in Welsh As someone who has been part of the voluntary sector throughout my life, it is a great privilege for me to speak today.

yn Saesneg Deuaf i’r ddadl heddiw gydag ymroddiad oes i’r sector gwirfoddol ac i wirfoddoli. Drwy basio’r penderfyniad hwn heddiw, nid dim ond datgan ein bod yn bleidiol i famau a tharten afal yr ydym. Dyma’n cam cyntaf ni fel Cynulliad i wneud gweithio gyda’r sector gwirfoddol yn rhan allweddol o’n busnes yn y brif ffrwd—rhywbeth sydd wrth graidd yr hyn a wnawn, yn hytrach na rhywbeth i’w gynnwys yn fympwyol. Mae hynny’n bwysig gan fod gwirfoddoli i wneud pethau dros bobl eraill yn weithred hanfodol i ddinasyddiaeth. Dyna sy’n dynodi cymdeithas wâr. Mae gweithredu cymunedol yn cynnwys ystod eang o weithredu unigol a chymunedol er budd y cyhoedd, gan gynnwys mudiadau gwirfoddol, grwpiau cymuned, gwirfoddolwyr, hunan-gymorth, gweithgaredd cydweithredol a mudiadau crefyddol. Mae’n cyfrannu at bob agwedd o fywyd yng Nghymru bron—diwylliannol, cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol.

yn Saesneg Mae’r sector gwirfoddol yn darparu cyngor arbenigol a llawer o wasanaethau rheng flaen. Mae’n prynu gwasanaethau ac yn creu swyddi. Mae’n cyflogi tua 13,000 o bobl yn uniongyrchol yng Nghymru ac yn grymuso pobl i gyfrannu at ddatblygiad eu cymunedau. Mae’n meithrin arweinyddiaeth gymunedol ac yn hybu democratiaeth leol. Amcangyfrifwyd bod yna tua 25,000 o fudiadau gwirfoddol yng Nghymru, y rhan fwyaf ohonynt yn grwpiau cymuned lleol, bach neu’n arbenigo’n sylweddol yn eu gwaith, yn delio â grwpiau sy’n cael eu hanwybyddu yn aml yng nghwmpas eang polisi cyhoeddus. Mae gwelliant Helen Mary yn pwysleisio’r pwynt hwnnw, a dyna pam yr wyf yn ei dderbyn fel ychwanegiad adeiladol at y penderfyniad. Mae tua 1.9 miliwn o oedolion yng Nghymru yn gwirfoddoli pedair awr ar gyfartaledd, sy’n cyfateb i hanner diwrnod gwaith, bob wythnos. Mae Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru yn amcangyfrif bod y gwirfoddoli yma yn werth £3.4 biliwn y flwyddyn. Mae’r Cyngor Gweithredu hefyd yn amcangyfrif bod cyfraniad mudiadau gwirfoddol a gwirfoddolwyr yn cyfateb i 15 y cant o gynnyrch mewnwladol crynswth Cymru.

yn Saesneg Gan gydnabod cyfraniad neilltuol y sector, mae Deddf Llywodraeth Cymru yn ei gwneud yn ofynnol i’r Cynulliad hwn greu cynllun i hyrwyddo buddiannau’r sector gwirfoddol. Mae’r sylfeini ar gyfer hynny wedi eu sefydlu gan fod y Cynulliad yn ffodus i fod wedi etifeddu’r Compact rhwng y Llywodraeth a’r sector gwirfoddol yng Nghymru. Mae’r brif ddogfen wedi ei hanfon at yr holl Aelodau cyn y ddadl hon. Mae’r dogfennau cefnogol sydd eisoes wedi deillio ohoni yn cwmpasu gwirfoddoli, trefniadau ymgynghori, gweithio mewn partneriaeth a llawlyfr sy’n rhoi arweiniad ar grantiau’r sector gwirfoddol, ac mae pob un ohonynt ar gael yn y llyfrgell.

yn Saesneg Fel Ysgrifennydd Gwladol, lansiais y Compact fis Tachwedd diwethaf, ar y cyd â’r Cyngor Gweithredu a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Gwnes hynny gyda balchder. Er imi, ar ran Tony Blair, gynnal adolygiad i’r berthynas rhwng y Llywodraeth a’r sector gwirfoddol ar draws y DU, nid fy nogfen i yn unig oedd dogfen bolisi’r Blaid Lafur, ‘Adeiladu’r Dyfodol gyda’n Gilydd’. Adlewyrchai’r gwaith a wnes gyda’r sector gwirfoddol, yn genedlaethol ac ym mhob rhanbarth o Loegr, yr Alban, Gogledd Iwerddon, gogledd Cymru a de Cymru. Yng Nghymru, yr oedd ein partneriaeth ar y blaen i weddill y DU. Mae’r Compact yn amlinellu polisïau a gweithdrefnau ar gyfer y berthynas rhwng y Llywodraeth a’r sector gwirfoddol yng Nghymru. Mae’n gytundeb rhwng partneriaid, wedi ei seilio ar ddiddordeb cyffredin y sector gwirfoddol a sector y llywodraeth. Mae’n nodi cyfrifoldebau’r Llywodraeth a’r sector gwirfoddol, a’r disgwyliadau o’r naill du a’r llall, wrth weithio gyda’i gilydd. Mae hefyd yn nodi’r ymarfer gorau o ran dyrannu a rheoli adnoddau cyhoeddus ac yn hybu mwy o gyfraniad o du’r sector gwirfoddol o ran llunio polisïau a’u rhoi ar waith.

yn Saesneg Wrth lansio’r Compact, dywedais ei fod wedi ei fwriadu fel sylfaen i gynllun sector gwirfoddol y Cynulliad. Yr oeddwn am sicrhau bod yr un egwyddorion partneriaeth rhwng y Llywodraeth a’r sector gwirfoddol yn cael eu rhoi ar waith ledled y sector cyhoeddus yng Nghymru. Mewn geiriau eraill, nid dim ond gan y Cynulliad a’r Swyddfa Gymreig, fel yr oedd, ond gan bob rhan o’r sector cyhoeddus. I’r perwyl hwnnw, ysgrifennais at bob awdurdod lleol ac iechyd a phob ymddiriedolaeth NHS a chwango yng Nghymru i annog datblygu Compact rhwng y cyrff hyn a rhannau perthnasol y sector gwirfoddol erbyn mis Medi eleni. Hoffwn danlinellu’r disgwyliad hwnnw ac yr wyf yn ysgrifennu eto at y cyrff hynny i’w hatgoffa o’r cytundeb i geisio cyflawni’r targed.

yn Saesneg Cafwyd ymateb cadarnhaol, yn enwedig o du Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Y gamp bellach yw sicrhau mai nid geiriau gwresog yn unig yw’r rhain ond eu bod yn ymwreiddio yn y ffordd y mae’r sector statudol a’r sector gwirfoddol yng Nghymru yn perthnasu i’w gilydd. Mae’r sefyllfa’n dameidiog iawn ar hyn o bryd, ond rhaid i’r Cynulliad roi arweiniad clir. Pwysleisiais ein bod yn sôn am egwyddorion. Nid geiriau yn unig mohonynt; rhaid eu dilyn drwodd yn ymarferol. Yn dilyn dadleuon ar ddatganiadau bras o egwyddor i’r Cynulliad, yr wyf yn falch bod y cynigion i Ysgrifenyddion y Cynulliad ac wedyn i’r Cynulliad yn adlewyrchu’r egwyddorion hynny. Drwy eu trafod yr ydym yn cymryd y camau cyntaf tuag at eu gwireddu. Mae hynny’n wir hefyd gyda’r penderfyniad ger ein bron heddiw.

yn Saesneg Dan Adran 144 Deddf Llywodraeth Cymru, mae gennym gyfrifoldeb statudol i ddyfeisio cynllun i hyrwyddo buddiannau mudiadau gwirfoddol perthnasol ac i egluro sut y mae’r Cynulliad yn bwriadu arddel y swyddogaethau hynny sy’n effeithio ar y sector gwirfoddol. Rhaid inni egluro sut y mae’r Cynulliad yn bwriadu ymgynghori â’r sector, sut y mae’n bwriadu rhoi cymorth ariannol a sut y caiff y cymorth hwnnw ei fonitro. Fel y gwelwch, mae’r gofynion hyn yn benodol iawn. Rhaid i’r Cynulliad ymgynghori â’r sector gwirfoddol cyn dyfeisio a chyhoeddi’r cynllun fel y gall y sector gadw golwg arno. Rhaid i’r Cynulliad ddyfeisio’r cynllun. Mae hynny’n unigryw, gan nad oes sylfaen statudol i gynllun o’r fath yn Lloegr ac nad oes darpariaeth gyffelyb yn y ddeddfwriaeth ddatganoli mewn ardaloedd eraill. Mae’n ddyletswydd a gyflawnir gennym yn frwdfrydig, gan ddatblygu ar delerau’r Compact.

