Gwerthfawrogaf yr anrhydedd hwn yn fawr. Yr wyf yn dwyn cyfarchion a llongyfarchion oddi wrth senedd hynaf Awstralia i gynulliad cynrychioladol mwyaf newydd y byd. Ni fydd neb sydd yn deall democratiaeth gynrychioladol, neu sydd yn deall bod ein sefydliadau seneddol cyffredin yn goroesi ac yn ffynnu drwy eu gallu i newid ac ymadnewyddu ac, uwchlaw dim, neb sydd yn rhyfeddu at ddycnwch y Cymry yn methu ag edmygu neu gael ei gyffwrdd yn wir gan bwysigrwydd sefydlu’r Cynulliad hwn. Mae’n coroni mileniwm a hanner o benderfyniad i gadw nid yn unig ddiwylliant, iaith a hunaniaeth Cymru ond, fel y mae enw Cynulliad Cenedlaethol Cymru ei hun yn ei awgrymu, gadw cenedligrwydd Cymru. Nid oes yr un enghraifft fwy nodedig yn Ewrop gyfan o benderfyniad a dyfalbarhad diwylliannol.

Yr hyn sydd hefyd yn amlwg i ymwelydd fel fi yw adferiad economaidd a hyder Cymru. Siaradaf fel Awstraliad sydd yn ymwybodol o’r ffaith bod £300 miliwn o fuddsoddiad o Awstralia yng Nghymru. Cefais y fraint heddiw o agor Air International ac wrth wneud hynny yr oeddwn yn ymwybodol o’r ffaith bod y buddsoddiad o Awstralia, a gafodd ei annog, ei geisio a’i hwyluso gan Awdurdod Datblygu Cymru, wedi arwain at greu 100 o swyddi diogel tra medrus. Mae hyn yn ganlyniad i’r berthynas economaidd gydweithredol sydd rhwng Cymru ac Awstralia.

Rhaid imi gyfaddef mai hwn yw un o’r achlysuron prin, gartref neu dramor, pan ddywedwn ar goedd mai brodor o Dde Cymru Newydd ydwyf. Rhaid imi egluro. Yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg fe ffurfiwyd taleithiau eraill Awstralia o’r diriogaeth anferth a oedd unwaith yn rhan o Dde Cymru Newydd, ymhell cyn y daethpwyd i arfer yr enw ‘Awstralia’ yn gyffredin a’i chydnabod yn gymanwlad.

Mabwysiadodd y trefedigaethau newydd a ffurfiwyd o Dde Cymru Newydd a oedd yn cynnwys dwy ran o dair o’r cyfandir, enwau byr hwylus fel Victoria, Queensland a Thasmania. Tra bod brodorion Victoria, Tasmania a Queensland yn dal i fod yn falch o’u galw eu hunain felly, yr ydym ni ddynion ac, yn enwedig, fenywod De Cymru Newydd yn ein galw ein hunain yn Awstraliaid sydd yn digwydd hanu o Dde Cymru Newydd. Nid yw hynny’n gyfystyr â dweud ein bod yn llai balch o berthyn i dalaith fwyaf Awstralia—o ran hanes, poblogaeth, cynnydd gwleidyddol a chymdeithasol, mewn diwydiant a byd arian ac yn ôl pob prawf—y dalaith flaenaf. Fel cadarnle Plaid Lafur Awstralia a chartref rygbi Awstralia, hon yn wir yw’r dalaith wreiddiol a’r flaenaf o ran ei hamrywiaeth a’i phrydferthwch.

Un o fythau dymunol hanes Awstralia oedd bod Capten Cook, wrth iddo hwylio i fyny ein harfordir dwyreiniol yn 1770, wedi ei daro gan ei debygrwydd i arfordir Cymru neu o leiaf de Cymru. Dyna pam, yn ôl y chwedl a ddysgwyd am flynyddoedd yn ysgolion Awstralia, y’i galwodd yn Dde Cymru Newydd.

Yr wyf wedi cael y pleser o ymweld â Chymru ddwywaith, y tro cyntaf dair blynedd yn ôl. Yn sgîl hyn mae gennyf atgofion rhyfeddol o harddwch godidog Cymru, yn enwedig Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, y parc cenedlaethol gorau yn y byd gennyf fi, a harddwch bythgofiadwy’r Cymoedd, sydd mor gyforiog o hanes Cymru. Mae harddwch Cymru a harddwch De Cymru Newydd yn ddigymar. Fodd bynnag, nid hynny oedd gan Cook mewn golwg. Drwy ymchwil—buom yn cadarnhau ffeithiau a drosglwyddwyd rhwng Cymru a’m swyddfa i dros y dyddiau diwethaf—yr ydym wedi profi bod Cook wedi ei alw’n ‘Wales’ neu ‘New Wales’ (ychwanegwyd ‘South’ yn ddiweddarach). Yr oedd fforiwr arall, William Dampier, wedi enwi Prydain newydd oddi ar Papua Guinea Newydd yn y 1680au. Dywed bywgraffydd Cook fod Cook wedi enwi arfordir dwyreiniol Awstralia yn ‘New Wales’ I gyfateb â’r Brydain newydd. Ni chyfeirir at hynny yn ei ddyddlyfr, felly dyfaliad ydyw hyd yn hyn. Fodd bynnag, mae’n debyg bod iddo fwy o sail na’r chwedl a ddysgwyd hyd yn hyn yn ysgolion Awstralia.

Fel y nodais ar y dechrau, mae hwn yn achlysur hynod yn natblygiad cyfansoddiadol ein system Seneddol gyffredin ac yn un sydd yn peri i rywun feddwl. Na foed i neb danbrisio pwysigrwydd y newidiadau cyfansoddiadol sydd yn digwydd yn awr yn y Deyrnas Unedig. Mae’r rhai a fyddai’n diystyru’r newidiadau hyn gan ddweud mai rhai arwynebol ydynt yn unig yn anwybyddu’r wers o hanes cyfansoddiadol; yn enwedig y gwersi y gellir eu dysgu o brofiad Awstralia.

Fel eich Cynulliad chi, sefydlwyd chwe Senedd daleithiol Awstralia drwy Ddeddfau Seneddol y Deyrnas Unedig. Yn y blynyddoedd diwethaf hyn, crewyd dau Gynulliad newydd, tiriogaeth prifddinas Awstralia a thiriogaeth y gogledd drwy Ddeddfau Seneddol Awstralia.

Yn achos De Cymru Newydd, yr oedd ein Senedd gyntaf, y Cyngor deddfwriaethol, yn gorff a’i holl aelodau’n rhai enwebedig pan sefydlwyd hi 175 mlynedd yn ôl. Nid oedd y boblogaeth ond 30,000 yn nyddiau cynnar y drefedigaeth. O’r man cychwyn hwnnw, fodd bynnag, y tyfodd Senedd De Cymru Newydd. Erbyn 1856, yr oedd gennym Gynulliad deddfwriaethol cwbl etholedig oedd yn ymreolus ym mhob mater domestig. Yr oedd y boblogaeth yn 200,000 bryd hynny. Ymgyfunodd y chwe threfedigaeth i ffurfio Awstralia yn 1901. Nid oedd poblogaeth Awstralia gyfan bryd hynny lawer uwch na 3 miliwn, sef yr hyn a geir yng Nghymru heddiw. Mae cyfansoddiad Awstralia ei hun yn Ddeddf San Steffan. Prif luniwr y ddeddf oedd Syr Samuel Griffith a aned ym Merthyr Tudful yn 1845. Daeth yn Brif Ustus cyntaf Uchel Lys Awstralia yn 1903.

Bu newidiadau enfawr ers hynny yn rôl y Seneddau taleithiol a’u cysylltiadau â’r Gymanwlad; a hynny fel arfer heb newid ffurfiol i’r cyfansoddiad y mae’n rhaid ei gymeradwyo gan fwyafrif o’r bobl a mwyafrif o’r taleithiau. Y duedd fu cynyddu pŵer y Llywodraeth ganolog yn Canberra. Er hynny, mae’r Seneddau taleithiol a’r Llywodraethau taleithiol yn chwarae rhan hanfodol a bywiog ym mywyd naturiol y broses ddemocrataidd yn Awstralia yn fy nhalaith i, De Cymru Newydd, yn anad unman.

Nid cymharu ffederasiwn llawn fel Awstralia a’r datganoli a gynrychiolir Cynulliad newydd yw fy mhwynt yn y fan hon. Fodd bynnag, credaf yn bendant, unwaith y sefydlir unrhyw Gynulliad etholedig cynrychioladol, y rhoddir cychwyn drwy hynny i rymoedd di-droi’n-ôl mewn hanes, gwleidyddiaeth a diwylliant. Mae’n anorfod y bydd hyn yn wir am ddyfodol eich Cynulliad chi.

Yn wir, yn union oherwydd bod cyfansoddiad Prydain yn anysgrifenedig a bod ynddo’r gallu i newid y mae’n hyblyg ac mae nodweddion a omeddir i ddogfen ffurfiol fanwl fel cyfansoddiad Awstralia. Er hynny, pan basiwyd Deddf Cyfansoddiad Awstralia gan y Senedd ymerodrol yn 1900, fe’i cyfiawnhawyd yn Nhŷ’r Cyffredin gan Ysgrifennydd Gwladol y Trefedigaethau, Joseph Chamberlain, ar y sail mai bwriad y ffederasiwn oedd cryfhau clymau’r ymerodraeth. Yr oedd ei hawduron Awstralaidd yn credu’n deyrngar mai hynny a ddigwyddai.

Mae llawer wedi digwydd i’r ymerodraeth ac i Awstralia ers hynny. Bellach ar 6 Tachwedd fe ofynnir i bobl Awstralia mewn refferendwm i wneud Awstralia yn Weriniaeth, i gael Pennaeth Gwladwriaeth Awstralaidd. Bydd hynny’n sicr o gael ei gymeradwyo yn Ne Cymru Newydd. Bydd dadlau brwd ynghylch yr hyn a ddigwydd yn Awstralia gyfan. Pwysleisiaf, unwaith eto, nad wyf yn awgrymu tebygrwydd neu gyffelybiaeth ond credaf yn bendant yn y gallu anferth i newid a datblygu sydd yn rhan hanfodol o’r sefydliadau cynrychioladol yn ein system ddemocrataidd seneddol. Gan gydnabod hynny ac ysbryd anorchfygol pobl Cymru rhagwelaf a dathlaf ddyfodol llewyrchus i Gynulliad newydd hen genedl y Cymry.

in Welsh I thank Bob Carr most sincerely for his address: the first Premier to address the National Assembly for Wales.

yn Saesneg Rhoesom groeso traddodiadol Gymreig i chi drwy fynd am dro yn y mynyddoedd. Ddydd Sul, aeth Bob a minnau i gopa Pen y Fan. Safasoch yno a’r glaw’n diferu i lawr eich wyneb, heb allu gweld ond tua dwy droedfedd o’ch blaen, a dywedwyd wrthych y gallech weld Cadair Idris pe baech yn edrych i’r gogledd ar ddiwrnod braf. Mae hefyd yn rhywbeth traddodiadol Gymreig iddi fod yn haul braf y ddau ddiwrnod wedyn. Ar ôl teirawr yn y glaw dangosoch eich bod yn deall synnwyr hiwmor y Cymry i’r dim; dywedasoch ichi fwynhau eich hun. Credaf yn siŵr fod Capten Cook wedi ei atgoffa o arfordir de Cymru wrth iddo hwylio i fyny arfordir De Cymru Newydd am y tro cyntaf am na allai ei weld am ei bod yn bwrw glaw ar y pryd.

yn Saesneg Fe ddywedasoch y byddech yn eich disgrifio eich hun yn frodor o Dde Cymru Newydd. Mae mater yr hunaniaeth Gymreig yn rhywbeth y buom yn ei drafod yn ddwys ac yn ddifrifol dros gyfnod o amser. Cymerais ran yn ddiweddar mewn trafodaeth ar y teledu yr oedd Graham Henry hefyd yn cymryd rhan ynddi. Fe’i disgrifiodd ei hun fel Cymro a throdd cyflwynydd y rhaglen ataf a gofyn, ‘A ydych yn derbyn hynny?’ Fy ateb i oedd, ‘Os ydyw am fod yn Gymro, Cymro ydyw.’ Estynnwn groeso i chi yn yr un ysbryd.

yn Saesneg Mae’r cysylltiadau rhwng Cymru a De Cymru Newydd yn bwysig ac maent yn tyfu. Nid cysylltiadau o ran enw yn unig mohonynt. Maent yn gysylltiadau rhwng pobl sydd am wneud cysylltiadau rhyngwladol yn fwy creadigol. Ein gobaith yma yw bod yn endid economaidd llwyddiannus gyda chysylltiadau rhyngwladol cryf. Mae cwmnïau o lawer gwlad wedi ymgartrefu yng Nghymru ac wedi dod yn hyrwyddwyr ar gyfer Cymru, fel y gwelais yn ddiweddar mewn sawl rhan o’r byd. Yr ydym am estyn croeso i entrepreneuriaid o Dde Cymru Newydd, yma yng Nghymru. Mae’r croeso hwnnw’n un cynnes a gwirioneddol. Wedi i gwmni sefydlu ffatri yng Nghymru, mae’n dod yn gwmni Cymreig yn ein golwg ni. Dyna pam y galwn rai cwmnïau adnabyddus yn gwmnïau Cymreig, fel Ford Motor Company, Panasonic, GE a British Aerospace.

yn Saesneg Rhaid inni, fel corff datganoledig, fod yn greadigol, adeiladu cysylltiadau ac ystyried sut y gallwn fod yn adeiladol er budd pobl Cymru. Amser cinio ddoe, cyfarfuasom â phobl sydd yn gweithio yng Nghymru, mewn meysydd fel iechyd, gwieth-gynhyrchu, dylunio a’r celfyddydau creadigol. Cawsom fod gan lawer o’r bobl hynny gysylltiadau personol neu academaidd â De Cymru Newydd. Gobeithiaf y byddwch yn mynd â pheth o’u brwdfrydedd dros bartneriaeth a chydweithredu adref gyda chi.

yn Saesneg Yr ydym yn wynebu llawer o heriau ac nid oes dim pwysicach na chreu economi bywiog a llwyddiannus, gan sicrhau dyfodol llawn gobaith a chyfle i’n holl gymunedau, ein plant a’n hwyrion. Ni allwn wneud hynny ar ein pennau ein hunain, a dyna pam yr ydym yn croesawu’r cyfle i greu cysylltiadau ar draws y byd gyda gweinyddiaeth o’r un anian sydd â diddordeb cyffredin mewn llwyddiant economaidd.

yn Saesneg Yr wyf wedi sôn am greadigolrwydd ac yr wyf am orffen drwy sôn am chwaraeon a’r celfyddydau. Ni allem drefnu gêm derfynol rhwng Awstralia a Chymru yng Nghwpan Rygbi’r Byd; efallai y byddai hynny’n un cam yn ormod, yn gamgymeriad hyd yn oed. Fodd bynnag, fe fydd Cymru ac Awstralia wedi eu cysylltu ar lwyfan Theatr y Sherman yng Nghaerdydd yn ddiweddarach yr wythnos hon. Dywedwyd wrthyf na fydd modd ichi aros yn ddigon hir i weld ‘Killing Kangaroos’, sydd yn deitl arswydus, ond credaf mai comedi ydyw, ac yr wyf am ichi gael gwybod am yr hyn yr ydych yn ei golli. Mae’n cynnwys tri o fawrion byd opera sebon y byd: Simon o Home and Away, Melanie o Neighbours a Mandy o Satellite City. Dylech sôn am Satellite City wrth egluro bywyd yng Nghymru. Mandy yw merch Lorraine Barrett. Yr ydym wrthi’n creu ychydig o hanes ein hunain yma ym Mae Caerdydd a gobeithiaf y byddwch yn dilyn ein hopera sebon fach ni o hirbell yn Awstralia.

yn Saesneg Fe’ch croesawaf fel y Prif Weinidog cyntaf mewn gwasanaeth i annerch y Cynulliad hwn ac edrychaf ymlaen at adeiladu cysylltiadau cryfach â chi a chyda De Cymru Newydd dros y blynyddoedd sydd i ddod.

in Welsh Thank you very much. Our heartfelt thanks.

Estynnwyd nodyn i mi sydd yn dweud bod y Prif Uwcharolygydd Ian Arundale a’r Uwcharolygydd Bob Evans o adran Abertawe o Heddlu De Cymru wedi eu gwahodd i fod yn bresennol yn y ddadl heddiw. Credaf fod hynny’n fath o rybudd y bydd unrhyw beth a ddywedwn yn cael ei gofnodi ac y gellir ei ddefnyddio fel tystiolaeth.

Mae trosedd ac anhrefn yn difetha gormod o fywydau yng Nghymru heddiw; bywydau’r rhai sydd yn dioddef a’r rhai sydd yn troseddu. Ni ellir esgusodi’r rhai sydd yn troseddu, ond fe all troseddu fod yn ganlyniad i’r anobaith o fyw mewn cymuned ddifreintiedig lle y mae swyddi ac arian yn brin a lle nad oes neb yn ceisio helpu dod â phobl ifainc oddi ar y strydoedd i gymryd rhan mewn gweithgarwch ystyrlon. Yr ydym oll yn ymwybodol o’r cysylltiadau rhwng dieithrwch cymdeithasol a throseddu, camddefnyddio sylweddau a throseddu a sut y gall pwysau cymdeithasol arwain pobl i fynd ar gyfeiliorn. Fe wyddom hefyd mor ddigalon yw dioddef o ganlyniad i droseddu neu i berthynas ddioddef oddi wrtho ac mor bwysig yw peidio â gwneud esgusion neu drin troseddu’n ysgafn.

Mae’r cynnig yn cyfeirio at gyfrifoldebau’r Cynulliad a’r angen i ‘gynllunio troseddu allan’. Ddoe, ail-lansiais Diogelwch Drwy Gynllunio yng Nghymru, menter drawiadol sydd wedi cael effaith amlwg. Mae tenantiaid yn teimlo’n fwy diogel yn eu cartrefi ac mae cynllunio gofalus yn lleihau’r bygythiad o ddwyn, fandaliaeth ac ymosod. Yn yr asesiad diweddar ar brosiect yng Ngwent gwelwyd gostyngiad o 40 y cant yn nifer yr achosion o fwrgleriaeth, er enghraifft. Rhaid inni edrych yn fwy creadigol fyth ar achosion troseddu. Nid yw cynllunio troseddu allan yn golygu cynllunio ffisegol yn unig ond hefyd y modd y cynllunnir ein holl bolisïau i sicrhau eu bod yn cyfrannu’n gyfannol at ymdrin ag achosion troseddu.

