Diolchaf i’r Pwyllgor Busnes am ganiatáu’r cyfle cynnar hwn i drafod y mater holl bwysig hwn ar ddechrau’r tymor newydd. Clywais fod Ceidwadwr blaenllaw yn credu y byddai’r weinyddiaeth efallai’n gohirio’r ddadl heddiw yng ngoleuni ei gynnig brys ar amaethyddiaeth. Methasoch â gweld y pwynt, Nick, oherwydd mae datblygu cynaliadwy yn ymwneud ag amaethyddiaeth, yr amgylchedd, diwydiant, iechyd cynhwysiant cymdeithasol ac adfywio cymunedau—boed ein cymuned yn y wlad neu yn y dref.

Pan siaredais â’r Trefnydd a’r Prif Ysgrifennydd, ni awgrymais ohirio’r ddadl. Credais y gallai gael ei gohirio fel y gallem dreulio mwy o amser er mwyn rhoi sylw dyladwy iddi. Yr wyf yn sylweddoli pwysigrwydd y ddadl ac yr wyf yn sicr bod yr Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn cytuno â mi.

Mae Adran 121 o Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998 yn mynnu ein bod yn gwneud cynllun i nodi sut y bwriadwn hybu datblygu cynaliadwy wrth gyflawni ein swyddogaethau. Rhaid inni ymgynghori cyn gwneud y cynllun, ei gadw dan sylw a chyhoeddi adroddiad blynyddol ar ei gynnydd.

Yr ydym ar ddechrau’r broses honno yn y Cynulliad hwn. Cafwyd mewnbwn gan bobl eraill cyn inni ddechrau’r broses hon. Dylem oll gydnabod mor hanfodol fu’r mewnbwn hwnnw; ein bod wedi gallu dod cyn belled â hyn ar sail gredadwy a pha mor bwysig fydd y ddadl.

Mae gennym gyfle i osod Cymru ar wahân ar lwyfan y byd—i’n cyflwyno’n hunain fel trefn llywodraeth ddemocrataidd fodern sydd yn gwrando ar yr hyn sydd yn bwysig ym meddwl pobl Cymru. Yn y gorffennol, mesurwyd llwyddiant bob amser yn ôl twf economaidd gan roi ond ychydig o sylw i ansawdd bywyd. Mae pobl am gael swyddi da o hyd, fel y dylent. Ein gwaith ni yn y Cynulliad hwn yw eu helpu i gyrraedd y nod honno oherwydd mae gennym ddyletswydd o ran datblygu economaidd.

Fodd bynnag, maent hefyd am deimlo’n ddiogel ar y strydoedd; am gael dewis da o weithgareddau diwylliannol; am fwynhau cefn gwlad cyfoethog ac amrywiol ac am fyw mewn cymunedau cryf. Mae’r rhain i gyd yn draddodiadau Cymreig cadarn sydd yn gyfarwydd i ni. Nid oes rheswm pam na ddylem gyflawni pob un ohonynt heb geisio un peth ar draul rhywbeth arall. Credaf fod hyn yn gydbwysedd y gall y Cynulliad ei gyflawni.

Rhaid i bobl fod yn ganolbwynt i’n penderfyniadau ac, yn achos datblygu cynaliadwy, rhaid inni fod yn atebol am gynnydd, canlyniadau ac ansawdd bywyd. Po fwyaf y byddwn yn cynnwys cynaliadwyedd yn ein rhaglenni, lleiaf fydd y gost. Fe allai fod yn ddewis gwario-er-mwyn-arbed.

Mae’r cynnig hwn yn gofyn am ardystio set o egwyddorion a ddylai, ym marn y Cabinet, ei arwain yn ei baratoadau i weithredu’r cynllun. Bwriadwn ymgynghori yn yr hydref a gwahoddwn y Cynulliad i weithredu’r cynllun yn hanner cyntaf y flwyddyn nesaf. Yr agwedd bwysicaf ar y rhan hon o’r broses yw ei natur agored. Ni all y Cynulliad hybu a chyflawni datblygu cynaliadwy ar ei ben ei hun. Mae’n fater rhy fawr o lawer. Yr ydym yn dibynnu ar eraill i’w droi’n ffaith.

Dylai’r broses fod mor agored ag y bo modd fel y bydd gan y rhan fwyaf o bobl Cymru berchnogaeth arni. Felly, rhaid i’r ymgynghori fod yn eang, yn rhagweithiol ac yn ddilys. Nid oes diben dweud wrth bobl yr hyn y credwn fod arnynt ei angen: rhaid inni ddarganfod yr hyn y mae arnynt ei angen. Yr wyf am weld cyfarfodydd o gwmpas Cymru gyda rôl o bosibl i’r Pwyllgorau Rhanbarthol. Mae adborth o’r Pwyllgorau Rhanbarthol wedi dangos bod pobl yn ymddiddori mewn datblygu cynaliadwy ac, os oes modd, eu bod am ei drafod ar lefel leol.

Y peth pwysicaf i Aelodau’r Cynulliad yw y dylem oll allu cyfrannu’n uniongyrchol at lunio’r cynllun. Fe geir doniau yn y Siambr hon ac ni fanteisir ar y rheini os na chaiff gyfrannu’n uniongyrchol. Yn hyn o beth, fe allai’r strwythur Pwyllgorau arferol gyfyngu ar y dalent honno, gan nodi bod datblygu cynaliadwy yn perthyn i un adran ac nid i unrhyw un arall. Fe ddywedais ar y dechrau y dylai datblygu cynaliadwy fod wrth wraidd popeth a wnawn yn yr adeilad hwn a thrwy Gymru. Fodd bynnag, rhaid iddo fod yn y brif ffrwd.

Dylai’r holl Bwyllgorau ei ddefnyddio fel arf wrth wneud penderfyniadau. Yn y pen draw. byddwn yn elwa yn yr holl feysydd sydd o bwys i ni.

Bydd lle sicr i ddatblygu cynaliadwy ar agendâu yr holl gyfarfodydd â’r partner-sectorau. Gallai hyn fod yn gyfle i symud ymlaen mewn modd dynamig newydd. O ddiwedd Medi ymlaen, bydd adran datblygu cynaliadwy ar wefan y Cynulliad. Gofynnais i’r staff ystyried fforwm trafod i’r Aelodau—rhyw fath o Bwyllgor rhithwir ar gyfer cwestiynau a sylwadau—i sicrhau bod mynediad ar gael ar unwaith. Felly, pan ddaw rhywun atoch â syniad gallwch ei roi i mewn ar unwaith.

Mae pedair prif golofn i strategaeth y DU: cyfleoedd gwell i bawb; diogelu’r amgylchedd yn effeithiol; defnydd doeth ar adnoddau naturiol; a chynnal twf economaidd sefydlog, uchel. Yng Nghymru gallwn ragori ar hynny a rhoi’r holl nodau hynny gyda’i gilydd mewn un cynllun.

Rhaid inni roi arweiniad wrth hybu datblygu cynaliadwy. Mae ein hygrededd wrth roi’r arweiniad hwnnw yn dibynnu ar ein gallu i wella ein gofal am wyrddni ein stad ein hunain. Yr wyf wedi ei chael ar ddeall ei fod yn dda iawn ond yr wyf yn sicr y bydd gan y Pwyllgor Archwilio rywbeth arall i’w ddweud ar hynny ar ôl imi eu dechrau ar y gwaith. Byddwn yn sicrhau bod stad y Cynulliad, gan gynnwys adeilad Richard Rogers, lle bynnag y bo modd yn enghraifft o ymarfer da o ran defnydd ynni, effeithlonrwydd a chynaliadwyedd. Dylem hefyd fanteisio ar bob cyfle i weithio gydag eraill ym mhob sector ar draws Cymru a bod yn agored i’r hyn sydd ganddynt i’w ddweud wrthym. Os gwnawn hynny, gallwn sicrhau ein bod yn cyrchu nod cyffredin mewn modd cyson.

Mae hybu datblygu cynaliadwy, fel datganoli, yn broses barhaus ac nid yn un weithred. Er mwyn ei gyflawni, bydd yn rhaid inni ddyfeisio dulliau gweithio newydd a chymryd dewisiadau gwirioneddol ynghylch defnyddio adnoddau. Rhaid i’r cynllun ddynodi nid yn unig y sialensau mawr ond hefyd unrhyw gamau y gellir eu cymryd yn gyflym neu’n rhwydd er mwyn elwa ar unwaith. Yr oedd nifer dda yn y gynhadledd yn Chwefror a chreodd lu o syniadau ynghylch yr hyn y gallai’r cynllun ei gynnwys. Mae’r Cabinet yn ymroddedig i ddatblygu cynaliadwy a byddwn yn sicrhau ei fod wedi ei gysylltu â’n holl gynlluniau eraill: ar gyfer datblygu economaidd, trafnidiaeth, amaethyddiaeth; tai a gwastraff. Fel hyn gallwn ddarparu llywodraeth gydgysylltiedig.