yn Saesneg Bwriadwn gyflwyno cynllun drafft i’r Cynulliad yn yr hydref ac ymgynghori â’r sector rhwng hynny a mis Ionawr. Byddwn yn mabwysiadu’r cynllun yn gynnar yn y gwanwyn y flwyddyn nesaf. Tra bo prif elfennau’r cynllun yn y Compact a’i ddogfennau atodol yn barod, rhaid inni gydnabod bod mudiadau gwirfoddol yn rhannu ac yn cynnal llawer o’r gwerthoedd a’r egwyddorion craidd a fabwysiadwyd gan y Cynulliad rai wythnosau yn ôl. Maent yn cynnwys cydraddoldeb cyfle, datblygu cynaliadwy, a hybu menter mewn modd agored. Fel yr awgrymais eisoes, mae gwelliant Helen Mary Jones yn ceisio tanlinellu pwyntiau ynglyn â bod yn gynhwysol a sicrhau cyfle cyfartal drwy wneud yn siwr bod y cynllun yn darparu ar gyfer menywod a gweithgareddau gwirfoddol menywod, lleiafrifoedd du ac ethnig a mudiadau gwirfoddol bychan, yn enwedig yn eu broydd eu hunain. Mae’r bwriad hwnnw yn unol â’r hyn a ddywedwyd gennym erioed. Yr wyf yn llwyr gefnogi ei gwelliant am ei fod yn gwneud hynny’n glir yn y penderfyniad heddiw.

yn Saesneg Rhaid inni ystyried yn ofalus y trefniadau er mwyn cwrdd â’r sector gwirfoddol ac ymgynghori ag ef. Nid oes unrhyw ofyniad statudol i sefydlu corff sy’n cyfateb i’r Cyngor Partneriaeth ar gyfer llywodraeth leol. Mewn rhai ffyrdd, mae’r sector gwirfoddol, fel busnes, wedi dangos ei fod am gael strwythur gwahanol, mwy hyblyg ac, i ryw raddau, llai biwrocrataidd. Mae angen ffordd effeithiol a chlir arnom i’r Cynulliad hwn allu tynnu’r sector i mewn ar draws holl ystod ein cyfrifoldebau a hefyd dynnu Ysgrifenyddion y Cynulliad a’r Pwyllgorau perthnasol i mewn. Rhaid inni sicrhau bod yna drefniadau pendant i’n galluogi i fanteisio ar yr arbenigedd hwn ac, nid leiaf, yn rôl datblygu polisi ein Pwyllgorau pwnc.

yn Saesneg Yr wyf wedi teimlo erioed, os gallwn ni fod yn glir ynglyn â’r rhaglen waith—a dyna pam mae’n rhaid iddi redeg mor bell ymlaen —yna gallwn fod yn graff yn y gwaith a wnawn fel Pwyllgorau ac fel Aelodau o’r Cynulliad. Gallwn ganiatáu ar gyfer y posibilrwydd y bydd darlledwyr yn bachu ar y themâu hynny ymlaen llaw ac y bydd mudiadau gwirfoddol ac eraill sydd â diddordeb penodol yn paratoi eu tystiolaeth i’n Pwyllgorau. Dyna sut mae tynnu pobl i mewn a’u galluogi i fod yn rhan o’r Cynulliad hwn, yn hytrach na’i fod yn Gynulliad i’w Aelodau yn unig.

yn Saesneg Yn sgîl creu’r Cynulliad, mae gennym gyfle i gael llawer mwy o gyfrannu democrataidd. Wrth lunio’r strwythurau priodol rhaid inni osgoi creu mwy o gyfarfodydd a phapur. Mae angen trefniadau ymarferol da arnom i roi inni bartneriaeth fyw gyda’r sector gwirfoddol tra’n cynnal momentwm rhaglen waith y Cynulliad.

yn Saesneg Mae Jane Hutt a minnau eisoes wedi trafod y maes gyda Chyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru ac mae gennym sylfaen gadarn i symud ymlaen arni. Gobeithiaf y bydd Aelodau’r Cynulliad yn cyfrannu syniadau positif yn ystod y ddadl hon ac y gallwn symud y gwaith yn ei flaen. Dylai Aelodau o bob plaid fod â rhan mewn datblygu’r cynllun ac yr wyf yn falch i’r awgrymiadau y cyfeirir atynt yng nghynnig heddiw ddeillio o’r trafodaethau rhwng y pleidiau—y dylai 11 Aelod gwrdd â chynrychiolwyr o’r sector gwirfoddol i’r perwyl hwnnw. Mae’n golygu ein bod yn gwneud pethau mewn ffordd wahanol ond bydd grwp trawsbleidiol o Aelodau yn cwrdd â phob un o’r tri sector i sefydlu ffordd ymlaen. Ddoe, disgrifiais dri llinyn aur y bartneriaeth gyda’r sector gwirfoddol, busnes a llywodraeth leol. Caiff y rhain eu trin gyda’r un parch yn y ffordd y mae’r Cynulliad yn ceisio llunio ei sefydliadau a’r ffyrdd y datblygir partneriaethau.

yn Saesneg Mae’n ddrwg gennyf ddweud ond nid yw gwelliant Kirsty Williams yn ymddangos yn fuddiol iawn gan ei fod yn ceisio gwneud y trefniant, a fwriadwyd fel cyfrwng i ymgynghori â’r sector, yn un ffurfiol a pharhaol. Byddai ei gwelliant hi yn gorfodi trefniant partneriaeth ar y sector gwirfoddol heb yr ymgynghori sy’n ofynnol dan Ddeddf Llywodraeth Cymru. Byddai’n anghwrtais ac yn groes i’r Ddeddf honno. Fel rhan annatod o’r cynllun, rhaid symud manylion y trefniadau partneriaeth yn eu blaen ac ymgynghori arnynt. Bydd trafodaethau trawsbleidiol rhwng Aelodau’r Cynulliad a chynrychiolwyr y sector gwirfoddol yn help i bawb ohonom ddynodi trefniadau partneriaeth hirdymor, y cytunir arnynt gan bawb, y gallwn adeiladu arnynt. Gellir eu hymgorffori yn y cynllun drafft y byddwn yn ymgynghori yn ei gylch.

yn Saesneg Caiff y Cynulliad hwn gyfleoedd eraill i drafod trefniadau’r bartneriaeth pan fyddwn yn trafod y cynllun ei hun. Fel y nodais, mae’r dull hwn o symud yn ein blaenau yn galluogi ein partneriaid i gydweithio a chytuno gyda ni ar strwythurau ac ar ein dulliau o weithio gyda’n gilydd. Nid mater ydyw o’r Cynulliad, neu cyn hynny y Swyddfa Gymreig, yn gwneud penderfyniad ac yn dweud ‘Dyna chi, sector gwirfoddol, yr ydym wedi penderfynu sut y byddwch yn ymwneud â ni’. Yr wyf yn falch o’r cynnydd a wnaethom. Mae partneriaeth â’r sector gwirfoddol yn ofynnol ym mhob rhan o’r Cynulliad. Dilynir hynny yn unol â’r Compact wrth inni ddatblygu’r cysylltiadau a’r strwythurau newydd ac aeddfed hyn mewn partneriaeth ag ef.

yn Saesneg Rhaid i’r Cynulliad hwn gydnabod y sector gwirfoddol fel chwaraewr a phartner allweddol. Ni ddylai geisio meddiannu na rheoli’r sector, ond gweithio gydag ef a’i feithrin. Mae ei waith yn hanfodol i gymdeithas wâr a rhaid iddo fod wrth graidd ein gwaith o adeiladu Cymru well.

Rhif 2: ym mharagraff 4 ychwaneger ‘yn gyfan’ ar ôl y geiriau ‘y sector gwirfoddol’.

Mae Plaid Cymru—the Party of Wales, yn croesawu’r ddadl hon a’r Compact fel man cychwyn i berthynas y Cynulliad gyda’r sector gwirfoddol yng Nghymru. Ategaf bopeth a ddywedodd y Prif Ysgrifennydd am rôl holl bwysig y sector gwirfoddol yn ein cymunedau a’n bywyd cenedlaethol. Fodd bynnag, rhaid seinio nodyn o rybudd am bechodau drwy esgeulustod yn y Compact. Mae’r sector gwirfoddol yn gymhleth eithriadol. Mae’r amrywio o gyrff enfawr, tra phroffesiynol gyda staff niferus a chyllidebau mawr i grwpiau lleol bach iawn sy’n rhedeg ar ewyllys da a dim cyllideb. Teimlaf fod y term ‘sector gwirfoddol’ yn gamarweiniol ac y dylem feddwl yn nhermau mudiadau nid-am-elw neu gyrff nad ydynt yn rhan o’r llywodraeth. Mae rhai o’r mudiadau gwirfoddol sydd gennym yng Nghymru mor fawr fel nad ydynt prin yn dod i gysylltiad â gwirfoddolwyr o gwbl. Mae’r term ‘y sector gwirfoddol’ yn cwmpasu cyrff cymharol rymus, sydd wedi hen ennill eu plwyf, sy’n gweithio ar ran eraill, a grwpiau a sefydlwyd gan—i ddefnyddio gair o’r 1970au—bobl dan orthrwm i ymladd camwahaniaethu megis grwpiau anabledd, menywod a phobl ddu a lleiafrifoedd ethnig.

Mae’r Compact yn dweud rhai pethau da am yr angen i gynnwys pobl o gymunedau du a lleiafrifoedd ethnig a grwpiau anabl. Cydnabuwyd cyfraniad menywod ymysg y partneriaid a ddefnyddiwyd i lunio’r Compact. Rhaid i’r Compact gydnabod rôl menywod a mudiadau menywod ym maes gwirfoddoli. Rhaid inni roi sylw i hynny. Fel man cychwyn, yr ydym yn croesawu’r ymrwymiad bras i gydraddoldeb cyfle yn y Compact.