Nod y cynnig yw rhoi’r Cynulliad yn gadarn yn y ddolen yn y frwydr yn erbyn troseddu yng Nghymru drwy gyflwyno ymwybyddiaeth o droseddu a’i ganlyniadau a’r modd i’w atal i’r drafodaeth ar bolisïau ar draws holl ystod gwaith y Cynulliad—addysg, iechyd, tai, cyflogaeth a thrafnidiaeth, i enwi dim ond ychydig. Rhaid i’r Cynulliad gael rôl bendant o fewn y dull partneriaeth i leihau troseddu ym mhob cwr o Gymru i cefnogi awdurdodau lleol, yr heddlu a’r gwasanaeth prawf wrth iddynt ymdrin â’r cyfraddau troseddu cynyddol, lle y ceir y rheini, yn enwedig ymysg yr ifanc ac yn y cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Hoffwn wneud ein rôl yn eglur. Nid yw’n golygu ymgymryd â chyfrifoldebau’r Swyddfa Gartref. Mae’n fater o sut y byddwn yn cyflawni ein dyletswyddau ein hunain.

Deuthum i gytundeb â Jack Straw ar brotocol fydd yn golygu bod y Cynulliad yn gorff a ddynodir o dan y Ddeddf Trosedd ac Anhrefn. Nid yw hyn ger ein bron heddiw ond yr wyf wedi ei gylchredeg i holl Aelodau’r Cynulliad ac i’r heddlu a’r awdurdodau lleol er mwyn ymgynghori hyd at ddiwedd mis Tachwedd. Bydd y protocol yn egluro ein rôl i ni ac i eraill. Mae’r Cynulliad eisoes wedi cytuno bod lleihau troseddu yn bwysig. Yr oedd hynny yn ein datganiad gwreiddiol o werthoedd a blaenoriaethau. Mae ymladd troseddu mewn modd cyfannol yn uchel ar y rhestr. Drwy basio’r penderfyniadau hyn byddwn yn anfon neges glir bod gan y Cynulliad ran holl bwysig yn y maes hwn.

Gadewch inni edrych ar faint y broblem. Mae ffigurau a gyhoeddwyd heddiw gan y Swyddfa Gartref yn dangos bod lefel y troseddu yng Nghymru a Lloegr wedi disgyn dros 1 y cant rhwng Ebrill 1998 a Mawrth 1999. Mae cyfradd y gostyngiad yn lleihau ac mae lefelau troseddu yn ein cymunedau yn parhau i fod yn annerbyniol o uchel. Pobl ifainc dan 18 sydd yn gyfrifol am tua chwarter o’r holl dramgwyddau. Yn ne Cymru, mae bwrgleriaeth mewn tai wedi cynyddu o un rhan o dair ers 1996 ac mae troseddu mewn cysylltiad â cherbydau wedi cynyddu 18 y cant dros yr un cyfnod. Rhaid inni barhau â gwaith caled y blynyddoedd diwethaf a sefyll yn gryf yn erbyn yr effeithiau hollbresennol a gaiff troseddu ar ein cymunedau.

Yr ydym am hybu cymunedau mwy diogel ac mae hynny’n golygu mesurau ataliol yn ogystal â darparu dewisiadau yn lle troseddu. Yr ydym wedi dechrau eisoes drwy roi blaenoriaeth uchel ar bolisïau a mentrau a fydd yn cynllunio allan troseddu ac ymddygiad gwrth-gymdeithasol drwy ddileu’r amgylchiadau lle y byddant yn ffynnu. Mae’n bosibl mai newid mewn safbwyntiau ac ymddygiad ymysg plant a phobol ifainc eu hunain sydd yn cynnig yr ateb tymor-hir mwyaf effeithiol i’r ymchwydd mewn troseddu. Dyna pam yr ydym wedi rhoi blaenoriaeth mor uchel i ddulliau gweithredu newydd mewn perthynas â gwasanaethau i deuluoedd a phlant.

Mae’r rhaglen Cychwyn Cadarn, er enghraifft, yn ceisio gwella iechyd, gallu dysgu a datblygiad cymdeithasol plant ifainc iawn yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig. Cymerais ran yn y prosiect Gweithio Gyda’n Gilydd dros Blant a’u Teuluoedd, bum mlynedd ar hugain yn ôl, a nododd yr angen i weithio gyda phlant ifainc fel un modd o ymdrin â rhai dan anfantais gymdeithasol dymor hir a cynnydd mewn troseddu.

Wedi iddynt ddechrau yn yr ysgol, mae addysg yn cynnig llwybr holl bwysig i blant at ymgyflawniad a hunan-barch, ar yr amod eu bod yn cymryd rhan. Mae’r Cynulliad wedi cyhoeddi’r set gyntaf o gynghorion ymarferol i ysgolion ar ymddygiad disgyblion, gwella presenoldeb a’r defnydd o fesurau gwahardd ac adferiad. Mae targedau wedi eu gosod i leihau triwantiaeth a gwaharddiadau o un rhan o dair erbyn 2002.

Wrth i blant gyrraedd eu harddegau bydd plant yn wynebu pwysau newydd. Mae yfed dan oed yng Nghymru ymysg yr uchaf yn Ewrop a bu cynnydd yn nifer y bobl ifainc sydd yn cymryd cyffuriau. Amcangyfrifwyd bod tua hanner yr holl droseddu a gofnodir yn ymwneud â chyffuriau. Cyhoeddodd y Prif Weinidog yn ddiweddar y byddai mesurau newydd llym yn cael eu cyflwyno a fydd yn golygu y bydd pawb a gaiff ei restio am dramgwyddau troseddol yn wynebu prawf cyffuriau gorfodol.

Mae angen inni ddyfalbarhau â mesurau i leihau dibyniaeth ar gyffuriau, a’r troseddu sydd mor aml yn cyd-fynd â chamddefnyddio sylweddau. Mae’r dystiolaeth yn gryf: am bob £1 sydd yn cael ei gwario ar drin camddefnyddio cyffuriau arbedir dros £3 o ran y costau i’r rhai sydd yn dioddef oddi wrth droseddu a’r gostyngiad yn y galwadau ar y system cyfiawnder troseddol. Yr wyf yn falch o gadarnhau heddiw y dyrennir £1.5 miliwn i’r gwasanaethau cymorth cyffuriau ac alcohol yng Nghymru ym mhob un o’r ddwy flwyddyn ariannol nesaf. Bydd yr arian hwn, sydd yn ychwanegol at y £1.5 miliwn a gyhoeddais eisoes am eleni, yn helpu i ddarparu triniaeth a gofal amserol ac effeithiol, yn enwedig i’r rhai yn y grwpiau sydd yn fwyaf agored i niwed.

Yr ydym hefyd wedi creu cyfleoedd newydd i bobl ifainc drwy’r Gronfa Partneriaeth Plant a Phobl Ifainc, a fydd yn hybu mentrau lleol i gynyddu cyraeddiadau addysgol pobl ifainc a’u cymell oddi wrth droseddu, cyffuriau, fandaliaeth a thriwantiaeth. Bydd yn helpu’r rhai sydd mewn perygl o gael eu dieithrio’n gymdeithasol i aeddfedu’n bobl ifainc annibynnol sydd yn gallu bod â balchder yn eu hunain ac yn eu cyflawniadau a chyfrannu’n gadarnhaol i’w cymunedau lleol.

Drwy fy nghysylltiad yn y gorffennol â grwpiau gweithredu pobl ifainc lleol dysgais fod gan bobl ifainc lawer iawn i’w gynnig i’r gymdeithas ehangach. Ceir dros 100 o grwpiau gweithredu pobl ifainc mewn ysgolion a chlybiau ieuenctid ar hyd a lled Cymru. Mae rhai ohonynt, fel y cynllun yng Nghaergybi a’r un yn Ysgol Gyfun Dŵr-y-Felin yng Nghastell-nedd wedi ennill gwobrau cenedlaethol am wreiddioldeb y gwaith a gyflawnwyd gan eu pobl ifainc. Dangosasant allu pobl ifainc i fod yn rhan o’r ateb ac nid yn rhan o’r broblem yn unig. Anogaf holl Aelodau’r Cynulliad i ymweld â grwpiau gweithredu o’r fath yn eich etholaethau a chynnig pob cefnogaeth iddynt.

Daw’r hunan-barch mwyaf oddi wrth gyflogaeth fuddiol a drwy fod yn aelod cwbl ‘daledig’ o gymdeithas. Os ydym o ddifrif am fynd i’r afael â throsedd ac anhrefn rhaid inni adeiladu cymunedau bywiog sydd yn cynnig safon byw weddus a chyfleoedd i bawb. Gyda’r fenter Mynediad Ieuenctid, Youth Gateway a’r Fargen Newydd yr ydym yn cynnig atebion ymarferol a fydd yn sicrhau bod cynifer ag y bo modd o bobl ifainc yn gallu cael mynediad at gyfleoedd hyfforddiant a chyflogaeth ystyrlon.

Fodd bynnag, nid oes diben darparu’r hyfforddiant hwnnw oni bai ein bod hefyd yn gallu darparu cyfleoedd cyflogaeth. Mewn partneriaeth â busnes a drwy ddefnyddio’r manteision a gawn drwy Amcan 1 a’r rhan-ddirymiadau newydd mewn cymorth gwladol rhanbarthol, byddwn yn ceisio creu 130,000 o swyddi ychwanegol yng Nghymru dros y deng mlynedd nesaf. Mae’n ymddangos yn dasg anferth ond rhaid inni fod yn uchelgeisiol ac yn hyderus—gellir ei chyflawni. Yn y flwyddyn hyd fis Mehefin 1999, bu cynnydd o dros 19,000 yn nifer y swyddi cyflogedig yng Nghymru. Ni ddylai neb gredu nad oes dyfodol. Gallwn weddnewid yr economi a sicrhau cyfle economaidd i bawb yng Nghymru er mwyn cyflawni cynhwysiant cymdeithasol drwy gynhwysiant economaidd.

Uwchlaw popeth, rhaid rhyddhau pobl gyffredin oddi wrth ofn trosedd. Mae’r awdurdodau lleol ac adrannau’r heddlu yng Nghymru, gan weithio gyda phartneriaid eraill yn ôl gofynion Deddf Trosedd ac Anhrefn 1998, wedi cynhyrchu strategaethau trosedd ac anhrefn lleol i bob awdurdod unedol yng Nghymru. Mae’r rhain dan berchnogaeth leol ac maent yn adlewyrchu anghenion a phryderon y bobl ar y stryd. Fe’u noddir drwy gyllid helaeth i helpu partneriaethau lleol ac asiantaethau eraill sydd yn rhan o’r frwydr yn erbyn troseddu.

Gwelir ymrwymiad o £400 miliwn yn y rhaglen lleihau troseddu i Gymru a Lloegr dros y tair blynedd nesaf er mwyn cefnogi prosiectau arloesol sydd yn seiliedig ar dystiolaeth er mwyn lleihau troseddu. Ymhlith y rhain y mae mentrau i gynnal teledu cylch cyfyng, lleihau bwrgleriaeth, targedu sylw’r heddlu ar fannau lle y ceir llawer o droseddu a gwaith ymyrryd mewn ysgolion. Byddaf yn gwneud cyhoeddiad yfory am yr ysgolion yng Nghymru a fydd yn derbyn gwobrwyon o dan y rhan hon o’r rhaglen. Yn ogystal â hynny, bydd y Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid yn cyfrannu £85 miliwn dros dair blynedd yng Nghymru a Lloegr i helpu i ddynodi, datblygu a hybu ymarfer da wrth gyflenwi gwasanaethau cyfiawnder ieuenctid.

Fodd bynnag, rhaid inni ymochel rhag gweld y frwydr yn erbyn troseddu fel un sydd yn gyfyngedig i’r heddlu a’r awdurdodau lleol. Mae llawer mwy y gellir ei wneud o fewn y gwasanaeth iechyd, er enghraifft. Dangosodd y digwyddiad ofnadwy yr wythnos diwethaf yn Ysbyty Cyffredinol Llwyn Helyg yr angen i ystyried diogelwch staff yr NHS. Mae angen cynnwys y gymdeithas ehangach hefyd. Gwelwyd hyn yn Ysbyty Brehinol Caerdydd a bellach yn uned damweiniau ac achosion brys Ysbyty Prifysgol Cymru. Mae’r Athro John Sheppard a Grŵp Atal Trais Caerdydd wedi cyflwyno mesurau i leihau lefelau trais, wedi cynyddu’r tebygolrwydd o ddod â throseddwyr treisgar o flaen eu gwell ac wedi cynyddu mynediad at Gefnogaeth i Ddioddefwyr Troseddu, iechyd meddwl a gwasanaethau eraill i’r rhai sydd yn dioddef oddi wrth droseddau treisiol. O ganlyniad i dystiolaeth y prosiect hwnnw, ysgrifennais at bob awdurdod iechyd ac ymddiriedolaeth NHS yng Nghymru, nid I ofyn iddynt o reidrwydd i efelychu’r hyn sydd yn cael ei wneud yng Nghaerdydd, ond i ofyn beth y gallent ei wneud mewn partneriaeth â’r heddlu a mudiadau gwirfoddol yn eu hardal i leihau lefelau troseddu treisiol.

Yr wyf wedi crybwyll rai o’r rhaglenni sydd yn gyfrwng i’r Cynulliad chwarae ei ran wrth ymladd troseddu. Maent yn ei gwneud yn briodol i roi cydnabyddiaeth ffurfiol i’n rôl mewn lleihau troseddu. Dyna pam, ar ôl cytuno â’r Ysgrifennydd Cartref, yr wyf wedi cylchredeg y protocol drafft i holl Aelodau’r Cynulliad er mwyn derbyn eu sylwadau.

Mae’r gwelliannau a gyflwynwyd yn dangos bod yr Aelodau wedi ystyried hyn yn adeiladol a chroesawaf hynny. Mae gan Helen Mary Jones amheuon ynghylch y gorchmynion cyrffyw i blant ond ofnaf ei bod wedi camddeall y ddeddfwriaeth. Gan mai fi a ysgrifennodd y polisi a’r ddeddfwriaeth, yr wyf yn ei ddeall yn llwyr. Yn gyntaf, nid yw’n anghyson â Deddf Hawliau Dynol 1998. Gellid dadlau mai cam-drin plant yw cael rhai saith neu wyth oed yn crwydro’r strydoedd am hanner nos neu yn oriau mân y bore. Mae hynny’n esgeulustod sydd yn ymylu ar fod yn droseddol ac mae’n digwydd.

Yn ail, y dewis gorau yw i rieni ofalu am a rheoli eu plant ac i’r gymuned leol osod safonau. Mae’r ddeddfwriaeth yn annog y dulliau gweithredu hynny. Gellir defnyddio’r gorchymyn rhieni os yw’n fater o ddelio â rhieni unigol. Cyn gofyn am orchymyn cyrffyw plant, rhaid i’r heddlu a’r awdurdod lleol ymgynghori a chysylltu â’r gymuned leol. Mewn llawer o achosion, bydd y broses honno ynddi’i hun yn arwain at newid. Nid damcaniaeth mo hyn oherwydd fe’i gwelais yn digwydd a gallaf roi enghreifftiau.

Yn drydydd, mae’n darparu mesur methu diogel i gymunedau lle mae pethau allan o reolaeth, gyda’r amod bod yn rhaid i’r heddlu a’r awdurdod lleol gyflwyno cais, gyda chyfraniad y gymuned leol. Gofynnaf i Helen Mary beidio â phwysleisio eu pwynt. Mae iddo bwrpas gwarchodol ac mae rhai wedi ei gamddeall a’i bortreadu’n negyddol. Fodd bynnag, os edrychwch ar fanylion y ddeddfwriaeth nid yw’n achosi’r peryglon na’r anawsterau a ragwelir ganddi.

Mae ei hail welliant braidd yn ddryslyd oherwydd fe weithredir Deddf Hawliau Dynol 1998 y flwyddyn nesaf a byddwn yn ceisio cadw ati cyn ei gweithredu hyd yn oed. Rhoddaf y sicrwydd hwnnw i Helen Mary. Yr oeddwn yn rhan o’r tîm a ddaeth â’r cytundeb yn rhan o gyfraith y DU. Fodd bynnag, yn dechnegol, nid ydym yn ddarostyngedig i’r Ddeddf, nad yw hyd yn oed wedi ei gweithredu. Gofynnaf iddi dderbyn y sicrwydd yr wyf yn ei roi y byddwn yn ceisio cadw at y Ddeddf cyn ei gweithredu, yn unol ag ysbryd Deddf Llywodraeth Cymru 1998.

Ynglŷn â’r trydydd gwelliant, nid oes gennyf wrthwynebiad i roi ei deitl llawn i’r Cynulliad. Ar y pedwerydd gwelliant, nid wyf yn gwrthwynebu oherwydd mae’n tynnu sylw at ddieithrwch cymdeithasol fel ffactor pwysig wrth greu diwylliant o droseddu. Ar yr amod na fyddwn yn creu esgusion, mae ei phwynt yn un dilys. Rhaid inni gadw’r ddysgl yn wastad wrth fod yn galed ar droseddu ac achosion troseddu. Derbyniaf y gwelliant hwnnw.

Mae gwelliant Peter Black yn dechrau’n dda drwy wneud yr un pwynt ond wedyn mae’n methu. Mae’n gresynu at y diffyg adnoddau ychwanegol i roi cymorth i sefydlu timau troseddwyr ifainc a thimau lleihau troseddu. Mae adnoddau ychwanegol wedi eu darparu ac mae sawl rhan o Gymru wedi elwa ar hynny. Mae’r rhain yn gyrff a fydd yn cyflawni dyletswyddau sydd eisoes yn bod ar eu cyfer, gan eu crynhoi mewn timau troseddwyr ifainc, er enghraifft, er mwyn defnyddio’r adnoddau hynny yn fwy bwriadus. Yn ogystal â hynny, mae adnoddau ychwanegol yn cael eu cyfeirio i ardaloedd lle y mae angen amdanynt, fel y prosiect yn Llaneirwg i ddelio â bwrgleriaeth. Mae llawer o brosiectau eraill yng Nghymru wedi derbyn cyllid sylweddol.

