Mae’n ffaith ddychrynllyd yr amcangyfrifir yng Nghymru heddiw y bydd 16 o bobl yn marw am eu bod yn ysmygu tybaco ac y bydd dros 500 o welyau ysbytai yn cael eu defnyddio gan bobl ag afiechyd cysylltiedig ag ysmygu. Mae’r ffigurau moel hyn yn tanlinellu’r effaith fawr y mae tybaco’n ei chael ar iechyd a lles pobl Cymru. Er bod ysmygu ar i lawr ymhlith oedolion, mae’n destun pryder mawr fod niferoedd cynyddol o bobl ifainc bellach yn ddibynnol ar dybaco. Hoffwn dderbyn gwelliant David Melding sydd yn nodi fod y rhan fwyaf o ysmygwyr yn magu’r arferiad yn eu harddegau. Cefnogaf yn arbennig fesurau i annog plant a phobl ifainc sydd yn ysmygu i roi’r gorau iddi. Yr wyf yn cyhoeddi llawer o fesurau i wneud hynny. Mae’r gwelliant hwn yn tanlinellu’n pryder o feddwl bod cymaint o bobl ifainc yng Nghymru’n dechrau ysmygu, arferiad sydd yn bygwth eu hiechyd yn y tymor hir. Yr wyf yn gwrthwynebu’r gwelliannau a gynigir gan David Lloyd a Kirsty Williams ynglŷn â gwaharddiad yr UE ar hysbysebu tybaco. Rhoddaf y rhesymau dros hynny yn ddiweddarach yn fy araith.

Teimlir effeithiau gwael ysmygu yn arbennig gan bobl ar incwm isel. Dyma ran o’n darlun mawr o wella iechyd a lles pobl Cymru a mynd i’r afael ag anghyfartaleddau iechyd. Fel gyda chwestiynau eraill ar iechyd a ffordd o fyw, nid mater syml o wybodaeth a dewis yr unigolyn yw ysmygu. Mae ysmygu wedi gostwng ymhlith y rheini sydd mewn swyddi dwylo glân ond mae wedi mynd yn fwyfwy cyffredin mewn cymunedau cymdeithasol ddifreintiedig.

Cyhoeddodd y Llywodraeth ei Phapur Gwyn ar dybaco, ‘Mae Ysmygu’n Lladd’, fis Rhagfyr diwethaf fel arwydd o’i hymrwymiad i daclo’r epidemig tybaco. Rhaid inni adlewyrchu hyn yn y Cynulliad a sicrhau ein bod yn mynd i’r afael â chymunedau a phobl ddifreintiedig yng Nghymru sydd ysywaeth yn cynyddu eu harferion ysmygu. Croesawyd y Papur Gwyn yn gyffredinol oherwydd ei agwedd gynhwysfawr at faterion ysmygu ac y mae’n rhestru amrediad o fesurau ategol a fwriedir i helpu oedolion i roi’r gorau i ysmygu, atal plant a phobl ifainc rhag dechrau ysmygu a chreu amgylchedd di-fwg.

Mae rhai o’r mesurau yn y Papur Gwyn yn cael eu gweithredu ledled y DU gan gynnwys côd ymarfer newydd ar ysmygu yn y gweithle; ymrwymiad i godi treth tybaco o leiaf 5 y cant y flwyddyn; ymgyrch fawr yn erbyn smyglo tybaco; a gweithredu cyfarwyddebau’r UE i roi terfyn ar hysbysebu, hyrwyddo a nawdd gan gwmnïau tybaco. Ni allaf gytuno ag ergyd gwelliannau Dai Lloyd a Kirsty Williams ynglŷn â gwaharddiad yr UE ar hysbysebu oherwydd maent yn awgrymu fod y Llywodraeth mewn rhyw ffordd wedi camu’n ôl oddi wrth ei hymrwymiad i’r gwaharddiad ar hysbysebu. Mae’r rheoliadau perthnasol i’r gwaharddiad i ddod i rym ar 10 Rhagfyr 1999 a bydd pob hysbysebu ar filfyrddau ac yn y wasg wedi ei wahardd o’r dyddiad hwnnw. Mae hyn fwy na 18 mis o flaen yr amserlen a bennwyd yng nghyfarwyddebau Ewrop. Yr wyf yn sicrhau Kirsty na fydd oedi ar brif elfennau’r gwaharddiad, ac egluraf y trefniadau ar gyfer y cyfnod trawsnewid yn y man.

Mae gan y sectorau chwaraeon a chelfyddydau bum mlynedd i ddod o hyd i noddwyr newydd. Gorffennaf 2003 yw’r dyddiad a bennwyd ar gyfer diweddu nawdd i ddigwyddiadau yn y DU a’r UE. Mae hyn dair blynedd a hanner wedi i’r rheoliadau ddod i rym ac yn dilyn yr un raddfa amser ag a bennwyd yng nghyfarwyddeb yr UE. Yr ydym, felly, yn cydymffurfio â chyfarwyddeb yr UE ar y ddau gyfrif. Dim ond mewn perthynas â nifer o drefniadau trawsnewid byrdymor y mae’r amserlen a bennir yn y rheoliadau diwygiedig yn wahanol i’r hyn a nodwyd yn y rheoliadau drafft. Mae a wnelo’r rhain â marchnata uniongyrchol, hyrwyddiadau gwneud argraff a rhannu brand. Ychydig yw arwyddocâd y trefniadau trawsnewid hyn o gymharu â’r ddarpariaeth newydd a fydd yn galluogi’r Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd i weithredu i orfodi’r gwaharddiad yn hytrach na dibynnu’n llwyr ar swyddogion safonau masnach awdurdodau lleol. Yr wyf yn falch fod Gweithredu ar Ysmygu ac Iechyd (ASH) yma heddiw a gwn eu bod wedi croesawu’r ddarpariaeth gryfach honno.

Mae’r diwydiant tybaco, ymhell o fod wedi ei ddyhuddo fel yr awgryma Dai, yn herio’r Llywodraeth ar gyflwyniad y rheoliadau drwy adolygiad barnwrol. Nid tawelu llid y diwydiant tybaco yw hyn o safbwynt y Llywodraeth. Mae Dai Lloyd hefyd wedi galw ar i’r Cynulliad geisio pwerau dros reoleiddio hysbysebu tybaco. Fodd bynnag, yn hytrach na cheisio pwerau ychwanegol ar fater y mae angen delio ag ef ar sail Prydain gyfan i fod yn effeithiol, dylai’r Cynulliad ganolbwyntio ar ymarfer ei bwerau a’i gyfrifoldebau presennol yn effeithiol.

Yn ei welliant, mae Dai yn dyfynnu o’r Papur Gwyn ar dybaco, a awgrymodd y byddai’r cyllid ar gyfer gweithgareddau rheoli tybaco yng Nghymru’n amodol ar ganlyniad yr adolygiad gwariant cynhwysfawr. Ers sefydlu’r Cynulliad, yr ydym wedi cydnabod yr angen i glustnodi arian i fynd i’r afael ag ysmygu. Dyrannwyd cyllideb o £1 miliwn i weithredu’r Papur Gwyn yng Nghymru yn y flwyddyn ariannol gyfredol. Byddwn yn cynyddu’r cyllid dros y ddwy flynedd nesaf. Gobeithio eich bod yn dawelach eich meddwl fod yna ymrwymiad ariannol ac y gwnewch, felly, ystyried tynnu’ch gwelliant cyntaf yn ôl.

Symudaf ymlaen at y cynlluniau cynhwysfawr y mae’n rhaid inni eu trafod. Mae pobl yn ei chael hi’n anodd iawn rhoi’r gorau i ysmygu, hyd yn oed os ydynt yn wirioneddol awyddus i wneud hynny, oherwydd natur gaethiwus tybaco. Mae’n siŵr gennyf i fod llawer yn y Siambr hon wedi bod yn y sefyllfa honno. Eleni yr ydym wedi dyrannu £0.5 miliwn tuag at ddatblygu gwasanaethau newydd i rai sydd am roi’r gorau i ysmygu, i’w cynnig drwy’r NHS yng Nghymru. Cynyddir y cyllid dros y ddwy flynedd nesaf wrth i wasanaethau ddatblygu ac os bydd y dystiolaeth yn dangos eu bod yn gweithio. Tra bydd pob ysmygwr sydd eisiau rhoi’r gorau iddi yn elwa o’r gweithgareddau hyn, gofynnwyd i awdurdodau iechyd roi sylw arbennig i ysmygwyr yn y grwpiau sosio-economaidd isaf ac i ysmygwyr sydd yn feichiog.

Yn gynharach eleni, cyhoeddais ddarparu cyflenwad wythnos o therapi disodli nicotîn am ddim i’r rhai lleiaf abl i’w fforddio. Dylai hynny fod yn hwb enfawr i’w hymdrechion i roi’r gorau i ysmygu. Fodd bynnag, mae’n bwysig i’r gwasanaethau hyn fod yn seiliedig yn y gymuned yn ogystal ag mewn ysbytai fel y gellir cael atynt yn hawdd drwy ein gwasanaethau gofal iechyd sylfaenol. Mae Dai Lloyd yn iawn i bwysleisio’r angen i dargedu gweithgaredd mewn ardaloedd amddifad a derbyniaf y rhan honno o’i welliant cyntaf. Fodd bynnag, ar ei bwynt o sefydlu parthau gweithredu iechyd, bydd yn ymwybodol fod y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn edrych ar Gymru gyfan fel parth gweithredu iechyd. Yn ddiddorol, yr oedd y gronfa cyfleoedd newydd, yr oeddwn i’n aelod ohoni cyn dod yn Aelod o’r Cynulliad, yn edrych ar Gymru gyfan fel parth gweithredu iechyd yn nhermau targedu adnoddau ar gyfer canolfannau byw’n iach.

Rhaid inni ganfod ffyrdd hyblyg o ganolbwyntio ar anghenion unigol cymunedau lleol. Mae’r grwpiau iechyd lleol a’r cynghreiriau iechyd lleol sydd yn unigryw i Gymru yn darparu peirianweithiau priodol ar gyfer gwneud hynny.

Mae gwelliant David Melding yn cyffwrdd ar gwestiwn pwysig a chymhleth yr oedran pryd y daw cyngor a chymorth i roi’r gorau iddi yn arf defnyddiol ar gyfer helpu ysmygwyr ifainc i roi’r gorau iddi. Mae arolygon a wnaed yn y DU yn awgrymu bod y rhan fwyaf o bobl ifainc yn ymwybodol o beryglon ysmygu i iechyd. Maent yn ysmygu’n bennaf am yr hyn a elwir yn ‘ddyrchafu hwyliau’—rhesymau cymdeithasol ar oed cynnar iawn. Mae arnynt eisiau rhoi’r gorau i ysmygu rywbryd ond mae’r awydd i beidio ag ysmygu dros ffrâm amser hir iawn. Mae ymchwil yn dangos nad yw strategaethau triniaeth peidio ysmygu sydd yn gweithio gydag oedolion ddim o reidrwydd yn trosglwyddo i ysmygwyr ifainc. Rhaid inni weithio mwy gyda phobl ifainc ac yr ydym yn datblygu prosiect peilot ar strategaethau peidio a phobl ifainc.

Yr ydym yn trafod hefyd gydag arbenigwyr tybaco mewn gwledydd eraill i benderfynu ar y strategaeth fwyaf priodol. Mae ymchwil yn dangos bod ysmygwyr ifainc sydd â’u rhieni wedi rhoi’r gorau i ysmygu yn ddwy waith mwy tebygol o roi’r gorau iddi na’r rheini sydd â rhiant sydd yn dal i ysmygu. Felly, rhaid inni weithio i ddarparu cefnogaeth i roi’r gorau iddi i oedolion a’u rhieni er mwyn dylanwadu ar bobl ifainc. Mae ymgyrchoedd yn y cyfryngau torfol yn berthnasol. Gallwn gynyddu ymwybyddiaeth o ganlyniadau defnyddio tybaco i annog ysmygwyr i ystyried a rhoi cynnig ar roi’r gorau iddi. Dechreuwyd cynllunio ar gyfer ymgyrch fawr a arweinir gan y cyfryngau—‘Wales Quit and Win Challenge 2000’—a bydd yn defnyddio’r agwedd honno. Mae ymgyrchoedd tebyg yn y gorffennol yng Nghymru i gael pobl i roi’r gorau i ysmygu wedi llwyddo i gael cyfraddau ymwrthod am 12 mis o dros 30 y cant, sydd yn golygu mai dyma un o’r ffurfiau mwyaf effeithiol ar gael pobl i roi’r gorau iddi. Bydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn parhau i gefnogi Diwrnod Dim Ysmygu y DU. Bob blwyddyn mae’r ymgyrch lwyddiannus hon wedi amcangyfrif fod 1,600 o ysmygwyr yng Nghymru wedi rhoi’r gorau iddi am byth. Caiff llinell gymorth ddwyieithog sydd yn rhad ac am ddim ei lansio yng Nghymru mewn pryd ar gyfer Diwrnod Dim Ysmygu 2000. Bydd y gwasanaeth hwnnw’n ychwanegu at effeithiolrwydd cynlluniau ymatal eraill fel ‘Quit and Win’ a Diwrnod Dim Ysmygu. Rhaid inni roi pwyslais sylweddol ar fesurau i atal pobl ifainc rhag dechrau ysmygu.

