ystod yr wythnosau diwethaf yn trafod materion gwledig. Yr ydym wedi trafod cig eidion ar yr asgwrn, Milk Marque a bwydydd a addaswyd yn enetig a chafwyd sawl dadl yn y Siambr lle mae pobl wedi codi cwestiynau ynghylch anghenion gwledig. Croesewir hyn.

Efallai fy mod yn baranoiaidd, ond ymddengys y ceir nifer o gamsyniadau am bobl sydd yn byw mewn ardaloedd gwledig a sut beth yn union yw’r bywyd gwledig. Nid yw’r ffaith ein bod yn byw yng nghanol rhai o’r golygfeydd harddaf yng Nghymru yn golygu nad ydym yn dioddef salwch neu’n cael trafferth i ddod o hyd i le i fyw. Yr wyf fi’n gwybod, gan fy mod ar hyn o bryd yn un ffigwr yn yr ystadegau digartrefedd yng nghefn gwlad, yn chwilio’n daer am eiddo. Nid yw’n golygu nad oes yn rhaid inni weithio neu na fyddwn yn dioddef problemau iechyd meddwl nag angen gofal plant. Fel y dywedodd Janet, er bod rhai o’r pethau hyn yng nghudd, nid yw hynny’n golygu nad yw’r tlodi, dieithriwch cymdeithasol ac anghenion yn bodoli yno. Darllenais ar dudalen flaen y Western Mail, gydag anobaith, yr wythnos hon mai Powys oedd y sir yng Nghymru sydd yn dioddef leiaf o ddieithriwch cymdeithasol. Hoffwn ddweud wrth y Western Mail—a thrueni na fyddai Clive Betts yma—am geisio dweud hynny wrth drigolion Ystradgynlais a Machynlleth. Byddai ganddynt hwy rywbeth i’w ddweud wrtho. Wrth gwrs, ceir ardaloedd ym Mhowys sydd, o’u cymharu ag ardaloedd eraill yng Nghymru, yn llwyddo. Fodd bynnag, ceir llefydd yn y Bowys wledig nad ydynt yn llwyddiannus o gwbl a rhaid inni gydnabod y ffaith honno—rhywbeth yr ydym yn dechrau ei wneud yn y papur hwn.

Hoffwn gyffwrdd ar dri mater. Yn gyntaf, gwasanaethau gwledig. Mae gennyf un peth i’w ddweud, sef eu bod yn costio mwy i’w cyflwyno. Eleni bydd Awdurdod Addysg Powys yn gwario dros £5 miliwn dim ond yn sicrhau bod plant yn cyrraedd yr ysgol. Golyga hynny, cyn gwneud unrhyw beth arall, eu bod wedi gwario darn anferth o’u cyllideb dim ond yn sicrhau bod y plant yn cyrraedd yr ysgolion. Dyna pam bod arnom angen tri ysbyty cyffredinol dosbarth yn Awdurdod Iechyd Dyfed Powys. Os nad yw’r rheini gennym, byddai’n rhaid i bobl deithio llawer mwy o filltiroedd nag a wnânt yn awr er mwyn derbyn gwasanaethau meddygol aciwt. Mae’n costio mwy i gyflwyno’r gwasanaethau hyn mewn ardaloedd gwledig. Fel yr amlyga’r papur hwn, rhaid dyrannu’r adnoddau mewn modd sydd yn adlewyrchu hynny. Buaswn yn ymbil ar Bwyllgor yr Amgylchedd a hefyd ar fy nghyd-aelodau ar y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol bod yn rhaid inni o leiaf ystyried y posibilrwydd o gynnwys y natur wasgaredig a gwledig fel ystyriaeth wrth ddyrannu adnoddau i awdurdodau iechyd a llywodraeth leol.