Bydd datblygu cynaliadwy mewn cysylltiad â chynhwysiant cymdeithasol yn rhedeg drwy’r cynllun strategol yr ydym wedi ymrwymo i’w gyhoeddi yn y gwanwyn. Bydd hyn yn sicrhau y ceir dilyniant ac nid geiriau’n unig. Gobeithiaf fod yr Aelodau’n fodlon â’r egwyddorion hyn ac y bydd y cynlluniau a amlinellais yn rhoi sylfaen gadarn i roi cychwyn ar bethau. Byddaf yn croesawu’ch sylwadau ar ffurf a chynnwys y cynllun ei hun. Er nad wyf am ragweld yr hyn y byddwch yn ei ddweud wrthyf, fe allai fod yn ddefnyddiol pe bawn yn nodi syniadau cychwynnol y Cabinet. Gallwch ddweud wrthyf mai lol yw’r cwbl ac y dylem ailddechrau, ac mae hynny hefyd yn gwbl ddilys.

Dylai’r cynllun fod yn fanwl ac yn benodol gan ganolbwyntio ar ddweud yr hyn y dylem ei wneud. Gallai gynnwys datganiad o ymrwymiad i a diffiniad o ddatblygu cynaliadwy; eglurhad ar hynny o ran yr hyn yr ydym yn ceisio ei gyflawni yn ein gwahanol feysydd gwaith; sut y gallwn hybu cynaliadwyedd drwy weithio gydag eraill, yn enwedig ein partneriaid mewn llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol; sut y byddwn yn hybu cynaliadwyedd drwy gamau polisi penodol; sut y bydd y Cynulliad yn rhoi esiampl i eraill; sut y bydd yn mesur cynnydd; a sut y gallwn fonitro a gwerthuso gweithredoedd. Rhaid i dargedau fod yn benodol, yn fesuradwy, yn weithred-ganolog, yn ymarferol ac yn amser-gyfyngedig a rhaid nodi’n glir pwy sydd yn gyfrifol am eu cyrchu.

Mae gennych arbenigaeth eang ac amrywiol ar faterion sydd yn ymwneud â datblygu cynaliadwy ac yr wyf yn gobeithio clywed rhai cyfraniadau grymus cyn diwedd y cyfarfod hwn. Fe gawn ddadl fywiog oherwydd bu llawer o ddiddordeb yn y mater hwn. A barnu yn ôl f’ymgyrchu fy hun acw yng ngorllewin Sir Gaerfyrddin a de Sir Benfro, fe wn fod gan bobl ddiddordeb yn y cynllun ac ymrwymiad iddo. Ni ddaw newid dros nos ond rhaid inni wneud gwahaniaeth gweladwy os yw datblygu cynaliadwy i olygu rhywbeth i bobl Cymru. Mae’r ddyletswydd sydd gennym yn unigryw ymhlith Llywodraethau Ewrop. Gallai hynny fod yn wir am y byd i gyd. Mae hynny’n gyffrous iawn. Dylem edrych arno fel ffenestr siop i Gymru a rhywbeth y gallwn ei hybu’n rhyngwladol fel nodwedd neilltuol ar fywyd a gwaith Cymru. Gallwn gyflawni hyn os gweithiwn gyda’n gilydd. Fe’ch gwahoddaf i gefnogi’r cynnig ac edrychaf ymlaen at ddadl fywiog iawn.

Wrth gefnogi’r cynnig hwn a’r gwelliant i greu Pwyllgor Datblygu Cynaliadwy, rhaid i’r Cynulliad gydnabod yr her anferth y mae Adran 121 Deddf Llywodraeth Cymru yn ei chynnig i ni. Mae datblygu cynaliadwy yn ymwneud ag ansawdd ein bywydau, cyfanrwydd ein hamgylchedd a hyfywedd ein cymunedau.

Sialens ydyw i bob Pwyllgor o’r Cynulliad hwn edrych ar bob un o’i bolisïau a’i weithredoedd ac ystyried sut y byddant yn effeithio ar yr amgylchedd ac ar ein bywydau bob dydd. Drwy roi’r rôl arweiniol i Christine Gwyther wrth lunio’r cynllun hwn, fe gydnabuwyd bod rhan fawr i’w chwarae mewn cynaliadwyedd gan y Pwyllgor Amaethyddiaeth a’i oruchwyliaeth dros gefn gwlad. Mae cynlluniau amaethyddol-amgylcheddol fel Tir Gofal sydd, o fewn ei gyllid cyfyngedig, yn hybu amrywiaeth, gwarchod a gwella safleoedd o ddiddordeb gwyddonol arbennig a hybu bwyd o ansawdd uchel yn gonglfeini yn hyn o beth, ymysg llawer o ffactorau eraill.

Mae rôl allweddol hefyd i Bwyllgor yr Amgylchedd a’i gyfrifoldebau. Hanfodol yw cael polisi trafnidiaeth integreiddiedig sydd yn cwmpasu buddsoddi mewn rheilffyrdd a bysiau gan arwain at gwtogi’r defnydd o danwyddau ffosil a gostyngiad yn y carbon deuocsid a ollyngir. Mae tai o ansawdd da, polisïau cynllunio cynaliadwy ac amddiffyniad effeithiol i’r amgylchedd gan gynnwys ansawdd aer gwell, rheoli effeithiol ar wastraff, trin tir a ddifwynwyd a defnyddio adnoddau ynni adnewyddadwy oll yn ffactorau allweddol mewn datblygu cynaliadwy.

Un enghraifft o fater datblygu cynaliadwy lle y mae angen hwyrach i’r Cynulliad ailedrych ar y cyfarwyddyd y mae’n ei roi i gynghorau lleol yw’r cais cynllunio am fferm ieir i 192,000 o adar ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Yn ogystal ag effeithio ar yr amgylchedd lleol, fe allai’r mater hwn effeithio hefyd ar ardal gadwraeth arbennig gerllaw, ar ansawdd bwyd ac ar lawer o faterion cynaliadwyedd eraill. Fodd bynnag, er gwaethaf y gwrthwynebiad gan drigolion lleol gan gynnwys deiseb anferth, mae’n bosibl y bydd y cyngor lleol yn ei gymeradwyo am nad yw’r cyfarwyddyd cynllunio yn rhoi rhyddid iddo wneud fel arall.

Credaf fod Peter yn gwybod nad yw’r cyngor lleol wedi penderfynu ar y cais am ffatri ieir ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Anghywir yw dweud y gallai’r cyngor lleol ei gymeradwyo.

Gobeithiaf na fydd yn ei gymeradwyo ond yr wybodaeth sydd gennyf fi yw y bydd y swyddogion yn argymell ei gymeradwyo. Gobeithiaf y caf fy mhrofi’n anghywir. Mae datblygu cynaliadwy yn effeithio ar y Pwyllgorau Pwnc eraill ac ni ddeëllir hynny yn y papurau sydd o’n blaen. Gan aralleirio polisi’r Llywodraeth ei hun, mae cymunedau cynaliadwy yn gofyn am gynnydd cymdeithasol sydd yn cydnabod anghenion pawb. Cymunedau cytbwys sydd yn helpu eu hunain yw’r rhain, a gefnogir drwy addysg i bawb a chyfoeth ac amrywiaeth diwylliannol a geir drwy wella mynediad at iaith a diwylliant o fewn Cymru amlddiwylliannol.

Mae’r ffactorau hyn yn effeithio’n uniongyrchol ar waith y Pwyllgorau iechyd ac addysg. Yn ogystal â hynny, mae cynaliadwyedd yn effeithio ar y Pwyllgor Datblygu Economaidd a’r cyfarwyddyd a gafodd i greu swyddi ac mae’n ymwneud â’r ffordd y mae twf economaidd yn effeithio ar ein hamgylchedd. Nid yw’n golygu ei fod yn erbyn twf.

Mae’n ymwneud â’r defnydd doeth ar adnoddau naturiol gan gynnal twf economaidd a chyflogaeth. Mae twristiaeth werdd yn arbennig o bwysig i rannau helaeth o Gymru os caiff ei hyrwyddo’n iawn. Felly, mae angen cydlynu a monitro gwaith yr holl bwyllgorau hyn. Nid yw’n waith y gellir ei wneud yn effeithiol gan un Ysgrifennydd Cynulliad sydd eisoes yn ymgodymu â phroblemau anferth yn amaethyddiaeth Cymru.