Mae hi’n bwysig cael ymgyrchoedd addysgol i gynyddu ymwybyddiaeth pobl ifainc o beryglon ysmygu i iechyd. Yr wyf eisoes wedi sôn am brosiect mygu mwg, clwb i blant 9 i 11 oed sydd yn ceisio dangos bod peidio ag ysmygu’n normal ac yn hwyl.

Mae dau brosiect atal yn cael eu rhedeg mewn ysgolion uwchradd. Cystadleuaeth i blant 11 i 13 oed yw un, sef y dosbarth di-fwg. Amcan y prosiect hwn yw defnyddio pwysau cadarnhaol gan gyfoedion i annog pobl ifainc i beidio ag ysmygu. Mae’n gwobrwyo dosbarthiadau lle mae disgyblion yn aros yn ddi-fwg am gyfnod pum mis y gystadleuaeth. Grwpiau gweithredu ar dybaco yw’r ail brosiect ysgol sydd yn mynd i’r afael â phobl ifainc yn ysmygu. Peilotwyd y rhain mewn dwy ardal yng Nghymru, sef Gwynedd ac Abertawe. Os ydych chi’n cynrychioli’r ardaloedd hynny, efallai eich bod yn gwybod amdanynt. Mae’r cynllun yn canolbwyntio ar roi llais i bobl ifainc mewn datblygu dulliau o ddelio â thybaco sydd yn cynnwys yr ysgol a’r gymuned.

Mae’r elfen bwysig arall wrth leihau ysmygu ymysg pobl ifainc yn ymwneud â gwerthu sigaréts. Mae’n anghyfreithlon gwerthu sigaréts i blant dan 16 oed. Rhaid inni gydweithio’n agos â staff adrannau gwarchod y cyhoedd yn yr awdurdodau lleol i ddatblygu amrediad o ddeunyddiau briffio i siopwyr er mwyn sicrhau bod siopwyr yn ymwybodol o’r cyfrifoldeb statudol hwnnw ac o ganlyniadau ysmygu i iechyd y bobl ifainc y maent yn gwerthu’r sigaréts iddynt yn y dyfodol.

Dylid nodi y bydd cyflwyno’r gwaharddiad ar dybaco yn cael effaith fawr ar ysmygu ymhlith pobl ifainc. Mae diwydiant lletygarwch y DU wedi ymateb i’r her i ddarparu mannau di-fwg gyda’r Siarter Mannau Cyhoeddus. Trafodais y Siarter hwnnw yn fy sesiwn gwestiynau ddiwethaf. Bydd yn golygu y gall y cyhoedd weld a allant ysmygu ai peidio yn y mannau lle mae arnynt eisiau bwyta neu dreulio amser hamdden. Yng Nghymru, cynigir ein bod yn gweithio gyda pherchenogion a rheolwyr amrediad eang o leoedd cyhoeddus i ddatblygu côd ymarfer gwirfoddol. Byddai hyn yn galluogi pobl sydd yn defnyddio cyfleusterau hamdden stadiymau chwaraeon, canolfannau siopa a lleoedd eraill tebyg i ddewis a ydynt am anadlu mwg tybaco pobl eraill ai peidio.

Rhaid inni arddel dull cydweithredol seiliedig ar bartneriaeth ac adeiladu clymbleidiau. Mae’r cynghreiriau iechyd lleol sydd newydd eu ffurfio ar lefel awdurdod lleol a chymuned yn bwysig dros ben o ran sicrhau ymateb cydgysylltiedig a chydlynol ar lefel leol. Un enghraifft o hyn yw Cynghrair Iechyd Sir Benfro, a ddaeth â phobl ifainc, swyddogion safonau masnach ac eraill at ei gilydd i edrych ar werthu sigaréts i bobl ifainc. Maent yn datblygu cynllun gweithredu lleol ar amrediad o faterion tybaco. Gobeithio y bydd cynghreiriau iechyd eraill yn cymryd sylw.

Mae cyfraniad y sector gwirfoddol yn bwysig hefyd. Mae cynrychiolwyr mudiadau gwirfoddol yma heddiw. Mae Gweithredu ar Ysmygu ac Iechyd yng Nghymru, Tenovus a Sefydliad Prydeinig y Galon eisoes yn chwarae rhan bwysig fel eiriolwyr dros reoli tybaco a ffynonellau gwybodaeth a chefnogaeth i rai sydd yn ceisio rhoi’r gorau i ysmygu.

Yr unig ffordd i ostwng lefel y marwolaethau cynnar a’r afiechydon cysylltiedig â thybaco yw gostwng nifer y bobl sydd yn ysmygu. Nid yw hynny’n dasg hawdd. Fodd bynnag, yr wyf yn hyderus y bydd y mesurau cynhwysfawr a ddisgrifiais—ar sail profiad a’r ymarfer gorau ar hyn o bryd—a weithredir gan gyrff ar draws pob sector yn cydweithio mewn partneriaeth, ac yn rhoi rhan i bobl ifainc, oedolion a chymunedau, yn darparu i bobl ifainc y wybodaeth a’r sgiliau y maent eu hangen i allu gwrthsefyll y demtasiwn i ddechrau ysmygu. Bydd y mesurau hyn hefyd yn rhoi i oedolion sydd yn ysmygu y gefnogaeth y maent ei hangen i dorri’n rhydd oddi wrth dybaco.

Ar un o’r gwelliannau y mae fy pwynt o drefn.

I also propose my second amendment, that the following be added after clause three of the motion:

I hope that what I have to say in the next few minutes will explain things to Brian and keep my fellow doctor happy about these points.

I welcome the White Paper on tobacco. Those of you who know me well know that I do not tend to spend my time reading the Government’s White Papers. However, I have spent quite a bit of time reading this. To be fair, it is a good White Paper and I cannot praise it too highly. As a Party, we support the motion, but my amendments endeavour to strengthen it.

As a general practitioner for over 15 years in Swansea, I saw the side effects of smoking every day. There are 120,000 deaths each year as a result of smoking. You have heard many statistics and facts, but when you come face to face with people who suffer and who are part of these statistics, it tends to colour your opinion. As people, we should not be only statistics and I want to strengthen the motion so that we can act seriously against smoking.

Thirty two per cent of the people of Wales smoke. That is the highest percentage, along with Scotland. I believe that 26 per cent of the people of England smoke. Therefore, there is a greater demand for stricter action in Wales because we smoke more.

Of the 120,000 deaths to which I referred, 7,100 were in Wales. That means that, on a statistical scale, if you take a group of a thousand 20-year-old smokers, one of them will be murdered, six will die in car accidents and 250 will die in middle age because of smoking. In addition, another 250 will die in old age because of smoking. That is, tobacco kills one in two of those who use it in the long term. Those statistics are not true of any other drug.

I see a variety of diseases as a result of smoking. One example is lung cancer. We have all heard of that and there are over 35,000 such cases in Britain each year. Others include heart disease, bronchitis and chronic obstructive lung disease. A wide range of diseases is caused directly by smoking. Circulation of the blood, stomach ulcers—name almost any disease and it is worsened or caused in the first place by smoking.

We should also mention passive smoking, which causes cancer in non-smokers. As doctors, we were starting to wonder why non-smokers were suffering from types of cancers from which only smokers suffer. It has now been proven that between 20 and 30 per cent of people who are in the middle of someone else’s smoke in the long term also suffer from lung cancer and cancer of other parts of the body. It is important to note that point. That is why I welcome any effort to cut down on smoking in public places. We cannot do it overnight; we need to act. Fundamentally, one person’s smoke can kill another person who has decided not to smoke. That is unfair.

Smoking is more common among poor people in our communities and that is the burden of one of our amendments. It is the poorest and most needy people in our communities who tend to smoke. About 40 per cent of unskilled working class men smoke compared with the 12 per cent of professional men who are smokers. By the way, less than 3 per cent of doctors smoke. In the White Paper on tobacco, I welcome the priority given to deprived people. They are the heaviest smokers and are the least able to afford cigarettes. That is why the emphasis of the message in the White Paper is on these health action zones. The cornerstone of the message and the assistance offered are based on these health action zones.

This is a paper for the United Kingdom and Wales is always the subject of some small note in the small print on the bottom of the pages. We do not have health action zones in Wales but it is a Plaid Cymru policy. It is a very good policy which is implemented in England. There are 26 health action zones in England, in the poorest and most deprived areas. It is possible to prioritise specific help for the areas of most need. Help can be targeted in the first place. I am trying to do that with this motion. I want to see a corresponding policy in Wales. This is included in the White Paper for England and the help that we receive in Wales should not be inferior bearing in mind that we smoke more and need more help, not less.

I welcome Jane’s reference to the funding. However, the point about the funding is connected to the health action zones. I want to emphasise that bearing in mind that my English as a second language is not perfect. We want to see the funding going directly to the creation of these health action zones. The amendment asks us to discuss this point in the Health and Social Services Committee. I am aware that we have mentioned this from time to time. However, I would welcome a discussion in that Committee on the health action zones.

In the same way as England, we could target smokers and give them specialist assistance such as counselling and providing nicotine replacement therapy patches which are free for a week. We welcome that. However, we believe that there should be a specific package for our most deprived people in their health action zones. This will require funding and we ask for that in the amendments.

When Norway, Finland and Iceland stopped advertising tobacco in the seventies, there was a substantial decrease in the number of smokers in those countries. Advertising persuades people to smoke. Therefore, it was regrettable and disappointing to learn that the Government was willing to continue with advertising for another year after agreeing that it would come to an end in December of this year. It is disgraceful that we are continuing to advertise. Most advertisements are aimed at our children and young people. It is they who are most willing to start smoking. Since 82 per cent of smokers start smoking as children or young people, the major tobacco companies have over the years aimed their advertisements at young people. This advertising has been successful, given the figures in Wales and in England. A third of 15-year-old girls smoke. It is worth remembering this statistic when we agree that extending advertising is a good idea. It is also worth remembering if you decide to vote against our amendment. It should also be remembered given the 7,100 people who die annually in Wales due to the effect of smoking.

I regret that companies who seek sponsorship in the various sports, such as snooker, have five years in which to bring their contracts to an end. I am sure that many sports change their contracts more frequently than every five years. Five years is too long a time to allow companies to find other sponsors, and that is why this is included in the amendment. The sponsorship is substantial and that is part of the problem. This large amount of money influences people and makes them dependent upon it. I regret that five years will elapse before there is any change in sponsorship in the sports world. I will not mention Bernie Ecclestone and Formula One racing again this week.

I am a doctor, and my thoughts on health have been formed by the people I have dealt with over the years. These people continue to bring their complaints and illnesses to me, and many of those have been caused by smoking. People continuously ask doctors what they are doing about all these diseases. Our answer is that we try to prevent these things from occurring in the first place, rather than treating them. Prevention is better than cure, as the English say. That is why we are so firm against smoking. There is no scope for compromise here as we are dealing with people’s health, with diseases such as cancer, chronic obstructive pulminary disease, emphysema, ulcers and other diseases relating to blood circulation. These are serious diseases that cause thousands of deaths every year. This is not a matter of coldly considering statistics on paper. We are dealing with people’s lives. It is a disgrace that we allow the advertising of a drug that causes such suffering. Support the motion and all the amendments.

Mae geiriau Dai’n tanlinellu fy mhryder i, gan ei bod yn glir o’r hyn a ddywedodd nad oes arno eisiau cyflwyno parthau gweithredu ar ysmygu. Fodd bynnag, y mae arno eisiau cynnwys parthau gweithredu iechyd—ffurf arbennig ar bolisi gofal iechyd yn Lloegr—yn y penderfyniad hwn. Mae’n amhriodol fod dadl a gwelliannau sydd yn canolbwyntio ar y diwydiant tybaco ac afiechydon a achosir gan dybaco yn delio â chwestiwn polisi mawr arall. Os oes ar Dai eisiau trafod parthau gweithredu iechyd dylai ddod â chynnig i’r perwyl hwnnw gerbron y Cynulliad. Ni ddylai geisio ei impio ar gefn dadl ar dybaco. Byddwn yn ddiolchgar pe gallech ddyfarnu bod ail gymal y gwelliant cyntaf allan o drefn.