Mae’n cyfeirio at gynlluniau arolygon atal troseddu. Mae cynlluniau gan yr holl heddluoedd yng Nghymru. Mae cysylltiadau rhyngddynt ag awdurdodau lleol a mentrau gwirfoddol ac yr oedd pob un o’r pedwar wedi eu cynrychioli ddoe pan ail-lansiwyd y fenter Diogelwch Drwy Gynllunio. Mae tua £153 miliwn o’r rhaglen lleihau troseddu wedi ei amgáu, er enghraifft, ar gyfer cynlluniau teledu cylch cyfyng. Cyhoeddir y rhestr o’r prosiectau a gymeradwywyd o dan y fenter hon gan yr Ysgrifennydd Cartref ym mis Rhagfyr. Yr oedd yn ofynnol i’r holl ymgeiswyr ddatblygu cod ymarfer lleol. Oddi ar fis Mawrth 2000 bydd yr holl systemau teledu cylch cyfyng o fewn cwmpas Deddf Diogelu Data 1998 ac o hynny ymlaen bydd yn rhaid iddynt gydymffurfio â chod ymarfer y cofrestrydd diogelu data. Gofynnaf i Peter dderbyn bod yr holl agweddau ar ei welliant wedi derbyn sylw a phwysaf arno i beidio â’i wthio. Mae’r pwyntiau a wneir ganddo yn fuddiol mewn dadl ac wrth geisio datblygu ein cyfrifoldebau i leihau troseddu. Fodd bynnag, mewn rhai rhannau mae’n pwyso ar ddrws agored.

Mae’r cynnig gwreiddiol yn gofyn ichi gytuno i’r Cynulliad barhau i roi blaenoriaeth uchel i bolisïau a mentrau a fydd yn effeithio ar drosedd ac anhrefn. Fel Cynulliad yr ydym mewn sefyllfa unigryw i helpu i leihau anfodlonrwydd oherwydd dieithrwch cymdeithasol a datblygu rhaglenni gweithredu egnïol er mwyn atal troseddu, drwy weithio’n agos gyda’r heddlu a’r rhai sydd â chyfrifoldeb uniongyrchol am ymchwilio a mynd i’r afael â throseddu.

Mae gennym amrediad eang o fesurau at ein galwad mewn addysg, hyfforddiant, iechyd yr economi, iechyd a datblygu cymdeithasol. Mae’r Cynulliad wedi pwysleisio dro ar ôl tro wrth asiantaethau lleol mor bwysig yw gweithio rhyngasiantaethol. Rhaid inni sicrhau bod ein polisïau ein hunain yn yr holl feysydd perthnasol yn gyson ac wedi eu cydlynu’n briodol. Rhaid inni gofio bob amser mai prif nod yr holl newidiadau hyn yw adeiladu cymunedau mwy diogel a phwrpasol i bobl Cymru. Mae llawer yn gwybod am fy ymrwymiad personol hir i’r mater hwn. Gofynnaf ichi rannu’r ymrwymiad hwnnw drwy gefnogi’r cynnig hwn i gyflawni blaenoriaeth y Cynulliad o hyrwyddo rhyddid oddi wrth droseddu.

Cynigiaf yr ail welliant

Cynigiaf y trydydd gwelliant

Cynigiaf y pedwerydd gwelliant:

Ar ran Plaid Cymru—The Party of Wales, croesawaf y ffaith fod Llywodraeth Cymru wedi penderfynu rhoi’r materion hyn ar yr agenda. Er nad yw materion y Swyddfa Gartref wedi eu datganoli i ni, yn amlwg, mae yna lawer o faterion sydd yn effeithio ar droseddu—fel y mae’r Prif Ysgrifennydd wedi amlinellu—sydd yn faterion i’r Cynulliad hwn.

Nid oes dwywaith mai troseddu yw un o’r ffactorau negyddol pwysicaf sydd yn effeithio ar ansawdd bywyd yn ein cymunedau. Y ffaith drist yw bod y rhan fwyaf sydd yn dioddef oddi wrth droseddu, yn ogystal â’r rhan fwyaf o’r troseddwyr a erlynir, yn dod o’n cymunedau tlotaf. Yn y cyd-destun hwnnw, croesawn benderfyniad Llywodraeth y Deyrnas Unedig i gyfrif tramgwyddau a âi gynt heb eu cyfrif, fel ymosodiad cyffredin, sydd yn fawr eu heffaith ar fywydau pobl. Croesawn ddewrder y Llywodraeth wrth wneud hyn, gan ei bod yn ymddangos bod y ffigurau troseddu wedi cynyddu er nad ydynt mewn gwirionedd.

Mae gennym amheuon dybryd ynghylch y cynnig fel y mae, ac fe hoffwn ymdrin â hwy. Fodd bynnag, dechreuaf drwy gyfeirio at y gwelliannau y mae’r Llywodraeth yn eu derbyn. Yn gyntaf, gwelliant 3. Yr wyf yn sicr bod pawb ohonom am weld cyfeirio at y corff hwn yn ôl ei enw cywir. Pwysaf ar Lywodraeth Cymru i wneud hyn yn iawn yn y dyfodol. Yr wyf fi, beth bynnag, yn blino clywed y cyfryngau Prydeinig yn cyfeirio atom fel Cynulliad Cymru fel pe bai’r wlad hon yn gyforiog o rai eraill. Dylem allu dibynnu ar ein Llywodraeth i gael y derminoleg yn iawn.

Yr wyf yn ddiolchgar bod Alun Michael wedi cytuno bod y pedwerydd gwelliant yn annadleuol ac fe adawaf i gyd-aelodau eraill siarad amdano. Dof at y ddau welliant arall. Yr wyf yn dechrau blino ar glywed nad wyf yn deall a’m bod mewn dryswch. Yr wyf yn deall, Mr Michael. Anghytuno yr ydwyf. Nid yw cyrff hawliau sifil fel Liberty, er enghraifft, yn cytuno chwaith. Gwn fod llawer o’m cyd-aelodau yn y Siambr hon ar draws y pleidiau yn aelodau ac yn gefnogwyr o’r mudiad hwnnw, yn awr neu yn y gorffennol.

Yng nghyd-destun yr ail welliant, mae’n hanfodol inni gofio ym mhopeth a wnawn ein bod fel corff wedi’n rhwymo gan y Ddeddf Hawliau Dynol 1998, mewn modd nad yw Llywodraeth y Deyrnas Unedig eto. Mae hyn yn cynnwys y Cytundeb Ewropeaidd ar Hawliau Dynol yng nghyfraith Prydain ac yr ydym yn croesawu hynny.

Mae hyn yn bwysig yng nghyd-destun y cynnig hwn oherwydd mae llawer o grwpiau hawliau sifil a mudiadau plant yn credu bod agweddau ar y Ddeddf Trosedd ac Anhrefn a allai fod yn groes i’r Cytundeb Ewropeaidd. Dyna pam yr ydym wedi cynnig ein gwelliant cyntaf.

Yr ydym wedi tynnu sylw at orchmynion cyrffyw plant, er enghraifft, am ein bod yn credu eu bod yn ormesol ac yn ddiangen, hyd yn oed fel ateb olaf, yn ogystal â bod yn anghyfreithlon o bosibl a derbyniaf yr hyn a ddywedodd Mr Michael am hynny. Wrth gwrs, nid oes neb yma’n credu ei bod yn iawn i blant ifainc, yn enwedig rhai o dan 10 oed, fod allan ar y strydoedd ar ôl 9 p.m. ac os ydynt dylem ofyn pam.

A mentro ymroi i’r hyn a alwodd un newyddiadurwr yn duedd yn y corff hwn i ymhel â ‘gwleidyddiaeth yn ôl Jerry Springer’, drwy gyfeirio at ein profiadau personol, fe ddyfynnaf o arolwg ieuenctid o Gwm Cynon a gyflawnais fel rhan o un o’m swyddi blaenorol. Nid wyf yn ymddiheuro am hynny. Er enghraifft: ‘Os arhosaf allan tan ar ôl iddo ddod adref mae yna siawns y bydd ef yn cysgu ac na fydd yn rhaid imi ei weld yn ei tharo hi,’ meddai bachgen wyth oed. ‘Ni allaf oddef yr holl weiddi a churo’. ‘Ar ôl i’r rhai bach fynd i’r gwely, bydd Mam yn tawelu ychydig,’ meddai bachgen naw oed. ‘Byddaf yn iawn os cadwaf o’i ffordd,’ meddai geneth wyth oed. Ni ddywedai fwy am yr hyn a olygai.

Mae’n amlwg mai rhai sydd yn dioddef yw’r plant hyn, nid troseddwyr. Mae cyfraith amddiffyn plant ac fe ddylai fod amrediad o wasanaethau cefnogi i ateb anghenion y plant hynny. Yr ydym oll wedi ymrwymo i sicrhau bod hynny’n digwydd. Mae’n sicr na fydd o gymorth yn y sefyllfaoedd hynny os hebryngir y plant hynny adref am hanner awr wedi deg y nos gan swyddogion yr heddlu. Mae gorchmynion cyrffyw plant yn gwneud hynny’n bosibl.

Mae’r gwelliant yn galw am adolygiad brys o’r agwedd hon ar y ddeddfwriaeth. Mae yna agweddau eraill fel y gorchmynion ymddygiad gwrth-gymdeithasol a’r gorchmynion rhieni y mae angen eu hadolygu. Yr wyf yn gwrthod arddel yr agweddau hynny ar y ddeddfwriaeth oherwydd, os bydd y Cynulliad hwn yn penderfynu heddiw i basio’r cynnig o’i phlaid, credaf y byddwn oll yn peri ein bod yn feius yn unigol yn yr hyn a allai fod yn dorcyfraith, oherwydd corff corfforaethol yw hwn. Yr wyf fi a’m cyd-aelodau ym Mhlaid Cymru yn ymddiarddel â hynny. Anogaf yr holl Aelodau, pe na bai ond er eich budd eich hun, i gefnogi’r gwelliant.

Fel y clywsom eisoes heddiw, pobl ifainc sydd yn fwyaf tebygol o droseddu ac o ddioddef oddi wrth droseddu. Mae Plaid Cymru—the Party of Wales yn croesawu’n fawr yr ymrwymiad yn y cynnig hwn i waith rhagweithiol er mwyn atal troseddwyr ac estynnwn ein cefnogaeth lwyr i Lywodraeth Cymru ar hynny. Mae’n holl bwysig, ar lefel y gymuned, ein bod yn datblygu unrhyw waith o’r fath mewn partneriaeth â phobl ifainc eu hunain yn anad neb. Oherwydd drwy gyfranogi ac ymgynghori, nid drwy gyfyngu a gorfodi, y rhown derfyn ar y gwastraff enbyd hwn o fywydau ifainc sydd yn aml yn dilyn troseddu a drwy hynny godi’r baich oddi ar ein cymunedau o ganlyniad i droseddu ac anhrefn.

Yn y cynnig hwn gofynnir inni gefnogi rhoi’r Ddeddf Trosedd ac Anhrefn ar waith yn llawn. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi llawer o’r mesurau a gyflwynwyd drwy’r Ddeddf Trosedd ac Anhrefn. Mae gennym amheuon ynghylch nifer o ddarpariaethau yn y Ddeddf honno. Yn benodol, credwn fod peryglon ynglŷn â gorchmynion rhieni, sydd yn gosod sancsiynau gorfodol ar rieni pobl ifainc sydd yn troseddu, yn cynnwys y posibiliad o ddirwyon a charchar yn y pen draw. Er ei bod yn bwysig meithrin mwy o gyfrifoldeb ymysg rhieni, bydd gweithredu gorfodol naill ai’n tanseilio teuluoedd sydd eisoes yn gamweithredol, neu ni wna ddim ond cosbi’r rhieni hynny sydd wedi gwneud y cwbl a allent. Fel Helen Mary Jones, yr ydym ninnau hefyd yn gwrthwynebu cyrffyw plant i rai dan 10 oed ac yr wyf yn amheus o ddoethineb cynghorwyr sydd eisoes wedi defnyddio’r mesurau hyn. Credwn ei fod yn rhy lawdrwm. Mae pwerau ar gael eisoes i’r heddlu a’r gwasanaethau cymdeithasol ymyrryd lle y mae plant ifainc un ai yn achosi problemau—

Ni ddefnyddiwyd y gorchymyn cyrffyw plant gan yr un awdurdod lleol neu heddlu. Bu’r camau cyntaf a ddisgrifiais yn ddigon i osgoi’r angen i fynd ymlaen i ddefnyddio gorchymyn.

Deellais fod un cyngor yn Lloegr yn y broses o ddefnyddio un. Mae pwerau ar gael eisoes i’r heddlu a’r gwasanaethau cymdeithasol ymyrryd pan fydd plant ifainc un ai yn achosi problemau neu os ydynt mewn perygl. Nid oes angen, felly, am gyrffyw cyffredinol. Ymddengys nad oes unrhyw ymchwil benodol i gefnogi’r mesur hwn ac mae’n groes i hawliau dynol ac, felly, yn agored i’w herio.

Fodd bynnag, mae prif bwyslais ein pryderon a’n gwelliant yn ymwneud â’r wir sefyllfa yng nghymunedau Cymru a’r modd y gweithredir y Ddeddf. Mae’n bwysig inni gydnabod nad Deddfau Seneddol neu ddeddfwriaeth eilaidd a gaiff ei phasio yn y Cynulliad hwn sydd yn dod â chanlyniadau sydd yn gwneud gwahaniaeth. Mae llawer o’r mesurau yn y Ddeddf hon yn werthfawr ac mae angen eu gweithredu. Fodd bynnag, ni ellir eu gweithredu ond pan fo adnoddau digonol ar gael. Un o’r ffactorau hanfodol er mwyn darganfod ac atal troseddu yn well yw gwaith heddlu effeithiol gydag adnoddau priodol. Yr ydym yn cynnal y ddadl hon ar ganol Cwpan Rygbi’r Byd ar adeg pryd y mae rhannau helaeth o ardal de Cymru wedi eu hamddifadu o bresenoldeb digonol gan yr heddlu ar ddiwrnodau’r gemau. Y rheswm am hyn yw na roddwyd adnoddau ychwanegol i Heddlu De Cymru i ymdopi â’r pwysau ychwanegol sydd arnynt o ganlyniad i’r digwyddiad hwn. Oherwydd hynny, maent wedi symud eu swyddfeydd o ardaloedd fel Abertawe a Phen-y-bont ar Ogwr i Gaerdydd er mwyn eu helpu i ymdopi â’r angen i blismona’r twrnament hwn.

Cefais y profiad beth amser yn ôl o dreulio rhan o stem nos yn gwylio’r heddlu wrth eu gwaith o gefn car patrôl. Er bod y noson a ddewisais yn un ddigon cyffredin, arswydais o weld mor fain oedd hi ar yr heddlu a gwnaethpwyd argraff arnaf gan ymrwymiad ac ymroddiad y swyddogion a welais. Mae’n wir, er hynny, lle y mae nifer y troseddau hysbysadwy a gofnodwyd yng Nghymru wedi cynyddu o 185,300 yn 1987 i 236,900 yn 1997, nad yw nifer yr heddweision ond wedi codi’r mymryd lleiaf yn y cyfnod hwnnw. Yng Nghymru ceir un heddwas i bob 440 o bobl o’i gymharu ag un i bob 410 yn yr Alban ac un i bob 360 yn Lloegr. Yn ne Cymru mae gennym lai o heddweision nag yn 1987, er mai yn yr ardal hon y mae’r gyfradd uchaf o droseddu cofnodedig yng Nghymru. Pe baem yn edrych ar y ffigurau o ran nifer y troseddau a gofnodwyd am bob heddwas, byddem yn canfod bod 29.5 o dramgwyddau am bob heddwas yn 1987. Yn 1997, yr oedd y ffigur hwnnw wedi codi i 35.9 trosedd am bob heddwas; cynnydd amlwg a sylweddol yn y llwyth gwaith. Nid oes diben sôn am fod yn galed ar droseddu os yw’r Llywodraeth, y Llywodraeth hon a’r Llywodraeth Geidwadol o’i blaen, yn dal i wneud bywyd yn galed i’r rhai sydd yn ymladd troseddu. Rhaid i’r Llywodraeth gymryd camau ar frys i ymdrin â phroblemau ariannu’r awdurdodau heddlu sydd bellach yn ymdrechu i gyllido pensiynau’r heddlu a gofynion technolegol newydd.

Defnyddiaf ddwy enghraifft o’r modd y mae’r problemau adnoddau a gweithlu a wynebir gan yr heddlu yn gallu effeithio er gwaeth ar y rhaglenni y mae’r Cynulliad hwn yn ymwneud â hwy a chael dylanwad uniongyrchol arnynt.

Y gyntaf o’r rhain yw adeiladu cymunedau cynaliadwy. Yn yr un modd â’r holl raglenni sydd yn ymwneud â chynhwysiant cymdeithasol, mae angen lleihau troseddu mewn llawer o gymunedau yng Nghymru os ydym i ddileu’r ofn o droseddu a gadael i bobl ifainc yn arbennig ailgysylltu â chymdeithas. Dywed Ffederasiwn yr Heddlu yn ei gyhoeddiad ‘Where We Stand On Patrolling’ ei fod yn credu mai’r ffordd orau i blismona yn y gymuned yw cael swyddogion mewn lifrai ar eu rhawd, gyda chymorth yr holl dechnoleg fodern a gwasanaethau cefnogi sydd ar gael ar hyn o bryd. Dywedant fod,

Fodd bynnag, adroddodd y Comisiwn Archwilio yn 1995 mai dim ond 5 y cant o holl swyddogion yr heddlu—1 o bob 20 o’r heddweision— a oedd ar gael ar unrhyw adeg ar gyfer dyletswyddau patrôl. Mewn llawer ardal nid yw’r plismon lleol traddodiadol ond yn bod fel enw, os o gwbl. Mae amseroedd ymateb yn wael gan fod rhaid i’r heddlu drefnu galwadau yn ôl blaenoriaeth a chanlyniad hyn yw dadrithiad a dicter ymysg llawer o bobl am nad yw eu cymuned yn cael ei phlismona fel y dymunent. Nid hwy sydd ar fai ond mae’r problemau adnoddau a gweithlu a wynebir gan yr heddlu yn tanseilio’r cyswllt y mae Ffederasiwn yr Heddlu yn sôn amdano.