Mae anghysondeb enfawr yn y Rheolau Sefydlog yn eu drafft presennol. Mae Adran 120 Deddf Llywodraeth Cymru yn rhoi dyletswydd ar y Cynulliad i roi ystyriaeth i gyfle cyfartal yn ei raglenni a’i weithredoedd. O ganlyniad uniongyrchol i hynny, mae gennym Bwyllgor Cyfle Cyfartal sydd drwy ei waith yn tynnu sylw at bwysigrwydd y polisïau hynny i’r Cynulliad ac i gynhwysiant cymdeithasol, sydd yn fater trawsbynciol pwysig arall.

Ai datblygu cynaliadwy yw’r perthynas tlawd? A ydyw mor ddibwys i’r Cynulliad fel ein bod yn credu y gallwn ei weithredu heb yr angen am bwyllgor trawsbynciol? Nid ydym yn credu y gallwn hyrwyddo cyfle cyfartal mewn modd arall. Mae rhesymau da pam y mae gennym Bwyllgor Cyfle Cyfartal. Mae’r rhesymau hynny yr un mor gymwys i ddatblygu cynaliadwy. Mae’r ddogfen sydd o’n blaen, o’r enw ‘Datganiad o Egwyddorion’, yn un ddiafael ac nid yw’n rhoi unrhyw le i hyderu y bydd y cynllun a ddaw o’n blaen yn y pen draw yn un effeithiol a hollgynhwysol. Fodd bynnag, mae’n datgan rhai egwyddorion pwysig o ran proses, sef y dylid cynnal y gwaith o wneud a gweithredu’r cynllun mewn modd mor agored â phosibl, y dylai’r ymgynghori fod yn eang, yn ddilys ac yn rhagweithiol, y dylai Aelodau’r Cynulliad gael cyfle i gymryd rhan, y dylai datblygu cynaliadwy ddod yn rhan ganolog o waith y Cynulliad ac y dylai’r Cynulliad fanteisio ar bob cyfle i weithio gydag eraill wrth hyrwyddo datblygu cynaliadwy ac y dylai fod yn agored bob amser i fewnbwn o’r tu allan.

Mae’r rhain yn ddadleuon cryf dros gael pwyllgor trawsbynciol. Ni ellir cyflawni’r egwyddorion hynny’n rhwydd pan lunnir y cynllun hwnnw gan grŵp o weision sifil o dan arweiniad Ysgrifennydd Cynulliad. Ni ellir integreiddio gwaith y Pwyllgor Pwnc yn effeithiol yn y broses drwy strwythur o’r fath. Nid yw’r syniad o gael cefnogwyr ar bob Pwyllgor, a godwyd gan y Prif Ysgrifennydd yn y gorffennol, yn ddim ond pwyllgor datblygu cynaliadwy o dan enw arall ond heb y cyfranoldeb, y dilysrwydd, y tryloywder a’r atebolrwydd sydd gan bwyllgor ffurfiol. Creu pwyllgor datblygu cynaliadwy ffurfiol yw’r ffordd orau i sicrhau gweithredu agored, ymgynghori dilys, cyfraniad Aelodau’r Cynulliad a gwaith gydag eraill y tu allan i’r Cynulliad. Bydd yn sicrhau cynllun effeithiol hollgynhwysol a fydd yn mynd at wraidd bywyd Cymru. Heb y Pwyllgor hwn, mae perygl i’r ymrwymiad i gynaliadwyedd yn Neddf Llywodraeth Cymru gael ei danseilio a dod yn beth eilradd. Rhaid inni beidio â gadael i hynny ddigwydd mor gynnar ym mywyd y Cynulliad.

I welcome the opportunity to contribute to this important debate. It is regrettable that the time for this debate has been curtailed and I shall have to shorten my comments because of that. I understand the reason for doing so and it was totally appropriate that the Presiding Officer decided to make time for an emergency debate on agriculture. It is important that we have time to return to this subject in a Plenary soon so that we can give detailed attention to the matter.

While talking about agriculture, may I add that we strongly support the press statement that Friends of the Earth released today, calling for the strengthening of the Tir Gofal scheme as a good example of development in action in agriculture. It is an opportunity to invest more money in agriculture now, at a time when it is needed. Certainly, it could be an important part of a food strategy for Wales. It could be an important tool in marketing. The environmental and job creation consequences would be a blessing.

There is no more important subject for the Assembly to discuss. There are two reasons for this. First, the environmental crisis is very real and is going to force fundamental and far-reaching changes in our use of resources and in our way of dealing with waste. It will affect the whole way in which we produce, distribute and consume. There is no doubt about that. The countries and regions that can anticipate this change can take action in plenty of time. Such countries and regions will have an important competitive advantage as well as a clear conscience.

Secondly, there is a general feeling, as Christine Gwyther mentioned, that there is an opportunity for Wales to take the lead in this process. We have not yet taken the lead. In many respects, we are lagging far behind. We have an opportunity to be at the forefront because we have natural advantages and because we start afresh with a clean slate. We are about to begin a process of development with support, we hope, from European structural funds. Considering the importance of the subject and how far-reaching and radical the process of reaching sustainable development is, I am disappointed with the Statement of Principles that we are asked to approve. It is a mixture of the self-evident, the clichéd and the bland. It is an indifferent statement. It is insufficient as a framework or foundation for meeting the requirements of the relevant section of the Government of Wales Act.

I strongly support Peter Black’s amendment. We have also been pressing for exactly that to which he refers. Plaid Cymru cannot support the statement as it stands, but with the amendment that will change. The statement should be redrafted. The arguments given by the First Secretary and others against setting up a committee are completely unfounded. The only real argument is the argument regarding resources in terms of Members and time. The fact that sustainable development is at the back of the queue in terms of horizontal committees shows the lack of priority with which the First Secretary views this matter. I hope that, despite this, he still has an open mind on this matter. There is no danger of pigeonholing, as Christine Gwyther mentioned, in setting up a special committee. A website is a good idea but it does not replace the need for a process and a committee.

There is a linguistic problem in the statement. Perhaps, Mr Presiding Officer, you could draw the translators’ attention to this. Number 4 in the English version of the principles states that ‘sustainable development should become part of the mainstream of the Assembly’s work’. That is too weak. In Welsh it says that ‘it should become a central part of the Assembly’s work’. That is better. What should be there is something like ‘working towards sustainable development will be central to all the Assembly’s work and will permeate policy in all areas of its responsibility’. If that was there it would mean something.

If we are to take this subject seriously and accept that there is nothing more important to the Assembly than working towards sustainable development, then it is necessary to create a powerful mechanism to drive the agenda forward. As Members we have no idea what this mechanism is. We understand that a Policy Unit has been set up by Assembly staff. There is a need to secure sufficient human resources for this unit. Everyone in this room understands that the Assembly’s major problem—apart from the restricted powers and budget—is the lack of human and financial resources for us to do our work properly. How do we deal with this? We have to bring outside expertise to the Policy Unit. There is expertise in the higher education institutions. For example, the unit for assessing environmental impact in Aberystwyth is willing to contribute and there are other institutions that have expertise in this field. There is expertise in the public agencies, in the non-departmental organisations, not least in the business world. In many ways the business world is ahead of politicians in this field.

The Policy Unit needs to be strengthened with a small group of the most outstanding people in the field, and those people are available. What I fear is that the scheme that goes out for consultation in November will be as woolly and spineless as the Statement of Principles that we have today.

We must do this urgently and I hope that it will be done. I am dissatisfied that the task of leading sustainable development has been given to the Secretary for Agriculture and Rural Development. That is not a personal reflection on her but she is already shouldering a large burden of work.

This perpetuates the myth that sustainable development is primarily linked to rural areas and their conservation. Sustainable development is as relevant to the Cynon Valley, Cardiff Bay and Deeside as it is to the Aeron Valley or the Snowdonia National Park. It would be much better for it to have been made the responsibility of the Secretary for Economic Development or the Secretary for the Environment and Local Government. I know that Peter Law is meant to assist and support. These Committees have a much more comprehensive remit than Christine Gwyther’s. It is essential that those Secretaries and those Committees play a crucial role in the work of preparing the scheme and the process that will arise from it.

Sustainable development is a concept that means making economic development consistent with social justice on the one hand and safeguarding the environment on the other. The first two elements are as important as the last one, particularly in Wales at the moment, given that we are on the threshold of a period of development the likes of which has not been seen before. As a result, we should have measures to enable and facilitate the right type of sustainable development to happen as a central part of the scheme. Far too frequently, schemes that are perfect examples of sustainable development are stopped in the planning process because of assumed environmental objections. One thinks of energy schemes such as the important bio-energy scheme in Newbridge on Wye and the hydro-electric scheme in the Dyfi Valley, which are being blocked by the unreasonable requirements of the Environment Agency.