Pan oeddwn yn ymgeisydd, bu i’r Corff Adolygu Cyflogau Uwch anfon dyn defnyddiol iawn i siarad gyda mi am yr amrywiol agweddau ar fod yn Aelod o’r Cynulliad. Yr oedd wedi dychryn pan ddywedais fy mod yn bwriadu gyrru i’r Cynulliad. Credai ef y dylwn ddangos esiampl gan fy annog i ddefnyddio cludiant cyhoeddus. Cefais drafferth i esbonio wrtho, gan fy mod yn byw yn Llanfair-ym-Muallt, nad yw cludiant cyhoeddus yn fater i mi. Neu, yn hytrach, mae hynny yn fater i mi. Ni fyddai modd imi gyrraedd y Cynulliad erbyn 9 y bore gan ddefnyddio cludiant cyhoeddus. Pe gallwn, drwy ryw wyrth, gyrraedd yma erbyn 9 y bore byddai’n rhaid imi droi am adref unwaith eto am 12 gan mai dyna pryd mae’r bysiau a’r trenau olaf yn gadael. Mae gennym ni dystiolaeth go iawn o bobl ifanc yn bodio o Drefyclo i Landrindod i gofrestru am fudd-dâl a phensiynwyr yn bodio i’w swyddfa bost agosaf oherwydd, yn syml, nad oes yna unrhyw ffordd arall o fynd yno os nad oes gennych gar. Buaswn yn ymbil ar y Pwyllgorau perthnasol i edrych ar bolisïau trafnidiaeth gymunedol ar gyfer cymunedau gwledig gan ymestyn, er enghraifft, y gwasanaeth bysiau post a’r cynllun dial-a-ride. Mae dial-a-ride yn ardderchog os ydych chi’n hen neu’n anabl, gan fod gennych chi, o’r herwydd, hawl i’w ddefnyddio. Os nad ydych yn syrthio i’r categorïau hyn ni chewch ei ddefnyddio. Rhaid inni ymestyn y cynllun hwn.

Dywedodd Richard, ac yn gywir felly, bod materion gwledig yn cwmpasu llawer mwy na dim ond ffermio. Fodd bynnag, ni allaf eistedd heb grybwyll yr argyfwng ym myd ffermio. Ffermydd teuluol yw asgwrn cefn amaethyddiaeth yng Nghymru. Oedran cyfartalog ffermwyr ar ffermydd teuluol yw 58. Fwyfwy, mae pobl ifanc mewn cymunedau gwledig yn troi eu cefnau ar amaethyddiaeth. Pwy all eu beio pan gânt oddeutu 73c y kilo am eu hŵyn ym marchnad Talgarth? Maent yn colli £25 yr anifail yn fwy na’r llynedd ac yr oedd y llynedd yn ddigon gwael. Mae’r naill Lywodraeth ar ôl y llall wedi methu â chefnogi ffermwyr ifanc. Ceir cynlluniau yn Ewrop a allai hwyluso cynllun ymddeoliad cynnar a mesurau i helpu pobl ifanc i’r byd amaeth, ond eto nid ydym yn eu defnyddio. Wedi dweud hynny, oni bai ein bod yn gwneud amaethyddiaeth yn economaidd hyfyw fel y gellir gwneud bywoliaeth ohono, ni fydd pobl ifanc yn aros yn y diwydiant.

Mae’n drist gennyf weld bod Ron wedi mynd. Fe ddywedodd nad oes arnom angen cymorthdaliadau. Byddai unrhyw ffermwr yn dweud wrthych pe byddech yn rhoi pris digonol iddo am ei stoc y byddai’n gwneud heb gymorthdaliadau. Dywedodd Ron mai’r cynlluniau amaeth-amgylcheddol a’u tebyg yw’r ateb. Maent yn ateb i’r 300 o ffermwyr a dderbynnir ar y cynllun cydweithredol hwnnw a’r 1 ym mhob 10 o ffermwyr Cymru a dderbynnir ar gynllun Tir Gofal. Fodd bynnag, pan ddywedir wrth ffermwyr sydd yn byw hanner ffordd i fyny’r mynydd am arallgyfeirio nid oes ganddynt yr arian digonol ac maent yn cael hynny yn anodd gan nad yw’r tir sydd yn eiddo iddynt yn caniatáu iddynt arallgyfeirio.

Yr wyf yn falch o’r cyfle i godi’r materion hyn ar ran etholaeth wledig sengl fwyaf y Cynulliad. Fel un a dreuliodd y rhan fwyaf o’i bywyd mewn ardal drefol, yr wyf yn falch o fod wedi troi at faterion gwledig. Gobeithiaf y bydd y Cynulliad yn parhau i drafod y materion pwysig hyn ac yn darganfod atebion gwirioneddol ar gyfer pobl Aberhonddu a Maesyfed a’r Gymru wledig gyfan.

Yr oedd cyfraniad Glyn Davies yn ddiddorol oherwydd yr elfen bersonol a gynhwyswyd ganddo. Fodd bynnag, er gwaethaf hynny ac er gwaethaf y ffaith ein bod yn ceisio meithrin arddull gweithio anymosodol, yr oeddwn yn teimlo ei bod ychydig yn eironig iddo ddweud nad oes gan y Llywodraeth hon, boed hynny’n Llywodraeth y DU neu’r Cynulliad, ddiddordeb mewn materion gwledig. Ei Lywodraeth Dorïaidd ef, yn arbennig dan Mrs Thatcher, a ddinistriodd y system cludiant cyhoeddus ac a gaeodd y rhan fwyaf o’r siopau cornel a’r swyddfeydd post gwledig. Yr oedd honno yn ergyd galed iawn i ardaloedd gwledig. Nyni sydd yn codi’r darnau hynny.