Yn ail, ynghylch teledu cylch cyfyng, y cyfeirir ato yn fy ngwelliant, mae llawer o awdurdodau lleol wedi gosod teledu cylch cyfyng mewn meysydd parcio, yng nghanol trefi a dinasoedd, ar stadau diwydiannol ac mewn mannau sydd yn adnabyddus oherwydd eu problemau. Cafwyd gostyngiadau trawiadol yn y lefelau troseddu hysbys yn yr ardaloedd hynny. Fodd bynnag, nid yw teledu cylch cyfyng ond cystal â’r adnoddau heddlu sydd ar gael i’w ategu. Er y gallai camerâu ysgafnhau’r baich ar weithlu’r heddlu mewn rhai ardaloedd a chaniatáu mwy o hyblygrwydd yn y modd y byddant yn trefnu personél, os gwelir trosedd ar gamera rhaid i swyddogion fod ar gael i ymateb i’r digwyddiad hwnnw ar fyrder. Yn ogystal â hynny, mae’r dystiolaeth yn dangos bod teledu cylch cyfyng, er ei fod yn lleihau’r troseddu hysbysedig mewn ardal benodol, yn dadleoli troseddu i ardaloedd cyfagos hefyd. Dyna reswm arall dros ddarparu adnoddau digonol i’r heddlu I’w ategu pan gyflwynir ef.

Yr wyf yn falch mai un o’r pethau a bwysleisir yn y mentrau newydd o ganlyniad i Ddeddf Trosedd ac Anhrefn 1998 yw atal troseddu. Croesawaf y ffaith bod arian wedi ei ddarparu gan y Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid i hybu a chefnogi cynlluniau atal troseddu da. Mae cynlluniau arolwg atal troseddu yn y cartref yn brosiectau pwysig sydd yn gysylltiedig â hynny a dylid eu hymestyn i bob cwr o Gymru. Fodd bynnag, os yw’r cynlluniau hyn i fod yn effeithiol dylai’r safonau Diogelwch Drwy Gynllunio a gyflwynwyd gan Tai Cymru yn 1993 fod yn waith gofynnol ar gyfer grantiau adnewyddu fel y gall cartrefi preifat elwa hefyd. Yn ogystal â hynny, rhaid sefydlu system briodol o grantiau fel grantiau gosod yn y cartref i helpu pobl i weithredu mesurau diogelwch a argymhellir yn yr arolygon.

Rhaid inni hefyd ddarparu cefnogaeth ddigonol i ddioddefwyr troseddau, lawer ohonynt wedi eu trawmateiddio gan eu profiad. Bu cynnydd o 73 y cant yn y troseddau yn erbyn unigolion fel dwyn, bwrgleriaeth ac ymosod rhwng 1981 a 1995. Hyd yn oed pan gaiff y troseddwyr hyn eu dal, nid oes gan y rhai a ddioddefodd yr un syniad am beth sydd yn digwydd o ran erlyn yr unigolion hyn a dechreuant deimlo dadrithiad a rhwystredigaeth ynghylch y system. Rhaid ymdrin â hynny.

Yn gynharach, fe soniais am yr angen am gymunedau cynaliadwy a’r angen i ailgysylltu rhai a ddieithriwyd yn gymdeithasol â chymdeithas fel modd i leihau troseddu. Yn adroddiad y Comisiwn Archwilio, ‘Misspent Youth: Young People and Crime’, nodir mai’r ardaloedd sydd â’r lefelau troseddu uchaf yw’r rhai difreintiedig sydd yn aml yn cynnwys nifer fawr o deuluoedd un rhiant tlawd gyda phobl ifainc dan oruchwyliaeth wael a fydd yn aflonyddu ar breswylwyr eraill mewn llawer achos. Dywed fod ymchwil yn dangos bod plant a fegir yn yr ardaloedd hyn yn fwy tebygol o fod yn droseddwyr ar ôl tyfu.

Rhai o’r ffactorau a restrir y credir eu bod yn cynyddu’r perygl o droseddu yw goruchwyliaeth annigonol gan rieni, diffyg cartref teuluol sefydlog, bod y tu allan i gyflogaeth neu addysg, a defnydd helaeth o alcohol a chyffuriau. Mae tri chwarter y bobl ifainc a geir yn euog o’r troseddau mwyaf treisiol a difrifol ac a gedwir mewn gofal diogel neu’r ddalfa wedi dioddef oddi wrth gamdriniaeth gorfforol neu emosiynol eu hunain. Ni ddylid defnyddio’r un o’r ffactorau hyn yn esgus dros ymddygiad gwrth-gymdeithasol, ond gyda’i gilydd maent yn ffurfio patrwm sydd yn tanlinellu’r angen i’r Cynulliad roi’r adnoddau priodol i raglenni er mwyn ymdrin â dieithrwch cymdeithasol yng nghymunedau Cymru.

Mae dau o bob pump troseddwr hysbys yng Nghymru o dan 18 oed. Ar ben hynny, mae rhwng 10 a 20 y cant o’r galwadau i’r heddlu bellach yn ymwneud â niwsans a achosir gan bobl ifainc. Mae gormod o bobl ifainc yn methu â datblygu bywydau adeiladol a chroesawaf y gydnabyddiaeth bod angen gwneud mwy i leihau troseddu ymysg yr ifainc. Mae’n ystyriaeth ddifrifol bod bron 70 y cant o’r rhai dros 21 sydd yn troseddu wedi cael eu dyfarnu’n euog o drosedd am y tro cyntaf pan oeddent dan 21 oed.

Fodd bynnag, rhaid inni gadw hyn yn ei gyd-destun. Mae’r bobl ifainc dan sylw yn y ffigurau hyn yn lleiafrif. Mae’r mwyafrif helaeth yn byw bywydau gweddus a di-fai ac yn gwneud cyfraniad gwerthfawr i’w cymuned. Mae’r ffigurau’n dangos bob pobl ifainc yn fwy tebygol o ddioddef oddi wrth droseddu nag ydyw oedolion. Mae’r ffigurau hyn yn tynnu sylw at bwysigrwydd gwaith ieuenctid yn ogystal ag addysg a chyflogaeth. Mae gormod o gynghorau lleol, yn wyneb pwysau ar eu cyllidebau addysg a gwasanaethau cymdeithasol ymysg llawer o rai eraill, wedi cwtogi ar eu gwasanaeth ieuenctid. Mae arnynt angen mwy o adnoddau i hyfforddi a chyflogi gweithwyr ieuenctid yn y maes, i ddarparu adnoddau i glybiau ieuenctid, canolfannau galw heibio a gwasanaethau cynghori ac I helpu grwpiau gwirfoddol sydd yn awyddus i ddarparu gwasanaethau ieuenctid.

Mae ymchwil wedi dangos bod addysg cyn-ysgol strwythurol, ddwys, cefnogaeth yn y cartref i rai tair a phedair oed mewn ardaloedd difreintiedig a meintiau dosbarth llai yn gallu bod o les wrth leihau troseddu. Yn y pen draw, darparu hyfforddiant a swyddi i bobl ifainc a gaiff yr effaith uniongyrchol fwyaf ar leihau troseddu ymysg pobl ifainc.

Mae’r dull aml-asiantaeth a phartneriaeth a hybir gan Ddeddf Trosedd ac Anhrefn 1998 i’w groesawu. Gall y timau troseddwyr ifainc a sefydlir gan gynghorau lleol ac eraill o ganlyniad i’r Ddeddf hon fod yn arf bwysig wrth fynd i’r afael â throseddu ymysg pobl ifainc. Fodd bynnag, os ydynt i weithio’n effeithiol, mae’n bwysig bod y Swyddfa Gartref a’r Cynulliad yn darparu ariannu tymor hir cynaliadwy ar eu cyfer. Mae grantiau ar gael gan y Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid. Fel rheol, bydd y grantiau hyn yn rhedeg dros dair blynedd ac mae’r cynghorau lleol yn bryderus mai hwy fydd yn gorfod talu’r costau i gyd ar ddiwedd y cyfnod hwn. Nid yw’r grantiau hyn yn talu costau llawn y timau troseddwyr ifainc. O ganlyniad i hynny, rhaid i awdurdodau lleol, yr heddlu, y gwasanaeth prawf, yr awdurdodau iechyd ac asiantaethau eraill gwtogi ar wasanaethau eraill er mwyn cyflawni eu rhwymedigaethau o dan y Ddeddf.

Bydd y timau troseddwyr ifainc yn cael eu harwain yn aml gan adrannau gwasanaethau cymdeithasol. Gall hynny ddod â chanlyniadau difrifol i wasanaethau sydd eisoes wedi eu tanariannu fel gofal ysbaid a gofal yn y cartref. Er enghraifft, cost sefydlu tîm troseddwyr ifainc Dinas a Sir Abertawe eleni yw £469,000. Mae hyn yn cynnwys y gweithwyr cyfiawnder ieuenctid presennol a swyddi ychwanegol y mae eu hangen i gyflawni’r gwaith hwn. Bydd y gost honno’n codi i £703,000 y flwyddyn nesaf ac i £812,000 yn 2001 a 2002. Mae Dinas a Sir Abertawe wedi sicrhau grant o £172,000 dros dair blynedd i ehangu rheolaeth ar bobl sydd yn disgwyl eu prawf a £320,000 dros dair blynedd i hybu gwaith atal troseddu. Mae hyn yn dal i adael diffyg sylweddol a phryderon difrifol o ran y modd y bydd y cyngor yn ariannu’r gost o £929,000 ym mlwyddyn pedwar, pryd y daw’r grantiau i ben. Rhaid rhoi sylw i hynny os nad ydym i roi mwy o bwysau tanariannu ar gyllidebau awdurdodau lleol sydd eisoes wedi eu gorymestyn.

Mae’n bwysig inni dynnu sylw’r Swyddfa Gartref at y pryderon hyn. Rhaid inni gydnabod ar goedd y problemau sydd gan yr heddlu a chynghorau lleol wrth gyrraedd y targedau a osodwyd gan y Llywodraeth er mwyn lleihau troseddu ac anhrefn.

Yr ydym yn cefnogi prif fyrdwn y cynnig. Yr ydym am gyfrannu at leihau troseddu ac ymddygiad gwrth-gymdeithasol. Yr ydym hefyd am gefnogi’r Swyddfa Gartref a’r Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid wrth iddynt weithredu Deddf Trosedd ac Anhrefn 1998.

Un pryder ynghylch y cynnig yw nad yw’n cydnabod rôl holl bwysig yr heddlu. Derbyniaf fod hynny’n rhan hanfodol o’r hyn a ddywedwyd. Nid ein cyfrifoldeb ni ydyw, ond yr ydym yn rhoi barn gyffredinol ar drosedd ac anhrefn. Byddai’n dda inni gofio bod rôl holl bwysig gan yr heddlu yn y maes hwn. Bydd llawer ohonom yn clywed am faterion plismona wrth ymdrin â’n gohebiaethau yn ein cymorthfeydd. Dylem gydnabod rôl y gwasanaeth heddlu a’i broblemau ariannu, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig. Yn f’etholaeth i mae gennym heddlu rhagorol, Heddlu Dyfed-Powys. Derbynnir nad yw heddluoedd gwledig wedi eu cyllido’n ddigonol. Mae hynny’n wir am yr heddlu rhagorol hwnnw, dan arweiniad Ray White. Apeliaf am adnoddau ac am blismona.

Mae’r pwynt arall sydd gennyf yn ymwneud â’r duedd a welir yn y Cynulliad weithiau i ddefnyddio jargon. Fe allem wybod beth a olygwn yn aml, ond fe allem ddefnyddio iaith symlach. Dylem egluro’r hyn a olygwn wrth ‘cynllunio troseddu allan’. Nid yw’n amlwg i bawb wrth ddarllen y cynnig beth a olygwn wrth hynny.

Rhannaf bryderon y Prif Ysgrifennydd am y cyntaf a’r ail o welliannau Helen Mary Jones. Rhaid inni ystyried y rhai sydd yn dioddef yn ogystal â’r hyn sydd yn achosi troseddu. Deallaf bwynt Helen Mary ynghylch achosion troseddu ond mae angen inni ddelio â phlant sydd yn troseddu. Efallai nad yw’r gorchmynion cyrffyw yn berffaith, ond rhaid inni dderbyn bod angen eu cynnwys yn y Ddeddf. Yr ydym yn derbyn trydydd gwelliant Helen Mary. Gwall wrth ddrafftio oedd hynny, mae’n siŵr. Pleidleisiwn o blaid y gwelliant hwnnw. Pleidleisiwn yn erbyn ei phedwerydd gwelliant. Hanfod yn y cynnig yw bod dieithrwch cymdeithasol yn un o achosion troseddu.

Pleidleisiwn o blaid gwelliant y Democratiaid Rhyddfrydol. Yr ydym yn cydnabod pwysigrwydd yr adnoddau a grybwyllir yn y gwelliant hwnnw. Yr ydym hefyd yn pwysleisio pwysigrwydd teledu cylch cyfyng, oedd yn fenter Geidwadol ac yn un a fu’n llwyddiannus iawn wrth ymladd troseddu. Fodd bynnag, derbyniaf fod arnom angen mwy o gamerâu gan fod tuedd i deledu cylch cyfyng wthio troseddu i ardaloedd eraill, i ryw raddau.

Yr oedd y Prif Ysgrifennydd yn ddigon gonest i gyfaddef bod cyfradd y gostyngiad mewn troseddu yn dechrau lefelu. Mae hynny’n peri pryder. Rhaid inni ymdrin â hynny. Mae’r gyfradd wedi disgyn yn eithaf serth dros y tair neu bedair blynedd diwethaf ac mae bellach yn lefelu. Bydd angen i Lywodraeth y DU a’r Cynulliad roi sylw i hynny wrth ddatblygu polisi. I grynhoi, fe bleidleisiwn o blaid gwelliant y Democratiaid Rhyddfrydol, ac os derbynnir hwnnw, o blaid y cynnig wedi’i ddiwygio. Os na dderbynnir ef, fe bleidleisiwn yn erbyn y cynnig.

Gan fy mod ar ei hôl hi bob amser, dim ond wedi imi gyrraedd yn hwyr o ogledd Cymru y cefais wybod am holl ystyr y cynnig hwn. Gobeithiaf y bydd yr hyn a ddywedaf yn ystyrlon ac y’i derbynnir yn un ysbryd a fwriadaf. Yng ngoleuni fy nghefndir fel un a fu’n swyddog heddlu am ryw 30 mlynedd, ac yn nodedig am imi gael f’atal o’m dyletswydd nid unwaith ond dwywaith, ac ennill adolygiad barnwrol am atal anghyfreithlon, a mynd gerbron y llys hawliau dynol am fod fy nheleffonau’n cael eu tapio, ac ar ôl gwasanaethu awdurdod heddlu a gweithio fel aelod o awdurdod heddlu, gobeithiaf fod gennyf ryw ychydig o brofiad y gallaf fanteisio arno.

Mae’r gwasanaeth heddlu yn rhy bwysig i’w ddefnyddio fel pêl-droed wleidyddol. Fodd bynnag, mae gennyf rai ofnau ynghylch yr hyn y mae f’arweinydd yn ei gynnig. Os â pethau o chwith, fe allai Cynulliad Cenedlaethol Cymru ddod yn destun beirniadaeth lem. Fe’ch cynghoraf i gymryd pwyll. Deallaf nad yw prif gwnstabliaid yn atebol i neb am y rheswm syml bod perthynas dairochrog rhwng y Swyddfa Gartref, yr awdurdodau heddlu a’r heddluoedd, nad yw’n caniatáu i neb gael rheolaeth lawn. Felly nid oes neb yn atebol.

O’m blaen y mae’r mesur Trosedd ac Anhrefn, gyda nodiadau gan Gymdeithas yr Awdurdodau Heddlu. Os wyf yn deall y Ddeddf Trosedd ac Anhrefn yn gywir, yr oeddent yn bryderus bod yr awdurdodau heddlu’n chwarae rôl fach ac nad oedd ganddynt ond ychydig o gyfrifoldeb yn y bartneriaeth ag awdurodau lleol a phrif gwnstabliaid. Mae’r awdurodau heddlu yn gyrff pwerus. Maent yn annibynnol, rhoddir pwerau iddynt bennu eu cyllidebau eu hunain a gallant breseptu’n uniongyrchol ar yr awdurdodau sydd yn anfon biliau er mwyn codi refeniw.

Yr wyf yn cydnabod pwynt Alison Halford a natur y cyfarwyddyd hwnnw. Rhoddaf sicrwydd iddi fod llawer iawn o drafod gyda Chymdeithas yr Awdurdodau Heddlu yn ystod taith y Mesur.

Mae angen cael perthynas leol rhwng yr heddlu lleol a’r awdurdod lleol gyda lefel atebolrwydd leol. Dyna pam gododd camddealltwriaeth a barodd i’r awdurdodau heddlu feddwl eu bod yn cael eu gadael allan. Nid oeddent. Yr oeddent yn fodlon â’r berthynas a sicrhawyd a’r cyfarwyddyd a gynigiwyd erbyn i’r ddeddfwriaeth fynd drwy Dŷ’r Cyffredin.

Yr wyf yn ddiolchgar am yr eglurhad hwnnw. Ni allwch ymgymryd â rhan fach o’r cyfrifoldeb am blismona ac ni allwch ddweud nad yw ymorol am droseddu ac anhrefn a phartneriaethau cymuned yn dod â Chynulliad Cenedlaethol Cymru i faes plismona yn ei gyfanrwydd.

Daw hynny â phob math o broblemau. Daw â bom amser sydd yn disgwyl ffrwydro ynghylch pensiynau’r heddlu. Yr oedd hyd yn oed cyn-Gadeirydd Awdurdod Heddlu Gogledd Swydd Efrog—oedd yn fawr ei pharch ac a ddyrchafwyd felly i Dŷ’r Arglwyddi gan Nes Harris—yn bryderus iawn ynghylch lefel y pensiynau. Nododd yn y cyfweliad ar 1 Hydref fod pensiynau yn yr heddlu hwnnw i godi i £12.2 miliwn—£500,000 dros y gyllideb. Wedi inni ddechrau edrych ar fentrau trosedd ac anhrefn, beth fydd sefyllfa Cynulliad Cenedlaethol Cymru?

Pan oeddwn yn aelod o Awdurdod Heddlu Gogledd Cymru, gwariwyd £207,000 o arian y trethdalwyr ar setlo achos lle’r oedd cyn-swyddog heddlu wedi ei gyhuddo o ddweud anwiredd maleisus. Ni ddaeth yr un ddimai oddi wrth gwmni yswiriant yr heddlu. Beth fyddai sefyllfa Cynulliad Cenedlaethol Cymru pe bai achos tebyg yn codi eto?

Fe nododd ein harchwilydd ein hunain, yr Archwilydd Cyffredinol, mor ddiweddar â Medi diwethaf ei fod yn bryderus am nad oedd ganddo hawl i weld cyfrifon awdurdodau lleol. Oni fyddai’n ddoeth i’r Archwilydd Cyffredinol roi sicrwydd i ni fod popeth yn iawn gyda’r awdurodau lleol cyn inni ddod yn rhan o’r bartneriaeth hon?