We have a planning framework in Wales that has been in chaos since the days of John Redwood. Our priority should be to create a new, stronger framework that will enable sustainable development to happen as well as preventing unsustainable development. Wales needs a new planning framework urgently. Without it, Wales could lose the historic opportunity during the next few years to use Objective 1 money for the right purposes. It could all be blocked in the planning process.

I hope that time will allow Janet Ryder and Phil Williams to elaborate on these issues. It is essential that the public bodies that are accountable to the Assembly—the Welsh Development Agency, the Countryside Council and the Environment Agency in particular—understand each other on how to facilitate sustainable development. The scheme should give them clear guidance on that. It is essential that the scheme is implemented in association with all the non-departmental public bodies.

The voluntary sector and community activity must play prominent roles in the task of bringing economic, social and environmental objectives together. There is a long list of good practices available, such as the Groundwork Trust and the Bro organisation, which are carrying out important work. Dealing with waste is an excellent example of the potential for this. For a number of reasons, Wales is lagging seriously behind in comparison with England in this field, and England is also lagging behind in comparison with other countries. We have serious problems with existing landfill sites and even greater problems with finding new sites.

The voluntary organisation Cylch—Wales’s community recycling network—is of the opinion that it is possible for 50 per cent of household waste to be recycled by 2005, 75 per cent by 2010 and between 40 and 50 per cent of industrial waste over the same period, thus creating thousands of jobs. This is ambitious and we need to look at those kinds of recommendations carefully. This is a perfect national project for Objective 1 that would be of great benefit in disadvantaged areas in particular. The indigenous community sector could play a key role in this work.

It is possible that such a project would not fit in with the Welsh Development Agency’s emphasis on high tech and information based industries. High tech is relevant to sustainable development but maybe not in this field. Success in this field would bring many blessings, would be a perfect example of sustainable development and would enable Wales to go from the bottom of the league, where we are at the moment, to the top in 10 years.

To close, I would like to make some points about elements of the scheme. It must show how sustainable development will permeate into every area of responsibility. The Secretary for Agriculture and Rural Development, Christine Gwyther, has referred to this. This is a matter for the Cabinet in the first instance, but it is difficult to see how Assembly Members can contribute without a cross-cutting committee. The scheme should set realistic targets and note over what period they should be met. Appropriate indicators are needed to measure success and the United Kingdom Government’s list of 14 indicators is a good starting point. We should adapt that for Wales. Environmental and social indicators, as well as gross domestic product, should also measure the success of the Objective 1 programme. I hope that raising GDP will not be the only purpose of the Objective 1 programme. I hope that action will be taken according to the other indicators.

We need an evaluation procedure to prove the sustainability of major projects. Academics, such as the environmental impact assessment unit at Aberystwyth, can help with this—I understand that they are willing to do so free of charge. Every department of the Government of Wales should have its own procedure for measuring the sustainability of its activity.

Plaid Cymru’s policy is to establish an independent sustainability unit to give an objective analysis of the social and environmental effects of economic development policies. Such an unit is essential in order to have objectivity.

Presiding Officer, I look forward with enthusiasm to seeing a high quality document for the ensuing consultation process. There is scarcely anything more important to which the Assembly could commit itself.

Mae’r Datganiad o Egwyddorion a roddwyd ger ein bron ac y gofynnir inni ei gefnogi y prynhawn yma yn hollol ganmoladwy yn ei ffordd ei hun ac fe fydd, mae’n siŵr, yn ennill cefnogaeth pawb yn y Siambr hon. Fodd bynnag, yr wyf yn sicr nad myfi yw’r unig Aelod a siomwyd yn y ffaith bod y naw egwyddor yn gofynnir inni eu cefnogi braidd yn ddiafael. Synnaf na ddefnyddiwyd hyn yn gyfle i fanylu’n llawer helaethach ar ddatblygu cynaliadwy fel polisi. Mae 14 o ddangosyddion eisoes ar ddefnydd drwy’r Deyrnas Unedig. Soniodd Cynog am y rheini. Byddai o gymorth, yn ystod y ddadl hon, pe gallem gael 14 dangosydd o’n blaen fel y gallem eu cymryd yn fan cychwyn. Os ydym i fod o ddifrif ynghylch datblygu cynaliadwy, ac os ydym i lenwi’r Siambr hon â phobl, rhaid inni fod yn llawer mwy rhagweithiol.

Mae rhan olaf y datganiad yn ein hannog i weithio tuag at gynllun a fydd yn cynnwys cynllun gweithredu eglur, dangosyddion llwyddiant, targedau ac amcanion. Yr wyf yn bryderus ynghylch y defnydd o eiriau. Mae ‘gweithio tuag at’ yn awgrymu oedi o bob math a phob math o bobl yn trafod materion pan allasem fod wedi dechrau’r gwaith heddiw. Os na allwn hyd yn oed ddechrau drwy osod y targedau symlaf yn gyhoeddus, bydd llawer yn cwestiynu pam yr ydym yn trafferthu cael y ddadl hon o gwbl.

Y pryder nesaf sydd gennyf yw’r posibiliad bod y gwaith ar gynllun datblygu cynaliadwy wedi dechrau eisoes. Rhoddwyd gwybod i mi fod aelodau o’r sector gwirfoddol, yn ôl ym Mehefin, wedi cyfarfod â gweision sifil y Swyddfa Gymreig. Aeth llawer o bobl o’r cyfarfod hwnnw dan yr argraff glir bod y gweision sifil yn mynd i ddyfeisio rhyw fath o gynllun. Byddwn yn croesawu unrhyw sylw ar hynny, oherwydd byddai’n destun pryder pe bai’r gweision sifil yn llunio cynlluniau datblygu cynaliadwy cyn i’r Aelodau gael cyfle i gyfrannu.

Er gwybodaeth ichi, bûm i yn y gynhadledd fawr yr oeddech yn cyfeirio ati. Yr oedd mudiadau yno o bob rhan o Gymru a dreuliodd ddiwrnod cyfan yn trafod y diffiniad bras o’r hyn y gall cynaliadwyedd ei olygu’n ymarferol a sut y mae ceisio rhoi rhaglenni pendant yn gefn i hynny. Fy marn i oedd bod cydnabyddiaeth mai tasg fawr iawn yw hon a bod angen llawer o amser ac o drafodaeth yn ei chylch. Ni wn o ble y cawsoch yr wybodaeth ond nid oedd disgwyl y byddai gweision sifil yn ysgrifennu cynllun. Fe’i gwelwyd yn fater i’w drafod gan y Cynulliad ac i’w Bwyllgorau ddatblygu syniadau yn ei gylch.

Croesawaf yr ymyriad hwnnw. Fe ddaeth llawer o bobl o’r cyfarfod hwnnw dan yr argraff bod adroddiad eisoes yn cael ei lunio. Mae’n dda gennyf glywed nad yw hynny’n wir.

Hoffwn weld gweithredu i ategu’r geiriau. Ddoe bûm yn siarad mewn canolfan grefftau yn y Fenni. Maent yn ymgeisio am arwyddion ers misoedd, blynyddoedd hyd yn oed, ond ni allant gael yr help angenrheidiol. Maent yn dysgu pobl sut i arfer crefftau hynafol ac yn gwneud llawer o waith gyda phlant anabl. Mae’r busnes hwn yn gynaliadwy tu hwnt ac nid yw’n derbyn y cymorth angenrheidiol oddi wrth y Cynulliad. Yr wyf yn sylweddoli bod yr Ysgrifennydd dan sylw yn ddyn prysur iawn. Byddaf yn ysgrifennu mwy o lythyrau ato ef nag at bob Ysgrifennydd Cynulliad arall gyda’i gilydd. Fodd bynnag, fe ddylem edrych yn ffafriol ar gefnogi busnesau sydd yn gweithio mewn modd cynaliadwy.

Ni allaf gredu mai fi yw’r unig un a siomwyd yn ffaith nad oes yr un o’r naw egwyddor yn sôn am amaethyddiaeth. Mae’n sicr bod pawb ohonom yn gwybod bod gan gynaliadwyedd gysylltiad agos ag amaethyddiaeth. Nid wyf am ailadrodd y ddadl flaenorol; fe glywn ragor am amaethyddiaeth yfory. Fodd bynnag, rhaid inni ddeall y drasiedi sydd yn datblygu o’n cwmpas. Mae naw egwyddor ddiafael yn ffordd siomedig i ddechrau.