Like Glyn, I believe that the Government has work to do to convince people in the countryside that they take their problems seriously and fully realise the crisis that exists there.

I congratulate Christine on bringing this document before us. I acknowledge that it is a valuable document that shows a number of the options that we have not only for promoting agriculture but also developing rural areas and the countryside for the future.

Several points were made about that and I acknowledge and welcome them. However, as I said when Christine presented the document, I am not convinced that the Government realises the crisis that faces us in the countryside.

Janet said that the document reminded her of Plaid Cymru’s economic and agricultural policy in 1984. I can refer to a flood of documents that this one reminds me of. If the problems of the countryside or any other part of Wales could be solved through writing documents and creating partnerships we would not need Objective 1. We have seen a surfeit of documents of this quality and kind. I do not question the quality of the document nor the contributions of those in this partnership but in the past Wales has created a surfeit of partnerships that have neither created nor produced anything. Mick Bates mentioned that. That is the basic difference between a partnership and a government. A partnership should examine the problem and a government should implement policies to solve the problem.

If we look carefully at the proposal presented by Government, there is no mention of action, just of careful consideration and allowing the Rural Partnership for Wales to promote the policies necessary to solve the problems. It is not the partnership’s responsibility to solve the problems of the countryside; it is the Government’s and the Assembly’s responsibility to create the policies needed.

Christine asked me to note what things I expect the Government to do. I note some of them in the context of Stephen Byers’s announcement today that he has decided to allow Milk Marque to continue to exist as a co-operative company but that he refuses to allow it to develop more processing centres. What will the Government do to answer the real need in Wales for processing centres? Our milk is sold throughout Britain and Europe but we do not get the chance to add value to the product in Wales. If Stephen Byers says that Milk Marque will not get that chance, who will? How will the Government promote that important aspect of the milk industry?

We have heard about the agri-food partnership and again there are excellent plans in that field. However, I would like to refer to the inquiry by the Agriculture and Rural Development Committee into the ban on beef on the bone. The unions came to give evidence last Thursday. Although there was disagreement over the ban, there was complete agreement between the two unions and the Country Landowners Association about the need to lift the ban on exporting beef to Europe. What will the Government and the Assembly—although I am sure that Rhodri will remind us that this is beyond the Assembly’s power—do about that fundamental problem facing meat producers in Wales? We need to tackle that before starting on long-terms plans, though these are important and offer opportunities. Farmers, as Mick and Glyn said, are prepared to take advantage of those opportunities.

We must face the problems. What does the Government plan to do about the changes in hill livestock compensatory allowance payments? We realise that changes are needed to create a scheme that is easier for the European Commission to administer and operate. We also need to ensure that we do not overproduce as that creates problems in the market. What will the Government do to protect the smaller farms that will not benefit from payments per hectare? Those are the sectors in general.

Let us go back to the document. I read it and it had 75 pages excluding the appendices. So I am not sure what Glyn has been reading. Seventy-five pages is between 35,000 and 40,000 words. I agreed with almost everything in the document but searched for a definite target, something the document stated should be accomplished. Mick has referred to that. I came across the only specific target on page 29. It mentions extending the organic sector to 10 per cent of Wales’s produce by 2005 and making full use of the opportunities to market organic foods. That is a specific target, something that should be accomplished.

Last Monday, I visited a farm that is trying to transfer into an organic farm. They made an application two years ago. The Welsh Office said that they were suitable for the scheme and would receive payments. They went through the process of visits, assessments, filling in forms, registration and accreditation for the scheme. On 9 February Alun Michael made a statement that brought joy to their hearts. He said that he was determined to encourage more Welsh farmers to transfer into being organic, that he had ensured more help and advice to assist them through the process of transferral and that he welcomed the fact that many more farmers saw the opportunity and were applying for transferral. He stated specifically that more help was needed for farmers during the transfer period. Jon Owen Jones, the Minister in the Welsh Office, confirmed this and said that the main change that the Welsh Office was going to introduce was to increase payments from £250 to £450 per hectare over five years for most arable land and between £50 to £350 for improved land.

Therefore, these people were preparing to tranfer to being organic farmers, knowing that the transfer payment would meet the cuts they would have to face due to the need to reduce stock. However, last week they had to spread fertiliser because the payments did not arrive. Their chance has been lost and they will have to wait an additional year or perhaps two years.

We are talking about payments that have been introduced in England. Nick Brown said in January that he was going to introduce the payments, and they were introduced in April in England. Why have they not been introduced in Wales? It is the only specific target in the whole document, in 75 pages and 40,000 words, and those trying to accomplish it cannot do so because the Welsh Office has failed to introduce the payments.