Ar Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998, mae gennym rai pryderon ynglyn â’r hyn sy’n llunio rhannau perthnasol y sector gwirfoddol yng Nghymru. Yr ydym wedi cynnig yr ail welliant er mwyn ei gwneud yn glir bod y Cynulliad yn sôn am y sector gwirfoddol yn gyfan, o’r rhai sy’n gweithio yn eu broydd i’r cyrff proffesiynol.

Mynegwyd ofnau wrthym na fydd lleisiau’r mudiadau bach a gwirfoddolwyr unigol yn cael eu clywed hwyrach drwy’r Compact, er gwaethaf y bwriadau da. Mae gan grwpiau ymbarél rôl i’w chwarae ac yr ydym yn croesawu ymrwymiad y sector gwirfoddol yn y Compact i ymgynghori dilys. Nid yw ymgynghori â holl fuddiannau’r sector yn hawdd. Yn gyffredinol, ni sonnir digon am rôl grwpiau bychain a grwpiau yn eu broydd lleol. Mae hyn yn rhywbeth y bydd angen i’n cynllun ar gyfer y sector gwirfoddol roi sylw iddo.

Croesawn ymrwymiad y Llywodraeth yn y Compact i symud tuag at gyllido dros dair blynedd.

Un o’ch pryderon yw pa mor gynhwysol fyddai’r diffiniad o’r ‘sector gwirfoddol’. Nid ni sy’n penderfynu hynny, mae Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru wedi diffinio’r sector gwirfoddol mewn ffordd gynhwysol. Diffiniodd 21 pennawd, sy’n caniatáu diffiniad o grwpiau cymuned bach a lleol, grwpiau dynion/menywod ac ati, i fod mor gynhwysol â phosibl. Rhoddaf sicrwydd i Helen Mary Jones mai nid dim ond ni sydd am fod yn gynhwysol. Mae’r Cyngor Gweithredu’n gweithio galed i sicrhau bod y diffiniad wedi ei seilio ar y safbwynt y cyfeiriais ato.

Gan imi fod â rhan yn y gwaith o lunio’r Compact mewn dyddiau a fu, yr wyf yn ymwybodol o sylwadau’r Prif Ysgrifennydd. Yr wyf hefyd yn ymwybodol bod yna bryderon difrifol yn parhau ymysg grwpiau bro ynglyn â sut y’i rhoddir ar waith. Dyna pam y gofynnwyd imi gyflwyno hyn heddiw.

Croesawir ymrwymiad y Llywodraeth i gyllido. Trafodwyd hyn gan y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol fore heddiw. Yr oeddwn yn falch o glywed Jane Hutt yn ailadrodd ei haddewid i symud tuag at gyllido dros dair blynedd. Un agwedd y teimlwn fod yn rhaid i’r cynllun roi sylw iddo, gan nad yw’r Compact yn gwneud hynny, yw’r angen i’r Cynulliad warantu cyllid craidd i grwpiau gwirfoddol cenedlaethol hanfodol. Rhaid inni ystyried hynny wrth weithredu trwy bartneriaeth.

Hoffwn ofyn am ymateb y Llywodraeth ar bwynt y rhoddir sylw iddo yn y cynllun ond sydd, yn ôl grwpiau gwirfoddol, yn fater brys. Pa gynlluniau sydd gan y Cynulliad i roi cyfarwyddyd polisi eilaidd i wahanol fyrddau’r Loteri Genedlaethol ar lefel y DU, a pha amserlen sydd gennym i ymdrin â hynny? Mae’n bwysig bod y cyfarwyddyd polisi yn dod oddi wrth y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16, lle bydd y prif gyfrifoldeb yn gorffwys, mae’n debyg. Dylai’r Pwyllgor Addysg Cyn-16, Ysgolion a Dysgu yn y Blynyddoedd Cynnar a’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol hefyd gael llais. Byddwn yn falch o gael ymateb ar hynny heddiw.

Mae ein trafodaethau ar y Compact yn fan cychwyn da tuag at ddatblygu partneriaeth ffurfiol a hirhoedlog gyda’r sector gwirfoddol. Teimlwn ni ym Mhlaid Cymru fod angen ystyried y ffordd orau o wneud hynny—fel yr amlinellodd Alun Michael—mewn ymgynghoriad llawn â phob agwedd o’r sector gwirfoddol.

Credwn na ddylai’r patrwm redeg ar yr un llinellau â’r bartneriaeth i lywodraeth leol, er enghraifft, am ein bod yn delio â sefydliad mwy cymhleth. Dyna pam na wnawn ni gefnogi gwelliant y Democratiaid Rhyddfrydol, er mai fi fyddai’r olaf i amau cwrteisi Kirsty, sydd bob amser yn ddilychwin. Nid am ein bod yn teimlo bod y gogwydd yn anghywir y’i gwrthwynebwn, ond am fod y fframwaith yn rhy anhyblyg yn ein barn ni a’i bod yn rhy gynnar i’w gyflwyno. Mae angen inni ymgynghori’n llawer mwy eang a sicrhau bod grwpiau a adawyd allan gynt yn cael eu cynnwys a bod grwpiau bychain a gwirfoddolwyr unigol yn cyfrannu’n llawn at y bartneriaeth ac at ddatblygu’r cynllun.

Mae gofyn i’r cyfarfodydd y cyfeiria’r cynnig atynt fod yn agored ac archwiliol. Edrychwn ymlaen at weld y Cynulliad yn gweithio gyda’r sector gwirfoddol yn gyfan yng Nghymru i ddatblygu partneriaeth rymus a chynrychioladol a fydd yn gwneud cyfraniad holl bwysig i’n bywyd cenedlaethol i’r dyfodol.

Bydd y Ceidwadwyr yn cefnogi’r cynnig hwn fel y’i diwygiwyd gan Blaid Cymru. Cyn imi gael fy ethol, yn y sector gwirfoddol y bu fy ngyrfa. Mae ei gwmpas a’i egni yn ennyn balchder mawr ynof. Mae wedi gwneud llawer i rymuso bywyd cyhoeddus a pholisi cyhoeddus, o gyllido ysbytai i’r Samariaid, o fadau achub i AIDS a HIV. Y sector gwirfoddol oedd y cyntaf i roi sylw i’r materion cymdeithasol holl bwysig hyn.

Fel y soniodd y Prif Ysgrifennydd, mae’r sector yn chwaraewr o bwys o ran cyflogaeth a gall gynnig llawer mewn arbenigedd. Gwn ein bod, yn ein gwaith Pwyllgorau ac yng ngwaith mwy anffurfiol y pleidiau gwleidyddol wrth iddynt ddatblygu polisïau, yn ystyried a defnyddio’r arbenigedd hwnnw. Mae’n gyfrwng rhagorol i roi llais i’r gymuned, gan mai sector y bobl yw a’i fod yn ffordd i gyfleu’r hyn y mae’r cyhoedd yn ei fynnu gennym o ran gweithredu cymdeithasol. Am fod y sector yn amrywio cymaint, o grwpiau cymuned bach i rai cenedlaethol mawr, mae’n gallu arloesi, symud yn gyflym a bod ar y blaen o ran datblygu polisïau. Mae’r rhain yn fanteision grymus a gwae inni beidio â’u defnyddio. Croesawaf y pwyslais ar bartneriaeth a’r camau cyntaf tuag at gynllun.

Mae’n bwysig annog cyfraniad buan wrth lunio polisi. Yn rhy aml yn y gorffennol, ymgynghorwyd â’r cyhoedd a’r sector gwirfoddol pan fod dogfen wedi ei chwblhau i raddau. Er na ddiystyrwyd eu sylwadau efallai, teimlir nad oeddent yno ar y dechrau pan oedd y fframwaith yn cael ei bennu a’r polisi’n cael ei benderfynu. Dyna pryd y dylai’r sector gwirfoddol gael rhan, am mai dyna pryd y mae ganddo fwyaf i’w gyfrannu. Yr ydym yn sylweddoli faint o’n gwaith a wneir ar lefel Pwyllgor ac mor bwysig yw hynny. Mae yna alwadau enfawr; rhai o’r sesiynau gorau a glywais i hyd yma yw’r rheini yn ymwneud â’r byd tu allan, yn enwedig y sector gwirfoddol, ond hefyd grwpiau eraill â diddordeb wrth iddynt roi tystiolaeth.

Pwysleisiwyd yr angen i gynnwys y sector gwirfoddol fel partner cydradd gan y Prif Ysgrifennydd. Croesawaf y rhan fwyaf o’i sylwadau. Gwnaeth y pwynt fod angen i’r sector cyhoeddus ar bob lefel bwyso a mesur y Compact a bod yn rhan o’r cynllun. Mae’n hollol iawn. Mae hynny’n wir hefyd i’r ymddiriedolaethau iechyd a’r sector llywodraeth leol, nid dim ond y Cynulliad. Gobeithiaf na fyddai yn meddwl, pe bai yma, fy mod yn anfoesgar yn tynnu sylw at y ffaith bod Deddf Iechyd 1999 yn diddymu’r gofyn statudol i’r gwasanaethau cymdeithasol a’r sector iechyd ymgynghori drwy gyd-bwyllgorau ymgynghorol. Mae’n anffodus mai’r rhethreg yw mwy o bartneriaeth, ond bod yr hawl statudol i ymgynghori yn cael ei dileu. Efallai y gwelir i’r dyfodol bod yr hyn sydd gennym yn ei lle yn effeithiol iawn ac yn symudiad i’w groesawu, ond mae’r ffaith nad yw’n statudol yn codi problemau.