Pan euthum drwy’r adroddiad ar y gynhadledd genedlaethol ar ddatblygu cynaliadwy a gynhaliwyd fis Chwefror diwethaf yn Arena Ryngwladol Caerdydd dan lywyddiaeth Ysgrifennydd Gwladol Cymru, fel yr oedd bryd hynny, fe’m trawyd gan ddatganiad yn y paragraffau cyntaf nad rôl y gynhadledd oedd dod i unrhyw gasgliadau neu roi unrhyw argymhellion penodol. Os oedd hynny’n wir, tybed beth oedd ei rôl?

You mentioned that you were disappointed that there was no reference to agriculture in the principles. I am also disappointed that there is no reference to education. We must look at education carefully if we are to have a scheme to put sustainable development into action. I am sure that you will agree.

Ydwyf, yr wyf yn cytuno. Mae’n ddrwg gennyf, yr oedd rhaid imi roi’r clustffon i gael y cyfieithiad. Efallai ymhen rhai misoedd y byddaf yn gallu eich deall hebddo.

Yr wyf yn gwerthfawrogi cymhellion yr Aelod a gynigiodd y gwelliant ac yr wyf yn falch iawn ei fod wedi cynnig rhywbeth pendant, nid geiriau diafael yn unig. Fodd bynnag, mae cost sefydlu Pwyllgor o’r fath—dros £100,000—yn ei wneud yn anodd ei gefnogi ar hyn o bryd. Mae arnom angen mecanwaith fel y bydd Ysgrifenyddion y Cynulliad yn cydweithredu i ffurfio polisïau cynaliadwy, ond oni allwn edrych yn fanylach ar ffyrdd o ddefnyddio’r cyfarfodydd presennol i sicrhau ein bod ar y llwybr iawn?

Byddaf yn cyfeirio at lawer a ddywedwyd yn y ddwy ddadl. Beth bynnag a wnawn gyda’r cynllun hwn, rhaid iddo fod yn ymarferol a chael effaith ar fywydau pobl. Mae’r cynllun datblygu cynaliadwy, fel y dywedwyd eisoes, yn cynnig cyfle i Gymru ffurfio systemau gwaith ac ymarfer da a allai gael eu dilyn gan lawer o bobl. I wneud hynny, rhaid inni ganfod y cydbwysedd iawn rhwng agweddau ar bolisi a materion lleol. Rhaid inni ei wneud yn gynllun y gall pobl gysylltu ag ef a chredu ynddo. Rhaid iddo fod yn amgenach na geiriau da.

Mae dyletswydd y Cynulliad i hybu datblygu cynaliadwy ar lefel llywodraeth leol wedi ei hymgorffori drwy weithredu’r Agenda 21 Lleol. Ar hyn o bryd, mae llawer o awdurdodau llywodraeth leol eisoes wedi ffurfio pwyllgorau, wedi cynnull grwpiau ac yn gweithio’n brysur drwy’r grwpiau hyn i gyflawni cynlluniau yn eu hardaloedd. Fodd bynnag, os gofynnwch i’r rhan fwyaf o’r trigolion beth yw’r Agenda 21 Lleol, a fyddent yn gallu eich ateb a dweud wrthych pa effaith a gafodd ar eu bywydau a’u cynefin? Yr ateb yw mai ychydig iawn a fyddai’n gallu. Mae perygl inni gynhyrchu llawer o eiriau da sydd yn amherthnasol i fywydau pobl. Mae’n bosibl y gallai’r Cynulliad fabwysiadu’r cynllun hwn heb iddo effeithio ar fywydau pobl, ni waeth sut y rhoddwn ef ar waith, pa un a fabwysiadwn ef drwy bwyllgor trawsbynciol neu drwy ei ystyried fesul pwyllgor.

Fe ddywed y Datganiad o Egwyddorion:

‘dylai cysyniad neu ddiffiniad y Cynulliad o ddatblygu cynaliadwy fod yn eang, a dylai roi sylw cyfartal i agweddau amgylcheddol, economaidd a chymdeithasol cynaliad-wyedd.’

Mae yna feysydd o fewn hyn sydd yn hanfodol i’r cynllun ym marn Plaid Cymru. Fel y dywedodd Cynog eisoes, y fframwaith cynllunio yw’r allwedd ar gyfer cyflawni datblygu cynaliadwy. Un o’r dulliau gorau o wneud hynny fyddai rhoi pobl a’u hanghenion ar ganol unrhyw system gynllunio. Wedyn yr ydym yn fwy tebygol o ddatblygu cymunedau sydd yn addas i Gymru. Datblygu fframwaith cynllunio ar sail anghenion Cymru yw un allwedd i gyflawni cynllun datblygu cynaliadwy a fydd yn effeithio ar fywydau pobl.

Mae’r system cynllunio sydd gennym ar hyn o bryd yn annigonol ac ni fydd yn gallu datblygu’n ddigon cyflym i ddiwallu’r angen i hybu cymunedau cynaliadwy. Mae diffyg cynllunio integreiddiedig ar gyfer tai a thrafnidiaeth wedi arwain at ymlediad llawer o gymunedau difreintiedig. Mae problemau tai yn nodweddu llawer o gymunedau a ddieithriwyd. Mae’r cysylltiadau rhwng tlodi, iechyd gwael a thai gwael yn gyfarwydd iawn. Felly, mae gwella’r stoc dai yn dasg genedlaethol hanfodol i’r Cynulliad. Bydd hyn yn cynnwys adfywio tai a stadau presennol ac yn rhoi pwyslais ar ddatblygu cartrefi â daliadaethau cymysg er mwyn hybu ymdeimlad cymunedol. Dylid seilio’r broses hon ar ddyheadau tenantiaid a phreswylwyr gan ddibynnu’n helaeth ar gyfranogiad tenantiaid a phreswylwyr mewn cynlluniau.

Dylai’r stadau a godwn fod yn gynaliadwy am eu bod yn seiliedig ar anghenion a disgwyliadau lleol, a’r arddulliau a’r dyluniadau yn yr un modd. Mae hyn yn golygu llawer mwy nag adeiladu cartrefi ynni-effeithlon. Dylid rhoi ystyriaeth mewn penderfyniadau cynllunio ynghylch tai a datblygiadau eraill i’r modd y gellir cynnwys nodweddion ecolegol megis cynhyrchu ynni o’r haul drwy ddulliau goddefol a gweithredol a nodweddion arbed dŵr mewn dyluniadau. Dylem hefyd adeiladu cartrefi y gellir eu haddasu i gyfateb i’r newid yn anghenion pobl. Dylem adeiladu tai i barhau am oes. Mae buddsoddi da mewn tai yn gallu arwain at arbedion mewn iechyd ac addysg a helpu i atal problemau eraill sydd yn gysylltiedig â dieithrwch cymdeithasol.

Fe ddisgwylir cynnydd yn nifer yr aelwydydd yng Nghymru o 1.18 miliwn yn 1996 i 1.32 miliwn erbyn y flwyddyn 2016. Felly, bydd materion defnydd tir a chynllunio cymunedol yn effeithio ar ddatblygiad cyffredinol safleoedd ym mhob rhan o Gymru. Mae angen cynllun datblygu i Gymru er mwyn edrych o safbwynt defnydd tir ar faterion megis datblygu cynaliadwy, trafnidiaeth a thai er mwyn helpu i ddynodi ardaloedd lle y dylid cael datblygu addas ac ardaloedd eraill lle y dylid cyfyngu ar dwf. Byddai hyn yn effeithio ar fywydau pobl ac yn gwneud datblygu cynaliadwy yn beth gwirioneddol yn hytrach na geiriau’n unig.

Bu gormod o feirniadu yn y gorffennol fod datblygiadau wedi digwydd heb lwyr ystyried y goblygiadau tymor hir, neu’r berthynas rhyngddynt a datblygiadau cyfagos. Dylid seilio datblygu cynaliadwy ar benderfyniadau cynllunio cynaliadwy sydd yn seiliedig ar fframwaith cynllunio cynaliadwy. Dylem adeiladu ar sail cynlluniau datblygu cymunedol yr awdurdodau lleol o fewn fframwaith cenedlaethol, gan sicrhau bod cyfyngiad ar ddatblygu ar safleoedd tir glas a rhoi blaenoriaeth i ddatblygu ar dir llwyd, lle y mae’n briodol, a rhoi’r gorau i ddatblygu y tu allan i drefi. Bydd rheoli a leihau gwastraff yn fater pwysig mewn unrhyw gynllun datblygu cynaliadwy. Byddem hefyd am gael rhagdybiaeth yn erbyn safleoedd tirlenwi.