I have two questions. Why have the payments not been introduced in Wales and when will they be? When will the only target in this document be operational? That clearly shows the problem that faces us. The document is to be praised and offers opportunities for the future. However, we, and the people in rural areas, are still waiting to see whether the Government is serious about facing the present crisis and will take practical steps to solve the problem. At least Ieuan Wyn Jones’s amendment mentions setting targets and monitoring them. That must be done.

in Welsh Of all the Parliaments of the Commonwealth Parliamentary Association, I think I can say with all confidence that this is the first time that one Rhodri has spoken after another.

yn Saesneg Mae’r ddadl y prynhawn yma wedi dangos pa mor bwysig yw’r egwyddor ein bod yn Gynulliad ar gyfer Cymru gyfan, gan gynnwys y Gymru wledig. Ni ddylai poblogaeth cymharol fechan y Gymru wledig yn pennu’r flaenoriaeth a roddwn iddi—0.5 miliwn neu 600,000, mae’n dibynnu sut y’i diffinnir—ond, yn hytrach, y ffaith ei bod yn rhan annatod o Gymru. Dengys y modd y cynhaliwyd y ddadl ein bod oll yn gwybod, yn cydnabod ac yn parchu hynny.

yn Saesneg Mae Rhodri Glyn wedi amlygu un o’r anawsterau am y ddogfen hon. Nid yw’r ddogfen yn eiddo i’r Cynulliad o ran nad nyni y’i hysgrifennodd. Nid o’r Swyddfa Gymreig dan yr hen drefn weinidogol y daeth nac oddi wrth y Cynulliad nac oddi wrth unrhyw gwango yng Nghymru. Daeth oddi wrth y Bartneriaeth Wledig. Nid wyf yn ceisio osgoi cyfrifoldeb am unrhyw ddiffygion a allai fod ynddi. Nid dyna yw’r pwynt. Y pwynt yw ei bod yn ddogfen o’r gwaelod i fyny a ddaeth oddi wrth y sefydliadau a gynrychiolwyd yn y Bartneriaeth Wledig. Nid dogfen gan y Llywodraeth mohoni, ond un a ddeilliodd o’r gymdeithas wledig, gan y gymdeithas wledig ac am y gymdeithas wledig yng Nghymru. Fe’i cyflwynwyd er mwyn inni fynd i’r afael â hi.

yn Saesneg Ni allaf gadarnhau mai’r unig darged penodol yn y ddogfen yw hwnnw i ymestyn gweithgaredd cynhyrchu bwyd organig i 10 y cant, ond mae’n debyg bod Rhodri Glyn yn iawn. Sylwais ar ei hanesyn trist am yr oedi wrth brosesu ceisiadau i drosi i gynhyrchu organig. Dywedodd, gan fod y taliadau’n hwyr, bod yn rhaid i’r ffermwyr lledaenu gwrtaith gan golli’r cyfle i droi’n organig. Nid wyf yn amau ei air ynghylch hyn. Fodd bynnag, mae ceisio cyfuno’r targedau—neu, os mai dim ond un sydd, y targed—y cyfeiriwyd ato yn y ddogfen hon, gyda’n hymddygiad a’n gweithredoedd fel Cynulliad yn rhan o’r broblem. Nid oddi wrth y gwasanaeth sifil yn y Swyddfa Gymreig y daeth y ddogfen hon ond oddi wrth y Bartneriaeth Wledig ei hun. Rhoddodd inni sylfaen ar gyfer ein gwaith ar ddatblygu gwledig ac ar gyfer sut yr ydym yn ymddwyn ac yn rhoi blaenoriaeth i faterion gwledig.

yn Saesneg Ceisiaf godi rhai o’r materion y bu i siaradwyr eraill gyfeirio atynt. Yr ydym yn cydnabod bod y sefyllfa mewn ardaloedd gwledig dros y tair neu bedair blynedd ddiwethaf wedi bod yn neilltuol. Gwelwyd y Gymru wledig yn cael curfa ffyrnig. Cyfeiriais at y diwydiant twristiaeth yn gynharach. Gallwn ailadrodd fy sylwadau 10 gwaith yn gryfach am ochr amaethyddol i asgwrn cefn y bywyd gwledig yng Nghymru. Nid oes yr un ohonom yn amau bod yna broblemau. Yr ydym ni oll yn gwybod bod incwm ffermydd wedi gostwng rhwng 30 a 40 y cant yn ystod y blynyddoedd diwethaf.