Mae’n ddoethach gadael y sefyllfa fel y mae, i’r Swyddfa Gartref fod yn gyfrifol ac i ni gadw’n ddigon pell oddi wrtho. Wedi inni ddechrau ymwneud â’r bartneriaeth hon, rhagwelaf y byddwn yn gorfod ymgymryd â chyfrifoldeb, o’n bodd neu’n hanfodd, am lawer o agweddau llai dymunol ar blismona.

Mae’n ddrwg gennyf os yw’n ymddangos nad wyf yn gytûn â’m plaid fy hun. Nid wyf ond yn mynegi barn ar ôl archwilio’r broblem am flynyddoedd lawer. Un dewis yw peidio â chael cysylltiad â hyn. Ateb gwell yw ymgymryd â chyfrifoldeb dros y pedwar heddlu yng Nghymru. Gadewch inni wneud y gwaith yn iawn. Gadewch inni wneud y gwaith yn well nag a wnaethpwyd yn Lloegr.

Ni allwn fforddio gwneud dim ynghylch trosedd ac anhrefn yng Nghymru. Yr wyf yn ymwybodol, fel arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf, fod rhaid archwilio’r broblem er mwyn datblygu unrhyw strategaeth. Fe gyflawnwyd archwiliad yn f’awdurdod i. Er bod y ffigurau troseddu’n is na’r cyfartaledd cenedlaethol, nid yw hynny’n gwneud y sefyllfa’n llai difrifol i’r rhai sydd yn dioddef a’r bobl ifainc sydd yn troseddu. Mae’r strategaeth sydd gennym yn ein hawdurdod lleol wedi ei pharatoi gan amrediad eang o gyrff. Yn eu plith y mae’r holl gyrff a nodwyd gan y Prif Ysgrifennydd fel y rhai a ddylai fod yn gysylltiedig ag unrhyw strategaeth. Y rhain yw Awdurdod Iechyd Bro Taf, Gwasanaeth Tân De Cymru, Heddlu De Cymru, Interlink—grŵp cefnogi yn y sector gwirfoddol—yr awdurdod lleol ei hun, a Gwasanaeth Prawf Morgannwg Ganol, fel yr oedd bryd hynny. Mewn partneriaeth, ein nod yw datblygu a gweithredu strategaeth ar y cyd. Bydd yn nodi mesurau clir i fynd i’r afael â lefel ac ofn troseddu ac anhrefn, i leihau costau economaidd a chymdeithasol troseddu i bobl leol ac i wneud ein cymuned yn lle mwy diogel a dymunol i fyw a gweithio ynddi.

Buom yn llwyddiannus o ran sicrhau cyllid. Fodd bynnag, yr ydym bob amser yn cystadlu ag awdurdodau a phartneriaid eraill wrth geisio denu arian i rai o’r mentrau pwysig hyn i baratoi ein pobl ifainc i fod yn ddinasyddion. Mae gwelliant Peter Black yn nodi’n eglur bwysigrwydd ariannu craidd a chynaladwyedd y mentrau hyn. Gallaf ddangos i’r Aelodau y math o bwysau sydd ar awdurdodau lleol. Fodd bynnag, maent wedi ymrwymo i gymryd rhan mewn mentrau a fydd yn gwella ansawdd bywyd ein pobl ifainc a’n dinasyddion.

Mae gennym Megadrive Youth Wheels, ar gyfer rhai 16 oed o ysgolion cyfun lleol a rhai sydd wedi gadael yr ysgol. Mae hyn yn rhoi cyfle i gannoedd o bobl ifainc yrru ac yn codi eu hymwybyddiaeth ynghylch materion diogelwch, cymorth cyntaf a chanlyniad troseddu sydd yn ymwneud â cherbydau. Fodd bynnag, mae angen talu amdano, ac mae amheuaeth bob amser ynghylch ein gallu i’w gynnal yn niffyg cyllid tymor hir.

Mae gennym hefyd ymgyrch benywod diogel, ar gyfer gwragedd sydd yn gyrru ym mhob cwr o’r fwrdeistref sirol. Mae’n codi ymwybyddiaeth ynghylch diogelwch, hunanamddiffyn a chynnal a chadw ceir fel y gall benywod yrru adref yn ddiogel. Menter arall yw Sixth Sense. Rhaglen ymwybyddiaeth o ddiogelwch yw hon sydd yn rhoi’r medrau angenrheidiol i blant ysgol fel y gallant osgoi mynd i sefyllfaoedd peryglus. Mae anghydfod domestig a mentrau graffiti hefyd yn rhan o waith y bartneriaeth yn erbyn trosedd ac anhrefn. Er bod nifer y digwyddiadau a’r troseddau a hysbyswyd fesul preswylydd yn is o’i chymharu â chyfartaledd Heddlu De Cymru, mae gennym hefyd lefel uwch o ddigwyddiadau o anhrefn yn gysylltiedig ag anghydfod domestig a, gwaetha’r modd, mwy o graffiti hiliol.

Fe wn fod Aelodau eraill hwyrach am gyfrannu i’r ddadl hon. Mae gwaith mawr i’w gyflawni. Mae’r holl bartneriaid, yn cynnwys llywodraeth leol, yn awyddus i gymryd rhan yn y fenter hon. Cefnogaf bob un o welliannau Helen Mary Jones a gwelliant Peter Black. Dylai’r Cynulliad gefnogi’r gwelliannau hyn gan wybod y bydd modd myfyrio uwchben y goblygiadau sydd ynddynt. Ar ôl eu harchwilio ymhellach, gallwn fynd yn ôl at y mater gyda’r sensitifrwydd a nodwyd gan y Prif Ysgrifennydd. Mae’n rhy hwyr wedi i’r drwg gael ei wneud. Mae gan lawer iawn o awdurdodau lleol a phartneriaid lawer o ewyllys da yn y mater hwn. Anogaf yr holl Aelodau i gefnogi’r holl welliannau. Ni fyddant yn gwneud dim i fennu ar agweddau gorau’r Ddeddf hon. Fel cynrychiolydd awdurdod lleol yr wyf yn gwybod bod pryder ymysg fy nghyd-Aelodau mewn cysylltiad ag adran 17 o’r Ddeddf hon, sydd yn datgan,

Pwrpas yr adran hon o’r Ddeddf, yn ôl y Swyddfa Gartref, fyddai rhoi ffocws newydd i’r gwaith hanfodol o atal troseddu ar draws amrediad eang o wasanaethau lleol. Mae’n fater o roi ystyriaethau troseddu ac anhrefn ar ganol penderfyniadau. Mae hyn yn cynnig cyfle sydd â’r her fwyaf i awdurdodau lleol wrth newid yn sylfaenol y diwylliant o dderbyn troseddu ac ofn troseddu a’r gred ei fod yn anorfod sydd wedi bygwth llethu rhai cymunedau’n ddiweddar. Yr unig rwystr i’w lwyddiant yw bod Llywodraeth ganolog, yn nyddiau cynnar y ddeddfwriaeth hon, wedi rhoi ar ddeall na fyddai unrhyw arian newydd i gyllido’r newidiadau hyn. Mae hynny’n drychineb a gobeithiaf y gall y Cynulliad ddylanwadu ar Lywodraeth ganolog i newid ei safbwynt.

Yr wyf yn cefnogi’r bwriad i’r Cynulliad gymryd rhan egnïol yn y ddadl ar droseddu ac anhrefn, yn enwedig gan imi fod â rhan mewn sefydlu partneriaethau diogelwch yn y gymuned yn fy swydd flaenorol. Yr oeddwn yn bryderus, os nad oedd perthynas iawn rhwng y Cynulliad a’r Swyddfa Gartref, na allem gyflawni hyn yn effeithiol.

Bydd rôl y Cynulliad mewn lleihau troseddu o dan adran 6 o Ddeddf Trosedd ac Anhrefn 1998, os derbyniwn y protocol a ddaw ger ein bron i’w drafod ymhellach, yn rhoi cyfle gwirioneddol inni gyfrannu’n iawn. Yn ôl y protocol drafft, bydd y Cynulliad yn gallu rhoi sylwadau ar strategaethau, a chefnogi ac annog yr awdurdodau cyfrifol—llywodraeth leol, sydd yn uniongyrchol atebol i’r Cynulliad, a’r heddlu, sydd yn atebol o hyd i’r Swyddfa Gartref.

Hoffwn gyfrannu at y ddadl hon drwy sôn am un ffordd y gallai’r Cynulliad ddefnyddio ei rôl yn ymarferol. Croesawaf y cynnig, ar yr amod ein bod yn sicrhau ei fod yn cael ei roi ar waith yn ymarferol yn ein cymunedau. Cyfeiriaf at fater gynnau aer. Ar hyn o bryd, fe’u rheolir drwy ddeddfau caeth. Er enghraifft, os ydych rhwng 14 a 17 oed gallwch dderbyn arf yn rhodd neu ar fenthyg ond ni allwch brynu un. Mae’r deddfau sydd yn rheoli rhai dan 14 oed yn fwy caeth. Ni allwch logi, prynu na derbyn gwn aer yn rhodd. Cewch ddefnyddio un os ydych dan oruchwyliaeth rhywun dros 21 oed, a saethu o fewn terfynau’r man lle’r ydych yn ei ddefnyddio. Mae hefyd yn dramgwydd i feddu ar arf llwythog mewn lle cyhoeddus neu ei danio o fewn 50 troedfedd i ganol ffordd gyhoeddus.

Mae hynny’n swnio’n synhwyrol, ond mae’n anodd i’r heddlu ei reoli. Er gwaethaf y deddfau hyn a’r ffaith bod cymorth ar gael drwy’r gyfraith, yn f’etholaeth i ym Mhontypridd mae’r camddefnydd o ynnau aer gan bobl ifainc yn fater o bwys. Y flwyddyn hon yn unig bu llawer o ddigwyddiadau ac yr wyf yn sicr bod hyn i’w weld ym mhob cwr o Gymru. Saethwyd merch ifanc yn ei hwyneb pan oedd yn eistedd ar fainc y tu allan i’w hysgol. Saethodd pobl ifainc at ffenestri trigolion a’u torri. Chwalwyd y llifoleuadau ar gae rygbi â gwn aer yn ystod gêm. Mae nifer fawr o adar wedi eu saethu a’u lladd, a bu farw cath un teulu oherwydd pelen o wn aer oedd yn sownd yn ei phenglog.

O ganlyniad i’r digwyddiadau hyn cynigiwyd gwobrwyon am wybodaeth a allai arwain at arestiad. Yn ddiweddar cyfarfûm â Mr Allen Evans, un o drigolion Tonyrefail, y lladdwyd ei gath oherwydd gan belen o’r gwn aer. Ar ei ran, derbyniais i a’r cynghorydd Jarman ddeiseb ac arni filoedd o lofnodion trigolion lleol sydd yn arswydo at y llu o ymosodiadau a gafwyd yn ddiweddar a’r hyn a welir fel anallu’r awdurdodau i ddelio â hwy. Fe â ymlaen i’r Ysgrifennydd Cartref a chyfarfyddaf cyn hir â Phrif Uwcharolygydd Heddlu De Cymru i drafod hyn a phroblemau eraill ynglŷn â throseddu.

Nid yw’n fwriad gan yr Ysgrifennydd Cartref dynhau’r deddfau ar ynnau aer. Felly, rhaid inni sicrhau y caiff y deddfau presennol eu gorfodi’n iawn ar lefel leol lle y gwelir y problemau hyn. Y 22 o bartneriaethau diogelwch cymuned newydd sydd yn y sefyllfa orau i wneud hynny. Maent mewn sefyllfa dda i egluro a gorfodi’r deddfau ar ynnau aer, gan weithio mewn partneriaeth â’r heddlu a llywodraeth leol. Gallant osod targedau lleol ar gyfer lleihau troseddu a helpu i addysgu pobl ifainc ar ganlyniadau camddefnyddio gynnau aer.

Yng ngoleuni’r ymosodiadau hyn, gofynnais i’r Prif Ysgrifennydd gyhoeddi canllawiau i bob partneriaeth diogelwch cymuned yng Nghymru mewn perthynas â gynnau aer mewn perchnogaeth breifat. Yn ei ymateb, nododd nad yw rheolaeth ar ddrylliau yn bŵer neu’n gyfrifoldeb a ddatganolwyd ond fe ddywedodd mai’r bartneriaeth diogelwch cymuned lleol yw’r fforwm i ganfod atebion lleol i broblemau penodol mewn ardal arbennig.

Cedwir golwg manwl ar y ddeddfwriaeth ar ddrylliau. Mae’r Pwyllgor Ymgynghorol ar Ddrylliau yn ystyried cyfyngiadau ar ynnau aer fel rhan o’i raglen waith ar gyfer eleni. Mae’r Pwyllgor Dethol ar Faterion Cartref yn cynnal ymchwiliad i ddeddfwriaeth drylliau, yn cynnwys y deddfau sydd yn rheoli gynnau aer ac mae’n derbyn cyngor ysgrifenedig ar hyn o bryd. Ni ddaethpwyd at fy nghwestiwn i ar bapur y drefn heddiw, oedd yn gofyn sut y byddai’r Cynulliad yn dylanwadu ar hynny. Felly gofynnaf i Ysgrifennydd yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol, yn ei sylwadau wrth gloi, dderbyn difrifoldeb y mater hwn a chwilio am ffyrdd i’r Cynulliad allu cyflwyno canllawiau i’r partneriaethau diogelwch cymuned mewn cysylltiad â’r ymchwiliad i ddeddfwriaeth drylliau sydd yn cael ei gynnal gan y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cartref.

Rhaid inni fod yn rhagweithiol yn ein hymagwedd at y mater hwn a dangos bod y Cynulliad wedi mynd i’r afael ag ef a’i fod yn gallu cyfrannu at wella diogelwch yn y gymuned i’r rhai yr ydym yn eu cynrychioli.

Bu hon yn ddadl ddiddorol a buddiol ar bwnc pwysig iawn. Mae’n rhywbeth sydd yn cyffwrdd bywydau pob un ohonom yng Nghymru ac yr wyf yn falch o gael y cyfle i glywed barn yr Aelodau. Mae gan y Cynulliad rôl allweddol i’w chwarae wrth ymladd yn erbyn troseddu a chroesawaf y cyfrifoldeb a roddwyd i mi dros y mater trawsbynciol pwysig hwn.

Ar ôl gwasanaethu fel ynad yn y gorffennol yr wyf yn boenus o ymwybodol o faint y problemau ac o’r distryw a ddaw yn sgîl troseddu i’r rhai sydd yn dioddef dan law troseddwyr, eu teuluoedd a’u cymunedau. Mae gormod o bobl ifainc yn mynd yn ysglyfaeth i droseddu ac yn afradu eu potensial. Rhaid inni anelu at geisio eu hatal rhag troseddu yn y lle cyntaf, drwy ddatblygu rhaglenni gweithredu sydd yn darparu cyfleoedd, sialensau ac, uwchlaw pob dim, gobaith. Rhaid inni adeiladu cymunedau mwy diogel drwy fynd i’r afael ag achosion sylfaenol amddifadedd cymdeithasol ac adfywio ein heconomi. Yr ydym mewn sefyllfa dda i wneud hyn. Mae’r Cynulliad yn gallu dylanwadu ar yr agendâu cymdeithasol ac economaidd ar gyfer Cymru, tra bydd y rhai sydd yn uniongyrchol gyfrifol am orfodi’r gyfraith ac atal troseddu yn gallu gweithredu gyda chefnogaeth deddfwriaeth gref ac ymarferol yn Neddf Trosedd ac Anhrefn 1998. Bydd strategaethau lleihau trosedd ac anhrefn lleol yn gwneud gwahaniaeth mawr. Yr wyf yn sicr bod yr Aelodau’n dymuno rhoi pob cefnogaeth ac anogaeth iddynt, yn enwedig yn eu hetholaethau eu hunain oherwydd mae’r broblem hon wedi cyffwrdd pawb.

Mae gweithio mewn partneriaeth yn holl bwysig. Ni all yr un corff neu unigolyn ar lefel leol neu genedlaethol newid pethau ar ei ben ei hun. Fe welir yr angen inni ddilyn dull partneriaeth yn sylwadau’r Aelodau brynhawn heddiw. Mae’r cyfrifoldeb sydd gennyf dros lywodraeth leol yn golygu fy mod yn ymwybodol iawn o rôl hanfodol awdurdodau lleol mewn amrediad eang o weithgareddau. Ni allwn lwyddo hebddynt. Mae ein cysylltiad agos â llawer o’r partneriaid allweddol sydd yn gweithio’n lleol yn golygu ei bod yn briodol inni geisio dynodi’r Cynulliad o dan Ddeddf Trosedd ac Anhrefn 1998, fel y mae’r cynnig yn nodi. Bydd hyn yn rhoi rôl fwy eglur i’r Cynulliad a groesewir gan y rhai sydd eisoes yn gysylltiedig â lleihau troseddu yng Nghymru.

Cyflwynais gwestiynau’n gynharach heddiw i’r Prif Ysgrifennydd ynghylch nifer y swyddogion heddlu ar eu rhawd. Cefais wybod na roddir ateb i’r cwestiynau hyn am nad yw’r cyfrifoldeb dros y materion hyn wedi ei ddatganoli. A yw Ysgrifennydd yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol yn cytuno y byddai o gymorth, os yw’r Cynulliad i chwarae rôl wrth ymladd troseddu, pe bai’r Prif Ysgrifennydd neu chi’ch hun yn gallu ateb cwestiynau o’r fath?

Ni chytunaf â chi oherwydd nid yw’n fater a ddatganolwyd ac nid oes diben dechrau gwneud rhywbeth nad oes gennym awdurdod drosto. Rhaid inni weithio mewn partneriaeth i wneud ein strydoedd a’n cymunedau’n fwy diogel. Dyna sydd dan sylw yn y protocol hwn. Mae eich cwestiynau’n fater i’r Ysgrifennydd Cartref.

Rhoddir croeso i’r rôl eglurach a awgrymir yma ymhlith y rhai sydd eisoes yn gysylltiedig â lleihau troseddu yng Nghymru. Parhawn i weithio’n agos gyda chydweithwyr gweinidogol yn y Swyddfa Gartref y mae gennym berthynas ragorol â hwy. Fodd bynnag, fe fydd y dynodiad yn ein galluogi i ymwneud yn helaethach o lawer â’r gwaith hanfodol yng Nghymru y mae’n rhaid ei gyflawni. Bydd y gwaith parhaus mewn partneriaeth â’r Swyddfa Gartref a’r Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid yn helpu i sicrhau bod eu polisïau a’u mentrau yn berthnasol i Gymru.