Yr wyf hefyd am wneud rhai sylwadau am adnoddau. Gwyr y rhan fwyaf ohonom yma sydd â phrofiad o’r sector gwirfoddol mor bwysig yw cyllido hirdymor. Mae’n adlewyrchu mor gymedrol yw’r galwadau arnom o du’r sector gwirfoddol; wrth alw am gyllido hirdymor, fel arfer mae’n sôn am gyllid dros dair blynedd. I’r rhan fwyaf, ni fyddai hynny’n dymor hir iawn. Yn rhy aml o lawer nid ydynt yn cael cyllid dros dair blynedd. Yn llythrennol, fe’u cyllidir o flwyddyn i flwyddyn. Mae hynny’n peri anawsterau difrifol i ymddiriedolwyr, er enghraifft, wrth iddynt bennu eu cyllidebau, gan eu bod yn aml yn derbyn incwm neu’r gwarant o incwm yn reit hwyr. Sut mae bwrw ymlaen? Mae’r rhain yn llytheffeiriau anodd iawn rhag rhedeg y sector gwirfoddol yn briodol. Gobeithiaf y gwelwn ddiwedd ar y modd byrdymor y mae llawer o asiantaethau statudol yn cyllido eu partneriaid gwirfoddol. Yn aml fe’i gwneir i gyflawni amcanion polisi cyhoeddus hanfodol ac nid yw cyllido am flwyddyn yn ddigonol.

Rhaid i ni’r Ceidwadwyr wneud rhai sylwadau am lefel yr adnoddau, hyd yn oed mewn dadl mor gytûn â hon. Mae’r gwasgu ar y gyllideb ar hyn o bryd yn cael effaith ddifrifol ar y sector gwirfoddol. Cyfeiriaf sylw’r Aelodau at gynlluniau’r gyllideb am y tair blynedd nesaf a roddwyd o’n blaen. Mae dogn y sector gwirfoddol dan iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol yn sefyll yn ei hunfan, ac erbyn y flwyddyn 2001-2002 bydd yn disgyn 7 y cant. Dyna realiti ein sefyllfa ariannol. Dylem ystyried hynny wrth inni sôn am gynnwys a grymuso’r sector cyhoeddus. Ein bwriad yw torri ar yr adnoddau ariannol sydd ar gael iddynt.

Yn y pen draw bydd y cynllun a ddatblygir yn cael ei farnu yn ôl ansawdd y canlyniadau a sut y mae’n galluogi grwpiau yn y gymuned ar draws Cymru i gyflawni’r amcanion cymdeithasol holl bwysig a’r blaenoriaethau polisi cyhoeddus yr ydym yn eu llunio. Os ydym i’w cynnwys yn y gwaith o gyflawni’r amcanion hynny, rhaid inni roi’r modd iddynt i fod yn bartneriaid effeithiol.

Diolch ichi am fod mor gwrtais â rhoi imi’r cyfle i gynnig y gwelliant hwn, na chyflwynwyd mohono o gwbl mewn ysbryd anghwrtais, er imi gael fy nghyhuddo o hynny.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu’r cyfle i gydnabod cyfraniad y sector gwirfoddol i gymdeithas Cymru. Mae’n gyfraniad hynod, fel y dengys ffigyrau Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru. Bob wythnos, mae 80 y cant o oedolion yn ymwneud â gwirfoddoli ym mhob agwedd o fywyd Cymru, o’r amgylchedd i addysg, o dai i iechyd, o chwaraeon i’r celfyddydau a diwylliant. Mae’n cynhyrchu £500 miliwn o incwm yng Nghymru. Am bob punt a fuddsoddwn, mae’n cynhyrchu 40 arall. Drwy ddynodi £10 miliwn o gyllid cyfatebol posibl, yn barod, efallai y gwnânt helpu i achub croen Alun Michael yn hynny o beth. Mae’r sector gwirfoddol yn cynnig gwerth anhygoel am arian a, fwyfwy, mae’n llenwi’r bylchau a adewir gan wariant cyhoeddus sy’n crebachu mewn llawer maes.

Mae’r cynnig hwn, a groesawir, yn dweud ei fod yn ategu’r addewid yn y Compact. Mae’r addewidion hynny yn cynnwys ymgynghori a pharhau i gael llais mewn datblygu polisi. Fel yr ydym wedi clywed yn barod, mae hynny’n digwydd ar hyn o bryd. Fore heddiw, cafodd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol sesiwn rhagorol gyda Phlant yng Nghymru, lle y rhoesant inni lawer iawn o wybodaeth am feysydd penodol sydd o ddiddordeb i’n helpu i ddatblygu ein polisi ar gomisiynydd plant i Gymru.

Un o’r pethau mwyaf cyffrous am y Cynulliad yw’r cyfle i greu arddull newydd o ran llunio penderfyniadau a sylweddoli nad yw’r holl atebion gan wleidyddion. Weithiau nid ydym hyd yn oed yn gofyn y cwestiynau iawn. Mae’r Cynulliad yn rhoi cyfle i edrych tu hwnt i ni ein hunain a chynnwys pobl eraill yn ein trefn llunio penderfyniadau. Mae gan y sector gwirfoddol yr arbenigedd a’r profiad i sicrhau ein bod yn llunio polisïau perthnasol a realistig, a hynny ar sail y ffeithiau perthnasol.

Dywed Alun ei fod yn ymrwymo i wneud y sector gwirfoddol yn rhan allweddol o’n gwaith. Yr ydym ni, y Democratiaid Rhyddfrydol, wedi ymrwymo i’r un nod. Felly, rhaid inni sicrhau bod partneriaeth yn cael ei rhoi ar waith. Rhaid sefydlu peirianwaith i sicrhau bod hyn yn digwydd. Gwneir hyn orau drwy adeiladu ar y fforwm i’r sector gwirfoddol a fodolai dan y Swyddfa Gymreig, drwy greu fforwm hirhoedlog a ffurfiol i’r sector gwirfoddol gyda’r Cynulliad. Dywed Alun fy mod yn orgyfarwyddol ac yn rhoi galwadau ar y sector gwirfoddol nad yw, efallai, yn eu dymuno. Pan ymwelodd y Cyngor Gweithredu â ni yr wythnos ddiwethaf, galwont ar y Cynulliad i greu fforwm o’r fath. Cyfeiriaf Alun Michael at y papur crynhoi i’r Cynulliad ar weithredu gwirfoddol yng Nghymru, a baratowyd gan y Cyngor Gweithredu. Dywed pwynt 5:

‘Sefydlu Fforwm i’r Cynulliad-Sector Gwirfoddol a fyddai’n adeiladu ar waith Fforwm Sector Gwirfoddol y Swyddfa Gymreig i gadw golwg gyffredinol ar y cynllun, ac i weithredu fel fforwm i drafod materion polisi sy’n effeithio ar y sector gwirfoddol drwyddo draw.’

Mae’r sector gwirfoddol yn galw am fforwm o’r fath ac maent yn haeddu dim llai gennym heddiw. Nid ydym, o gwbl, yn ceisio cyfarwyddo a phennu beth sy’n digwydd yn y fforwm. Mater i’r sector gwirfoddol a’r 11 Aelod o’r Cynulliad a etholir iddo yw hynny. Drwy alw am sefydliad parhaol a ffurfiol, ni chaniateir i Lywodraeth Cymru ymryddhau o’i haddewid dan gynllun y sector gwirfoddol a Deddf Llywodraeth Cymru 1998. Drwy sefydlu corff o’r fath byddwn yn rhoi arwydd i’r sector gwirfoddol ein bod yn rhoi iddynt hwy yr un statws ag a roddwn i lywodraeth leol. Ein bwriad ni yw symud ymlaen yn y ffordd honno.

Nid oes gennyf unrhyw syniad pam yr oedd Alun Michael mor groendenau am y cynnig hwn. Ni fwriadwyd ef yn anfoesgar, yn gyfarwyddol, nac i ddweud wrth y sector gwirfoddol beth i’w wneud. Fe’i cyflwynwyd yn ddidwyll ac mewn ymgais i sicrhau y caiff partneriaeth ei gwireddu.

Hoffwn gyfeirio at bwyntiau David Melding a Helen Mary Jones ynglyn â pham y mae angen partneriaethau arnom. Fel aelod o awdurdod lleol, ni allaf roi digon o glod i’r sector gwirfoddol yn fy ardal i am y gwaith gwerthfawr a wnânt. Rhaid inni ddarlunio heddiw pam fod angen y cynllun hwn arnom a pham fod angen partneriaethau rhwng y sector gwirfoddol, y Cynulliad, llywodraeth leol a’r gwasanaeth iechyd arnom. Mae angen y sector gwirfoddol arnom, i roi inni eu gwybodaeth, eu profiad a’u harbenigedd, fel eu bod yn goleuo polisi Llywodraeth Cymru ynglyn â phobl a’r achosion y maent yn gweithio drostynt. Mae yna bryder ynglyn â chyllid i’r dyfodol. Nid dim ond y cyllid a gaiff gan lywodraeth leol ond yn bennaf fel y mae deddfwriaeth weithiau’n dod ar ein gwarthaf, fel y soniodd David. Gall hynny gael dylanwad difrifol ar y gwasanaethau a ddarperir gan y sector i’r dyfodol.