yn Saesneg Fodd bynnag, pwrpas y ddogfen hon yw nodi beth y byddai’r Bartneriaeth Wledig yn hoffi inni ei wneud i sicrhau ein bod yn rhoi’r flaenoriaeth gywir i ardaloedd gwledig ac na chânt eu hanghofio. Mewn egwyddor gallai’r bleidlais fynd yn eu herbyn. Gallech ddweud, oherwydd bod ardaloedd gwledig wedi dioddef mor enbyd yn sgîl incwm isel ym myd ffermio a thwristiaeth, mai’r oll y dylai’r Cynulliad ei wneud yw taro ar unwaith ar ffordd o rwystro busnesau twristiaeth bychain neu ffermwyr penodol rhag mynd yn fethdalwyr. Mewn unrhyw ddadl o’r fath buaswn yn disgwyl cri o’r galon gan gynrychiolwyr etholaethau gwledig, yn gofyn inni wneud rhywbeth am y dirywiad mewn incwm yn y byd amaeth, twristiaeth a busnesau gwledig bychain eraill sydd yn wynebu sgil-effeithiau’r cwymp mewn incwm ffermydd ac incwm twristiaeth. Buaswn yn disgwyl hynny. Mae’n ddigon teg a chawsom hynny yn y ddadl hon. Byddwn yn cadw hynny mewn cof ynghyd â’r oedi wrth brosesu grantiau trosi neu geisiadau grant ar gyfer ffermio organig ac yn y blaen. Os bydd Rhodri Glyn Thomas yn ysgrifennu at Christine Gwyther, yr wyf yn siŵr yr ymgymerir â’r mater.

yn Saesneg Fodd bynnag, ni ddylem edrych ar yr argyfwng hwn yn unig, sef argyfwng cylchol gobeithio, ym maes twristiaeth ac amaethyddiaeth. Nid dyna’r unig beth y dylem ei wneud. Nid dogfen i gynnig ateb i’r argyfwng byr dymor a grewyd gan BSE, tywydd garw, gwerth uchel y bunt neu ba bynnag amryw bethau sydd wedi curo’r Gymru wledig dros y tair neu bedair blynedd ddiwethaf yw hon. Nid yw’r ddadl y prynhawn yma yn ymdrin â’r hyn ychwaith, yn bennaf. Y bwriad oedd ceisio datrys problemau mwy sylfaenol y Gymru wledig a cheisio achub ar y manteision posibl a geir yn y Gymru wledig, ac nid anghofio amdanynt.

yn Saesneg Poblogaeth wasgaredig sydd gan y Gymru wledig ac mae gofyn teithio cryn bellteroedd. Mae Glyn Davies ac Aelodau eraill wedi crybwyll y problemau o fod yn ynysig. Digon teg. Gwyddom fod ardaloedd gwledig yn ynysig a’r Gymru wledig yn fwy na’r rhan fwyaf o leoedd. Beth am effaith technoleg gwybodaeth o ran dileu’r anfantais y mae teithio ar ffyrdd neu’r rheilffyrdd yn ei achosi? Mae’n hawdd dweud y dylai technoleg gwybodaeth fodern wneud iawn am yr ynysu daeryddol o fod 150 neu 200 milltir i ffwrdd heb unrhyw ffyrdd digonol. Dau beth cwbl wahanol yw ‘dylai’ a ‘byddwn’. Rhaid inni ymdrechu i drosi ‘dylem allu cael gwared â’r broblem hon o fod yn ynysig’ i ‘byddwn yn cael gwared â’r broblem hon o fod yn ynysig’ drwy ddefnyddio technoleg gwybodaeth yn ddeheuig. Gallai gael y diwydiannau iawn nad oes ganddynt problem trafnidiaeth, megis TG, meddalwedd a thelathrebu yn helpu i gael gwared â’r broblem o fod yn ynysig. Os ydych yn meddwl mewn ffordd hen ffasiwn, credir bod y Gymru wledig yn ynysig ar gyfer pob dim, yn dda i ddim, ni ellir ond rhoi cymhorthdal iddi, dim ond pobl sydd yn mynd i ymddeol a ddylai fyw yno ac yn y blaen. Nid fel yna y dylai pethau fod. Rhaid inni newid ‘nid fel yna y dylai pethau fod’ yn ‘nid fel yna y bydd pethau’. Yr ydym ni am weld y Gymru wledig yn chwarae rhan lawn yn nyfodol economi Cymru.

Ydych chi’n ymrwymo eich hun a’r Llywodraeth i sicrhau nad yw’r Gymru wledig yn syrthio ar ôl o safbwynt datblygiad TG a thelathrebu yng Nghymru? Mae hwn yn bwynt hynod berthnasol ac yr wyf wedi bod yn chwilio am ddatganiad cadarnhaol, a chredaf eich bod wedi dynodi pwynt o’r fath. Yn ystod y ddwy flynedd nesaf mae yna berygl gwirioneddol y bydd y Gymru wledig yn syrthio ar ôl o safbwynt y dechnoleg ddatblygol hon. Byddai eich cefnogaeth ar gyfer hynny yn berthnasol.