Mae Cymru wedi elwa eisoes ar waith ychwanegol o’r fath. Mae adnoddau ychwanegol o tua £4.4 miliwn wedi eu darparu eleni gan y Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid i Asiantaethau yng Nghymru ar gyfer prosiectau a rhaglenni cefnogi mechnïaeth sydd â’r nod o ymdrin â throseddu ymysg yr ifanc a’i atal. Yn ogystal â hynny, gallwn ddisgwyl derbyn cyfran deg o £400 miliwn y rhaglen lleihau troseddu yng Nghymru. Mae’r rhain yn adnoddau helaeth a fydd yn fodd i bartneriaethau roi cynnig ar atebion newydd. Mae prosiectau Cymreig eisoes yn denu dros £1 miliwn o dan y rhaglen a, gyda’r cyhoeddiadau ar waith ymyrryd mewn ysgolion a theledu cylch cyfyng sydd i ddod yn ddiweddarach eleni, bydd hyn yn cynyddu’n sylweddol cyn diwedd y flwyddyn.

Bu hon yn ddadl gytbwys a rhoddwyd ystyriaeth i nifer o welliannau i’r cynnig. Ni allaf gefnogi dau welliant cyntaf Helen Mary Jones. Er bod ystyriaethau o ran hawliau dynol yn bwysig rhaid inni adeiladu cymunedau lle y mae pawb yn teimlo’n ddiogel ac yn rhydd oddi wrth aflonyddwch a niwsans.

A yw Peter Law yn argyhoeddedig y bydd codi plant saith ac wyth oed oddi ar y strydoedd gan swyddogion heddlu a’u hebrwng yn ôl i gartrefi camweithredol, yn debygol o gyfrannu at y nod yr ydych yn ei amlinellu?

Rhaid ichi ystyried hyn mewn modd ymarferol. Nid yw’r gorchmynion hyn i’w defnyddio yn aml iawn os o gwbl. Mae gennym blant sydd mewn perygl yn y gymuned os gadewir hwy ar y strydoedd. Mae pob un o’r mentrau ataliol hyn yn fodd i ymorol am eu buddiannau. Mae gennym ddyletswydd at bob ochr o’r gymuned. Gorymateb dybryd yw hynny.

Gan siarad fel un cyn-ynad wrth un arall, yr wyf yn bryderus bod agweddau ar y ddeddfwriaeth hon nad oes bwriad eu defnyddio. Onid oes ofn arnoch ddisgyn i fagl yr hen oes pan ystyriwyd mai cynyddu nifer y cosbau oedd yr ateb? Fodd bynnag, yr wyf yn sicr y cytunwch mai’r sicrwydd o gael eich dal os cyflawnwch dramgwydd yw’r broblem. Pobl ifainc yn eu harddegau sydd yn aflonyddu ar bobl oedrannus yw’r pryder mewn cymunedau. Y broblem gyda phobl ifainc yw’r sicrwydd a’r cyflymder wrth ddod â’r rhai sydd yn cyflawni troseddau i’r llys. Mae’r cyflymder wrth eu trafod yn fater pwysig ac ar gyfer hynny mae arnom angen mwy o adnoddau ac nid mwy o ddeddfau.

Mae pob un o’r mesurau hyn yn bod er mwyn helpu unigolion, rhieni a’r gymuned. Maent yn fater i’w dehongli o dan y gyfraith gan Lys yr Ynadon oherwydd ynadon fydd yn penderfynu’r materion hyn. Mae’n briodol eu bod yno oherwydd yr hyn a ddywedais o’r blaen am yr angen i sicrhau bod plant wedi eu hamddiffyn yn y gymuned a bod y gymuned yn gyffredinol wedi ei hamddiffyn.

Fe ddywedais yn gynharach fod y Prif Ysgrifennydd wedi egluro bod y Cynulliad Cenedlaethol yn cadw at y Cytundeb Ewropeaidd ac at Ddeddf Hawliau Dynol 1998 ac nad oes dim yn y gorchmynion cyrffyw plant hyn sydd yn groes i’r ddeddfwriaeth honno. Derbyniaf fod eich trydydd gwelliant yn gywir: Cynulliad Cenedlaethol Cymru ydyw. Yr wyf hefyd yn derbyn eich pedwerydd gwelliant.

Ni fyddai’r un ohonom yn anghytuno â’r angen am fesurau i ymladd dieithrwch cymdeithasol a fydd yn effeithio’n gadarnhaol ar droseddu. Mae hyn yn ymwneud â rhan gyntaf gwelliant Peter. Gwnaethpwyd argraff fawr arnaf wrth glywed am brofiad Peter yng nghefn car heddlu. Daeth â phob math o olygfeydd i’r meddwl. Yr wyf yn sicr, fodd bynnag, fod hynny’n fenter fuddiol ac yr ydych i’ch canmol o’r herwydd.

Dylai holl Aelodau’r Cynulliad ddilyn eich esiampl ddefnyddiol. Os na fu’r Aelodau allan gyda’r heddlu lleol fe fyddai hynny’n fenter ddefnyddiol iawn iddynt. Cyfeiriais at yr adnoddau ychwanegol sydd yn dod I Gymru o gronfa ddatblygu’r Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid. Soniodd Peter am rai ohonynt ac mae angen i’r Aelodau wybod am hyn. Mae £323,000 i’w ddarparu i Ddinas a Sir Abertawe. Pan ystyrir y Cyllid Partneriaeth o £650,000, mae’r cynllun cyfan yn werth £973,000. Yng nghanolbarth Cymru mae’n £184,000 sydd, gyda’r Cyllid Partneriaeth, yn gwneud £295,000. Yr wyf yn sicr y bydd gan Nick ddiddordeb arbennig yn hynny. Sir Gaerfyrddin, enw a ynganaf â pharch mawr—

Mae’r ffigurau a ddarllenasoch, er eu bod yn gywir, yn ymestyn dros gyfnod o dair blynedd. Nid ydynt, felly, yn gymaint â’r ffigurau yr ydych yn eu hawgrymu.

Gallaf feddwl am lawer o feysydd a fyddai’n hoffi derbyn y math hwnnw o arian sydd ar gael i ymdrin â mentrau mor bwysig. Mae wedi ei ymestyn dros gyfnod o dair blynedd ond mae bron yn filiwn o bunnoedd gydag arian cyfatebol. Yr oeddwn wedi gobeithio y byddech yn falch o glywed am hyn o gofio’ch sylwadau parhaus am wahanol fentrau ar gyfer ardal Abertawe. Mae Sir Gaerfyrddin, enw yr wyf yn ei barchu’n fawr iawn, wedi derbyn dyraniad o £76,000 sydd yn gwneud cyfanswm o £143,000 gydag arian cyfatebol. Yr oedd CHM yn ne ddwyrain Cymru wedi cyflwyno strategaeth arbennig y dyfarnwyd dros filiwn o bunnoedd ar ei chyfer. Dyma’r math o fentrau a gyflwynwyd ac a dderbyniodd gyllid gennym o dan gronfa ddatblygu’r Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid. Mae angen i’r Aelodau fod yn ymwybodol o hynny oherwydd yr ydym yn derbyn cyfran dda o’r adnoddau sydd ar gael am fod gennym anawsterau a phroblemau i’w trafod. Yr oedd yn dda gennyf glywed Peter yn croesawu’r mentrau hyn—er gwaethaf ei amheuon ynghylch cyfnod yr ariannu—ac yn cyfeirio’n gadarnhaol at y cynllun Diogelwch Drwy Gynllunio a ail-lansiwyd gan y Prif Ysgrifennydd ddoe. Mae iddo ran bwysig i’w chwarae mewn perthynas â’r partneriaethau.

Yr oedd y pedwerydd pwynt a oedd gan Peter yn ymwneud â’r fenter teledu cylch cyfyng o fewn y Rhaglen Lleihau Troseddu ac yr oedd ei drydydd pwynt yn cyfeirio at y gwaith rhagorol a gyflawnir gan ein heddluoedd. Yr oedd sylwadau Nick am waith da’r heddlu yn tanlinellu hyn hefyd. Ni wn am unrhyw fwriad i leihau’r gwaith da hwnnw ac yr wyf yn sicr y bydd pawb ohonom yn y Siambr hon yn canmol heddluoedd Cymru ar eu hymdrechion rhagorol i wneud ein cymunedau’n fwy diogel. Ni allaf ateb yr holl bwyntiau a grybwyllwyd. Parchaf y pwyntiau a oedd gan Alison a’i chefndir proffesiynol ond yr oedd llawer o’r pwyntiau’n ymwneud â materion sydd heb eu datganoli, ac fel y cyfryw maent yn fater i’r Swyddfa Gartref. Bydd y bartneriaeth yn y protocol hwn er budd mawr i bobl Cymru a bydd yn helpu i wneud ein cymunedau’n fwy diogel. Yn ei lythyr a oedd ar y rhyngrwyd ddoe, cyfeiriodd y Prif Ysgrifennydd at y potensial i gael effaith sylweddol os cytunwn â’r protocol hwn. Mae’n iawn i bobl Cymru inni fabwysiadu’r protocol hwn a’i gefnogi’n llawn.

Mae’n amserol mai heddiw y cyhoeddodd y Swyddfa Gartref yr ystadegau am droseddau a gofnodwyd ar gyfer Cymru a Lloegr. Eleni mae’r ffigurau’n dangos gostyngiad o 1.4 y cant mewn troseddu. Y rheswm am hynny yw bod y Llywodraeth hon wedi tynhau’r rheolau ar ystadegau’r heddlu ac wedi eu cysoni ar draws y wlad. Mae’r gwir dueddiadau troseddu yn disgyn yn achos y rhan fwyaf o dramgwyddau er bod y gyfradd o ostyngiad wedi arafu dros y pum mlynedd diwethaf. Felly, rhaid inni ymochel rhag difaterwch a glynu wrth benderfyniad llwyr i adeiladu cymunedau mwy diogel.

Croesawaf nifer o’r pwyntiau a wnaethpwyd. Gwnaeth Pauline bwyntiau cadarnhaol ar bartneriaeth gyda’r sector gwirfoddol a’r awdurdodau lleol. Yr wyf yn sicr ein bod oll yn croesawu ac yn cefnogi partneriaethau o’r fath. Soniodd hefyd am y ddealltwriaeth o ddinasyddiaeth ymysg pobl ifainc. Mae’n bwysig rhoi ar gofnod fod £25 miliwn wedi mynd i’r rhaglen partneriaeth plant a phobl ifainc a £4.5 miliwn i’r gronfa triniaeth cyffuriau ac alcohol. Am bob £1 sydd yn cael ei gwario ar drin camddefnydd o gyffuriau, arbedir dros £3 o ran y gost i’r rhai sydd yn dioddef oddi wrth droseddu a’r galwadau llai ar y system cyfiawnder troseddol. Pwysleisiwyd hynny’n dda gan y Prif Ysgrifennydd yn ei araith agoriadol.

Rhannaf bryder Jane Davidson ynghylch gynnau aer a’r problemau a achosant I bobl Cymru o ddydd i ddydd. Fodd bynnag, mae hyn yn fater i’r Ysgrifennydd Cartref, nid y Cynulliad. Gan fod y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cartref yn derbyn tystiolaeth bellach ar ddrylliau tan 14 Hydref, gobeithiaf y bydd cyfle inni gyflwyno ein sylwadau iddynt. Mae’n bwnc pwysig ac mae dyletswydd ar bob un ohonom i sicrhau bod y rhai sydd yn cerdded ar ein strydoedd yn ddiogel ac wedi eu hamddiffyn oddi wrth rai o’r profiadau ofnadwy y soniodd Jane amdanynt.

I derfynu, mae rheidrwydd ar y Cynulliad, ac mae’r gallu a’r cyfle perffaith ganddo, i ymdrin â throseddu ac anhrefn. Rhaid inni sicrhau bod lleihau troseddu yn ystyriaeth ym mhob dim a wnawn gan roi iddo’r amlygrwydd dyladwy. Partneriaeth yw’r allwedd i lwyddiant. Bydd y partneriaethau statudol yn cael effaith sylweddol ar broblemau lleol. Pan ddynodir y Cynulliad o dan y Ddeddf, gallwn gymryd rhan gyflawn mewn partneriaeth a rhoi’r gefnogaeth a’r anogaeth ddyladwy i’r gwaith hwn. Mae ystadegau troseddu Prydain, a gyhoeddwyd heddiw, yn dangos bod gostyngiad yn y tramgwyddau hysbysadwy a gofnodwyd gan yr heddlu mewn tair o’r ardaloedd awdurdod heddlu yng Nghymru. Yn ne Cymru, mae’r gostyngiad hwnnw yn 6.1 y cant. Mae’n dda clywed hynny. Yn Nyfed-Powys gwelwyd gostyngiad o 0.8 y cant a gostyngiad yng ngogledd Cymru o 0.54 y cant. Bu cynnydd bychan, 0.7 y cant, yng Ngwent. Fodd bynnag, yng Nghymru gyfan yr ydym ar y llwybr iawn.

Gadewch inni addunedu ein hymrwymiad i adeiladu Cymru sydd yn fwy diogel ac i weithio mewn partneriaeth, a chefnogi’r cynnig sydd ger ein bron.

Ni all yr Ysgrifennydd Cyllid adio, felly mae hi’n cael 57.

Nid oeddwn ond yn nodi na all fod yn 58.

A allwch alw am y rhai a ymataliodd hefyd, os gwelwch yn dda?

Gwn nad oes gennyf lawer o amser a cheisiaf beidio â gwag-siarad gan obeithio y bydd eraill yn gwneud yr un fath. Credaf ein bod i gyd yn siomedig inni fethu â pherswadio’r Comisiwn Ewropeaidd i dderbyn ein cynllun lloi. Yr ydym wedi pwyso’n galed ac ni chredaf y gallai neb wneud mwy i geisio mynd â’r cynllun drwodd. Ers inni drafod hyn ddydd Iau diwethaf, mae Nick Brown wedi ysgrifennu ar ein rhan at y Comisiynydd Fischler. Dim ond pwysau gwleidyddol ar y lefel honno sydd â’r gobaith o ddod â hyblygrwydd i’r rheolau sydd yn ein llesteirio, ac nid oes llawer o obaith wedyn chwaith. Ni dderbyniwyd ateb i’r llythyr hwnnw.

Mae’r holl bleidiau yn y Cynulliad yn ymwybodol o’r dechrau fod cymeradwyaeth Ewrop i’n cynllun lloi ymhell o fod yn sicr. I’r rhai sydd yn tueddu at anghofrwydd dethol—

A ydych yn cofio dyfyniad o’ch geiriau yn The Western Mail, sef ‘I am confident that we can do it’? Os felly, pam yr ydych yn sydyn yn synnu na ellir ei gyflawni?

Y dyfyniad yn The Western Mail a’r dyfyniadau eraill yw y gallwn ei wneud gydag arian o Gymru. Yr oeddwn yn ffyddiog y gallwn gael yr arian a dyna’r hyn a wneuthum. Nid yr arian oedd y broblem; y broblem oedd cymeradwyo, fel y gwyddoch, yr wyf yn credu.

Pan gyfarfu’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ar 15 Medi, rhoddwyd eglurhad llawn am y rhwystrau y bydd yn rhaid eu goresgyn er mwyn cael cymeradwyaeth i’r cynllun. Rhoddwyd ar ddeall i’r Pwyllgor mai mesur i’r aelod wladwriaethau oedd y cynllun cymorth prosesu lloi, ac nad oedd enghreifftiau lle yr oedd wedi ei redeg mewn rhan o aelod wladwriaeth, a bod y Cynulliad yn ceisio torri tir newydd wrth geisio cymeradwyaeth i redeg y cynllun mewn rhan o aelod wladwriaeth. Codwyd ein disgwyliadau pan gynigiwyd gobaith I Eurig Wyn gan y Comisiynydd Fischler. Wedi hynny rhoddwyd argraff glir i Glenys Kinnock ac Eluned Morgan y byddai cynllun lloi i Gymru’n unig yn bosibl.

A yw Christine yn derbyn bod y cyfarfod ag Eurig Wyn wedi ei gynnal cyn unrhyw gynnig am gynllun cymorth prosesu lloi a bod y cyfarfod â Glenys Kinnock ac Eluned Morgan wedi ei gynnal wedyn?

Ydwyf, wrth gwrs. Fe gofnodwyd hynny’n glir ar y cyfryngau. Rhoddodd y Comisiynydd Fischler argraff glir i Aelodau Seneddol Ewropaidd Cymru y byddai cynllun lloi yn bosibl mewn egwyddor i Gymru’n unig. Mae hynny’n gwneud ein siom yn waeth. Fodd bynnag, nid yw’n golygu ein bod yn anghywir yn y lle cyntaf. Hoffwn bwysleisio hynny.

Rhaid i’r rhai sydd yn ceisio creu elw gwleidyddol o hyn gofio hefyd am un ffaith arall sydd braidd yn anghyfleus: bu’n rhaid i Ross Finnie, Gweinidog Amaeth y Democratiaid Rhyddfrydol yn Senedd yr Alban, gydnabod ddydd Iau diwethaf ei fod wedi methu yn ei ymgais i ennill cymeradwyaeth gan y Comisiwn Ewropeaidd i gynllun difa mamogiaid. Aeth yr Albanwyr drwy union yr un broses â ni wrth gysylltu â’r Comisiwn. Nid wyf yn cael unrhyw foddhad o’r ffaith eu bod wedi methu i’r un graddau.

Mae hyn oll yn peri rhwystredigaeth fawr, i mi yn fwy na neb. Mae’r sector amaethyddol yng Nghymru mewn argyfwng gwirioneddol. Fodd bynnag, rhaid inni gadw golwg tawel a gwrthrychol ar yr hyn a wnâi’r cynllun lloi i helpu. Yr oedd y lefel taliadau o £20 y llo wedi ei chymell gan Undeb Cenedlaethol y Ffermwyr ac eraill. Y bwriad oedd ei gwneud yn bosibl i waredu lloi godro heb werth ar y farchnad mewn modd di-boen. Yr oedd hynny’n nod bwysig. Yr oedd yr NFU yn bendant, fodd bynnag, na fyddai’n hybu incwm ffermydd ac y byddai wedi dod i ben ddiwedd Rhagfyr. Mae’r bobl hynny sydd bellach yn cymryd arnynt fod mynd hebddo yn gwneud gwahaniaeth sylweddol i ddyfodol economaidd ffermio llaeth yng Nghymryu yn byw mewn byd hud a lledrith.