Ymhellach i’r pwynt hwnnw o drefn. Efallai nad yw’n rhywbeth y gellir delio ag ef yn ddigonol heddiw, ond gofynnaf i’r Llywydd ystyried y pwynt hwn. Mae cynnig sydd i benderfynu beth sydd yn dderbyniol ac yn annerbyniol ac wedi ei dderbyn a’i ysgrifennu ar y papur trefn yn gosod baich rhy drwm ar y swyddogion yn swyddfa’r Llywydd. Mae’n gyffredin, er enghraifft yn Nhŷ’r Cyffredin, i bethau gael eu derbyn fel pethau sydd o fewn yr hyn y gellir ei dderbyn yn arferol, ond os cânt eu herio yna caiff yr her honno ei hystyried. Efallai y sylweddolir bod rhywbeth yn mynd ymhellach na thermau’r cynnig gwreiddiol. Mae gan Brian bwynt y mae’n rhaid inni ei ystyried. Fel arall, gallech gyflwyno unrhyw beth fel gwelliant i unrhyw gynnig, waeth pa mor benodol. P’run ai a ydyw’n hanfodol ai peidio yn yr achos hwn, mae’n fater y mae’n rhaid inni ei ystyried yn ofalus.

Yr wyf yn croesawu cyhoeddi’r Papur Gwyn ar dybaco. Mae’n amlygu dau bryder a rennir gennyf i. Yn gyntaf, mae’r nifer o oedolion sydd yn ysmygu wedi peidio â chwympo. Rhaid inni fyfyrio ar hynny oherwydd mae llawer o bobl wedi clywed y neges ond heb weithredu fel yr hoffent efallai i roi’r gorau i ysmygu. Rhaid inni edrych ar fecanweithiau i’w helpu, ac ymholi pam y mae’n ffaith mor barhaol ym mywyd yr 20fed ganrif fod pobl yn ysmygu tybaco.

Yn ail, y mae’r nifer o blant sydd yn ysmygu ar gynnydd ym Mhrydain Fawr ac yng Nghymru. Dyna fy mhrif bryder ynghylch mesurau i’r dyfodol i berswadio pobl i beidio ag ysmygu. Mae fy ngwelliant yn canolbwyntio ar blant a phobl ifainc. Yr wyf yn croesawu’r sylw y mae’r Papur Gwyn yn ei roi i gwestiwn plant ac ysmygu. Bwriadaf fy sylwadau fel rhai cwbl adeiladol. Yr wyf yn ddiolchgar fod Jane Hutt wedi derbyn fy ngwelliant, a gyflwynwyd fel ymgais i gryfhau’r cynnig hwn. Mae wyth deg dau y cant o ysmygwyr yn magu’r arferiad yn eu harddegau. Rhwng 13 ac 19 mlwydd oed, bydd pobl yn magu arferiad a all effeithio’n ddramatig nid yn unig ar eu hincwm ond hefyd ar eu hiechyd a hyd eu bywyd. Dylai hynny fod ym mlaenau’n meddyliau drwy’r amser.

Ni ddylem anghofio pwysigrwydd gweithredu ataliol. Mae’n llawer gwell atal pobl rhag ysmygu o’r dechrau fel na fyddant byth yn cael arferiad na allant roi’r gorau iddo wedyn. Fodd bynnag, ni allwn adael y mater yn y fan honno oherwydd y mae yna bobl sydd yn ysmygu, a hynny weithiau cyn eu bod yn 13 mlwydd oed. Mae wyth deg dau y cant o ysmygwyr yn cychwyn yr arferiad yn eu harddegau ac yn ei gadw pan fyddant yn oedolion. Rhaid inni ganolbwyntio ar y bobl hyn fel ysmygwyr. Ni allwn ddefnyddio tacteg ataliol oherwydd maent wedi magu’r arferiad eisoes. Nid wyf yn awgrymu ein bod yn mabwysiadu strategaethau a ddefnyddir i helpu oedolion i roi’r gorau i ysmygu yn unig. Rhaid inni dargedu plant a phobl ifainc yn ofalus. Gellir cymryd camau i ymyrryd a chanolbwyntio ar y grŵp yma o bobl. Os nad yw arferiad wedi para’n hir, mae mwy o obaith y gellir ei wrthdroi.

Mae llawer yn y Papur Gwyn, a fydd yn arbennig o berthnasol i blant a phobl ifainc, yn fy nghalonogi. Darllenais gyda chryn ddiddordeb, fel cwsmer brwd a ffyddlon i’r Co-op, am ei bolisi wrth y pwynt gwerthu o leihau amlygrwydd tybaco. Bydd plant yn mynd i siopau papur newydd yn aml. Byddant yn aml yn dosbarthu papurau newydd, neu’n prynu melysion cyn neu wedi’r ysgol neu yn yr awr ginio. Mae gan wneuthurwyr tybaco bolisi ymosodol o hysbysebu eu cynnyrch mewn siopau papur newydd. Mae hyn yn achos pryder. Yr wyf yn gwerthfawrogi’r hyn y mae’r Co-op wedi ei wneud ac yn ei argymell i siopwyr eraill fel model o ymarfer da. Mae’r Llywodraeth yn annog yr arfer da hwn ac fe all fod yn werth mynd â’r peth ymhellach ar ryw bwynt a gorfodi siopwyr i beidio â hysbysebu wrth y pwynt gwerthu.

Mae rheolaeth ar beiriannau gwerthu yn fater pwysig. Bydd oddeutu traean o blant yn prynu sigaréts o beiriannau gwerthu. Os gall plant ddefnyddio peiriannau gwerthu, sydd fel arfer heb eu goruchwylio ac mewn rhyw gornel, gallant brynu sigaréts heb i siopwyr eu rhwystro.

Ar fater gorfodi, mae’n bwysig sylweddoli bod yna bolisïau da i helpu siopwyr i beidio â gwerthu sigaréts i rai dan 16. Mae’n aml yn anodd gwybod oed person ifanc a gall fod yn anodd holi oed cwsmeriaid mewn siop brysur, yn enwedig os ydynt ar y ffin. Mae angen inni annog gorfodaeth, ac efallai gardiau ag oed a ffotograff y deiliad arnynt. Bu rhai cynlluniau yn y maes hwn yn llwyddiannus. Mae angen inni fod yn llawdrwm iawn ar siopwyr sydd yn torri’r gyfraith yn fwriadol drwy werthu sigaréts fesul un neu drwy agor pecynnau a gwerthu dwy neu dair, ac yr wyf yn cefnogi pob mesur i ganfod y siopwyr hyn a’u dwyn i gyfraith.

Ailadroddaf ambell ffaith o safbwynt iechyd. Yr ydym eisoes wedi clywed bod hanner y cyfanswm o ysmygwyr yn marw o afiechydon cysylltiedig ag ysmygu. Mae’n hynod fod hanner y bobl sydd yn mynd i’r arferiad yn marw o ganlyniad iddo, gan golli un flwyddyn ar bymtheg o’u hoes ar gyfartaledd. Wrth i bobl fyw’n hŷn, bydd nifer gynyddol o bobl yn marw yn eu saithdegau lle gallasent ddisgwyl byw hyd ddiwedd eu hwythdegau. Ni fyddem wedi canolbwyntio ar y fath grŵp o bobl 20 mlynedd yn ôl gan mai siawns gymharol fach oedd o fyw mor hen. Mae’n bwysig i bolisi iechyd cyhoeddus ganolbwyntio ar bobl a fu’n ysmygu ers 30, 40 neu hyd yn oed 50 mlynedd. Mae manteision iechyd pryd bynnag y bydd pobl yn rhoi’r gorau i ysmygu, a faint bynnag y maent wedi ysmygu. Mae’n dal i fod yn well rhoi’r gorau iddi.

Ysmygu yw’r achos mwyaf dros farwolaeth gynnar y gellid bod wedi ei hatal. Er ein bod yn gwybod hyn ers 30 mlynedd, mae’n dal i fod yn nod iechyd cyhoeddus ac yn bwynt y mae angen ei bwysleisio. Ceir manteision iechyd enfawr o atal pobl rhag ysmygu a’u hannog i roi’r gorau iddi. Ni ddylid anghofio hyn, yn enwedig gan mai symiau cymharol fach sydd yn cael eu gwario ar fesurau gwrth-ysmygu yn nhermau cyfanswm y gyllideb iechyd. Nid wyf yn galw am gynnydd mawr, ond y mae’n fesur cost-effeithiol. Ychwanegaf fy nghefnogaeth i gynyddu trethi tybaco. Mae pris yn ffactor pwysig ym mharodrwydd pobl i brynu sigaréts ac o ran y nifer o sigaréts y gwnânt eu hysmygu os ydynt yn smygwyr. Mae tystiolaeth gref i awgrymu bod cost ysmygu sigaréts wedi cwympo’n arwyddocaol iawn ers yr 1960au. Felly, mae defnyddio trethi’n fesur da i sicrhau bod y gost yn uchel. Yr wyf hefyd yn cefnogi mesurau cynhwysfawr mewn pecyn strategol i annog pobl i roi’r gorau i ysmygu ac i annog neilltuo mannau cyhoeddus di-fwg. Yn y 10 mlynedd diwethaf, bu gan dalaith Califfornia bolisi cryf yn hyn o beth, gan leihau lefel ysmygu i lefel lawer is na’r cyfartaledd ar gyfer yr Unol Daleithiau. Felly, y mae’r mesurau hyn yn effeithiol.

Nid yw’r sefyllfa ryngwladol yn effeithio arnom ni yn uniongyrchol, ond yr hyn sydd yn peri pryder i mi yw’r modd y mae’r farchnad am dybaco wedi’i chymryd fwyfwy i’r byd datblygol a Dwyrain Ewrop. Bydd pobl a deithiodd yno’n gwybod mai gorwelion byr iawn sydd gan bobl yn y byd datblygol; ni fyddant yn meddwl yn nhermau beth fydd yn digwydd ymhen pum, 10 neu 25 mlynedd. Maent yn magu arferion sydd yn grand yn eu tyb hwy ond a gaiff effaith ddofn arnynt pan fydd polisïau iechyd cyhoeddus yn gallu sicrhau oes hwy i bobl. Mae’n eironig fod Tsieina, ar ôl ymestyn cyfartaledd oes ei phobl yn sylweddol drwy bolisi iechyd cyhoeddus, bellach yn wynebu problemau gwirioneddol afiechydon cysylltiedig ag ysmygu. Mae hynny yr un mor wir am Affrica, De America a Dwyrain Ewrop. Mae’n galonogol darllen am ymdrechion y Llywodraeth i ledaenu arfer da yn nhermau polisi iechyd cyhoeddus i’r gwledydd hyn. Yr wyf yn cymeradwyo eu hymdrechion yn frwd.

Fel y Llywodraeth, ni wnawn ninnau gefnogi’r gwelliannau a osodwyd gan Blaid Cymru ond fe wnawn ganiatáu pleidlais rydd ar welliant y Democratiaid Rhyddfrydol.

I gloi, nodaf mai ffenomen yr ugeinfed ganrif yw ysmygu. Ni ddaeth Syr Walter Raleigh yn ôl o’r Byd Newydd gyda phaced o Woodbines—o leiaf, nid wyf yn credu iddo wneud. Hybwyd yr arfer o ysmygu sigaréts drwy farchnata a hysbysebu caled; nid yw’n arferiad naturiol. Mae’n bwysig sylweddoli y gellir gwrthdroi’r grymoedd hyn drwy bolisi cyhoeddus da. Os bu ysmygu yn ffenomen sy’n perthyn i’r ugeinfed ganrif, dylem yn awr benderfynu sicrhau y bydd yr unfed ganrif ar hugain yn rhydd o fwg.