O safbwynt Cymorth i Fenywod yng Nghymru, hoffwn danlinellu pryderon Helen Mary y dylai mudiadau menywod fod â rhan ym mhopeth a wnawn. Fe wyr yr Aelodau fod Cymorth i Fenywod yng Nghymru wedi bod yn darparu gwasanaethau yng Nghymru ers 21 mlynedd. Cydnabyddir y mudiad fel y prif arbenigwr o ran rhoi cefnogaeth arbenigol i fenywod a phlant sydd mewn perygl rhag trais yn y cartref. Mae Llywodraeth San Steffan wrthi’n diwygio’r drefn gyllido ar hyn o bryd, a gallai hynny gael effaith drychinebus, oni bydd y Cynulliad yn dylanwadu ar y ffordd y cefnogir pobl yng Nghymru. Yn Lloegr, mae’r Llywodraeth wedi derbyn bod angen cronfa arbennig ar draws awdurdodau i amddiffyn gwasanaethau i’r hyn a elwir yn ‘gategorïau amhoblogaidd’, amhoblogaidd yn yr ystyr nad ydynt yn lleol. Cyfeiriaf at y rhai sy’n cysgu ar y strydoedd a’r rheini sy’n dianc rhag trais yn y cartref. Mae yna ofn yng Nghymru fod perygl dirfawr y gallai’r gwasanaethau presennol gael eu torri neu eu cwtogi, oni wnaiff y Cynulliad roi sylw i’r ddeddfwriaeth arfaethedig mewn ymgynghoriad â’r sector gwirfoddol. Ni allaf bwysleisio gwerth Cymorth i Fenywod yn fy ardal i, canol de Cymru, ddigon. Y llynedd, cysylltodd dros 15,000 o fenywod yng Nghymru â hwy am gefnogaeth a gwybodaeth. Nid oes gan y sector cyhoeddus yr arbenigedd i ymateb i’r galw yna. Byddai’n ddinistriol pe na baem yn cydnabod cyllid y sector gwirfoddol a’i rôl yn y gwaith o baratoi’r ddeddfwriaeth a dylanwadu arni.

Yr oeddwn yn falch i’r Prif Ysgrifennydd ddweud y byddai’n bartneriaeth ac yn rôl lawn ac arwyddocaol. Nid yn unig yr ydym yn gwrando, ond bwriadwn gyfranogi’n llawn a sicrhau na thanseilir ansawdd gwaith y sector gwirfoddol. Cydymdeimlaf â Kirsty Williams. Yr oedd yn anffodus, Kirsty, i’r Prif Ysgrifennydd gyfeirio at eich gwelliant yn y ffordd y gwnaeth. Yr oedd eich calon yn y lle iawn, ond yr ydych wedi dilyn eich teimladau y tro hwn yn lle gadael i’ch ymennydd reoli. Ni thybiaf ichi wneud yr hyn a wnaethoch yn fwriadol. Mae pawb ohonom am weld y fforwm hwn yn llwyddo oherwydd mae’r bobl a fydd yn elwa ar y cyfan â diffyg mantais, yn anabl, yn sâl neu’n oedrannus.

in Welsh I wish to pay tribute to the voluntary sector for its all-important contribution in Wales generally and particularly in Neath Port Talbot. In my previous office as chairperson of social services, I increasingly came to realise how crucial the voluntary sector’s contribution is, both formally and informally, in maintaining public services.

yn Saesneg Cytunaf y dylid cydnabod cyfraniad anhepgor y sector gwirfoddol. Yng Nghastell-nedd Port Talbot, gwelais ymarfer rhagorol yn y bartneriaeth rhwng llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol. Mae’n bleser imi dynnu sylw at rai agweddau cyffredin yn y cytundeb partneriaeth rhwng Cyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot a’r sector gwirfoddol ac yn y Compact rhwng y Llywodraeth a’r sector gwirfoddol yng Nghymru.

yn Saesneg Ceir cytundeb yn y ddwy ddogfen fel ei gilydd bod gan y sector gwirfoddol rôl i’w chwarae o ran llunio a chyflwyno polisïau cyhoeddus. Mae’r dogfennau hefyd yn nodi y bydd datblygu cyd-bolisïau yn hybu a gwella ansawdd bywyd yng Nghymru. Ceir cytundeb o’r naill ochr a’r llall hefyd bod angen ymgynghori ffurfiol ar ystyriaethau polisi sy’n effeithio’n uniongyrchol ar y gwasanaeth gwirfoddol. Mae’n nodi hefyd y dylid ymgymryd â gwaith cynllunio ar y cyd, lle bo hynny’n briodol.

yn Saesneg Mae’r consensws barn yn parhau wrth ymdrin â dogfennau a chynghori. Mae’r ddwy ddogfen yn amlygu’r angen i sicrhau bod pob cyngor ynglyn ag ymgeisio am grantiau yn glir a chyson bob amser. Amlygir hefyd yr angen i ddatblygu system lle rhoddir cyfrifoldeb i uwch swyddogion gweithredol am sicrhau bod gwybodaeth yn cael ei chyfnewid yn ddilyffethair ac effeithlon rhwng cyrff y llywodraeth a’r sector gwirfoddol.

yn Saesneg Nodir yn y ddwy ddogfen y gallai cyllido fod yn broblematig. Maent hefyd yn sôn mai’r ffordd orau ymlaen yw datblygu system gyllido sy’n sicrhau cysondeb rhwng rhaglenni cyllido; yn helpu mudiadau gwirfoddol i gyflawni eu rhwymedigaethau cyfreithiol a rheoleiddiol; yn sefydlu rhaglen o gyllid hirdymor sefydlog a fydd, yn ei thro, yn caniatáu i fudiadau gwirfoddol gynllunio’n effeithiol ar gyfer y tymor hir; yn monitro a gwerthuso gwaith mudiadau gwirfoddol yng nghyswllt prosiectau sy’n derbyn cymorth grant tra’n ymdrechu bob amser i gael amcanion a meini prawf cymhwyso clir i gynlluniau grant.

yn Saesneg Cytunaf mai ar ddogfen y Compact y dylid seilio cynllun y sector gwirfoddol. Dylai dynodi ymarfer da a hwyluso rhannu gwybodaeth fod yn un o swyddogaethau pwysicaf y Cynulliad.

One of the advantages of living in Wales is that we have such a broad and effective voluntary system. The figures demonstrate this: 25,000 voluntary groups have an annual income of £570 million. For every pound invested from the public purse, society benefits by £40. That is the bargain of the millennium. It is extraordinary to think that 80 per cent of the population of Wales considers itself a volunteer, spending over four hours a week doing voluntary work. It is important for our economy. It is estimated that voluntary work contributes 15 per cent to the gross domestic product of Wales.

However, there are problems with the statistics. They recognise Wales, but not the voluntary sector in Welsh terms. Wales is a community of communities and voluntary organisations give life to our communities. The Welsh figures are based on a British mindset. They do not demonstrate the importance of the voluntary sector to Wales’ linguistic, religious and cultural tradition. I accept Pauline Jarman’s point about Women’s Aid.

It is critical that the Assembly starts thinking about the voluntary sector in Wales.

It is difficult to envisage life without voluntary bodies in the Rhondda. They are the heart of communities throughout Wales. Organisations such as, for example, the Penyrenglyn project in Treherbert at the top of the Rhondda valley, which works diligently to solve the problems of a council estate in one of the most deprived areas in our country.

Why is this organisation so important? It has succeeded in bringing statutory services to the estate, that is, health services. There is a children’s clinic and social and educational services. It delivers lessons and teaches skills to parents, there is a youth club, a homework club and play projects. This shows how flexible voluntary bodies are; they can adapt to the different situations of different communities. The residents feel that they have ownership of the scheme and it gives them real hope. These organisations also strengthen the sense of community and co-operation, helping to solve problems of poverty, drugs and lawlessness. They cannot solve everything, but they improve the quality of life and give people a strong message: that people are concerned about them, their future and their children’s future.

I welcome the Compact and the amendments. This will be a basis for co-operation between the voluntary sector and the Government. It is one thing to have principles, but an increase in the Government’s financial contribution is essential. Since 1994, the Government’s contribution has fallen each year. That is difficult to believe considering the great benefit that they provide to our communities. This must change. I hope that we, as an Assembly, will help the sector, and specifically with Objective 1. I understand that they already have match funding and it is essential to areas such as the Rhondda that we assist these organisations.

To close the sector is important to Wales. It is important that we collaborate, but it is essential that we understand the sector’s value to Welsh life. We should never take this sector for granted.

Defnyddiwn y gair hanesyddol yn aml wrth siarad am y Cynulliad ond mae’n wirioneddol hanesyddol inni fod yn trafod cynllun y sector gwirfoddol gan mai ni yw’r unig ran o Brydain sydd â’i deddfwrfa dan rwymedigaeth statudol i gysylltu â llywodraeth leol, y sector gwirfoddol a busnes. Yr wyf yn falch y caiff y ddadl ar fusnes ei chynnal yn syth ar ôl y gwyliau. Bydd y tair elfen wedi eu sefydlu wedyn. Mae hynny’n golygu y byddwn yn barod i weithredu, gan wybod bod gennym y berthynas iawn â’r gwahanol sectorau sy’n cyfrannu at ansawdd bywyd yng Nghymru.