Ni allaf gefnogi’r gwelliant a gyflwynwyd i’r cynnig hwn. Fel y dywedais, mae’r rhagolygon yn ymddangos yn ddigalon bellach ond ni ddylem roi’r gorau i’r cynllun hwn nes bydd Brwsel yn ei wrthod yn ddiamod. Ar ben hynny, ni ddylem godi gobeithion ffermwyr yng Nghymru sydd am wybod beth fydd eu sefyllfa hyd yn oed os yw hynny’n annymunol.

Fodd bynnag, y prif reswm sydd gennyf dros beidio â derbyn y gwelliant yw nid yr hyn y byddai’n ei ychwanegu at y cynnig ond yr hyn y byddai’n ei gymryd oddi wrtho. Byddai’n tynnu unrhyw gyfeiriad at siom y Cynulliad ynghylch y safbwynt a gymerir yn awr gan y Comisiwn Ewropeaidd, er gwaethaf yr arwyddion cadarnhaol cynharach oddi wrth Franz Fischler. Byddai hefyd yn tynnu unrhyw gyfeiriad at y cyd-destun ehangach, yr ymagwedd strategol at y problemau a’r sialensau sydd yn wynebu amaethyddiaeth Cymru yr ydym yn adeiladu consensws eang yn eu cylch yn y Cynulliad hwn. Yr agenda gadarnhaol honno yr wyf am ymdrin â hi.

Mae yna bobl, y tu allan a’r tu mewn i’r Cynulliad hwn, sydd yn cwestiynu a oes gan y Cynulliad hwn bŵer gwirioneddol i helpu amaethyddiaeth Cymru. Ni ddylem ymddiried yn y fath leisiau a negeseuon brawychus. Nid oedd llawer o’r bobl hyn yn cefnogi datganoli yn y lle cyntaf. Mae’r rhai sydd yn pwyso ar y Cynulliad i ddarparu atebion tymor byr i broblemau sylfaenol amaethyddiaeth Cymru yn anghyfrifol. Nid yw atebion o’r fath yn bod a chreulon fyddai dweud fel arall.

Mae’r polisi amaethyddol cyffredin yn system ganoledig iawn ac nid oes gennym ddewis ond gweithredu o fewn ei gyfyngiadau. Fel y bu inni nodi’n gynharach eleni, yn ‘Ffermio ar gyfer y Dyfodol’, y brif ffordd y gall y Cynulliad ddatblygu polisïau neilltuol yw drwy’r dulliau a geir yn y Rheoliad Datblygu Gwledig. Er enghraifft, drwy gefnogi datblygiad economaidd amaethyddiaeth, prosesu bwyd a marchnata; drwy ddatblygu ffermio organig a chynlluniau amaeth-amgylcheddol; drwy hyfforddiant effeithiol a throsglwyddo technoleg er mwyn helpu ffermwyr i ymaddasu; drwy ddiwygio’r lwfansau iawndal da byw tir uchel; drwy gefnogi rhai sydd yn dechrau ffermio ac ymdrin â thanddatblygiad yr economi gwledig. Ni fydd yr un o’r rhain yn rhoi atebion sydyn tymor byr. Byddai’n dda gan bawb ohonom petaent. Fodd bynnag, fe allant wneud gwahaniaeth holl bwysig i wedd amaethyddiaeth Cymru ymhen pum neu 10 mlynedd. Rhaid inni wrth yr aeddfedrwydd i ganolbwyntio ar yr agenda dymor hir honno.

Yr wyf yn ymwybodol tu hwnt o’r pwysau y mae prisiau llaeth isel yn eu rhoi bellach ar ffermwyr llaeth Cymru. Rhaid inni fod yn onest a chydnabod na all y Cynulliad wneud dim i atal rhesymoli strwythur ffermio llaeth. Fodd bynnag, mae llawer o gamau y gallwn ac yr ydym yn eu cymryd i helpu’r diwydiant i addasu a dod yn ddiwydiant modern, effeithlon o safon uchel a all gystadlu ym marchnadoedd y ganrif nesaf.

Nodwyd y blaenoriaethau allweddol yn y cynllun gweithredu i’r sector llaeth, a gynhyrchwyd gan weithgor o’r diwydiant ar ôl ymgynghori sylweddol ac a gynhyrchwyd ym Mawrth eleni. Y blaenoriaethau allweddol yw prosesu cynhyrchion llaeth â gwerth ychwanegol uchel, wedi ei ategu gan well marchnata a chynhyrchu mwy effeithlon gan y ffermwyr eu hunain.

Mae Awdurdod Datblygu Cymru yn gweithio mewn partneriaeth â’r diwydiant yn awr i ddatblygu’r cynllun hwnnw. Fel rhan o hynny, mae’r Awdurdod yn helpu’r diwydiant i ymateb yn gadarnhaol i derfynu’r cynllun cymorth prosesu lloi. Mae Awdurdod Datblygu Cymru yn gweithio i gynorthwyo menter gan Clynderwen Cardiganshire Farmers ar y cyd â Welsh Feed Producers a H.G. Lee and Oaks, sydd yn gweithio gydag ABP Abattoirs, i brynu lloi godro dros ben a’u magu fel teirw cig eidion. Mae’r cynllun hwn yn galluogi ffermwyr i fagu eu lloi a’u gwerthu o dan gontract yn 12 mis oed i’w lladd i wneud eidionod a briwgig. Bydd swyddogion o’r Cynulliad ac Awdurdod Datblygu Cymru yn cyfarfod hefyd â Serval, cwmni o Ffrainc sydd yn mynegi diddordeb yn y maes hwn, yng Nghaerfyrddin yn ddiweddarach yr wythnos hon.

Mae Hybu Cig Oen ac Eidion Cymru yn datblygu mentrau yng Nghymru i greu marchnadoedd newydd i loi llaeth a lloi cig eidion ac maent yn cynnal trafodaethau ar hyn gyda’r diwydiant. Mae gwaith yn digwydd i ddatblygu’r farchnad dramor i frand Cig Eidion Cymru ac mae llwyth o gig eidion wedi ei anfon i Ewrop eisoes. Byddai’n dda gennym pe bai’n un mwy, ond mae’n ddechrau. Mae Awdurdod Datblygu Cymru yn cefnogi Hybu Cig Oen ac Eidion Cymru drwy gymorth grant—£340,000—ac yn paratoi i ystyried cyllid ychwanegol i brosiectau da fydd yn helpu’r diwydiant.

Y brif flaenoriaeth er mwyn sicrhau hyfywedd diwydiant llaeth Cymru yn ei gyfanrwydd yw buddsoddi mewn prosesu i greu cynhyrchion â gwerth ychwanegol uchel y gellir eu marchnata’n effeithiol i gael y prisiau gorau. Ym mis Gorffennaf yn Sioe Amaethyddol Frenhinol Cymru, cyhoeddais grant o £800,000 i Associated Co-operative Creameries yn Llangadog ac ar hyn o bryd yr ydym yn ystyried dau gais am grantiau marchnata a phrosesu pellach, fel y dywedais ddydd Iau.

Yr hyn a ddywedaf wrth y diwydiant unwaith eto yw fy mod yn awyddus i ystyried mwy o geisiadau oddi wrthynt, ac yn enwedig oddi wrth y diwydiant llaeth, i fuddsoddi mewn prosesu a marchnata. Mae Awdurdod Datblygu Cymru yn gweithio gyda chwmnïau yn y diwydiant llaeth a gobeithiaf y bydd hyn yn arwain at fentrau pellach. Os na chawn ganiatâd gan Fischler bydd y £750,000 y buasem wedi ei wario ar y cynllun lloi ar gael i gefnogi mentrau prosesu a marchnata. Rhof yr her i ffermwyr a chwmnïau prosesu ddod ymlaen gyda cheisiadau da.

Mae ymddatodiad Milk Marque yn destun gofid, ond y sialens bellach yw inni weithio gyda’r cwmnïau sydd yn ei olynu a’u helpu i ddatblygu cynlluniau effeithiol i ddatblygu’r math o brosesu gwerth uchel yr ydym am ei weld. Mae Milk Marque yn gwybod am f’ymrwymiad i hyn.

Mae troi at ffermio organig yn fodd arall i ffermwyr llaeth ddod yn fwy hyfyw. Mae gwerth hynny I ffermwyr tua 9 ceiniog y litr. Cyhoeddais yng Ngorffennaf fy mod yn dyrannu £1 miliwn eleni i grantiau newid organig, a dechreuodd y cynllun ar 1 Hydref. Anogaf ffermwyr llaeth i feddwl o ddifrif ynghylch troi at ffermio organig ac i ystyried y cyfleoedd yn y farchnad i gynhyrchion organig proses. Dylai Rachel’s Dairy fod yn esiampl dda i’w dilyn.

Yr ydym yn cefnogi prosiectau i helpu ffermwyr llaeth i ddod yn fwy effeithlon. Mae’r Welsh Dairy Club yn cynnig gwybodaeth a chyngor am hyfforddi i ffermwyr llaeth sydd yn ymaelodi. Mae Coleg Celf a Thechnoleg Sir Gaerfyrddin ar ei safle yn y Gelli Aur wedi buddsoddi mewn canolfan dechnoleg ar gyfer amryfalu mewn amaethyddiaeth i ledaenu technegau ymarfer gorau yn y diwydiant llaeth, a gall y rhain leihau costau ffermwyr yn sylweddol. Mae’r ddau brosiect wedi derbyn cymorth grant gan y Swyddfa Gymreig ac yn awr gan y Cynulliad.

Fel yr eglurais, buom yn cefnogi’r diwydiant yn egnïol ar y lefel strategol a’r lefel ymarferol. Mae methiant ymddangosiadol ein cynllun cymorth prosesu lloi yn rhwystr, yn sicr, ond rhaid inni beidio ag anobeithio a meddwl bod y diwydiant cyfan yn dibynnu arno. Byddaf yn parhau i ddatblygu’r gweithredoedd allweddol sydd yn hanfodol i ddyfodol y diwydiant llaeth. Galwaf am gefnogaeth holl Aelodau’r Cynulliad yn yr achos hwnnw.

We are tabling this amendment because over the past three weeks, many of us in the Assembly have been given to understand that this scheme will proceed. I cannot discover any statement that suggests anything different. In the Chamber and in the Agriculture and Rural Development Committee our understanding of the situation was that the scheme and the discussions were proceeding.

Can I remind you of 15 September and the original motion? Ieuan Wyn Jones proposed that the Assembly, which was concerned about the crisis in the agricultural industry, should call upon the Ministry of Agriculture, Fisheries and Food to introduce and fund a cull ewe scheme and to reintroduce a calf processing aid scheme. In the absence of an UK wide calf processing aid scheme, the Assembly would decide to introduce a Wales-only scheme to operate from 1 October to 31 December 1999. That was the proposal. There were three things in it: a British calf processing aid scheme, a British cull ewe scheme and, in the absence of a British calf processing aid scheme, a Wales-only calf processing aid scheme.

In respoding to the motion, Christine Gwyther said publicly that she would be willing to follow her own course for Wales if this scheme was not introduced throughout the United Kingdom. She explained the steps that would have to be taken and there was no suggestion that there were major problems facing us. Then she told us that the Assembly needed to recognise those facts, as it had done over the previous two days. She said that by so doing we were showing that we were a practical and responsible body. The steps had been considered before she committed herself to them.

May I remind Christine of the quote which David Davies raised? She was asked whether the motion’s demand for the scheme to be reintroduced by 1 October could be met and said, ‘I am confident that we can do it’.

As far as I know, that was not denied. That statement related to the motion. The following day, we saw Glenys Kinnock and Eluned Morgan, the Members of the European Parliament, approaching the European Union Agriculture Commissioner, Franz Fischler. I quote from The Western Mail on 17 September:

Gyrrais neges ffacs ddoe at Eluned Morgan ASE a Glenys Kinnock ASE i’w gwahodd i ymweld â’r Cynulliad a siarad â’r Aelodau am ganlyniad eu trafodaethau gyda Franz Fischler a pha un a oeddent wedi derbyn rhywbeth mewn ysgrifen ganddo pan roddodd y sicrwydd hwnnw ar lafar. A yw Rhodri’n cytuno â mi fod eu hamharodrwydd i ddod i siarad â ni a’r ffaith ei bod yn amlwg nad oeddent wedi cael dim byd mewn ysgrifen yn dangos rhyw raddau o anfedrusrwydd na fyddech yn ei ddisgwyl gan ASE?

Nid ydym i siarad yn ddifrïol fel hynny am ein Haelodau Seneddol a’n Haelodau Seneddol Ewropeaidd. Hoffwn glywed ymddiheuriad gan David Davies.

I had hoped to avoid those kinds of statements, insinuations and emotions. Glenys Kinnock and Eluned Morgan have taken the praise for ensuring Franz Fischler’s approval. It was said that the proposal has Nick Brown’s complete support. For three weeks we were led to believe for three weeks that the scheme was proceeding. We were not told until last Wednesday that major problems had arisen. Alun Michael and Nick Brown should have been there to resolve those problems. I am afraid that we as an Assembly and Agriculture and Rural Development Committee have been misled on this matter. We and the farmers of Wales have been let down. We at least deserve a specific statement today. Christine said that she would cross that bridge when she came to it. She has reached the bridge.

Cefnogaf y gwelliant. Cynhaliwyd uwchgyfarfod ddydd Mercher 8 Medi yn San Steffan rhwng Gweinidog Amaeth y DU, Nick Brown, a’i gymheiriaid yn yr Alban a Chymru i drafod yr argyfwng yn y diwydiant. Un o’r pethau a ofynnodd ein Hysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn y cyfarfod hwnnw oedd i’r Trysorlys ariannu cynllun i ddidol hen ddefaid ar gost amcangyfrif o £1 miliwn a chynllun cymorth prosesu lloi ar gost o tua £750,000. Yr oedd Ross Finnie hefyd yn bresennol ac yn pwyso am gynlluniau tebyg i’r Alban.

Bu prisiau da byw yn disgyn ar draws y byd. Mae rhaglenni Llafur I reoleiddio’r diwydiant wedi troi sefyllfa ddrwg yn drychineb lwyr. Achosodd diddymiad cynamserol y cynllun cymorth prosesu lloi argyfwng lles anifeiliaid o raddau anferthol. Buasai parhau â’r cynllun wedi bod o gymorth tyngedfennol i ffermwyr oedd yn cael eu hamddifadu o farchnad dramor. Daeth y Llywodraeth Lafur â’r cynllun cymorth prosesu lloi i ben cyn pryd. Yr oedd wedi ei drefnu i ddod i ben ddiwedd Tachwedd sef ar ddiwedd cyfnod bwrw lloi y gaeaf. Yr wyf yn sicr mai’r rheswm dros ei derfynu oedd y posibilrwydd o godi’r gwaharddiad ar allforio cig eidion, a fuasai’n hwb aruthrol i’r diwydiant, ac wedi cynyddu’r galw am gig o Brydain ac oherwydd hynny y galw am loi. Buasai hynny’n golygu na fyddem yn wynebu’r broblem hon. Cytunaf â Christine y byddai’r tâl i ffermwyr llaeth yn ansylweddol. Fodd bynnag, fe fyddai wedi tynnu nifer o loi o’r farchnad sydd bellach wedi eu magu am eu cig. Bydd y lloi hyn sydd o ansawdd gwael yn cael effaith niweidiol ar y diwydiant ymhen dwy flynedd.

Wrth godi’r gwaharddiad ar allforio cig eidion yn Awst cafwyd nifer o amodau a rheoliadau sydd yn golygu na allforiwyd yr un owns o gig eidion o Brydain hyd yn hyn. Dywed Llafur ei fod yn cefnogi ein ffermwyr ond mae wedi sefyllian wrth i Lywodraethau Ffrainc a’r Almaen wneud pob dim a allant i ymestyn y gwaharddiad anghyfreithlon hwn ar gig eidion o Brydain. Mae’r Llywodraeth wedi rhoi sicrwydd i’n ffermwyr fod y gwaharddiad sydd yn parhau yn Ffrainc a’r Almaen yn ganlyniad i anawsterau trefniadol. Fodd bynnag, mae Llywodraeth Ffrainc bellach yn gwrthod codi’r gwaharddiad am resymau gwyddonol. Fe allai ystryw sinigaidd i’w cefnogi gan yr Almaenwyr fod yn fodd i ymestyn y gwaharddiad am wythnosau os nad misoedd. Mae’r rhai sydd yn cystadlu â ni yn Ewrop yn ein gadael yn ein hunfan. Yn hytrach nag ymddiheuro i’n ffermwyr, mae Llafur wedi diddymu’r cynllun cymorth prosesu lloi a oedd i barhau hyd fis Tachwedd. Yr weithred gynamserol ac anghyfrifol hon sydd wedi achosi’r argyfwng lloi. Mae anifeiliaid diwerth yn cael eu gadael ar fin y ffordd neu eu lladd yn greulon gan ffermwyr diobaith. Yr oedd y Cynulliad hwn, oherwydd ei bryder am yr argyfwng yn y diwydiant amaeth, wedi derbyn cynnig yn unfrydol ar 15 Medi yn galw ar y Weinyddiaeth Amaeth, Pysgodfeydd a Bwyd i gyflwyno a chyllido cynllun didol defaid. Yr oedd y cynnig hefyd yn galw am gyflwyno cronfa ar gyfer y cynllun cymorth prosesu lloi. Yn niffyg cynllun cymorth prosesu lloi ar draws y DU, penderfynodd y Cynulliad gyflwyno cynllun i Gymru’n unig i weithredu o 1 Hydref hyd 31 Rhagfyr.

Aeth yr Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig i Lundain i weld Nick Brown. Fe gytunwyd y byddai Cymru yn mynd ar ei liwt ei hun a nodwyd 1 Hydref yn ddyddiad dechrau. Yr oedd ymdeimlad o falchder mawr yng Nghymru bod y Cynulliad am fentro. Fel y dywedodd Rhodri, yr oeddem hyd yn oed yn gweld Glenys Kinnock ac Eluned Morgan yn ei drafod yn Strasbourg gyda Franz Fischler, yn sicrhau bod popeth mewn trefn ac yn hawlio clod am y cynllun.

Yn wythnos olaf Medi, cyhoeddodd Christine Gwyther y byddai’n anodd i’r cynllun ddechrau ar 1 Hydref ond bod popeth yn mynd yn iawn. Ddydd Llun diwethaf, aeth mewn awyren i Strasbourg o’r diwedd i weld Franz Fischler. O fewn hanner awr dywedwyd wrthi fod y cynllun yn anghyfreithlon ac na allem fynd ymlaen ag ef. Dywedwyd wrthi hefyd na fyddai’r cynllun erioed wedi ei dderbyn oherwydd y terfyn o £20 ar werth pob llo. Pam nad yw Christine Gwyther yn Strasbourg o hyd yn ymladd dros Gymru? A yw’r ffermwyr ond yn werth hanner awr?