Dechreuaf drwy groesawu’r cyhoeddiad heddiw gan Phillip Morris, cynhyrchydd sigaréts mwyaf y byd, nad oes y fath beth â sigarét saff a bod ysmygu’n achosi canser. Yr oeddem yn gwybod hynny eisoes ac mae 7,000 o deuluoedd yng Nghymru’n gwybod hynny oherwydd bydd 7,000 o’u hanwyliaid yn marw bob blwyddyn o’u harferiad. Byddant yn marw o ganser yr ysgyfaint a chanserau ar y gwefusau, y geg, y gwddf ac effeithiau llai adnabyddus ar yr arennau, yr iau a’r pancreas. Gyda phob tyniad ar marlboro, caiff y llestri gwaed yn y corff eu gwasgu a’u cyfyngu gan nicotîn gan godi’r pwysedd gwaed ac achosi cyflwr angheuol yn y galon.

Cafodd mwg sigaréts ei gysylltu ag anallu rhywiol hyd yn oed, ffaith y dylid ei chynnwys ym mhob un o’n hymgyrchoedd i ddylanwadu ar y boblogaeth wrywaidd. Tra na ellir anwybyddu’r gost ddynol, fel y dywedodd Dai, rhaid inni hefyd ystyried y costau economaidd yn nhermau cynhyrchedd economaidd isel a chostau’r NHS. Mae’n gwario £1.7 biliwn y flwyddyn ar ymweliadau meddygon teulu, presgripsiynau, triniaethau a llawdriniaethau. Credwch fi, pan eisteddwch yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ac edrych ar y gyllideb, fe sylweddolwch y gellid gwneud llawer iawn gyda dim ond rhan o’r arian hwnnw.

Er gwaethaf y peryglon anferth, fel y nododd David Melding, yr ydym yn methu cyfathrebu â rhai grwpiau. Yn gyffredinol, er i’r niferoedd gwympo’n gyflym yn ystod y 1980au, mae’r nifer sydd yn rhoi’r gorau iddi wedi lefelu. Mae nifer gynyddol o bobl ifainc 11-16 oed yn dechrau ysmygu. Ar ben hynny, mae merched ifainc 16-19 oed yn ysmygu mwy a mwy, yn aml dan y camargraff ei fod yn cadw’r pwysau i lawr; yr wyf yn gwybod oherwydd yr oeddwn innau’n un ohonynt. Felly mae angen gweithredu ac mae angen mawr am y ddadl hon yn enwedig oherwydd, fel y nodwyd gynnau, y mae gan Gymru rai o’r ysmygwyr trymaf yn y DU.

Fel y mae gwelliant derbyniol David Melding yn nodi, mae ysmygwyr yn dechrau’n ifanc. Nid wyf yn gallu meddwl am un ysmygwr sydd wedi magu’r arfer fel oedolyn. Yn wyneb y sefyllfa ryfedd y mae rheolwyr marchnata sigaréts yn eu cael eu hunain ynddi, sef gorfod canfod 7,000 o gwsmeriaid newydd y flwyddyn yng Nghymru i gymryd lle y rhai a laddwyd gan eu cynnyrch, maent yn aml yn eithaf sinigaidd yn y dulliau a ddefnyddiant, fel ychwanegu siwgr at sigaréts i’w gwneud yn fwy dymunol, ac ymgyrchoedd marchnata sydd yn anelu’n benodol at bobl iau.

Yr wyf yn mynegi fy mhryder mawr ynghylch methiant parhaus y Llywodraeth Lafur i weithredu’r gwaharddiad ar hysbysebu. Yr wyf yn cydnabod pwynt Jane y bydd hysbysebion yn y wasg Brydeinig ac ar filfyrddau yn mynd yn brydlon. Eto, bu oedi ar agweddau eraill. Cyhoeddwyd gwaharddiad cyffredinol yn wreiddiol gan eich Llywodraeth yn Llundain ym Mehefin ac yr oedd i fod i ddod i rym o 10 Rhagfyr. Mewn gwirionedd, bydd y consesiynau a roddwyd i’r diwydiant erbyn hyn yn oedi elfennau o’r gwaharddiad am hyd at dair blynedd. Bydd yn fis Gorffennaf 2000 cyn i ymgyrchoedd marchnata uniongyrchol a hyrwyddiadau yn y pecyn ddiflannu. Bydd yn fis Gorffennaf 2001 cyn y daw cyd-frandio cynnyrch i ben, ac yn fis Gorffennaf 2002 ar hysbysebion yng nghyhoeddiadau’r UE a werthir yn y DU.

Mae pob diwrnod o oedi’n golygu y caiff mwy o bobl ifainc eu hudo gan yr hysbysebion hyn a’r dulliau hyn i fynd yn gaeth i gynnyrch a fydd yn lladd eu hanner yn y diwedd. Yr wyf yn falch, Jane, ichi grybwyll presenoldeb Gweithredu ar Ysmygu ac Iechyd yn yr oriel gyhoeddus heddiw, ac yr wyf yn eu llongyfarch ar eu gwaith. Fe’ch atgoffaf hefyd, Jane, o obeithion eu cyfarwyddwr Clive Bates ynghylch hysbysebu:

‘Ni wn pam y mae’r Llywodraeth yn gwneud ei gorau glas i blesio’r diwydiant tybaco gyda’r consesiynau hyn. Cafodd yr hysbysebwyr tybaco rybudd ym maniffesto Llafur ym 1997 ac maent eisoes wedi cael mwy na digon o amser i baratoi.’

Yr wyf yn croesawu’r ychwanegiad o barthau gweithredu iechyd gan Dai a thynnaf eich sylw, Brian, at union eiriad y gwelliant. Mae’n sôn am yr union beth a ddywedasoch chi, sef mynd â’r mater yn ôl i’w drafod yn llawn yn y Pwyllgor. Cytunaf yn llwyr. Nid dyma’r fan na’r adeg i benderfynu a yw parthau gweithredu iechyd yn briodol ar gyfer anghenion iechyd Cymru. Mae angen eu trafod yn llawn yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol.

Yr wyf yn falch fod Dai wedi codi hefyd, yng nghyd-destun y parthau hyn, gwestiwn cyllid ac arian. Dim ond cyllid ac adnoddau ariannol digonol a wnaiff sicrhau bod y parthau’n real, yn ystyrlon ac yn canolbwyntio ar ein hardaloedd tlotaf a’r mwyaf anghenus. Heb gyllid ac adnoddau yr ydym mewn perygl o gael nid parthau gweithredu iechyd ond parthau gimics gwleidyddion.

Tra croesewir cymorth i rai ar incwm isel i fynd ar gynlluniau a rhaglenni rhoi’r gorau iddi, dim ond un wythnos yw hynny, a bydd unrhyw un a roddodd y gorau i ysmygu’n gwybod ei bod yn cymryd llawer mwy nag wythnos i gyflawni dim. Anogaf chi i gefnogi gwelliant cyntaf Dai a gwelliant y Democratiaid Rhyddfrydol. Ni wnaiff y Democratiaid Rhyddfrydol gefnogi ail welliant Plaid Cymru er ein bod yn cydnabod bod y bwlch pum mlynedd ar noddi’r celfyddydau a chwaraeon yn rhy hir. Yr ydym yn cael anawsterau gyda phwyso am fwy o bwerau dros reoleiddio hysbysebu tybaco yng Nghymru gan ein bod o’r farn fod hynny’n llawn amhosibilrwydd realistig.

Da y datganwyd mai tybaco yw’r un her fwyaf i iechyd cyhoeddus a wynebwn yn y Deyrnas Unedig. Gwnaeth David Melding bwynt da am sinigiaeth y cwmnïau tybaco. O’r diwedd maent yn cyfaddef eu cyfrifoldeb am y niwed y mae’r diwydiant sigaréts yn ei achosi. Fodd bynnag, maent yn allforio’u marwolaeth a’u hafiechyd i ddwyrain Ewrop a’r trydydd byd. Gwelwyd y sinigiaeth hon pan ddechreuasant deimlo’r esgid yn gwasgu yn y byd gorllewinol a phan welsant fod ei boblogaeth yn llai tebygol o ymhel ag ysmygu.

Ar ôl blynyddoedd o leihau lefelau ysmygu tybaco yn y DU, mae’n fater o bryder nid yn unig fod y gostyngiad wedi arafu, ond bod y lefel hyd yn oed wedi dechrau codi eto, yn enwedig yn y genhedlaeth iau. Mae wedi cynyddu o un ym mhob pump i un ym mhob pedwar ymysg bechgyn ifainc ac o chwarter i un ym mhob tair ymysg genethod. Mae’n fater difrifol sydd ynddo’i hun yn teilyngu gweithredu o ddifrif ac ymateb difrifol gan Lywodraeth y DU a’r Cynulliad.

Mae angen inni groesawu’r mesurau a gyhoeddwyd gan Jane, yn enwedig ar fater delio ag ysmygu ymhlith pobl ifainc a chanolbwyntio ein sylw ar ysgolion. Achos pryder oedd gweld erthygl yn y British Medical Journal yn dangos bod nifer o’r dulliau confensiynol a ddefnyddir i annog pobl ifainc i beidio ag ysmygu yn aflwyddiannus. Mae’r ffaith ymddangosiadol nad yw dulliau confensiynol fel cyngor, cwnsela a chefnogaeth yn gweithio efallai’n gosod her fwy i ni yn y modd yr ymatebwn i’r cynnydd parhaus mewn defnyddio tybaco ymysg pobl ifainc. Efallai y bydd angen inni ddilyn agenda ehangach na’r ymyriadau unigol a ragwelir yn y dogfennau hyn a’r Papur Gwyn.

Mae’n bwysig y dylai’r gwasanaeth iechyd gael yr opsiwn o gyfeirio ysmygwyr i gael cyngor arbenigol. Yr wyf yn croesawu’r syniad o ddarparu cynhaliaeth nicotîn am ddim am wythnos. Mae tystiolaeth yn awgrymu mai un wythnos yw’r cyfnod critigol yn nhermau a ydyw’r ymyriad yn debygol o lwyddo ai peidio. Mae un wythnos o gynhaliaeth nicotîn yn debygol o gostio’r un fath neu lai hyd yn oed na’r arferiad tybaco. Wrth fynd ymlaen â therapi disodli nicotîn mae’r ysmygwr yn aros mewn sefyllfa niwtral yn ariannol yn ystod y cyfnod peidio ag ysmygu. Mewn byd delfrydol byddai pob ymyriad meddygol yn rhad ac am ddim ond yr wyf o’r farn fod penderfyniad cytbwys wedi ei wneud ar ddarparu therapi disodli nicotîn.

Teimlaf yn gryf y dylai’r math yma o gymorth fod ar gael yn y man gwaith ac nid yw hyn wedi ei drafod yn y cyfraniadau nac yn y Papur Gwyn. Mae llawer o ysmygwyr yn gweithio ac mae gan lawer o gwmnïau yng Nghymru a’r DU agweddau cadarnhaol tuag at iechyd eu gweithwyr. Pe baent hwy yn cael eu hannog a’u cefnogi yr wyf yn siŵr y byddent yn dechrau darparu sesiynau rhoi’r gorau i ysmygu yn y man gwaith, a byddai hyn yn rhywbeth i’w groesawu.

Fodd bynnag, mae’r dystiolaeth ar roi’r gorau i ysmygu ar lefel yr unigolyn yn siomedig. Dim ond y camau iechyd cyhoeddus mawr sydd fel pe baent yn gwneud unrhyw wahaniaeth y gellir ei weld. Dyna pam mae angen gwneud pethau fel gwahardd hysbysebu ac, mewn byd delfrydol, byddai hynny wedi digwydd yr wythnos diwethaf neu y llynedd ac nid ym mis Rhagfyr. Mae angen cyrraedd cydbwysedd ar y cwestiwn hwn.

Mae gennyf amheuon ynghylch caniatáu i gwmnïau ddal i ddefnyddio enwau brand cyn belled nad oes unrhyw gyfeiriad at ysmygu. Bydd y rhai ohonom a wyliodd rasys y Grand Prix ac a welodd haid o gacwn yn lle Benson and Hedges yn sylweddoli dychymyg a chreadigrwydd y diwydiant ysmygu a hysbysebu yn sleifio heibio i ymron unrhyw rwystr hysbysebu. Sylwaf fod rheoliad i ymdrin â hyn. Gobeithio y byddir yn parhau i gadw llygad ar hyn ac os bydd unrhyw amheuaeth fod cwmnïau a’u hysbysebwyr yn llwyddo i osgoi’r rheoliad arbennig hwn, y caiff ei ddiwygio’n syth i gau’r man gwan posibl hwnnw.