Yn fuan ar ôl imi gael fy ethol, cefais y pleser o fynd i seremoni wobrwyo Interlink. Interlink yw mudiad gwirfoddol ymbarél lleol Rhondda Cynon Taf. Wrth dalu teyrnged i’r sector gwirfoddol, talodd Pauline Jarman a Geraint Davies, fel minnau, deyrnged i Interlink am y gwaith a wna. Mae’n gorff ymbarél arbennig o dda.

Pan euthum i’r seremoni honno, yr hyn a’m trawodd oedd bod hanner y mudiadau gwirfoddol oedd yn bresennol—a bûm yn siarad â phob un ohonynt—heb unrhyw staff cyflog. Yr oedd y lleill un ai’n talu hanner eu staff neu yr oedd ganddynt un aelod staff cyflogedig. Wrth inni ymrwymo i weithio gyda’r sector gwirfoddol, mae’n bwysig cydnabod nad ydym yn gwneud hynny ar sail gydradd o ran grym a chyfraniad. Rhaid inni wneud ymrwymiad sy’n caniatáu i’r lleisiau hynny ddod i’r Cynulliad fel partneriaid cydradd. Dyna pam y cefnogaf welliant Helen Mary Jones ar y sector gwirfoddol a mudiadau gwirfoddol bach.

Mae hon yn her bwysig i bob Aelod o’r Cynulliad. Rhaid inni wneud i’r cytundeb hwn weithio a sefydlu perthnasau lleol gyda’r sector gwirfoddol fel y gallwn ddeall barn grwpiau bychan a gweld mor effeithiol y maent yn bwydo i mewn i grwpiau mwy. Gwyddom, drwy’r bobl sy’n llunio cynllun y sector gwirfoddol ar ein rhan ni ac ar ran y sector gwirfoddol, fod yr holl fuddiannau eang hynny’n cael ystyriaeth.

Am flynyddoedd lawer, mae’r sector gwirfoddol wedi ymdrechu dros yr hawl i siarad a thros ei fodolaeth ariannol. Rhaid inni symud oddi wrth hynny os ydym am gael sector effeithiol. Nid dewis amgen, rhad, tlawd neu ddibynnol, yn lle’r sectorau preifat a chyhoeddus yw’r sector gwirfoddol. Mae’n ddimensiwn ychwanegol. I fenthyg ymadrodd, mae’n drydedd ffordd, y mae’n rhaid iddi gyfrannu at fywyd yng Nghymru. Rhaid inni sicrhau nad partner iau mo’r sector yn y ddadl hon.

Talaf deyrnged i waith Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru ers inni fod yn Aelodau o’r Cynulliad. Yr wyf yn siwr fod y rhan fwyaf o’r Aelodau wedi elwa o’u deunydd crynhoi ar allgáu cymdeithasol a chynaladwyedd, fel y gwnes innau. Maent wedi ein hatgoffa am rôl y sector gwirfoddol. A chofio bod gorfodaeth arnom i gael y cynlluniau hyn, mae’n bwysig ein bod yn parhau i atgoffa’n hunain o’r gwerth hwnnw.

Gwn y caf fy lobïo’n helaeth oherwydd sicrheais y gallwn gael y ddadl drwy symud i mewn i Interlink fel tenant. Felly, gallaf ganfasio barn y sector gwirfoddol yn dda. Heddiw, rhoddaf her i holl Aelodau’r Cynulliad. Rhaid inni ystyried rôl y sector gwirfoddol ar draws ein holl wasanaethau. Rhaid inni fynd allan a sicrhau ein bod yn deall beth sy’n digwydd yn ein hetholaethau, pa mor fawr bynnag y bônt. Wedyn, fe wnawn i’r bartneriaeth newydd hon weithio.

Yr wyf yn ymwneud â thua chwe grwp gwirfoddol bychan yn fy nghymuned fy hun, a chefais y fraint o fynd i ddigwyddiad codi arian ar ran ffibrosis systig yno, a barai drwy’r dydd, yr wythnos ddiwethaf. Casglwyd dros £1,500 o gymuned fach. Nid oes gennyf unrhyw amheuon am rôl allweddol y sector gwirfoddol yn gwella ansawdd bywyd a chyfranogiad cymdeithasol.

Fodd bynnag, rhaid bod yn ofalus. Yr wyf yn pryderu am rôl gynyddol yr elusennau mawr fel darparwyr rhannau sylweddol o’r gwasanaeth cymdeithasol a gyflwynir. Pan ddaethont i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, cytunodd cynrychiolwyr y sector gwirfoddol yn rhannol nad yw’r cyrff mwyaf yn y sector gwirfoddol yn llwyddo i dreiddio llawer i’r mannau lle ceir yr angen mwyaf yn ein cymunedau. Os daw’r cyrff hyn yn fwy a mwy cyfrifol am ddarparu gwasanaethau holl bwysig, gallai’r cymunedau mwy anghenus fod ar eu colled. Yn ein cytundeb gyda’r sector gwirfoddol, rhaid inni beidio ag anghofio rôl allweddol y sector statudol. Mewn llawer rhan o’n cymdeithas, ni fydd y sector gwirfoddol yn gallu darparu gwasanaethau allweddol.

Mae ymdrechion y rheini sy’n ceisio sefydlu grwpiau hunan-gymorth a mudiadau gwirfoddol yn dibynnu ar gyllid cyfatebol neu gyllido parhaus ar ôl y cyllid sbarduno cychwynnol. Pe bai’r nawdd hwn ar gael ni fyddai llawer o’r problemau yn y cymunedau hyn yn bod. Mae cynifer o gymunedau yn methu â chyfrannu llawer drwy’r sector gwirfoddol gan na allant roi hwb ddigonol i’w hymdrech i’w sefydlu neu i’w chynnal ar ôl i’r cyllid sbarduno ddarfod. Nid wyf yn bychanu ymdrech y sector gwirfoddol ond rhaid inni gael barn gytbwys am ei rôl. Rhaid inni gofio rôl allweddol y sector statudol, cael y cydbwysedd yn iawn a sicrhau cydraddoldeb i bawb a bod pawb yn gallu manteisio’n gydradd ar y gwasanaethau sylfaenol y mae eu hangen arnom.

Mae hon yn ddadl addas i ddod â’n tymor cyntaf i ben. Fel cyn-athro, gallwn ysgrifennu llawer o bethau da am yr hyn yr ydym wedi ei glywed heddiw. Anogaf bobl i gefnogi gwelliant a argymhellwyd gan y sector gwirfoddol ac a gyflwynwyd gan Kirsty. Cafodd ei gamddehongli’n ddrwg i ddechrau ond mae wedi cael cryn gefnogaeth ers hynny. Dylem ystyried sefydlu strwythur er mwyn ei roi ar waith.

Yr ydym wedi clywed faint o bobl sy’n gweithio i grwpiau gwirfoddol. Bûm yn aelod o grwp datblygu cymunedol ers amser maith. O fewn y grwpiau hyn ceir llawer iawn o fenter, arloesi ac, uwchlaw popeth, annibyniaeth—nid y wladwriaeth sy’n eu rheoli. Anogaf gefnogaeth i batrwm cyllido sy’n ymestyn dros dair blynedd ond, ar yr un pryd, rhaid inni anelu at ymestyn hynny. Mae yna dargedau yn y Compact. Mae’n hanfodol eu bod yn cael eu cyflawni ac yr wyf yn siwr yr hoffai pawb weld parhad yn y drefn gyllido tu hwnt i dair blynedd, fel y byddwn i.

Fodd bynnag, mae un peth wedi ei esgeuluso. Ceir bwriadau rhagorol yn y paragraffau cychwynnol, a chydnabyddiaeth gan y Llywodraeth. Clywsom sôn am gyfraniad pobl yn lleol yn eu broydd. Mae’r elfen datblygu cymunedol o fewn ymdrechion gwirfoddol yn ddatblygu gwirioneddol gynaliadwy sy’n dod o du’r bobl. Fe’i hanelir at y rheini sy’n teimlo eu bod wedi eu cau allan o gymdeithas a dylid bod wedi pwysleisio hynny’n gryfach yn y cytundeb.

Mae’r cytundeb yn cynnwys dulliau a all ehangu’r weledigaeth a’r potensial ar gyfer newid cymdeithasol gan gynnwys ymgynghori, eiriolaeth a pherthnasau gyda grwpiau lleol. Mae’n galluogi pobl i ymgodymu â’r problemau a wynebant yn eu cymunedau a’i nod yw eu grymuso i newid a datblygu eu sgiliau, gwybodaeth a phrofiad. Mae’n ceisio herio’r hyn sy’n achosi diffyg mantais a thlodi a chynnig cyfleoedd newydd i’r rheini sydd heb ddewis, grym ac adnoddau. Wrth inni gamu i’r cyfnod nawdd o Ewrop a mwy o nawdd loteri, dylem ddefnyddio datblygu cymunedol gwirfoddol i rymuso cymunedau lleol, gan eu galluogi felly i ddemocrateiddio’r broses bwysig o wario’r arian o Ewrop.

Yr wyf yn falch bod yr adroddiad yn cydnabod anfantais arbennig yng nghefn gwlad, ac fe’m calonogir fod gan un o’n byrddau loteri ddimensiwn gwledig. Drwy’r Compact hwn, anogaf yn gryf fod ein byrddau loteri i gyd i gynnwys dimensiwn gwledig fel y bydd yr ardaloedd gwledig yn derbyn y nawdd y maent yn ei haeddu, fel yr awgrymir mewn llawer o achosion. Yr wyf yn cymeradwyo’r ddogfen, ond ni cheir ynddi ddarpariaeth i rymuso pobl drwy ddatblygu Compacts gwirioneddol gyda’r sector datblygu cymunedol.