Dylid adeiladu cymunedau cynaliadwy gan roi’r lle canolog i anghenion pobl. Ymhlith yr anghenion hyn y mae gwasanaethau a gyflenwir yn lleol sydd yn hygyrch i bawb. Mae hyn yn berthnasol wrth drafod cymunedau gwledig a threfol fel ei gilydd. Mae rôl trafnidiaeth er mwyn sicrhau mynediad at wasanaethau yn hanfodol wrth ddatblygu cymunedau cynaliadwy.

Dylem ymdrechu i ddatblygu cymunedau sydd yn llai dibynnol ar y defnydd o geir. Byddai system telegyfathrebu o’r radd flaenaf yn gymorth yn hyn o beth ac mae’n hanfodol i ddatblygiad cymunedau gwledig gwasgaredig. Fe allai arwain at leihau’r angen i deithio ond bydd yn rhaid wrth system cludiant cyhoeddus o safon y bydd pobl am ei defnyddio er mwyn cynnal cymunedau lleol gan leihau’r ddibyniaeth ar geir yr un pryd. Er mwyn gwneud hynny rhaid inni ystyried dulliau i helpu awdurdodau lleol i ddarparu mwy o gefnogaeth ar lefel leol. Er mai’r angen am gynllun trafnidiaeth integreiddiedig yw un o gonglfeini datblygu cynaliadwy, mae’n holl bwysig creu awdurdod trafnidiaeth teithwyr i Gymru i gydlynu cysylltiadau trafnidiaeth rhwng y de a’r gogledd a rhwng gweddill Prydain ac Ewrop.

Fodd bynnag, o dderbyn daearyddiaeth y wlad a’i hardaloedd gwledig eang a thenau eu poblogaeth, efallai na fydd yn bosibl dibynnu ar gludiant cyhoeddus bob amser. Efallai y bydd angen gwella ffyrdd ond rhaid inni sicrhau y gwneir hyn mewn modd sydd yn sensitif i’r amgylchedd. Bydd y modd y datblygwn ein system trafnidiaeth yn brawf ymarferol ar gynllun datblygu cynaliadwy. Fe’i bernir ar ddiwedd tymor cyntaf y Cynulliad yn ôl y graddau y mae wedi gwella ansawdd bywydau pobl ac a yw wedi cael effaith ac wedi gwneud gwahaniaeth. Gallai’r cynllun datblygu cynaliadwy hwn fod yn gyfraniad o bwys at hynny, yn hytrach na dim ond geiriau braf a da eu bwriad.

Yr oedd yn dda gennyf fod Christine wedi cyflwyno’r ddadl hon mor frwd ac mor gadarnhaol. Yr wyf yn amau a oes pwnc pwysicaf y gallem ymdrin ag ef. Dywedaf hynny am ddau reswm. Mae’n sylfaen i bopeth a wnawn yn y fan hyn, yr yr un modd ag y mae cyfle cyfartal. Mae’n sylfaen nid yn unig i’r amgylchedd, polisi cymdeithasol a’r economi, ond mae hefyd yn gysylltiedig â gweithgareddau fel amaethyddiaeth ac addysg. Mae’n cwmpasu popeth a wnawn.

Mae’n bwysig hefyd am ein bod yn gweithio yn y pen blaen. Gennym ni yn y Cynulliad y mae’r unig gyfansoddiad lle y rhoddwyd y gofyniad a’r dyletswydd pwysig hwn arnom. Yr ydym yn arwain yng Nghymru ac mae eraill yn gwylio, yn enwedig yn Ewrop, DGXI a mannau eraill. Maent yn edrych i weld a fydd modd cymhwyso’r math o syniadau a phrosesau a ddatblygwn ni mewn mannau eraill. Mae cyfrifoldeb mawr arnom i roi’r sylw dyladwy i’r pwnc hwn. Os llwyddwn, gallwn roi ansawdd bywyd a bery i Gymru. Fe ddefnyddiaf yr ymadrodd ‘a bery’ am fod ein problemau a’n creithiau ni, yn fwy na rhai’r un wlad arall yn y byd efallai, yn ganlyniad i beidio â meddwl yn y modd hwnnw yn y gorffennol.

Mae’r diwydiant glo yn enghraifft o gyfoeth a grewyd ac a allforiwyd i rywle arall. Fodd bynnag, yr ydym wedi etifeddu’r problemau cysylltiedig, sef nid yn unig gwaredu gwastraff ar dirweddau, ond hefyd y drasiedi o adael cymunedau yn amddifad o fywyd economaidd. Mae’n bwysig, felly, ein bod yn mynd i’r afael â hyn.

Mae’n bwysig hefyd o ran Amcan 1. Mae’n bwysig y caiff y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol ei chyflwyno mewn modd sydd yn cydnabod y cysyniad o ddatblygu cynaliadwy yng Nghymru. Rhaid iddo fod yn sail iddo a rhaid inni ei gael i weithio. Mae’r ddyletswydd a roddir yn y ddeddfwriaeth yn rhoi rôl i’r Cynulliad arwain a sicrhau bod y ddeddfwriaeth yn gweithio. Mae’n dibynnu ar gyfraniad pawb yng Nghymru, yn enwedig ein prif bartneriaid: awdurdodau lleol, y sector gwirfoddol a’r sector busnes. Rhaid i bawb fod yn y criw fel y gwyddom ein bod yn gweithio gyda’n gilydd ar hyn. Pe baem ar ein pennau ein hunain fe allem geisio neidio ond, oni bai ein bod yn gweithio gyda’n gilydd, gan ganu o’r un llyfr caneuon, byddwn yn mynd i wahanol gyfeiriadau.

O edrych ar yr egwyddorion hynny, nid wyf yn teimlo mor ddiobaith â Cynog Dafis. Mae’n amlwg bod pethau y gellid eu newid ond mae pethau pwysig hefyd yr wyf am eu hychwanegu. Yn gyntaf, rhaid inni ddatblygu dull o gloriannu ffordd ymlaen. Mewn rhai agweddau ar bolisi cynllunio bydd dewisiadau sydd yn anodd o’u hanfod. Rhaid inni wrth ffordd i wneud a chloriannu’r penderfyniadau hynny mewn modd teg ac agored, boed ym maes iechyd, gweithgarwch economaidd neu ble bynnag. Mae gwaith eisoes mewn llaw i sicrhau y byddwn oll yn cydweithio ar yr un system. Yr wyf am weld cyfeirio at ddulliau gwerthuso y bydd pawb yn eu dilyn ac yn eu defnyddio. Hoffwn weld cyfeirio hefyd at bolisi, oherwydd mae arnom angen sylfaen bolisi gadarn fel y gallwn ddyfarnu ynghylch penderfyniadau a symud ymlaen. Mae’r sylfaen bolisi yn holl bwysig mewn cynllunio yn ogystal ag mewn trafnidiaeth ac agweddau eraill ar ein gwaith.

Yr ydym wedi sôn am fecanweithiau a phrif-ffrydio. Pa bynnag ddull a dderbyniwn, pa un a sefydlwn Bwyllgor trawsbynciol ai peidio, bydd yn rhaid ei fonitro er mwyn sicrhau ein bod yn cyflawni ein bwriad ac yn adolygu’r ffordd ymlaen. Mae pwynt Cynog am gael arbenigwyr o’r tu allan yn bwysig iawn. Nid oes gan neb fonopoli ar yr wybodaeth am hyn, hyd yn oed ein hasiantaethau, unigolion neu grwpiau penodol. Rhaid inni rannu gwybodaeth. Hoffwn weld sefydlu grŵp ymgynghorol annibynnol a allai weithio gyda ni, gan gyfarwyddo, helpu ac, ar brydiau, yr wyf yn sicr, beirniadu. Fodd bynnag, bydd arnom angen y feirniadaeth honno wrth inni ddatblygu rhywbeth mor newydd ac arloesol â hyn.

Yn olaf, mae’n broses dysgu i bawb ohonom ac ni ddylem ofni gwneud camgymeriadau. Maent yn anorfod. Os llwyddwn i’w gael yn iawn, neu os deuwn yn agos at hynny hyd yn oed, byddwn ar y blaen yn Ewrop ac yn y byd. Mae’n her enfawr, ond dim ond y dechrau ydyw. Ni fyddai neb wedi gallu cynnig cynllun perffaith heddiw ac, fel y dywedodd Christine Gwyther, nid dyna’r ffordd i’w gyfawni. Rhaid inni gydweithio, ymgynghori ag eraill a chael adborth oddi wrthynt. Gobeithiaf fod hyn yn ddechrau ar symudiad cadarnhaol i’r Cynulliad.