Nid oes cwesitwn am hynny i unrhyw un yma. Rhaid inni sicrhau bod diwydiannau technoleg newydd nid yn unig yn cael eu dosbarthu yn y ffordd fwyaf amlwg: y dinasoedd mawr, y lleoedd sydd â phrifysgolion mawr eisoes, prifysgolion gydag adrannau meddalwedd neu beirianneg mawr ac yn y blaen. Nid dyma’r sail y dylid ei defnyddio. Rhaid inni geisio achub ar fanteision penodol y diwydiannau ysgafn i symud i ardaloedd mwy ynysig. Yr ydym wedi clywed am y diwydiannau a all wneud hynny. Gwelwyd peth buddsoddiad, gynt gan Fwrdd Datblygu Cymru Wledig, yn awr gan Awdurdod Datblygu Cymru a chan yr Undeb Ewropeaidd drwy raglen LEADER ac eraill. Gwneir y buddsoddiad hwn er mwyn llunio’r isadeiledd er mwyn gwneud cefn gwlad yn ddeniadol i bobl weithio o gartref gan nad yw’r pellter yn cyfrif. Arferid galw bywoliaeth yn dair erw a buwch; tri modem a ffacs ydyw bellach. Gallwch fyw ym mha le bynnag y dymunwch ac nid yw’r pellter yn gwneud unrhyw wahaniaeth. Rhaid inni sicrhau ein bod yn achub ar botensial am fathau newydd o ddiwydiannau uwch-dechnoleg gwledig, un ai mewn canolfannau bychain fel Castell Newydd Emlyn, Llanfair Caereinion yn nghartrefi pobl.

Nid ydym eisiau i Gymru fod yn geto ymddeol i’r cyfoethog. Yr oll mae hynny yn ei wneud yw mynd â phobl allan o’r farchnad dai, y bobl ifanc hynny yr ydym ni am eu gweld yn ymgartrefu ac yn magu teulu yn y Gymru wledig, fel y byddent wedi ei wneud flynyddoedd yn ôl.

Diolch ichi am y datganiad hwn. Mewn rhai rhannau o Gymru, nid mater o dri modem a ffacs ydyw ond y ffaith nad oes gwasanaethau band llydan megis llinellau ISDN ar gael. Yr wyf wedi cael nifer o lythyrau etholaethol gan bobl mewn rhannau gwledig o orllewin Clwyd na allant ddefnyddio’r uwch-draffordd wybodaeth, yn syml gan nad oes modd iddynt gael gafael ar systemau cyfathrebu band llydan.

Yn wir. Yr wyf yn ymwybodol o gyfres gymhleth a pharhaus o gyd-drafodaethau sydd yn mynd rhagddi gyda chyflenwyr, heblaw British Telecommunications. I ddechrau yr oedd BT yn awyddus, ond nid oedd yn gymwys i gael grant o Ewrop felly gofynnwyd i gyflenwyr eraill, nad ydynt yn perthyn i BT, gan eu bod yn gymwys. Nid ydynt wedi cwrdd â’r disgwyliad felly efallai y bydd yn troi’n ôl at BT. Mae trafodaethau yn mynd yn eu blaen a derbyniaf y cafwyd llawer o gyd-drafodaethau aflwyddiannus i geisio datrys y broblem llinell ISDN yn ystod y ddwy neu dair blynedd ddiwethaf.

Cododd Janet Davies, Kirsty Williams ac eraill y mater o dai yn y Gymru wledig. Crybwyllodd Kirsty Williams ddau beth a’m trawodd. Dywedodd ei bod yn ddigartref a’i bod yn dymuno i Clive Betts fod yn bresennol. Os nad yw hwn yn ddiffiniad o berson trist, nid wyf yn siŵr a wn am un arall.