Gwnaed llawer o sylwadau pwysig a buddiol y prynhawn yma, wrth inni ddechrau ar berthynas newydd bwysig. Mae gennyf rai geiriau o bwyll. Hoffwn godi pwynt Brian ynglyn â maint y mudiadau gwirfoddol, gan fod rhai ohonynt i bob diben erbyn hyn yn fusnesau mawr. Wrth inni ddod yn bartneriaid yn y Compact hwn, cyfrifoldeb y Cynulliad yw gwneud yn siwr y gall y mudiadau llai gyfranogi’n llawn. Hefyd, ni ddylid tybio mai’r cynllun hwn yw’r unig ffordd inni weithio gyda’r sector gwirfoddol. Ategaf eiriau Jane Davidson am ein cyfrifoldeb unigol dros hynny. Mae’n bwysig ein bod yn canfod ffyrdd i siarad â mudiadau gwirfoddol, drwy’r Pwyllgorau a llwybrau eraill.

Mae gennyf innau hefyd gwestiynau y gellir rhoi sylw iddynt, gobeithio. Sut bydd y Cynulliad yn monitro hynt y cynllun hwn? Gwn y byddwn yn penodi pobl i fod yn rhan o’r bartneriaeth. Mae’n bwysig bod gennym beirianwaith drwy’r Cynulliad neu’r Pwyllgorau i fonitro hynt ac effeithiolrwydd y cynllun ac i sicrhau ei fod yn cyflwyno’r hyn sy’n ofynnol.

Mae fy ail gwestiwn yn ymwneud â’r ddogfen a elwir yn ‘Fframwaith i Gynllun Sector Gwirfoddol y Cynulliad Cenedlaethol’. Dylai fod yn sail ar gyfer trafod a chytuno, ond ymddengys yn fanwl a chyfarwyddol mewn mannau. Sut bydd y trafodaethau’n mynd rhagddynt, a sut medrwn ni fod yn siwr ein bod â rhan ynddynt yn y tymor hir?

Nid oeddwn yn sylweddoli mai hon yw’r ddadl olaf yn nhymor cyntaf y Cynulliad. Yr wyf yn falch ein bod yn trafod y sector gwirfoddol. Ni allaf ddychmygu bod yna unrhyw un yn y Siambr hon nad oes â chysylltiad â’r sector gwirfoddol—cywirwch fi os wyf yn anghywir. Mae cynifer ohonom wedi chwarae rôl ynddo yn ffurfiol ac anffurfiol dros y blynyddoedd. Gwnaed pwyntiau pwysig yn y ddadl adeiladol hon.

Rhaid inni ystyried sut y rhoddir y Compact ar waith. Rhaid inni sicrhau bod y cynllun statudol newydd hwn i’r sector gwirfoddol, yr unig un o’i fath fel y dywedodd Jane Davidson—nid oes ganddynt unrhyw beth tebyg yn yr Alban—yn cael ei roi ar waith. Rhaid inni ystyried y mater a godwyd gan Helen ac eraill am grwpiau cymuned lleol, yn enwedig y rheini sy’n cynrychioli’r bobl sy’n cael eu hallgáu fwyaf yng Nghymru, nad oes ganddynt lais cryf. Rhaid inni ystyried cyfrifoldebau’r sector gwirfoddol, fel cynrychioli grwpiau lleol a lleiafrifol. Mae’r cyswllt cryf rhwng cydraddoldeb cyfle a mynd i’r afael â chynhwyso cymdeithasol yn glir. Mae hynny ar ein rhaglen ar gyfer trafodaethau gyda’r sector gwirfoddol, ynghyd â chyllido, sydd hefyd yn holl bwysig.

Dechreuaf drwy edrych ar seilwaith y sector gwirfoddol. Mae yna lawer o fudiadau ymbarél a gwirfoddol yng Nghymru ar lefel leol, ranbarthol a chenedlaethol. Mae gennym seilwaith cryf.

Ar lefel leol, mae cynghorau gwasanaethau gwirfoddol yn bod yn ardal pob awdurdod unedol, a gyllidir gan y Cynulliad drwy Gyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru. Yr ydym yn eu hannog i gyfrannu at Bwyllgorau Rhanbarthol y Cynulliad. Mae yna hefyd asiantaethau, cymdeithasau ac ymddiriedolaethau datblygu cymunedol, sy’n cefnogi a datblygu cymunedau lleol.

Ar y lefel genedlaethol, mae llawer o rwydweithiau a sefydliadau yn cynrychioli nifer o’r 21 categori a restrwyd fel mudiadau gwirfoddol a chymuned. Mae’r sefydliadau hyn yn delio â thai, iechyd a gofal cymdeithasol. Yr ydym eisoes wedi trafod Plant yng Nghymru, a roddodd anerchiad gerbron y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol.

Mae yna rwydweithiau sy’n delio â datblygu cymdeithasol, yr economi cymdeithasol, y sector gwirfoddol du, a mudiadau menywod. Mae nifer o rwydweithiau a mudiadau cenedlaethol yn cynrychioli anghenion y sector gwirfoddol. Mae sicrhau bod gan grwpiau lleol lais cryf yn hanfodol. Mae angen inni ystyried sut y gall y sector gwirfoddol ein helpu yn ein tasg. Maent ar flaen y gad yn mynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol, fel y maent yn ymwneud â strategaethau gwrth-dlodi. Defnyddiwyd enghreifftiau o’u gwaith gennym yn ein dadleuon ar dlodi, allgáu cymdeithasol, gofal plant a’r bartneriaeth wledig. Rhaid inni sicrhau bod ein holl ddadleuon yn cydnabod rôl y sector gwirfoddol ar draws pob agenda polisi.

Bore yfory, bydd y Pwyllgor Cyfle Cyfartal yn cwrdd am y tro cyntaf. Mae’r sector gwirfoddol a mudiadau cymuned yn chwarae rôl holl bwysig o ran hybu cyfle cyfartal. Byddwn yn adlewyrchu hynny yn ein trafodaethau yn y Pwyllgor hwnnw.

Mae ganddo rôl hanfodol i adlewyrchu amrywiaeth Cymru a dod â llais cryf, drwy gymunedau du a lleiafrifoedd ethnig, pobl anabl, mudiadau menywod a phobl ddifreintiedig Cymru, i’r Cynulliad.

Rhaid inni gydnabod natur arloesol a hyblygrwydd y sector gwirfoddol. Bu mor rymus yng Nghymru yn mynd i’r afael nid yn unig â phroblemau cymdeithasol ac economaidd ond â chamwahaniaethu, annhegwch ac anghydraddoldeb. Mae yna enghreifftiau gwych o gyrff hunan-gymorth fel undebau credyd a chyfranogiad tenantiaid, yn ogystal â’r grwpiau a’r mudiadau cymuned y cyfeiriodd Geraint ac eraill atynt.

Fel cydlynydd cyntaf Cymorth i Fenywod yng Nghymru, yr wyf yn falch o ddweud imi fod â rhan yn y gwaith o sefydlu Lloches gyntaf Cymorth i Fenywod yng Nghymru 25 mlynedd yn ôl. Bellach, mae gennym rwydwaith ym mhob cymuned. Ddydd Gwener diwethaf, cynhaliwyd achlysur enfawr ‘Gwrando ar Fenywod’, y daeth Margaret Jay iddo. Yr oedd dros 150 o fenywod yn bresennol i drafod y materion dan sylw. Cawsom lais cryf o Cymorth i Fenywod yng Nghymru. Rhaid inni ystyried y pwyntiau a godwyd gan Pauline, yn cyfeirio at bolisi ym maes tai a llywodraeth leol.

Mae cyllid yn ystyriaeth holl bwysig i’r sector. Hoffwn sicrhau pobl, yn enwedig aelodau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, fod yna bryder wrth inni drafod llinellau eithriadol gymhleth y sector gwirfoddol yn y gyllideb. Fodd bynnag, mae fy swyddogion wedi fy sicrhau y cawn esboniad llawn o gyllid y sector gwirfoddol. Yr ydym wedi dechrau camu tuag at gyllido dros dair blynedd. Cytunaf gyda Mick fod angen cyllido dros fwy na thair blynedd os yw’n bosibl. Mae hynny’n wir hefyd am y nawdd a geir gan sefydliadau eraill, nid dim ond y Cynulliad.

Mae yna rai cynlluniau sy’n ymledu dros gyfnod o dair blynedd, er enghraifft, dyrannwyd £800,000 i gynlluniau gwirfoddolwyr y mileniwm. Fe welwch lawer am yr arian hwnnw yn llinell y gyllideb. Eglurwyd hynny inni fore heddiw. Hoffwn sicrhau’r sector gwirfoddol ein bod o ddifrif am eu cefnogi drwy gyllido, nid yn unig ar lefel genedlaethol neu lefel Cymru-gyfan, ond ar lefel leol. Byddwn yn sicrhau eu bod yn cael penderfyniadau cyllido ar amser ac nad oes rhaid iddynt ddioddef yr ansicrwydd sydd, mi wn ar ôl gweithio cyhyd yn y sector gwirfoddol, yn tanseilio sicrwydd gwirfoddolwyr a mudiadau gwirfoddol.