Mae angen inni annog Llywodraeth y DU hefyd i weithredu’n gadarn ar drethiant gan mai dyma’r unig ddull profedig sydd yn arwain at leihad sylweddol mewn ysmygu sigaréts. Yr wyf yn sylweddoli mai treth atchweliadol yw trethiant ar ysmygu, hynny yw ei fod yn taro’r bobl ar yr incwm isaf. Serch hynny, os mai dim ond un clwb sydd gennym yn ein bag golff, yn amlwg y mesur trethiant yw’r mwyaf effeithiol.

Mae angen inni edrych ar y cwestiwn diwylliannol hefyd, y soniais amdano yng nghyd-destun pobl ifainc. Un o’r pethau mwyaf brawychus, yn ddiwylliannol, yw’r gyfran o ferched sydd yn dechrau ysmygu ac yn parhau i ysmygu. Yr wythnos diwethaf, rhoddodd Jenny Randerson neges glir am ganser y fron. Os bydd y tueddiadau presennol yn parhau, canser yr ysgyfaint fydd y canser mwyaf cyffredin mewn merched o fewn y degawd nesaf.

Dyma broblem ddiwylliannol amlwg y mae’n rhaid inni fynd i’r afael â hi. Nid oes gennyf atebion parod, ac nid oes dim yn y Papur Gwyn nac mewn cyfraniadau eraill heddiw wedi ymdrin â’r dimensiwn diwylliannol hwn, sydd yn fater o flaenoriaeth. Yr oeddwn yn gobeithio na fyddai’n rhaid imi grybwyll parthau gweithredu iechyd. Serch hynny, y mae wedi ei lusgo i mewn gerfydd godre’i gôt, waeth beth fo barn y Llywydd. Mae bob amser yn fy synnu i fod y Cenedlaetholwyr yn gweld cymaint o atyniad mewn dogfen bolisi sydd yn digwydd yn Lloegr yn unig, yn enwedig pan fo gennym ateb unigryw i Gymru o ran cyflwyniad y gwasanaeth iechyd yng Nghymru.

Hoffwn nodi bod parthau gweithredu iechyd yn bolisi gan Blaid Cymru cyn iddynt ddod yn bolisi gan y Llywodraeth Brydeinig.

Ni allaf innau ei weld drwy’r piler yna chwaith. Mae arnaf ofn fod gennym broblem dau biler yma.

Yr wyf yn deall bod angen gweithredu unol mewn mannau du. Fodd bynnag, nid wyf yn derbyn bod parthau gweithredu iechyd yn rhan o bolisi Plaid Cymru. Mae’n ddiddorol eu bod yn dymuno dal i ddilyn y trywydd hwn. Yng Nghymru, mae gennym arbrawf unigryw lle’r ydym yn ceisio dod â llywodraeth leol, awdurdodau iechyd, y sector gwirfoddol a chynrychiolwyr o’r proffesiynau gofal at ei gilydd i gynllunio darpariaeth gofal iechyd. Dyma’r ffordd ymlaen. Gresyn fod Plaid Cymru’n dal i atgyfodi problem y parthau gweithredu iechyd, sydd yn tynnu sylw oddi wrth y gwaith o sicrhau bod grwpiau iechyd lleol yn gweithio.

Gadewch imi eich goleuo ymhellach ar bolisi Plaid Cymru. Mae parthau gweithredu iechyd yn bolisi gennym ers blynyddoedd lawer. Yr wyf yn falch fod y Papur Gwyn ar dybaco wedi eu hymgorffori. Y pwynt ynglŷn â dadl y prynhawn yma yw fod parthau gweithredu iechyd yn ffurfio conglfaen polisi’r Llywodraeth ar atal ysmygu. Cyfeirir atynt yn aml. Ailadroddir y term parthau gweithredu iechyd—health action zones yn y fersiwn Saesneg—drwy’r Papur Gwyn i gyd. Felly, go brin fod fy ngwelliant, sydd yn galw am yr un ddarpariaeth yng Nghymru, yn ysmala nac yn goegwych. Mae’n adlewyrchu conglfaen polisi Llywodraeth Lafur y DU fel y’i datgenir yn y Papur Gwyn.

Gan mai Llafur Cymru yw’r Blaid i ganfod atebion Cymreig i broblemau Cymreig, awn ati i ganfod y ffordd orau i ddarparu gofal iechyd yng Nghymru.

Mae fy nghyd-aelod, Dai Lloyd, eisoes wedi amlinellu’r hyn a wêl Plaid Cymru fel gwendidau ym Mhapur Gwyn y Llywodraeth ar dybaco. Fodd bynnag, y mae’r Papur Gwyn yn gam i’r cyfeiriad iawn ac y mae awgrymiadau cadarnhaol ar gyfer gweithredu ynddo. Fel fferyllydd, yr oeddwn yn falch o weld bod y Papur Gwyn yn deall yn glir y rôl a chwaraeir ar hyn o bryd gan fferyllwyr i gynnal poblogaeth iach. Mae gan y Papur Gwyn amryw o awgrymiadau cadarnhaol ynghylch sut y gellir defnyddio fferyllwyr yn fwy llwyddiannus yn y dyfodol.

Mae darparu cyngor cyson, cysurlon, ar sut i roi’r gorau i ysmygu a sut i beidio dechrau eto yn hanfodol. Ar ben hynny, gall fferyllwyr roi gwybodaeth ar sut i ddefnyddio cymhorthion atal ysmygu fel therapi disodli nicotîn yn gywir. Mae hyd yn oed un gair syml o gyngor —er enghraifft, na ddylid yfed sudd ffrwythau tra’n defnyddio gwm cnoi nicotîn—yn bwysig. Mae’n bwysig hefyd rhoi anogaeth i bobl. Yn ein fferyllfa cynhaliwyd prawf gan ddefnyddio mesuryddion carbon monocsid. Roedd y ffaith fod lefel y nwy gwenwynig hwnnw yn eu gwaed wedi mynd i lawr yn galondid i bobl ddal ati i beidio ag ysmygu.

Mae fferyllwyr, yn y gymuned ac mewn practis yn yr ysbyty, mewn lle arbennig o dda i ddarparu cwnsela, cyngor a chefnogaeth i ysmygwyr sydd eisiau rhoi’r gorau iddi a rhoi gwybodaeth iddynt ar y cynhyrchion meddygol sydd ar gael i’w helpu i wneud hynny. Dangosodd astudiaethau y gall cyngor gan fferyllwyr gynyddu’n sylweddol y ganran o bobl sydd yn llwyddo i roi’r gorau i ysmygu. Profwyd bod hyn yn wir gan astudiaeth ddiweddar yn yr Alban. Profodd hefyd ei fod yn gost-effeithiol iawn. Felly, yr ydych yn helpu pobl i roi’r gorau i ysmygu ac yn arbed arian ar yr un pryd.

Mae’r Papur Gwyn yn ddechrau ardderchog. Fodd bynnag, rhaid i’r Cynulliad sicrhau y gellir gweithredu ei fesurau’n effeithiol. Mae pobl ar incwm is yn llawer mwy tebygol o ysmygu. Dyna pam y mae angen gweithredu’r mesurau hynny drwy barthau gweithredu iechyd; bydd parthau gweithredu iechyd yn targedu iechyd y tlotaf yn ein mysg. Mae sôn am barthau gweithredu iechyd drwy’r Papur Gwyn i gyd, fel y dywedodd Dai. Os ydynt yn ddigon da i Loegr, maent yn ddigon da i Gymru. Gall fferyllwyr chwarae rhan bwysig hefyd wrth dargedu iechyd y rhai llai cefnog. Dangosodd ymchwil fod mamau plant ifainc, pobl ar incwm isel a phobl sydd yn byw mewn ardaloedd difreintiedig ymhlith y defnyddwyr mwyaf ar y cyngor, gwasanaethau a chynhyrchion iechyd sydd ar gael yn y 700 fferyllfa gymunedol yng Nghymru. Mae lle i ddatblygu rôl hybu iechyd fferyllwyr cymunedol ymhellach. Mae cefnogaeth fferyllwyr i hybu iechyd cyhoeddus yn bwysig.

Mae Plaid Cymru’n croesawu’r Papur Gwyn ond mae gennym rai amheuon difrifol yn ei gylch. Byddai’n fwy na gresyn pe bai dibenion canmoladwy’r Papur yn cael eu tanseilio, fel y dywedwyd yn gynharach, gan ddiffyg ewyllys y Llywodraeth hon i daclo’r cwmnïau tybaco, yn enwedig ar fater hysbysebu a hyrwyddo. Fel y dywed y Papur, rhaid recriwtio 140 o gwsmeriaid newydd yr wythnos i gymryd lle’r rhai hynny a laddwyd. Mae diffyg ymrwymiad hefyd tuag at ardaloedd difreintiedig yng Nghymru lle na roddir digon o arian i sefydlu parthau gweithredu iechyd yn y cymoedd ac mewn ardaloedd difreintiedig eraill yn ein gwlad.

Yr wyf yn gryf yn erbyn ysmygu. Mae ysmygu’n lladd ac yn peri niwed difrifol i iechyd pobl. Mae rhai ysmygwyr yn dweud mai eu hawl hwy yw ysmygu ond yr wyf i’n teimlo mai fy hawl i yw peidio â gorfod anadlu eu mwg. Nid wyf yn siŵr a fyddwn yn pwyso am wahardd ysmygu ym mhob man cyhoeddus ond yr wyf yn meddwl y gellid fy mherswadio. I’r rheini sydd yn dweud na allent fynd heb sigarét ar ôl pryd bwyd mewn bwyty, atgoffaf hwy o’u hymweliadau â’r sinema cyn i ysmygu gael ei wahardd. Dyffeiaf unrhyw un i ddweud bod ymweliad â’r sinema bryd hynny’n fwy pleserus nag ydyw yn awr. Mae pawb yn derbyn bod y sinema’n amgylchedd di-fwg. Roedd cyfaill i mi sydd yn gweithio mewn ysbyty yn arfer ysmygu drwy gydol ei diwrnod gwaith ond pan aeth yr ysbyty’n adeilad di-fwg a gwahardd ysmygu ar dir yr ysbyty, rhoddodd hi’r gorau i ysmygu yn ystod y dydd. Edrychaf ymlaen at waharddiad ar ysmygu mewn tai bwyta fel cam cyntaf tuag at wahardd mewn mannau cyhoeddus.

Mae’n beth da trafod mater y mae’r rhan fwyaf ohonom yn gytûn arno ac sydd yn torri ar draws ffiniau gwleidyddol y pleidiau. Cytunais ar y dechrau â gwelliant Kirsty, yn enwedig ar ôl gweld y penawdau yn gynharach yr wythnos hon ynglŷn â’r oedi o ran gweithredu rhai rhannau o’r gwaharddiad, ond pan edrychais ar fanylion cynigion y Llywodraeth tawelwyd fy meddwl. Nid wyf yn credu bod y Llywodraeth yn ceisio plesio’r cwmnïau tybaco. Yr wyf yn credu bod ei rhesymau dros oedi gweithredu rhai gwaharddiadau’n seiliedig ar gyngor realistig. Er yn teimlo’n rhwystredig gyda’r modd tameidiog y gweithredir y gwaharddiad, croesawodd cynrychiolydd ASH gynigion y Llywodraeth. Caiff prif elfennau hysbysebu tybaco, fel bilfyrddau a’r wasg, eu gwahardd o fis Rhagfyr. Mae gweithredu’r gwaharddiad fesul tamaid mewn meysydd eraill yn rhoi amser i fusnesau bach ymaddasu, a hefyd yn caniatáu amser i gyrff eraill ganfod nawdd o gyfeiriad arall. Rhaid inni groesawu cynigion y Llywodraeth fel y safant am eu bod yn well na dim byd. Yr wyf yn cefnogi’r cynnig gydag amheuon ynglŷn â’r gwelliant.

Yr oeddwn i’n ysmygwr, yn un o’r 32 y cant yng Nghymru y soniodd Dai amdanynt. Yr oedd y rhan fwyaf o’m ffrindiau a’m teulu yn ysmygu ac yr oedd yn ymddangos yn ddiwylliannol ac yn anochel y byddwn innau’n ysmygu. Mae rhywbeth hudolus iawn am agor paced newydd o sigaréts a chydeistedd ag ysmygwyr eraill yn rhannu’r profiad. Nid yw honno’n agwedd aeddfed iawn ond yr wyf yn siŵr fod llawer o bobl yn uniaethu â hi. Yn y saithdegau gwelid ysmygu’n aml ar raglenni teledu a ffilmiau yn ogystal ag mewn hysbysebion, ac yr oedd yn arbennig o ddeniadol gweld yr eiconau Americanaidd a fyddai bob amser yn ysmygu. Pan oeddwn yn ddibynnol ar fudd-daliadau lles, daliais i ysmygu gan fy mod, erbyn hynny, yn gaeth i’r nicotîn. Cefais fy hun mewn cwmni tebyg. Bydd ysmygwyr yn tueddu i dyrru at ei gilydd, er na wnaf enwi enwau chwaith. Gallwn i gyd weld yr ysmygwyr y tu allan i’r drws cefn, yn enwedig o’m swyddfa i.