Hyfrydwch yw cael bod yma yn rôl bwysig yr Ysgrifennydd Cynulliad cefnogol dros ddatblygu cynaliadwy. Gobeithiaf y gallaf gysuro’r rhai ohonoch nad oes ganddynt hyder yn y ffaith fod dau ohonom yn gweithio ar y mater hwn. Rhaid inni sicrhau bod yr hyn a wnawn yma o fudd i genedlaethau heddiw a’r dyfodol. Mae’n dda gennyf fod y ddadl y prynhawn yma wedi bod yn eang ac yn llawn gwybodaeth a bod cynifer o’r Aelodau wedi cael cyfle i leisio eu barn. Mae llawer y gallwn ei gymryd a’i ystyried wrth ddrafftio’r cynllun.

Mae’n arwydd o ddiddordeb a brwdfrydedd yr Aelodau dros y pwnc a’r cyfle gwirioneddol y mae datblygu cynaliadwy yn ei gynnig i bobl Cymru. Mae’n pwysleisio’r sialensau sydd o’n blaen o ran sicrhau bod nod cynaliadwyedd yn ffurfio polisïau a chynlluniau ar bob lefel a’r symudiad adnoddau y bydd yn rhaid wrtho.

Mae’n bosibl y bydd penderfyniadau annifyr o’n blaen ond fe ddeuant â manteision tymor hir i ni ac i genedlaethau’r dyfodol. Mae gennyf feddwl uchel o lawer o’r pwyntiau a godwyd y prynhawn yma. Yr oeddwn yn siomedig yn agwedd David Davies, sydd wedi ymadael bellach, gwaetha’r modd, ond yr oeddwn o’r farn ei fod yn ‘mega nega’, ac fe’i galwaf bellach yn ddyn ‘mega nega’.

Fel y dywed Sue Essex, rhaid inni fod yn obeithiol oherwydd y Cynulliad yw’r corff cyntaf ym Mhrydain i feddu ar gynllun datblygu cynaliadwy drwy statud. Mae hynny’n gryn gamp. Gyda’n hymroddiad, yr wyf yn sicr y gallwn adeiladu ar ei seiliau a’i wneud yn gynllun llwyddiannus iawn. Gallwn ymfalchïo yn hynny. Nid ydym am weld oedi; yr ydym am ymdrin â’r mater hwn yn gadarnhaol er lles pobl Cymru, ond byddaf yn falch o ddelio â llythyrau David Davies pan fydd yn ysgrifennu ataf.

Nid yw David Davies yma ar hyn o bryd ond fe wrandewais ar ei araith ac, ar ochr y Ceidwadwyr o’r Cynulliad, yr ydym o’r farn ei bod yn un gadarnhaol a’ch bod yn camddehongli’r hyn a ddywedodd.

Nid oes dim yn newid. Gallaswn fod wedi rhagweld ymateb Glyn.

Fe godwyd rhai pwyntiau pwysig ond anodd yw cyfeirio atynt i gyd yn yr amser sydd ar gael. Cyfeiriodd Janet Ryder at gynllunio cynaliadwy. Mater pwysig arall yw newid deddfwriaeth cynllunio i fynnu y caiff dulliau ynni adnewyddadwy eu defnyddio mewn adeiladau domestig newydd yng Nghymru. Mae’r ‘Arweiniad i Bolisi Cynllunio’ yng Nghymru, a adolygwyd yn Ebrill 1999, eisoes yn rhagamodi ystyriaeth o bŵer yr haul mewn cynlluniau datblygu ac wrth wneud penderfyniadau, gan annog defnydd ohono lle y mae’n briodol.

Byddai angen newid deddfwriaeth sylfaenol er mwyn galluogi awdurdodau cynllunio i dynhau cyfyngiadau cynllunio, gan fynnu cynnwys ynni’r haul. Byddai’r rheini hyd yn oed yn cael eu cyfyngu gan reolaeth rheoliadau cynllunio ar gadwraeth ynni ac effeithlonrwydd ynni mewn adeiladau unigol. Nid yw rheoleiddio adeiladu yn faes a ddatganolwyd ar y cyfan. Mae’r dylanwad sydd gennym yn digwydd drwy gynrychiolaeth ar y Pwyllgor Ymgynghorol ar Reoliadau Adeiladu a’i wahanol weithgorau. Mae’r adran o’r rheoliadau sydd yn ymwneud ag effeithiolrwydd ynni yn cael ei hadolygu ar hyn o bryd. Cyhoeddir papur ymgynghorol yn gynnar yn 2000 a bydd hynny’n rhoi cyfle inni leisio barn. Cafwyd cyfeiriadau heddiw at geisiadau cynllunio unigol ond ni roddaf sylw ar y rheini am resymau y bydd pobl yn eu deall.

Ynglŷn â thrafnidiaeth, mae’r awdurdodau lleol wedi cyflwyno adroddiadau dros dro o dan Ddeddf Lleihau Traffig Ffyrdd 1997, a byddant yn cyflwyno adroddiadau llawn yn haf 2000 gan nodi’r camau y bwriadant eu cymryd i leihau lefelau traffig ar ffyrdd lleol yn eu hardal. Mae adroddiadau dros dro o dan ystyriaeth a byddant o gymorth i lunio adroddiad cenedlaethol y Cynulliad, a gyhoeddir cyn diwedd y flwyddyn yr wyf yn gobeithio.

Bydd yn rhaid ymdrin â rhai effeithiau amgylcheddol drwy fesurau fel technoleg cerbydau glanach, nad ydynt o dan ein rheolaeth, er mwyn cydbwyso blaenoriaethau eraill megis hygyrchedd, cynhwysiant cymdeithasol a chynaliadwyedd economaidd. Mae’r Cynulliad yn gweithredu, fodd bynnag. Mae’r cynllun Ffyrdd Diogel i’r Ysgol yn targedu tagfeydd a llygredd o gwmpas gât yr ysgol drwy annog cerdded, seiclo a defnyddio cludiant cyhoeddus. Yr ydym wedi ymrwymo’n gryf hefyd i gynlluniau trafnidiaeth gwyrdd fel modd i leihau dibyniaeth ar geir. Yr ydym eisoes yn hybu derbyniad cynlluniau trafnidiaeth gwyrdd drwy Gymru ac mae gennym gynllun tebyg ar gyfer Parc Cathays. Yr wyf ar hyn o bryd yn dilyn y mater pwysig o gynllun trafnidiaeth integreiddiedig i Gymru.

Ynglŷn ag effeithlonrwydd ynni a lleihau gwastraff, byddaf bob amser yn parchu cyfraniadau Cynog Dafis oherwydd ei fod yn enwog am ei waith ar ddatblygu cynaliadwy. Gobeithiwn leihau maint y gwastraff a anfonir i safleoedd tirlenwi o safleoedd pencadlys y Cynulliad o 5 y cant dros dair blynedd. Yn ogystal â chanolbwyntio ar ein perfformiad ein hunain ar wastraff ac effeithlonrwydd ynni, gallwn annog cyrff eraill yn y sector cyhoeddus, ymddiriedolaethau’r NHS er enghraifft, i wella eu perfformiad. Yr ydym hefyd yn hybu effeithlonrwydd ynni a mesurau gofal gwyrdd yn y sector preifat. Mae achredu gofal gwyrdd yn rhywbeth y rhoddwn ystyriaeth ofalus iawn iddo. Hoffwn ddilyn hynny, ond fe allai ragfeddiannu adnoddau y gellid eu defnyddio ar flaenoriaethau datblygu cynaliadwy eraill.

Ynghylch iechyd, mae’r ddogfen fframwaith strategol ‘Gwell Iechyd, Gwell Cymru’ a gyhoeddwyd yn Hydref 1998 yn disgrifio ein dull o ymwneud â gwella iechyd pobl yng Nghymru. Er nad iechyd yw’r unig ystyriaeth i’r rhai sydd yn llunio polisïau ac yn gwneud penderfyniadau, rhaid ei ystyried pan fydd polisïau a rhaglenni mewn meysydd polisi eraill yn gallu effeithio ar iechyd y boblogaeth. Fe bwysleisiwyd yr angen i iechyd a lles fod yn gynaliadwy yn ‘Gwell Iechyd, Gwell Cymru’. Ni ellir sicrhau iechyd cynaliadwy ond yng nghyd-destun datblygu cynaliadwy a gofal am yr amgylchedd. Mae angen parhaus felly i asesu sut y bydd polisïau, rhaglenni a datblygiadau eraill—rhai sydd yn ceisio dylanwadu ar yr amgylchedd, er enghraifft—yn effeithio ar iechyd. Mae’r ddogfen yn rhoi ymrwymiad pendant i ddefnyddio asesiadau effaith ar iechyd. Byddaf yn gweithio’n rheolaidd â Jane Hutt ar y materion hyn mewn perthynas â thai, digartrefedd a dieithrwch cymdeithasol. Mae’r rhain yn holl bwysig ar gyfer datblygu cynaliadwy.