Fodd bynnag, mae gan y Gymru wledig lawer o ardaloedd o botensial ar gyfer datblygu ynni adnewyddadwy. Mae llawer o botensial i arallgyfeirio adeiladau amaethyddol i’w defnyddio at ddibenion economaidd, modern trwy osod peiriannau ffacs, modemau ac yn y blaen. Cyfeiriodd Mick Bates at y materion cynllunio dadleuol, nid yn unig ffermydd gwynt, ond addasu ysguboriau yn adeiladau ar gyfer crefftau neu ddiwydiant. Mae bob amser yn ddadleuol iawn. Ni allaf wneud sylwadau am faterion unigol a, chyn belled ag y gwn, ni wnaiff unrhyw un ofyn imi wneud hynny. Mae’n wir bod canllawiau polisïau cynllunio diweddaraf y Swyddfa Gymreig yn cynnig pob anogaeth i arallgyfeirio ac maent yn fwy hyblyg nag y buont. Clywais Mick yn dweud bod y glaswellt yn lasach dros y bryn polisi cynllunio yn Lloegr. Nid wyf yn sicr a yw’n iawn yn dweud hynny ond, os yw ef am ysgrifennu at Peter Law ynghylch hyn, yr wyf yn siŵr y caiff esboniad llawn. Efallai y cyfyd y mater yn rhai o’r Pwyllgorau a fydd yn edrych ar rannau o’r ddogfen hon.

Mae arallgyfeirio yn bwysig ond nid yw, o anghenraid, yn golygu y bydd pob cais am fferm wynt yn cael ei dderbyn. Mae arallgyfeirio amaethyddiaeth i ffurf sydd yn canolbwyntio mwy ar gadwraeth yn bwysig. Mae hynny’n berthnasol i’r cynllun Tir Gofal yr ydym am ei weld yn parhau. Mae hefyd yn berthnasol i’r cwestiwn o droi at weithgaredd cynhyrchu mwy organig. Yr ydym ni’n gwybod am lwyddiant rhyfeddol rhai o’r busnesau bwyd organig yng Nghymru. Rachel’s Dairy yw’r enwocaf. Dywedodd y perchnogion newydd, wrth iddynt gymryd yr awenau ychydig dros fis yn ôl, eu bod yn edrych ymlaen a bod ganddynt ddrws agored i brynu dwy neu dair gwaith yn fwy o gynnyrch llaeth organig. Yna byddent yn ychwanegu gwerth ato a’i droi yn iogwrt neu’n fromage frais fel cynnyrch llaeth. Dyma yw ychwanegu gwerth, rhywbeth yr ydym wedi bod eisiau ei weld yn digwydd yn y Gymru wledig yn hytrach nag allforio’r cynnyrch amrwd, pan ddigwydd yr ychwanegu gwerth a chreu’r swyddi yn nes at y marchnadoedd terfynol, boed hynny yn Llundain neu yn Ewrop.

Dyna ym mhle y mae’r Gymru wledig a threfol yn dod ynghyd mewn sawl ffordd. Mae problemau’r Gymru wledig yn hynod o debyg i broblemau’r Gymru drefol. Yr wyf fi’n cynrychioli etholaeth o 60,000 o bobl a dim ond chwe fferm ac, o bryd i’w gilydd, yr wyf yn gofyn beth yr wyf fi’n ei wneud yma. Ein problem ni mewn ardal drefol yw ein bod yn allforio cynnyrch tunelledd: tunelli o ddur, glo a thunplat. Y broblem yw fod y broses o ychwanegu gwerth yn digwydd yn rhywle arall. Mae union yr un broblem yn wir am y Gymru wledig. Yr ydym yn allforio tunelli o laeth, cig oen, cig eidion ac ychwanegir y gwerth mewn man arall. Pe bai gennym ni’r broses o ychwanegu gwerth a gewch mewn economïau aeddfed, mwy amrywiol byddai swyddi’n cael eu creu a byddai pobl yn aros yn yr ardal. Ceid cyfle i feibion a merched ffermwyr gael swyddi lleol sydd yn talu’n dda. Byddent yn darganfod bod yr economi wledig yng Nghymru yn iach.

Mae hyn yn wir am Gymru gyfan. Yn hytrach nag allforio tunelli o ddur neu lo o Gymru drwy gydol ein hanes, pe byddem wedi llwyddo i gael y diwydiannau gwerth ychwanegol a ddefnyddiai ddur a glo a’i droi’n gynnyrch arall, byddem wedi cael economi mwy amrywiol yng Nghymru, mwy o swyddi ychwanegu gwerth uwch a byddem wedi bod yn fwy cyfoethog. Rhaid inni helpu i arallgyfeirio cymunedau gwledig Cymru yn unol â’r argymhellion eraill yn y ddogfen hon.

Yr wyf bron â dod i ben ond fe wnaf dderbyn ymyrraeth gan Kirsty ac Ieuan cyn dwyn fy sylwadau i ben.

Mr Morgan, efallai y caf fwrw goleuni ar y rheswm pam yr ydych chi yma y prynhawn hwn. Y rheswm yw am eich bod chi yn Ysgrifennydd i Bwyllgor pwysig iawn. Gobeithiwn y byddwch yn gweithio gyda Christine Gwyther i sicrhau bod cymunedau gwledig yn camu allan o’r argyfwng hwn. Ni fydd sylwadau mor slic gan Ysgrifennydd Pwyllgor mor bwysig yn cael eu derbyn yn dawel yn y cymunedau gwledig y mae cymaint ohonom yn eu cynrychioli.