O’m profiad, gwn fod yr hud a’r cyffur y mae’r sigarét yn ei gynrychioli yn atyniad pwerus, ac nid yn unig i’r rhai sydd yn gallu ei fforddio. Yn wir, mae’r rhai sydd yn methu fforddio sigaréts i’w gweld yn awchu mwy amdanynt. Felly, mae’r parthau gweithredu iechyd hyn yn bwysig. Dyma gonglfaen y Papur Gwyn ar dybaco, ‘Mae Ysmygu’n Lladd’. Syndod i mi yw bod disgwyl inni drafod y Papur Gwyn ac anwybyddu’r rhain yn llwyr, oherwydd bydd targedu’r rhai mwyaf bregus yn talu ar ei ganfed yn nhermau ansawdd eu bywyd a’r manteision iechyd.

Pan ydych yn dlawd, yr ydych yn gwybod y gallai’r arian bach sydd gennych gael ei wario’n well ar bethau eraill. Fodd bynnag, rhaid inni beidio â beirniadu pobl sydd yn gwneud hyn. Rhaid inni geisio’u deall a’r ffaith yr hoffent fod yn rhan o’r byd soffistigedig hwnnw y mae hysbysebion tybaco’n ei bortreadu. Rhoddais y gorau i ysmygu flynyddoedd yn ôl oherwydd nad oedd y gobaith am y soffistigeiddrwydd hwnnw’n cael ei ateb gan realiti ysmygu.

Collodd cyfaill agos i’r teulu ei goesau oherwydd problemau cylchrediad a achoswyd yn uniongyrchol gan ysmygu. Ni allwn weld unrhyw hudoliaeth yn hynny nac yn y peswch cras sydd gan ysmygwyr nac yn y crychau ar yr wyneb a ddaw wrth i ysmygwyr heneiddio cyn pryd. Felly cefais hi’n rhyfeddol o hawdd rhoi’r gorau i ysmygu. Defnyddiais sylweddau nicotîn y gallwch eu prynu o siop y fferyllydd. Yr oedd angen rhywfaint o fuddsoddiad gan eu bod yn costio tua’r un fath â sigaréts. Felly unwaith y byddech wedi eu prynu, ni allech fforddio prynu sigaréts yr wythnos honno. Bu gwelliant yn fy iechyd yn syth. O fewn ychydig ddyddiau yr oeddwn yn teimlo’n well, a’m poced hefyd. Bu’n hwb i fy hyder hefyd, felly yr wyf yn falch o gefnogi unrhyw fenter sydd yn helpu merched ar incwm isel i’w rhyddhau eu hunain o’u dibyniaeth ar sigaréts. I gloi, beth yw effaith parhau i hysbysebu, ac a ydyw Jane Hutt yn disgwyl i’r parhau hwnnw fod yn fuddiol i unrhyw gynllun a gynigiwn?

Cawsom sawl dadl bwysig yn y Cynulliad hwn ar beryglon iechyd potensial, gan gynnwys effaith Organebau a Addaswyd yn Enetig a’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn. Mae’r rhain yn bitw o gymharu â nifer y marwolaethau o ysmygu. Eisoes y prynhawn yma yr ydym wedi clywed y niferoedd. Mae’n anodd amgyffred swm fel 120,000 o bobl yn marw. Y ffordd orau i’w amgyffred yw dychmygu llond Stadiwm y Mileniwm yn marw bob wyth mis oherwydd ysmygu. Yng Nghymru’n unig, caiff tref o faint Abergele yn fy etholaeth i neu Ddinas Powys yn etholaeth yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ei difa bob blwyddyn o ganlyniad i ysmygu.

Mae corfforaethau sigaréts rhyngwladol ymhlith y sefydliadau peryglus mwyaf anghyfrifol sydd yn gweithredu yn y byd heddiw. Dywedaf hynny yn ystyriol ac yr wyf yn cynnwys sefydliadau troseddol yn y categori hwnnw. Yr wyf yn croesawu cyhoeddi’r Papur Gwyn ar dybaco, ‘Mae Ysmygu yn Lladd’. Yr wyf yn falch fod Llywodraeth y DU yn gweithredu’n gadarn yn erbyn hysbysebu tybaco fel rhan o gyfarwyddeb yr UE. Fodd bynnag, yr wyf yn bryderus ynghylch cyflymder y gweithredu. Dywedodd Ysgrifennydd Iechyd San Steffan fod y drefn gyfredol yn gyfaddawd synhwyrol rhwng buddiannau iechyd a phryderon cyfreithlon y diwydiant tybaco. Nid oes gan y diwydiant tybaco bryderon cyfreithlon. Elw yw ei unig bryderon. Nid oes ots am ddim arall.

Rhaid i’n pryder mwyaf ni fod am ein pobl ifainc. Yn ddigon cywir, cymerwn yr agwedd mai dim ond yn 18 oed y gall pobl wneud penderfyniadau cyfrifol am fenthyca arian, yfed alcohol a phleidleisio. Yn anffodus, gosodwyd yr oed pryd y gellir prynu a defnyddio tybaco yn 16 gan ddeddfwriaeth sylfaenol yn 1933. Yr oedd hynny ymhell cyn i neb gael unrhyw syniad am y peryglon iechyd. Ni all fod yn iawn ein bod yn caniatáu i blant ddefnyddio cynnyrch sydd, ym marn llawer o weithwyr iechyd proffesiynol, mor beryglus a niweidiol â channabis. Rhaid inni roi pobl ifainc yn ganolbwynt ein strategaeth hybu iechyd. Yr wyf yn hapus i gefnogi gwelliant David Melding. Mae ymgyrchoedd sydd yn amlygu’r cysylltiad rhwng ysmygu a chroen gwael i ferched a’r cysylltiad rhwng ysmygu a pherfformiad rhywiol tila i ddynion yn llawer mwy tebygol o fod yn effeithiol nag ystadegau a rhifau iechyd. Rhaid inni gynyddu nifer y mannau di-fwg mewn lleoedd cyhoeddus. Yr wyf yn falch o weld bod y Cynulliad yn gosod esiampl yn yr achos hwn, er nad yw pob Aelod o’r Cynulliad yn dangos esiampl. Ein nod yn y tymor hir ddylai fod sicrhau bod ysmygu’n weithgaredd nad arferir ond yn breifat rhwng oedolion cydsyniol.

It is interesting to listen to Members approaching this debate from different directions. We have listened to doctors and ex-smokers. I approach the debate as one who has spent 30 years on the front line trying to convince young people not to smoke. I did this through persuasion and by punishing with the cane, which is now illegal. That was not very beneficial as this terrible problem is difficult to eliminate.

One aspect of my experience still exists today. No one has referred to it yet but I will do so now. The Government announced some time ago that it would take a hard line on parents who allowed their children not to attend school. It was mentioned that these parents would be fined up to the massive sum of £2,500.

One aspect of my experience was that parents often allowed children to smoke in the home and provided them with cigarettes. No-one has referred to this huge problem this afternoon. How will the Government tackle this problem? There is great cause for concern, as the message does not get through to the homes. Will you punish these parents in the same way that you punish the parents who allow their children to play truant?

Mae Aelodau’r Cynulliad fel fi, sydd yn cynrychioli ardaloedd cymharol ddifreintiedig, yn ymwybodol iawn o beryglon ysmygu i bobl yn yr ardaloedd hynny. Soniwyd yn gynharach fod niferoedd mwy o bobl sydd yn gymharol ddifreintiedig yn ysmygu. Mae hyn yn taro adref inni pan welwn y stori erchyll a adroddir gan ystadegau iechyd a gynhyrchir yn lleol.

Hoffwn symudiad tuag at wahardd ysmygu ym mhob man cyhoeddus. Yr wyf yn croesawu codau gwirfoddol, a drafodwyd yma o’r blaen, fel symudiad i’r cyfeiriad hwnnw. Byddai llawer o bobl, gan gynnwys y cwmnïau tybaco—sydd yn sinigaidd iawn am y pethau hyn—yn dweud bod hynny’n herio rhyddid yr unigolyn. Fodd bynnag, rhaid inni gofio’r sefyllfa iechyd ac effeithiau ysmygu goddefol. Mae’n amlwg i unrhyw un ble y mae’r fantais. Yn y pen draw, rhaid gwahardd ysmygu ym mhob man cyhoeddus. Ni phetrusaf rhag cefnogi symudiad i’r cyfeiriad hwnnw—o bosibl derbyniad cyffredinol i gôd gwirfoddol yn cyfyngu ysmygu, gan ddechrau mewn bwytai a chaffis. Byddai llawer o bobl yn cefnogi hynny. Er y gwneir consesiwn i amgylchedd di-fwg drwy gael mannau dim ysmygu, bydd mwg yn ymledu ymhell o’r mannau hynny. Mae pobl mewn bwytai yn bwyta, yfed a siarad mewn awyrgylch myglyd. Gall un person yn ysmygu cetyn neu sigâr lenwi man eang â mwg yn fuan iawn. Nid mater yn unig o anghysur gyda dillad a gwallt yn drewi o fwg ydyw, ond mater sydd â goblygiadau difrifol i iechyd unigolion. Nid oes gan bobl sydd yn gweithio yn yr amgylcheddau hyn ddewis gan fod angen iddynt ennill bywoliaeth ac maent yn anadlu’r mwg yma o hyd. Profodd Roy Castle, er enghraifft, hynny fel cerddor jazz mewn clybiau, ac mae’r canlyniadau a ddioddefodd ef yn neges i bawb. Byddai côd gwirfoddol cyffredin mewn bwytai a chaffis, gan ymledu i ganolfannau siopa, yn anfon neges glir am annerbynioldeb cymdeithasol ysmygu a hynny er lles pawb. Byddai’n gwneud i bobl sydd newydd ddechrau ysmygu amau gwerth parhau ac yn annog eraill i roi’r gorau iddi. Byddai llai o batrymau ymddygiad i bobl ifainc, yn enwedig, a byddai hynny wedyn yn eu gwrthannog rhag ysmygu.

Mae’n fater allweddol i bobl ifainc gan ei fod yn arferiad anodd i roi’r gorau iddo. Os na chânt gefnogaeth i ddechrau ysmygu, ni fyddant byth yn gorfod wynebu anawsterau ceisio rhoi’r gorau iddi. Mae’n anodd eu cael i dderbyn rhai negeseuon iechyd oherwydd maent yn meddwl y byddant yn byw am byth ac nid ydynt yn ystyried y canlyniadau tymor-hir i iechyd. Maent yn meddwl y bydd hi’n hawdd rhoi’r gorau iddi pan fynnant, ond, yn anffodus, erbyn yr amser y byddant yn dechrau ystyried eu hiechyd, mae’n anodd iawn iddynt roi’r gorau iddi am eu bod yn gaeth.

Mae cwmnïau tybaco sydd yn siarad am ryddid yr unigolyn wedi profi eu bod yn sinigaidd mewn sawl ffordd. Soniodd rhywun am dargedu marchnadoedd tramor fel gwledydd y trydydd byd a cheisio ennill ysmygwyr yn y gwledydd datblygol i gymryd lle’r rhai a gollwyd mewn gwledydd datblygedig. Yn y gorffennol maent wedi cynyddu lefelau nicotîn mewn sigaréts yn fwriadol er mwyn i bobl fynd yn gaeth yn gyflymach. Maent wedi dangos sinigiaeth ar raddfa ofnadwy a’r llinell waelod ariannol yw eu hunig bryder. Rhaid gweld rhyddid yr unigolyn yng ngoleuni’r sinigiaeth honno.

Yr wyf yn derbyn y pwynt hefyd am roi pwysau ymlaen fel ofn ym meddwl yr ysmygwr sydd yn ystyried rhoi’r gorau iddi. Mae nifer o bobl yr wyf i’n eu hadnabod yn meddwl ar hyd y llinellau hynny. I lawer o ferched, yn arbennig, ystyrir bod ysmygu’n lladd archwaeth am fwyd. Rhaid inni ystyried hynny pan fyddwn yn trafod cynlluniau i annog pobl i roi’r gorau i ysmygu.