Yr oedd yn dda gennyf glywed cyfeirio at gyfranogiad tenantiaid a datblygu cynaliadwy i stadau. Gwn fod llawer o ardaloedd lle y mae angen newid, er enghraifft, lle y gwthiwyd pobl i ben mynyddoedd mewn cymunedau cwbl anghynaliadwy. Yr ydym am sicrhau na fydd hynny’n digwydd eto, gan ein bod yn medi cynhaeaf y datblygu anghynaliadwy hwnnw yn awr.

Mae amaethyddiaeth yn fater pwysig arall a gafodd ei grybwyll a’i drafod y prynhawn yma. Mae Christine wedi gweithio’n galed dros y cymunedau amaethyddol a Chymru gyfan ac fe’i llongyfarchaf ar ei gwaith yn ystod yr haf. Gwelais ei gwaith caled â’m llygaid fy hun.

Yng Ngorffennaf, mewn partneriaeth â Chadeirydd ac aelodau’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, fe gyhoeddodd yr Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ddogfen ymgynghorol o bwys ar ddyfodol amaethyddiaeth yng Nghymru, ‘Ffermio ar gyfer y Dyfodol’. Yr ydym oll yn gyfarwydd â’r problemau economaidd sylfaenol sydd yn wynebu amaethyddiaeth. Mae ‘Ffermio ar gyfer y Dyfodol’ yn onest ynghylch y rhain a’r materion amgylcheddol a chymdeithasol y bydd yn rhaid ymdrin â hwy. Mae’r ddogfen ymgynghorol yn cyflwyno’r cyfleoedd gwirioneddol sydd ar gael i’r Cynulliad ddilyn agenda neilltuol a chreu amaethyddiaeth fwy cynaliadwy yng Nghymru. Fel y pwysleisiwyd heddiw, wrth inni fynd i’r afael â’r argyfwng tymor byr sydd yn wynebu’r diwydiant rhaid inni beidio ag esgeuluso’r angen am strategaeth dymor hir gydlynol.

Fe wrandewais yn ofalus ar yr hyn a ddywedodd Cynog Dafis am adroddiad Cyfeillion y Ddaear. Byddwn yn edrych arno, oherwydd dyna yw ystyr ymgynghori. Yr wyf yn sicr y bydd Cyfeillion y Ddaear yn rhoi cyfraniad gwerthfawr i’r rhaglen ymgynghori.

Cyfeiriodd Janet Ryder at yr angen am ymagwedd ystyrlon at addysg yn y dyfodol. Fel rhan o’r adolygiad ar y cwricwlwm sydd yn digwydd ar hyn o bryd, mae Awdurdod Cymwysterau, Cwricwlwm ac Asesu Cymru wedi cynnig fframwaith newydd ar gyfer addysg bersonol a chymdeithasol. Bydd datblygu cynaliadwy yn rhan o’r fframwaith hwnnw. Ni wnaethpwyd y penderfyniadau terfynol eto ond fe ddisgwylir i’r ysgolion roi sylw i’r pwnc hwn pan weithredir y cwricwlwm newydd ym Medi 2000.

Mae dadl gref dros adolygu’r holl reoliadau a deddfwriaeth eilaidd sydd gennym ar hyn o bryd, er enghraifft ar adeiladu, defnydd tir a thrafnidiaeth, i wirio nad ydynt yn codi rhwystrau yn erbyn datblygu cynaliadwy. Byddai hon yn dasg fawr, fodd bynnag, a dylem ystyried sut y gallem weithio gydag adrannau llywodraeth y DU ar hynny. Fe roddwn ein meddyliau ar waith ar hynny wrth inni ystyried sut i gyflwyno’r cynllun datblygu cynaliadwy yr ydym am ei weld yng Nghymru.

Fe roddwyd ystyriaeth i’r pwyllgor datblygu cynaliadwy a gynigir gan Peter Black yn ei welliant. Er ein bod yn cydnabod bod y gwelliant yn ymgais ddifrifol i hybu gweithredu effeithiol ar egwyddorion datblygu cynaliadwy, mae gan y Grŵp Llafur bryderon ynghylch ei effaith.

Yn gyntaf, er mai’r bwriad yw i’r pwyllgor fod yn un trawsbynciol, fe allai leihau’r pwysau ar y Pwyllgorau Pwnc i weithio mewn modd trawsbynciol a gweithredu egwyddorion datblygu cynaliadwy yn ein holl weithgareddau. Gwelsom heddiw sut y bydd ein cynllun yn effeithio ar bob un o’n cyfrifoldebau—iechyd, tai, addysg, yr economi ac amaethyddiaeth. Fe luniwyd Rheolau Sefydlog y Cynulliad mewn modd sydd yn rhagnodi y bydd egwyddorion datblygu cynaliadwy yn gyfrifoldeb i bob Pwyllgor yn hytrach nag un.

Yn ail, fe allai’r cynnig arwain at dorri ar gyllidebau’r Pwyllgorau Pwnc a’r Pwyllgorau Rhanbarthol presennol er mwyn cyllido’r un newydd. Mae gan ein Pwyllgorau presennol gyllidebau cyfyngedig i gyflawni eu cyfrifoldebau ac i deithio o amgylch Cymru i gysylltu â’r cyhoedd. Byddai’n drueni pe bai’n rhaid cwtogi ar y gwaith hwnnw o ganlyniad i’r cynnig hwn. Cyllideb gyfyngedig a geir yma. Mae llwyddiant y cynllun hwn yn torri ar draws yr holl bwyllgorau a’r Cynulliad cyfan. Mae gennym amddiffyniad pwysig yn yr adroddiad blynyddol ar waith y cynllun, sydd yn rhan o’r Ddeddf.

Am y rhesymau hyn nid yw’r Grŵp Llafur wedi ei lwyr argyhoeddi o’r ddadl dros bwyllgor newydd ar hyn o bryd. Fe ddywedodd Christine ar ddechrau’r ddadl fod ein dyletswydd o ran datblygu cynaliadwy yn rhoi cyfle na fu erioed ei fath i ddatblygu model rhyngwladol o ragoriaeth. Gallai helpu i osod Cymru ar wahân ar lwyfan y byd a thrawsffurfio effeithiolrwydd ein gwaith, drwy greu’r cysylltiad rhwng ein gwahanol gyfrifoldebau a chyflawni’r addewid o well llywodraeth i Gymru.

Mae’n werth cofio mai dechrau ar broses hir yw hwn. Taith yw cynaliadwyedd, nid pen y daith. Ni fyddwn yn trawsnewid pethau dros nos ond rhaid inni ganfod ffyrdd i wneud gwahaniaeth ym mywydau pobl Cymru drwy gael effaith yn gynnar ar rai o’n problemau presennol. Mae Aelodau wedi awgrymu materion posibl a byddaf yn eu hystyried gyda Christine. Bydd y broses ymgynghori yn amlygu llawer mwy o syniadau yn y pen hwn.

Wrth fynd â’r cynllun hwn rhagddo rhaid inni fod yn glir ynghylch yr hyn yr ydym yn ceisio ei gyflawni yn y tymor hir. Mae darganfod barn pobl Cymru yn bwysig i ansawdd bywyd a bydd hyn yn rhan o’r broses ymgynghori. Yr wyf yn amau y bydd pethau fel cartrefi cynhesach, ynni-effeithiol, gwell systemau cludiant cyhoeddus a’r gallu i gerdded y strydoedd yn ddiogel yn ymddangos ar restr o’r fath ond ni chawn wybod yn sicr heb ofyn. Bydd amcanion tymor hir yn ein helpu ni a’n holynwyr i bennu nodau tymor byr a mesur cynnydd. Dyma’n cyfle i adnewyddu Cymru. Bydd y gwaith o ddrafftio’r cynllun yn dechrau o ddifrif yn awr. Byddaf yn sicrhau y caiff pob Aelod gyfle i gyfrannu a byddaf yn croesawu’ch cymorth ac unrhyw sylwadau arbenigol oherwydd, fel y dywedodd Sue Essex, nid oes gennym fonopoli ar hyn. Fe’ch anogaf i gefnogi’r cynnig a’r egwyddorion bras sydd dan sylw ynddo.