Credais y byddent gan imi ddweud bod fy ngwybodaeth am faterion gwledig, yn naturiol, ddim mor helaeth ag Aelodau sydd yn cynrychioli cymunedau gwledig. Yr oeddwn yn bod yn ddiymhongar a gostyngedig yn fwriadol ond mae’n amlwg na ddaeth y neges drosodd a derbyniaf y feirniadaeth lem gan Kirsty.

Gwnaeth Rhodri bwynt pwysig am wneud cynnyrch â gwerth-ychwanegol. Ydych chi’n rhannu fy siom ynghylch datganiad Stephen Byers ddoe am Milk Marque, gan mai un o’r ffyrdd y mae ffermwyr llaeth yng ngogledd a gorllewin Cymru yn gwneud cynnyrch â gwerth-ychwanegol yw drwy fod gan Milk Marque y gallu i brosesu yn lleol?

Mae’n gyd-ddigwyddiad hapus bod y ddadl hon wedi digwydd ddiwrnod ar ôl y cyhoeddiad gan Stephen Byers. I ddefnyddio jargon y Llafur newydd yn y datganiad i’r wasg swyddogol gan yr Adran Masnach a Diwydiant: ‘a shake-up, not a break-up’. Yr wyf yn siŵr bod pawb ohonoch wedi mwynhau’r pennawd hwnnw. Y teimlad amlycaf ymhlith ffermwyr llaeth yng Nghymru yw rhyddhad bod Stephen Byers, wrth wneud penderfyniad ynghylch argymhellion y Comisiwn Cystadleuaeth, wedi dewis peidio â diddymu Milk Marque. Ceir teimlad llethol ymysg ffermwyr llaeth y dylai Milk Marque aros.

Ar ôl i’r rhyddhad basio, bydd pobl yn y Gymru wledig yn pryderu am iddo ddweud na ddylai Milk Marque fynd dim pellach gyda phrosesu llaeth gan ei fod yn manteisio’n annheg ar ei sefyllfa i gael bwlch gormodol rhwng yr hyn mae’n ei dalu i’r ffermwr a’r hyn y mae’n ei godi ar y defnyddiwr. Bydd pobl yn dweud y golyga hyn nad oes unrhyw siawns o ailagor hufenfa Hendy-gwyn. Rhaid inni ystyried a oes yna achos arbennig i’w wneud ar gyfer prosiectau â gwerth ychwanegol, boed hynny’n golygu cyfleusterau sydd yn eiddo i Milk Marque, Rachel’s Organic Dairy, hufenfa de Sir Gaerfyrddin neu brosiectau prosesu llaeth â gwerth ychwanegol eraill yn y Gymru wledig o’r math yr ydym am weld mwy ohonynt. Fodd bynnag, pe bai ailagor hufenfa Hendy-gwyn yn golygu bod yna lai o laeth ar gyfer Rachel’s Organic Dairy neu hufenfa de Sir Gaerfyrddin, ni fyddem yn hapus gyda hynny ychwaith. Rhaid inni daro ar gydbwysedd. Yr wyf yn siŵr bod yna bwyntiau yr hoffai Pwyllgor Ieuan a Chris, fel yr Ysgrifennydd Cynulliad cyfrifol, edrych arnynt. Os oes unrhyw beth y gallaf fi ei wneud ar yr ochr economaidd, fe wnaf fi hynny.

Yr ydym wedi dangos ein parch at y gwaith caled a wnaeth Partneriaeth Wledig Cymru i baratoi’r ddogfen hon. Yr ydym wedi dadlau’r mater yn helaeth ond mae’r gwir waith yn dechrau heddiw, i sicrhau bod y Gymru wledig yn gyfartal â’r Gymru drefol. Bydd hyn yn sicrhau dyfodol mwy ffyniannus i Gymru gyfan. Yr ydym yn ddiolchgar am y gwaith a wnaed, nid yn unig gan Bartneriaeth Wledig Cymru ond hefyd gan weision sifil a Jon Owen Jones, a gadeiriodd y pedwar sesiwn llawn a gafwyd. Byddwn yn gwrando ar lais y Gymru wledig gan sicrhau nad â byth ar goll yn yr aflafaredd a all ddeillio o’r Gymru drefol. Bydd y Gymru wledig yn chwarae rhan lawn yn y ffyniant economaidd y gobeithiwn ei sicrhau i’r tair miliwn o bobl sydd yn byw yn y wlad hon i’r dyfodol.