Bu’n ddadl dda ac yr wyf yn llwyr gefnogi pwyntiau eraill a godwyd heddiw. Fodd bynnag, yr hyn sydd yn peri pryder arbennig i mi yw perygl ysmygu goddefol i blant. Dylai rhieni ddwys ystyried effeithiau ysmygu ar eu plant. Mae angen ymgyrch galed yn canolbwyntio ar y peryglon hynny i wneud i rieni feddwl yn galed iawn ynghylch a ddylent ddal ati i ysmygu.

Ar ben hynny, rhaid inni ystyried cynnwys ffilmiau, teledu a fideo yn ogystal â hysbysebion oherwydd, er y dangosir ysmygu’n aml mewn golau negyddol, mae’r cwestiwn o batrymau ymddygiad yn dal i fodoli. Mae gan fodelau rôl ddylanwad mawr ar bobl ifainc. Felly, dylem ystyried y rhain hefyd pan ddaw gwaharddiad ar hysbysebu i rym.

Yr wyf yn ddiolchgar am y ddadl hon oherwydd bu’n adeiladol ac yn wybodus. Cafwyd cyfraniadau gan gyn-ysmygwyr, meddygon, fferyllwyr, rhieni ac athrawon ar y mater pwysig hwn. Yn y pen draw, mater ydyw o sut yr ydym am wella iechyd a lles pobl Cymru yn y tymor hir. Strategaethau ataliol, hybu a gwella iechyd fydd yn darparu’r allwedd i welliant. Os ydym am wrthdroi’r ystadegau afiechyd, rhaid inni gydnabod y dylai Cymru gyfan fod yn barth gweithredu iechyd. Mae’n bwysig ein bod yn trafod y cwestiwn hwn ymhellach yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Yr wyf yn fwy argyhoeddedig fyth, o ganlyniad i’r ddadl hon, y byddai’n anghywir targedu rhai ardaloedd yng Nghymru yn y modd yr ydych yn ei ddisgrifio ar gyfer parthau gweithredu iechyd, oherwydd ceir tlodi a phobl sydd yn ysglyfaeth i ysmygu ym mhob cymuned ym mhob rhan o Gymru.

Mae’r ddadl heddiw wedi nodi grwpiau arbennig sydd yn fwyaf bregus yn wyneb ysmygu, gan gynnwys merched, merched ifainc a phlant. I Gymru symud ymlaen ag ymgyrch strategol yn erbyn ysmygu, rhaid inni dargedu’r bobl sydd fwyaf mewn perygl, yn enwedig bobl ifainc. Byddai hyn yn gweithio yn erbyn yr egwyddor o barth gweithredu iechyd. Sonnir am y bobl hyn yn y Papur Gwyn fel rhan o ddarlun y DU o’r modd yr ymdrinnir â pharthau gweithredu iechyd ar amrediad o bolisïau. Fodd bynnag, yng Nghymru oherwydd ein hystadegau afiechyd ac oherwydd ein bod wedi nodi’r bobl sydd fwyaf mewn perygl, byddai’n anghywir inni ddechrau dweud y dylai rhyw gymuned, cwm neu ardal arbennig fod yn barth gweithredu iechyd lle dylem dargedu’r ymgyrch hon.

Yr wyf yn ddiolchgar i David, Dai a Kirsty am eu sylwadau cadarnhaol ar y Papur Gwyn. Mae llawer o gonsensws yma. Rhaid inni weithredu’n llym yng Nghymru gan fod gennym ein dulliau a’n cyfryngau ein hunain ar gyfer gwneud hynny. Trwy grwpiau iechyd lleol a lwfansau iechyd lleol y dylem dargedu’r gweithredu, yr ymgyrchoedd a’r mesurau ar gyfer y bobl sydd fwyaf mewn perygl. Mae llawer ohonoch wedi sôn am bwysigrwydd cael y math iawn o gynllun. Nid mater o bregethu nac ystadegau ydyw, ond o nodi’r bobl dlotaf sydd fwyaf bregus, y rhai yr effeithir arnynt gan gwestiynau diwylliant a phobl ifainc, yn enwedig, a hudir gan fodelau rôl, hudoliaeth ysmygu a’r cwestiwn o ysmygu a cholli pwysau. Mae rhai ymgyrchoedd yn gweithio ac eraill ddim. Y pwynt pwysicaf yw ein bod yn targedu’n hadnoddau’n effeithiol.

Fel meddygon teulu, mae Dai a Brian yn arbennig yn gwybod am ganlyniadau ysmygu. Bydd y mesurau a amlinellwyd gennym yn dechrau ymdrin â’r mater. Rhaid inni edrych arno yn nhermau Cymru gyfan i ddibenion ein hymgyrch. Mae pwynt David am orfodaeth yn ddiddorol oherwydd yr wyf yn meddwl mai lwfansau iechyd lleol eto yw’r ffordd tuag at strategaethau gorfodi. Mae rhan o’r cyllid yr wyf yn ei gyhoeddi heddiw yn ymwneud â thargedu gwerthu i bobl dan oed. Rhaid gwneud hynny drwy ein lwfansau iechyd lleol lle gwelir y bobl safonau masnach a gwarchod y cyhoedd yn arwain masnachwyr ac ysgolion. Dyma faes allweddol lle gallwn gydweithio ar draws addysg, iechyd a safonau masnach.

Mater allweddol yw hwn gan ein bod wedi disgrifio mesurau rhyngwladol sydd yn ddefnyddiol iawn. Gofynnodd Jocelyn a oeddem yn gwybod beth fyddai effaith y gwaharddiad a disgrifiodd David yr effaith sylweddol a gafodd gwaharddiad a weithredwyd yn barod mewn gwledydd Llychlynaidd. Bydd cwmnïau tybaco’n symud i’r byd datblygol. Yn y wlad hon maent wedi symud i’r ardaloedd tlotaf. Dywedodd Frank Dobson fod cwmnïau tybaco’n hysbysebu mewn gorsafoedd yn rhannau tlotaf dinasoedd a threfi yn Lloegr ac nid yn yr ardaloedd proffesiynol mwy dosbarth canol.

Yn wyneb y pwysigrwydd yr ydych yn ei osod ar wahardd hysbysebu nwyddau tybaco, pam na wnewch chi gefnogi cynnig y Democratiaid Rhyddfrydol sydd yn cyfeirio at y ffaith fod eich Llywodraeth yn Llundain wedi tynnu’n ôl ac na fydd yn gweithredu gwaharddiad llawn am dair blynedd eto?

Mae cyflwyno’r rheoliadau ar 10 Rhagfyr 1999 yn ein rhoi 18 mis ar y blaen i amserlen y Gyfarwyddeb Ewropeaidd. Mae’r rheoliadau’n gwahardd pob ffurf ar hysbysebu nad yw wedi’i gynnwys yn y diffiniad o nawdd. Mae’r rheoliadau terfynol yn wahanol i’r rheoliadau drafft, ond dim ond mewn mân bwyntiau a threfniadau trawsnewid. Nid yw hynny’n ymgais i blesio’r diwydiant tybaco, sydd yn mynd â’r Llywodraeth i Lys Cyfiawnder Ewrop yn erbyn mesurau Cyfarwyddeb yr UE.

Yr ydych yn dyfynnu Gweithredu ar Ysmygu ac Iechyd. Yn eu datganiad i’r wasg a ryddhawyd ddydd Llun mynegwyd pryder am y trefniadau trawsnewid newydd ond croesawyd y pwerau gorfodi newydd fel rhywbeth oedd yn rhoi’r dannedd coll i mewn. Dywedwyd ‘Ar y cyfan, mae’r rheoliadau terfynol yn gryfach mewn gwirionedd na’r fersiwn ddrafft a welsom ym mis Mehefin’.

Y pwynt allweddol yw bod gennym reoliadau cadarnach nag a oedd gennym o’r blaen. Mae’r cyfnod ymgynghori wedi rhoi cryfder iddynt. Mae’r rheoliadau trawsnewidiol yn eu lle. Fodd bynnag, y mae Gweithredu ar Ysmygu ac Iechyd yn deall mai dim ond trefniadau trawsnewidiol ydynt, yn sgîl yr ymgynghori. Maent yn deall hefyd fod gennym bwerau gorfodi cryfach yn awr gan mai’r Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd yw’r gorfodwr. Mae hyn yn llawer cryfach na’r rheoliadau a awgrymwyd yn wreiddiol.

O fis Rhagfyr gadewch inni symud ymlaen a bod yn gadarnhaol. O hynny ymlaen ni fydd gennym yr hysbysebu hwnnw yn strydoedd ein cymunedau yng Nghymru. Yr ydym yn symud tuag at y trefniant trawsnewidiol hwn gyda’r gwaharddiad, ac yr wyf yn sylweddoli bod rhai cyd-aelodau yn y Blaid Lafur Gymreig yn bryderus. Fodd bynnag, y mae gennym reoliadau cryfach yn awr.

Mae’n gyfnod trawsnewidiol, a gadewch inni symud ymlaen gyda’r polisïau a’r mesurau a gyhoeddais heddiw i sicrhau bod gan Gymru ymgyrch i ddelio â phroblemau Cymreig.

Yr wyf yn ddiolchgar fod yr ymateb heddiw’n dangos y bydd pawb yn derbyn hyn. I fynd yn ôl at y cwestiwn o dargedu; mae’n fwy na mater iechyd yn unig, mae hefyd yn fater cymdeithasol ac economaidd. Mae a wnelo â’r bobl fwyaf bregus ac mae’n gysylltiedig ag amgylchiadau addysgol, dosbarth ac amddifadiad. Mae’n gysylltiedig â phwrpas Iechyd Gwell, Cymru Well, sef codi lefel iechyd y bobl dlotaf at lefel y bobl â’r iechyd gorau yng Nghymru.

Mae’n holl bwysig felly y gweithredir ein mesurau yn ein mannau gwaith ac y deuwn i mewn â’n partneriaid cymdeithasol a busnes. Soniodd David am y Co-op. Yr wyf yn falch ei fod yn cefnogi’r Co-op. Mae’n fusnes sydd yn gymdeithasol gyfrifol. Yn y Cynulliad, gallwn siarad â’n partneriaid ym myd busnes a’r sector gwirfoddol, yn ogystal ag yn y sector cyhoeddus ei hun, ynghylch y modd y gweithredwn y mesurau hyn.

Bydd Cymru gyfan yn cymryd rhan mewn diwrnod dim ysmygu ac ymgyrchoedd ‘Quit to Win’. Dylem annog ein cyflogwyr yn y sector cyhoeddus i ddangos arweiniad. Gallwn annog ein heiconau diwylliannol yng Nghymru i’n helpu yn yr ymgyrch hon. Gall pawb gael rôl. Mae’n bwysig nad ydym yn cyfyngu hyn i wariant mewn ardaloedd neu gymunedau penodol yn unig oherwydd byddai hynny’n golygu mynd yn erbyn yr amcanion trawstoriadol o dargedu’r bobl dlotaf a mwyaf bregus a geir yn Iechyd Gwell, Cymru Well.

Gall fferyllwyr chwarae rhan bwysig mewn grwpiau iechyd lleol, fel y gwna Geraint drwy gadeirio nifer ohonynt. Mae hynny’n wahanol i Loegr, lle na fydd fferyllwyr yn cadeirio ymddiriedolaethau iechyd sylfaenol. Yr wyf yn gwybod nad yw eich plaid yn cefnogi ymddiriedolaethau er eu bod yn y Ddeddf Iechyd.

Mae’n bwysig ein bod yn ystyried yr hyn yr ydym yn ei greu yng Nghymru. Mae gennym gefnogaeth ac mae’n rhaid inni edrych ar y mesurau wrth geisio sicrhau bod y cynllun a’r ymgyrch hon yn gwneud gwahaniaeth. Gallwn i gyd chwarae rhan. Mae’n bwysig i iechyd a lles pobl Cymru yn y dyfodol. Os bydd Kirsty’n fodlon, hoffwn ddadl yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar barthau gweithredu iechyd. Gallem drafod sut neu a ddylem dargedu adnoddau. Fodd bynnag, mae arnom angen ateb Cymru-gyfan i broblem sydd yn un i Gymru gyfan. Mae angen ateb strategol ac atebion lleol. Gadewch inni dderbyn hynny wrth gefnogi’r cynnig hwn.

Gofynnaf am bleidlais gadarnhau.