Mae Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru, sydd wedi ei ganmol yma heddiw, yn chwarae rôl allweddol fel aelod o’r tasglu Ewropeaidd. Mae hynny’n cyfeirio’n ôl at y pwynt a wnaed gan Mick ac eraill.

Ymddiheuraf os wyf yn siarad cyn pryd, ond codais bwynt am gyngor polisi eilaidd i gyrff y loteri a thybed a allech—

Yr wyf yn dod at hynny. Yr wyf am gydnabod rôl y sector gwirfoddol o ran datblygu strategaeth Ewropeaidd. Yr oedd y Cyngor Gweithredu â rhan yn y tasglu Ewropeaidd a fu’n datblygu’r strategaeth datblygu economaidd genedlaethol sy’n destun ymgynghori ar hyn o bryd. Mae mudiadau gwirfoddol trwyddynt draw, gan gynnwys y rheini sydd â buddiannau cymdeithasol, economaidd, hyfforddi ac addysgol, wedi dylanwadu ar sut y datblygwyd y ddogfen rhaglen sengl. Mae’n hanfodol bod y sector gwirfoddol yn chwarae rôl bwysig yn y partneriaethau a fydd yn cynllunio a chyflwyno amcanion y strategaeth a’r rhaglenni.

Mae Val Feld, fel cadeirydd y Pwyllgor ar Gydraddoldeb Cyfle, wedi gwneud y pwynt fod rhaid inni atgyfnerthu a datblygu gweithredu cymunedol a’r economi cymdeithasol i fynd i’r afael â’n GDP isel y pen. Mae hynny’n golygu galluogi pobl i gymryd rhan, delio â segurdod economaidd drwy ganiatáu i bobl gryfhau eu gweithgarwch cymdeithasol i ddychwelyd i’r farchnad lafur a chymryd rhan ynddi.

Mae’r sector gwirfoddol wedi dylanwadu ar bolisi mewn llawer ffordd arall, nid dim ond o safbwynt Ewrop. Mae Cynghrair Cynhalwyr Cymru, y mae a wnelo David Melding ag ef, wedi helpu i ddylanwadu ar y strategaeth i gynhalwyr y byddwn yn ei thrafod yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Cydnabyddaf bwynt David am ymgynghori ym maes iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol. Mae gan y sector gwirfoddol rôl o bwys mewn grwpiau iechyd lleol. Rhaid inni eu cefnogi yn hynny a monitro’n ofalus sut y caiff eu llais ei glywed.

Dylem hefyd dynnu sylw at y ffaith fod gennym gompactau a threfniadau gyda’r awdurdodau lleol, a rhaid inni sicrhau eu bod yn cael eu cyflawni. Dogfen a luniwyd gan y sector gwirfoddol a llywodraeth leol yw ‘Cyflawni Amcanion Cyffredin: Gweithio i’r Un Agenda’. Rhaid inni sicrhau y rhoddir partneriaeth ar waith ar bob lefel, hynny yw, nad dim ond geiriau cynnes mohoni, ond y caiff ei gwireddu. Gwyr llawer ohonoch bod y sector gwirfoddol yn agor canolfan yn Nhy’r Baltig, ar draws y ffordd yn Sgwâr Mount Stuart. Bydd yn ddolen gyswllt bwysig rhwng y Cynulliad a’r sector gwirfoddol, yn darparu gwasanaeth gwybodaeth i’r sector ar waith y Cynulliad ac yn rhoi gwybodaeth a chefnogaeth inni drwy’r deunydd crynhoi a grybwyllwyd eisoes.

O ran cyfarwyddiadau loteri, nid yw dosbarthwyr y cronfeydd loteri eto wedi rhestru’r ceisiadau neu’r meysydd na allant eu cyllido drwy eu cynlluniau eu hunain. Mae chwe chynllun yn bod ar hyn o bryd. Gynt, fi oedd yr aelod dros Gymru ar y gronfa cyfleoedd newydd. Hoffwn sicrhau Mick bod y rôl a grybwyllais wedi bod yn rhan o benderfyniadau gwario’r gronfa cyfleoedd newydd. Dylai ddylanwadu ar yr holl ddosbarthwyr loteri. Mae gan Tom Middlehurst rôl arweiniol yn y cysylltiadau gyda dosbarthwyr y loteri. Fodd bynnag, dylai pob pwyllgor polisi wneud y cyswllt hwnnw. Gallem symud i gyfeiriad cael cynlluniau i Gymru’n unig drwy gyfarwyddiadau polisi gyda bwrdd y loteri. Gallai hynny godi yn y dyfodol ac mae angen inni ystyried hynny.

Mae angen inni edrych ar sut y gallwn sicrhau bod y sector gwirfoddol yn dylanwadu ar ein polisïau. Yr wyf wedi annog pob pwyllgor i wahodd mudiadau perthnasol i’w briffio ar eu rôl a’u cyfraniad. Yr ydym wedi gwneud hynny yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Fel y soniodd Kirsty, daeth y Rhwydwaith Iechyd a Gofal Cymdeithasol i siarad â ni, a heddiw rhoddodd Plant yng Nghymru dystiolaeth am y comisiynydd plant. Mae angen inni ofyn i bob cadeirydd pwyllgor a ydynt wedi cynnwys y sector gwirfoddol. Mae yna rwydweithiau a mudiadau yn cynrychioli pob maes polisi y mae’r Cynulliad yn gyfrifol amdano. Mae’n bwysig eu bod yn ymweld yn gynnar yn y rhaglenni gwaith fel y gallant eich briffio, nid unwaith ond yn rheolaidd, a helpu i ddatblygu a chyflwyno polisïau. Byddaf yn ysgrifennu at bob cadeirydd pwyllgor i weld sut y maent yn ymgorffori barn a safbwyntiau’r sector gwirfoddol wrth lunio polisi yn ogystal ag yn eu rôl archwilio ac ymholi.

I gloi, mae’r pwynt a wnaed gan Mick am ddatblygu cymunedol yn bwysig. Mae gwaith yn cael ei wneud ar hyn. Cyfeiriodd Alun Michael at ddogfennau polisi a osodwyd yn y Llyfrgell sy’n rhan o broses y Compact. Yr oedd y sector gwirfoddol yn rhan o grwp a fu’n gweithio ar ddatblygu cymunedol. Gwnaed y gwaith gan swyddogion a bydd hynny’n dod yn rhan o linyn polisi’r Compacts cyn bo hir. Cytunaf hefyd, fel y gwna eraill yn y Siambr hon yr wyf yn siwr, fod cyfranogiad cymunedol yn un o themâu cryf y Cynulliad. Mae datblygu cymunedol yn hanfodol i enaid y sector gwirfoddol yng Nghymru. Yr wyf yn falch ichi godi’r mater hwn ac y bydd yn rhan o’r Compact.

Gofynnaf ichi gefnogi’r cynnig hwn. Yr ydym yn rhannu ysbryd gwelliant Kirsty. Mater yw o gadw’n haddewidion. Ni allwn ymryddhau o’n haddewid i’r sector gwirfoddol. Sut y byddwn ni’n gweithio gyda’r sector gwirfoddol yw’r cwestiwn.

Mewn derbyniad diweddar gan y Cyngor Gweithredu lle’r oeddech chi wrth y llyw, a wnaeth y sector gwirfoddol ofyn am sefydlu corff ffurfiol? A ofynnwyd ganddynt i chi ac Andrew gynnwys hynny yn y cynnig hwn heddiw, neu a wyf yn camgymryd?

Mater o eiriad yw. Mae’n bosibl poeni ein pennau am eiriad penderfyniadau. Y bwriad, fel a ddeallais i, oedd y dylem fwrw iddi i drafod gyda’r sector gwirfoddol, mewn ffordd drawsbleidiol a chynhwysol, sut y mae rhoi cynllun y sector gwirfoddol ar waith mewn statud. Rhaid inni gwrdd â hwy i weld sut mae symud hyn ymlaen. Nid oes angen bod yn gyfarwyddol ond cydnabyddaf y gofyniad cryf o du’r sector gwirfoddol ar inni fwrw iddi ar fyrder. Dyna pam yr ydym yma heddiw, pam y mae’r penderfyniad hwn ger ein bron a’n bod yn pennu amserlen. Byddwn yn cwrdd eto ym mis Medi neu Hydref, yn ymgynghori, ac yn rhoi’r cynllun ar waith o fis Ionawr ymlaen. Yr hyn sydd dan sylw yw sut yr ydym i weithio mewn partneriaeth â’r sector gwirfoddol. Nid ydym yn anghytuno yn ein bwriadau, Kirsty. Gobeithiaf eich bod yn derbyn bod y penderfyniad wedi ei fwriadu i’n tywys yn ein blaenau ac i ymateb i’r her a roddwyd inni yn y derbyniad yna gan y sector gwirfoddol.

Mae hon yn ffordd gyffrous ymlaen. Da o beth yw gorffen ar y nodyn hwn. Yr ydym yn croesawu’r ffaith bod i’r sector gwirfoddol rôl gref a grymus i’n cefnogi yn ein gwaith, i adfywio Cymru a sicrhau bod gennym lais sy’n cynrychioli pobl sydd wedi eu cau allan, nad ydynt wedi cael clust mewn Llywodraeth o’r blaen. Yr ydym yn symud hyn yn ei flaen yn y penderfyniad hwn ac yn edrych ymlaen at weithio gyda’r sector gwirfoddol.