Os yw’r adroddiad heddiw am fygythiad i ymddiswyddo gan yr holl Gabinet yn wir, boed felly. Rhaid i Alun Michael fod yn barod i dderbyn y bai a chytunaf y dylai fynd. Mae camreolaeth y Cabinet—

Gobeithiaf ichi oll glywed y dyddiadau a’r litani a gyflwynwyd i chi gan fy nghydweithwyr. Maent wedi arwain at wyro, amheuon, siom ac anobaith. Wrth wraidd y gwelliant hwn y mae’r ffaith ein bod yn ymboeni a’n bod am weld parhad y fferm deuluol Gymreig. Mae’r cynnig yn bwrw’r bai yn llwyr ar y Comisiwn Ewropeaidd. Clywn mai ar Ewrop y mae’r bai—rhywbeth a glywn yn eithaf aml gan rai pobl. Fodd bynnag, yn yr achos arbennig hwn, mae angen bwrw golwg ar y ffeithiau. Ar 8 Medi clywsom gan yr Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig am y rhwystrau yr oedd rhaid eu goresgyn. Rhwystrau a godwyd gan y Comisiwn oedd y rhain. Pwy oedd yr un a allai ein cynorthwyo yn ein hawydd i helpu diwydiant llaeth Cymru? Neb llai na’r Gweinidog Amaeth yn San Steffan.

Mae’r cynnig hwn mor gamarweiniol â’r digwyddiadau a arweiniodd y diwydiant hwn i gredu y byddem yn cael cynllun cymorth prosesu lloi Cymreig ar 1 Hydref. Y diffyg yw nad oedd yr weinyddiaeth hon yn gallu gweithio gyda’u cyd-weithwyr yn San Steffan. Ni allai berswadio’r Gweinidog Amaeth—

A ydych yn cytuno, yng ngolwg y ffaith fod y DU yn aelod wladwriaeth o Ewrop, na fyddai Christine wedi gallu cael cyfarfod gyda’r Comisiynydd Ewropeaidd oni bai i’r llu o gyd-weithwyr yn San Steffan drefnu i hynny ddigwydd? Onid yw’n wir nad oes modd i’r Cynulliad fynd yn uniongyrchol at Ewrop ar y materion hyn?

Yr ydych yn dweud y gwir, gwaetha’r modd. Fodd bynnag, nid yw hyn ond yn ategu’r pwynt bod y methiant y tu mewn I’ch plaid eich hun. Y methiant hwn yw nad oeddech yn gallu defnyddio’ch dylanwad i gyflwyno cynllun yng Nghymru. Nid yw’r Comisiwn ar fai, fel y mae’ch cynnig yn awgrymu. Clywsom gan eich Aelodau yn Senedd Ewrop fod Fischler yn derbyn—

A ydych yn barod i dderbyn bod y methiant o ran arweinyddiaeth wleidyddol i ymdrin â’r argyfwng amaethyddol yn y Cynulliad hwn yn perthyn i’r Prif Ysgrifennydd. Bu diffyg brys, diffyg arweinyddiaeth ac, ar yr adeg dyngedfennol, diffyg cefnogaeth i’w Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Methiant, methiant, methiant yw’r hyn sydd wedi nodweddu ei arweinyddiaeth.

Os ydym i goelio The Western Mail heddiw, mae’n swnio fel petai’n fater o un allan, pawb allan.

Mae angen inni ddeall natur y cysylltiad uniongyrchol sydd gennych ac sydd heb ei ddefnyddio’n effeithiol. Mae hynny wedi arwain at ddiffyg eglurder a chysondeb yn y ddadl hon. Mae hefyd wedi ein harwain i ofyn pwy sydd yn gyfrifol am godi gobeithion y diwydiant hwn. Heddiw dywedodd yr Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig fod Nick Brown wedi ysgrifennu llythyr at Fischler. Beth oedd cynnwys y llythyr hwnnw? Ar ben hynny, pan fu ichi gyfarfod â Fischler, nid oeddech wedi treulio ond 30 munud yn trafod y cynllun hwn sydd yn gwbl hanfodol i Gymru. Rhaid derbyn y gwelliant hwn. Ni allwn fwrw’r bai ar y Comisiwn am y methiant.

Yr oeddech wedi crybwyll methiant yr Alban. Nid am gynllun lloi yr oedd yn gofyn, ond am un gwahanol. Mae osgoi’r bai a’i roi ar y Comisiwn yn gwbl amhriodol—

A ydych yn fodlon ildio?

Trefn ddemocrataidd yw hon.

Nid yw Ross Finnie, y Democrat Rhyddfrydol sydd yn Ysgrifennydd Amaethyddiaeth yn yr Alban, yn ymddiswyddo. Nid oes neb yn galw arno i ymddiswyddo felly pam y mae gennych safonau dwbl ar y mater hwn?

Yn y ddadl hon, yr ydym yn trafod gwelliannau nid ymddiswyddo.

Nid yw’r afreoleidd-dra a’r gweithredu ar reolau drwy Ewrop ond yn fodd i ddwysáu teimlad y ffermwr mai ychydig iawn o bobl sydd yn ei gefnogi ac mai ychydig iawn sydd yn ceisio sicrhau cysondeb ac eglurder wrth eu gweithredu. Galwaf arnoch i dderbyn y gwelliant hwn a—[AELODAU O’R CYNULLIAD: ‘Clywch, clywch.’]

Arweinyddiaeth yw’r hyn y mae ar y diwydiant amaethyddol yng Nghymru ei hangen fwyaf—arweinyddiaeth bendant, aeddfed sydd yn edrych ar y tymor hir. Os yw’r Cynulliad hwn i roi’r arweinyddiaeth honno, rhaid inni roi’r gorau i geisio sgorio pwyntiau gwleidyddol tymor byr. Rhaid i’r Aelodau ymwrthod â’r temtasiwn i gymryd arnom fod atebion sydyn i’r problemau sylfaenol sydd yn wynebu’r diwydiant. Yn lle hynny, rhaid inni ganolbwyntio ar y dewisiadau ymarferol sydd yn ein hwynebu a nodir yn ‘Ffermio ar gyfer y Dyfodol’.

Wrth agor y ddadl hon, rhoddodd Christine Gwyther ddisgrifiad eglur ac awdurdodol o’n sefyllfa bresennol a gwrthbrofodd lawer o’r beirniadaethau cyfeiliornus a fu arnom. Ystyriaf fod yr hyn a wnaeth yn dangos y ffordd y bydd yn rhaid inni ei dilyn gan roi pwyslais ar brosesu, marchnata, cydweithredu a dod â mwy o werth ychwanegol yn ôl i’r ffermwyr—

A yw’r Prif Ysgrifennydd yn fodlon ildio?

Mae swm enfawr o waith cadarnhaol wedi ei gyflawni’n ddi-sylw. Aeth y gwaith hwnnw ymlaen drwy’r haf ac mae’n teilyngu cydnabyddiaeth a chefnogaeth gan y Cynulliad hwn. Ildiaf.

A ydych yn fodlon derbyn bod y cynlluniau hyn yr ydych yn sôn amdanynt yn rhai tymor-hir ac y byddant yn dwyn ffrwyth ymhen pum i 10 mlynedd, fel y dywedodd Christine? A ydych yn derbyn bod argyfwng yn awr ac y bydd y cynlluniau hynny’n rhy hwyr i lawer o ffermwyr? Ni fyddant yno mwyach.

Dyna’n union pam yr oeddem yn ceisio cyflwyno’r cynllun cymorth prosesu lloi am dri mis i liniaru’r problemau agosaf i law. Yr oeddem yn croesawu’r gofyniad, a gefnogwyd gan yr holl bleidiau, i ddilyn hynny drwy bob dull a modd, ac fe wnaethom hynny. Mae’r cynlluniau tymor-hir hyn yn bwysig. Flwyddyn ar ôl blwyddyn, am gyfnod rhy hir, bu pobl yn canolbwyntio ar y problemau agosaf i law yn hytrach na’r rhai tymor-hir a dyna un rheswm am y problemau sydd yn wynebu’r diwydiant amaeth yn y wlad hon. Yn ystod y cyfnod byr y buom mewn grym a’r cyfnod byr ers etholiadau’r Cynulliad ym Mai, buom yn ymdrechu er mwyn y tymor hir. Fe ddywedaf ‘ni’ gan feddwl nid yn unig y Cabinet neu Christine fel yr Aelod Cabinet cyfrifol, ond hefyd y cynlluniau a gyflwynwyd ar y cyd gan Christine a Ieuan Wyn Jones fel Cadeirydd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig.

Yn ail, soniwyd am ailddechrau allforio i Ewrop. Nid yw’n gywir dweud nad oes allforion ond ar hyn o bryd nid yw ond yn llifo’n araf. Rhaid inni weithio’n galed i gynyddu’r allforion hynny a goresgyn sialensau fel y gwrthwynebiad yn Ffrainc a’r Almaen. Mae’r rheini’n sialensau agos a thymor-byr ond mae angen inni ystyried y tymor byr a’r tymor hir.

Dywedodd Rhodri Glyn ei fod wedi deall o’r dechrau y byddai’r cynllun cymorth prosesu lloi yn mynd ymlaen. Awgrymodd nad oedd goblygiad o broblemau mawr. Nid yw hynny’n wir. Rhoesom ar ddeall o’r dechrau, fel y cydnabu Mick Bates, y byddai’r cynllun cymorth prosesu lloi yn wynebu problemau mawr. Yr oeddem wedi cychwyn yn benderfynol o’u goresgyn.

A oes modd iddo egluro pam y dywedodd llefarydd ar ran y Blaid Lafur wrth The Western Mail fod,

Os sylweddolai fod rhwystrau, pam y caniataodd i un o’i lefarwyr wneud y sylwadau hynny?

Os byddwch yn dyfynnu o’r hyn a argreffir yn The Western Mail yn hytrach na’r hyn a ddywedir neu nas dywedir, nid ydych o reidrwydd yn pwyso ar sylfaen gadarn. Bûm yn bendant yn breifat ac yn gyhoeddus o’r cychwyn fod rhwystrau’n bod ond ein bod yn mynd ymlaen gan fod yn benderfynol o’u goresgyn.

I remind you of a statement made on 26 September, as recorded in the Daily Post on 27 September:

Yn hollol. Buom yn pwyso ers y dechrau am benderfyniad sydyn fel y gallwn sefydlu’r cynllun. Fodd bynnag, rhoesom ar ddeall hefyd o’r cychwyn fod gennym rwystrau i’w goresgyn. Bu inni gychwyn, fel y nodais, yn benderfynol o’u goresgyn.

Cyfeiriodd Peter Rogers hefyd at derfynu cynamserol y cynllun lloi. Fe’i hestynnwyd o leiaf ddwywaith pan ddaeth galwadau newydd am ei ymestyn unwaith yn rhagor. Bu inni ddadlau dros y cynllun a gyflwynwyd gennym. Yr oedd yn ddiddorol i Peter ddweud bod y problemau wedi dechrau gyda’r gwaharddiad ar allforio cig eidion. Mae hynny’n gywir. Synnaf fod aelod o’i blaid yn barod i ymosod ar Lafur o gofio mai Llywodraeth Geidwadol a siomodd y ffermwyr yn gyson ac yn gyffredinol yn y lle cyntaf. [Torri ar draws.] Efallai nad ydych yn hoffi hynny. Yr ydych yn dda am daflu beirniadaeth. Mae arnaf ofn y bydd yn rhaid ichi dderbyn llawer iawn o feirniadaeth ac mae fy meirniadaeth i’n deg.

Cydnabu Mick Bates ein bod wedi rhybuddio am y rhwystrau o’n blaen ar 8 Medi. Fodd bynnag, aeth ymlaen i awgrymu mai’r rheswm amdanynt yw na allai’r weinyddiaeth hon weithio gyda chydweithwyr yn Whitehall. Mae hynny’n gwbl anghywir. Oherwydd y cydweithrediad â chyd-weithwyr yn Whitehall y bu modd i’n swyddogion fynd i Frwsel—ar ôl y penderfyniad i beidio â chyflwyno cynllun ar lefel y DU—i ddadlau’r achos a derbyn dyfarniad swyddogion y Comisiwn Ewropeaidd ar eu dehongliad o’r sefyllfa gyfreithiol. Yr oedd y dehongliad hwnnw’n awgrymu inni ddydd Mawrth diwethaf fod yr hyn a welsom yn rhwystrau yn cael eu gweld gan swyddogion y CE yn— [Torri ar draws.]

Y rhwystrau a gyflwynwyd ddydd Mawrth diwethaf oedd yr un rhai a gyflwynwyd i Ross Finnie yn yr Alban, ynghylch y cynllun difa mamogiaid yr oeddent wedi ceisio ei gyflwyno. Rhaid ichi roi ystyriaeth i hynny.

Ailadroddaf bwynt Christine. Byddai derbyn y gwelliant hwn yn golygu bod y Cynulliad yn gwrthod ystyried y cynllun cymorth prosesu lloi yng nghyd-destun ehangach ein hymagwedd strategol at amaethyddiaeth Cymru. Byddai’n peri i’r Cynulliad ymddangos yn fyr ei olwg. Mae’r gwelliant yn mynnu penderfyniad heddiw ynghylch a oes modd i’r cynllun cymorth prosesu lloi fynd ymlaen. Nid wyf am gamarwain neb. Nid yw’n ymddangos yn debygol o gwbl y bydd y Comisiwn Ewropeaidd yn newid ei farn ac nid wyf am i’r ffermwyr gynllunio gan feddwl y bydd ein hapêl i’r Comisiwn yn llwyddo. Yr wyf am roi ar ddeall i’r Cynulliad a’r gymuned amaethyddol mai’r unig benderfyniad y gallai’r Cabinet ei wneud, os derbynnir y gwelliant hwn heb aros am y perderfyniad terfynol gan y Comisiwn, yw datgan bod y cynllun yn farw. Mae’n ymddangos yn wrthnysig gwneud penderfyniad o’r fath ond yr wyf yn barod i wneud hynny os mai hynny yw barn y Cynulliad. Os mynnwch bleidleisio ar y gwelliant hwn, rhaid i chithau yn y tair plaid arall dderbyn eich cyfran o’r cyfrifoldeb am ddod â’r cynllun i ben.

Yr wyf am wneud rhai pwyntiau cyffredinol ynghylch natur y Cynulliad sydd wedi eu hamlygu yn y ddadl hon, yr wyf yn credu. Mae’r Cynulliad yn gorff datganoledig a dyna yw ewyllys pobl Cymru. Mae datganoli yn golygu bod pwerau wedi eu rhannu’n gyfreithlon rhwng Llywodraeth y DU, yr Undeb Ewropeaidd a ni. Gyda golwg ar y cynllun cymorth prosesu lloi, fe wnaethom ein gorau glas i arfer ein pwerau’n greadigol. Cawsom gefnogaeth gref gan Lywodraeth y DU, ond gwaetha’r modd nid yw’r Comisiwn Ewropeaidd wedi addasu’n rhwydd i’r sefyllfa newydd. Mae’r Cynulliad yn ymwneud hefyd â gwleidyddiaeth gynhwysol, nid am ein bod ni yn y Blaid Lafur yn lleiafrif ond am fod y Cynulliad wedi ei gynllunio felly. Fe ddileais y geiriau ‘pleidiau’r wrthblaid’ mewn drafft cynnar o’n Rheolau Sefydlog ac yn lle hynny, er enghraifft, fe gyfeiriais at arweinydd y blaid fwyaf y tu allan i’r Cabinet.

Yn ein Pwyllgorau Pwnc, yr ydym yn ceisio adeiladu consensws ar y materion allweddol sydd yn wynebu ein gwlad. Yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig mae’r holl bleidiau’n cydweithio’n effeithiol ar faterion strategol sydd yn wynebu cefn gwlad Cymru. Croesawn y ffaith fod y Cynulliad wedi uno y tu cefn i’n camau ar y cynllun cymorth prosesu lloi y mis diwethaf. Croesawaf yr ymrwymiad i weithio fel hyn ond gellir dad-wneud hynny’n rhwydd os bydd y pleidiau eraill yn troi cefn ar unwaith ar eu cyfrifoldebau a bodloni ar daflu sen bob tro y byddwn yn wynebu rhwystr.

Yr oedd cwestiwn ynghylch natur y sylw a roddir i’r Cynulliad gan y cyfryngau. Mewn rhai achosion, anwybyddwyd cymhlethdodau’r berthynas rhwng y Llywodraeth, y Comisiwn Ewropeaidd a ni. Bu beirniadu ar y Cynulliad am nad oedd yn gallu chwifio ffon hud a gwneud i bethau ddigwydd dros nos. Nid gwleidyddiaeth aeddfed mo hynny. Mae arnom angen ein gilydd. Gallwn greu math newydd o wleidyddiaeth a math newydd o newyddiaduraeth yn y Gymru newydd.

Nid yn unig y mae Christine Gwyther wedi gwneud ei gorau i wireddu cynllun cymorth prosesu lloi, ond fe wnaeth y gorau y gallai unrhyw un ei wneud. Os na chawsom y canlyniad yr oeddem yn ei ddymuno, nid diffyg ymdrech sydd yn gyfrifol am hynny. Byddwn yn gwrthwynebu strategaeth o beidio â gosod ond y targedau hynny y gwyddom y gallwn eu cyrraedd o’r dechrau. Dylem fod yn uchelgeisiol dros Gymru hyd yn oed os yw hynny’n golygu weithiau na fyddwn yn llwyddo. Yng nghartŵn Mumph heddiw, fe welir Christine Gwyther yn dal crys T a’r geiriau ‘Free Gwyther’ arno a’r frawddeg oddi tano yw ‘Pa chwaraewr yn union yr hoffech ei weld yn ei wisgo?’ Fe ddywedaf wrthych. Neil Jenkins. A’r rheswm yw ei fod ef hyd yn oed wedi bod yn y tîm sydd yn colli ond ni fydd byth yn ein siomi. Nid yw Christine Gwyther wedi ein siomi, drwy ei hymdrechion—

Hon yw fy mrawddeg olaf.

Yr ydym wedi defnyddio pwerau’r Cynulliad hwn yn effeithiol ac wedi mentro gweithredu. Gadewch inni ganolbwyntio ar hynny.