Dri mis yn ôl, cymeradwyodd Llysgennad yr Unol Daleithiau, Mr Philip Lader, fuddsoddiad Americanaidd yng Nghymru a heriodd ni i edrych ar record America o ran menter yn ddiweddar. Daeth saith deg y cant o swyddi newydd o fusnesau newydd er 1990; crewyd 18 miliwn o swyddi newydd ers 1993 ac, y llynedd, fe ffurfiwyd dwy filiwn o fusnesau newydd gan Americaniaid dan 30 mlwydd oed.

Nid yw ein record ni cynddrwg ag a awgrymwyd gan rai sylwebyddion. Adlewyrchir llwyddiannau Cymreig mewn amrediad eang o agweddau ar fywyd: Bwydydd Iceland; Glofa’r Tŵr; Pinacl; Bwydydd Halo sydd bellach wedi ei gynnwys ar y bwrdd Monopoli Cymreig; Henrob; Penn Pharmaceuticals; Lovesgrove; Labtech; Magstim; Ubiqity Software; Imaginet; MR Sentire; Pentwyn Splicers; Tellermate; Osprey Metals; Hyper Value; Designs for the Attic; Patchwork Fords; y Walnut Tree, un o ddeg bwyty gorau’r DU, mae’n debyg, yn ôl a glywaf; y Bear yng Nghrucywel a bleidleisiwyd yn dafarn y flwyddyn drwy’r DU; Europressings; yr hanner cant o gwmnïau a restrir yn astudiaeth Twf Cyflym Nat West KPMG Prifysgol Morgannwg. Gallwn fynd ymlaen i restru.

Nid llwyddiannau yn y byd masnachol yn unig a welir. Yn ogystal â chreu cyfoeth a chynhyrchu cyflogaeth mae a wnelo entrepreneuriaeth â magu hyder. Yr wyf yn gredwr mawr mewn entrepreneuriaeth gymdeithasol. Gallwn edrych at entrepreneuriaid dinesig fel y Parchedig John Morgan ym Mhen-rhys a Robert Cornwall yn y Gurnos; sefydliadau fel Track 2000 yng Nghaerdydd neu Newport Wastesavers sydd yn dangos dyfeisgarwch ym maes ailgylchu. Ceir entrepreneuriaid chwaraeon hefyd fel Graham Henry, y gallwn ei gyfrif yn Gymro, sydd eisiau bod yn Gymro ac sydd yn Gymro i mi. Mae gennym arwyr cerddorol hefyd sydd yn gwybod tipyn am greu cyfoeth.

Soniais am yr enghreifftiau hynny nid er mwyn inni gael gorffwys ar ein rhwyfau, ond i wneud y pwynt fod pethau’n digwydd yng Nghymru a ddylai fod yn destun hyder a balchder. Y ffactor cyffredin yn yr enghreifftiau hyn yw eu bod yn ganlyniadau mentro eofn gan unigolion a thimau. Fodd bynnag, mae arnom angen mwy, a dyna a olygir wrth sôn am ymgyrraedd at ddiwylliant entrepreneuraidd cryf. Mae Cymru’n dal i fod yn is na’r cyfartaledd yn nhermau busnesau’n cofrestru ar gyfer TAW. Yn 1998 cofrestrwyd 26 busnes newydd am bob 10,000 o oedolion, tra mai 40 oedd cyfartaledd y DU ac yr oedd cyfartaledd Llundain yn 70. Byddwn hefyd yn trafod ein cyfradd methiannau busnes, ond gan fod ansicrwydd busnesau’n aml yn dod law yn llaw ag economïau mwyaf llwyddiannus y byd, ein cyfradd cychwyn busnesau yw’r un sydd angen y sylw mwyaf. Tanlinellais y pwynt hwnnw yn gynharach yr wythnos hon. Clywsom y cyfwelydd ar Good Morning Wales yn gofyn y cwestiwn canlynol i arbenigwr ariannol:

Yr oedd yn gwestiwn da, ac ateb yr arbenigwr oedd ‘Yes’. Mae’n rhy hawdd o lawer gweld effaith busnesau’n cau heb weld y llwyddiannau. Mae’n iawn canolbwyntio ar effaith niweidiol cau busnesau, yn enwedig pan fyddant mor ddramatig ac yn cael effaith mor fawr ar un gymuned ag a welwyd yn ddiweddar yn Ystradgynlais. Yr ydym wedi gweld sefyllfaoedd cyfatebol, er enghraifft, yn y cymoedd glo a chyda chau gwaith dur East Moors yng Nghaerdydd. Fodd bynnag, rhaid inni sicrhau’r cydbwysedd iawn rhwng optimistiaeth a phesimistiaeth. Dangosodd astudiaethau rhyngwladol diweddar fod cydberthynas bositif rhwng gweithgarwch entrepreneuraidd ac enillion cynnyrch mewnwladol crynswth. Mae angen inni ystyried hyn yng Nghymru. Gall amrywiadau yng nghyfraddau entrepreneuriaeth gyfrif am gymaint â thraean o’r amrywiad rhwng gwledydd o ran twf economaidd.

Mae’r DU yng nghanol y gynghrair ryngwladol. Yng Nghymru, dangosodd astudiaeth y llynedd gan Beaufort Research fod 57 y cant o’r 1,000 a holwyd yn dweud bod entrepreneuriaid yn bobl i’w hedmygu. Cymharir y ffigur hwnnw â 91 y cant yn yr Unol Daleithiau a 73 y cant yn yr Almaen. Tra mai dim ond 10 y cant o’r Cymry a holwyd oedd yn meddwl amdanynt eu hunain fel entrepreneuriaid, dywedodd 35 y cant yr hoffent ddechrau eu busnes eu hunain. Mae ewyllys yn bodoli a dylem annog yr ewyllys hwnnw a dychymyg ein pobl. Mae gennym eisoes amrediad eang o wasanaethau cefnogi busnes, rhai ohonynt yn cael eu darparu drwy rwydwaith Cyswllt Busnes. Maent wedi eu targedu at annog mwy o bobl i ddechrau busnes a helpu cwmnïau presennol i dyfu. Caiff gwasanaethau’r Cynulliad ar gyfer buddsoddi ac arloesi, fel cymorth dethol rhanbarthol a gwobr deilyngdod i gwmnïau bach am ymchwil a thechnoleg (SMART) Cymru, eu hategu gan amrediad o weithgareddau gan Awdurdod Datblygu Cymru sydd wedi eu targedu at y mentrau bach a chanolig mwy o faint ar hyn o bryd. Mae strategaethau trosfwaol yn bodoli fel y Cynllun Technoleg Rhanbarthol a rhaglen Cymdeithas Wybodaeth Cymru. Hefyd, mae gennym yr holl waith yr ydym yn ei wneud drwy ein colegau, cynghorau hyfforddiant a menter ac eraill i sicrhau bod gan Gymru y sgiliau sydd eu hangen arni i sicrhau llwyddiant yn y ganrif nesaf.

Mae llu o fanylion sydd heb eu cyffwrdd gennyf, a gwelais ar sawl achlysur wrth siarad â chynulleidfaoedd busnes fod yna lawer iawn o fanylion sydd o ddiddordeb i fusnesau. Fodd bynnag, mae angen inni wneud mwy. Mae angen cryfhau’r rhwydwaith Cyswllt Busnes, drwy rôl Bwrdd Rheoli Cyswllt Busnes ac mae angen cyfoethogi’r rhaglenni cefnogi mwy llwyddiannus. Mae John Clarke, sydd wedi ei secondio i’r Cynulliad, yn gwneud adolygiad o hyn. Mae angen inni wneud mwy o’n cryfder colegol. Yr wythnos nesaf, byddaf yn lansio ‘Know-How Wales’ i’r perwyl hwnnw. Byddwn yn gweithredu rhaglen y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant. Ffurfiwyd y Cyngor Rheoli Cymru newydd gan Ian Rees dan arweiniad diwydiant i roi mwy o amlygrwydd i bwysigrwydd datblygu rheolaeth. Yr ydym hefyd yn ystyried cyllid i gwmnïau bach. Trafodwyd hyn a mater perthynol banc datblygu newydd gan y Cynulliad ar 14 Gorffennaf. Y casgliad oedd bod angen mwy o waith ar ba fylchau a darpariaethau y gallai banc o’r fath eu llenwi a sut y byddai hynny’n asio gyda datblygiadau eraill cysylltiedig. Yr wyf yn sicrhau’r Cynulliad fod gwaith ar droed ar hyn. Croesawaf y gefnogaeth i’r polisi pwysig hwn mewn dau o’r gwelliannau ger ein bron, sydd yn pwysleisio ei bwysigrwydd. Fodd bynnag, yr wyf yn siŵr y bydd y rheini a gynigiodd y gwelliannau yn derbyn ei bod yn bwysig gwneud hyn yn iawn.

Nid mater o wasanaethau cefnogi busnes yn unig ydyw. Mae angen inni sicrhau bod ein system addysg yn sicrhau bod ein pobl ifainc yn gweld y cyfleoedd a gynigir gan entrepreneuriaeth. Rhaid inni sicrhau, gyda’n cydweithwyr ar yr awdurdodau lleol, y ceir polisïau cynllunio goleuedig. Rhaid i’n polisïau ar yr oes wybodaeth, cynhwysiad cymdeithasol, cyfle cyfartal, gwell rheoliadau a datblygiad cynaliadwy i gyd gofleidio’r cyfleoedd sydd yn deillio o ddiwylliant cryfach o entrepreneuriaeth yng Nghymru.

Mae’r ddadl hon yn cynnig cyfle i chi leisio ar goedd eich sylwadau adeiladol ar y ffordd ymlaen. Mae pŵer aruthrol technolegau gwybodaeth a chyfathrebu newydd yn golygu bod gweinyddu busnes a chyrraedd cwsmeriaid newydd yn haws nag erioed, ond mae’n her hefyd. Mae’r cynllun gweithredu entrepreneuriaeth yn cael ei ddatblygu gan grŵp llywio dan gadeiryddiaeth David Latham. Eisoes cynhaliwyd rhai seminarau ymgynghorol ledled Cymru. Bydd ymgynghori ffurfiol gan lansio dogfen ym mis Tachwedd. Bwriedir cynnal gweithdai ddiwedd Tachwedd a dechrau Rhagfyr a gobeithia’r grŵp gyflwyno cynllun gweithredu inni yn y flwyddyn newydd. Dyna enghraifft dda arall o bartneriaeth gyda phobl mewn busnes; cymryd eu syniadau ymlaen a defnyddio’u profiad wrth ddatblygu’r ffordd ymlaen i’r Cynulliad ac i Gymru yn gyffredinol.

Mae pwysigrwydd entrepreneuriaeth eisoes wedi ei gydnabod yn Llwybr i Ffyniant a chaiff ei adlewyrchu’n gryf yn y strategaeth genedlaethol ar ddatblygu economaidd, a ddatblygir gennym drwy broses cronfeydd strwythurol Ewrop. Mae’n hanfodol fod ein holl bolisïau perthnasol yn cydnabod rôl entrepreneuriaid o ran creu cyfoeth, cynhyrchu cyflogaeth ac, yn bwysicaf oll, magu hyder. Rhaid inni ddarparu amgylchedd lle gall entrepreneuriaid o bob math ffynnu. Yr wyf wedi crybwyll y llwyddiannau sydd gennym eisoes yng Nghymru. Fodd bynnag, mae’n wir hefyd fod llawer gormod o’n cyw-entrepreneuriaid wedi gorfod gadael Cymru yn y gorffennol i gael cydnabyddiaeth. Caf fy nharo bob tro y gwelaf bobl yn America neu gynrychiolwyr cwmnïau Americanaidd a rhyngwladol, mor aml y mae Cymro neu Gymraes ar y tîm. Rhaid inni sicrhau y gall Cymry yn y dyfodol ddatblygu eu doniau entrepreneuraidd i’r eithaf yng Nghymru. Datblygu hyn yw nod allweddol y cynnig a gyflwynaf ger eich bron.

Gadewch imi ddweud gair ar y gwelliannau. Yr ydym wedi drafftio’r cynnig mewn ffordd sydd yn ceisio cynnwys yr holl ffactorau perthnasol heb fod yn rhy ragnodol. Fe’ch sicrhaf y caiff syniadau o’r ddadl hon eu hystyried wrth ddatblygu polisi. Yr wyf wedi ystyried gwelliannau Mike German a Phil Williams yn ofalus. Cyflwynodd y ddau welliannau yn ymwneud â’r banc datblygu newydd i Gymru, yn unol â dadl y Cynulliad ar 14 Gorffennaf. Mae gwaith mewn llaw ar hynny. Serch hynny, ni fyddai cynnwys y gwelliant hwnnw yn y penderfyniad hwn yn gwneud unrhyw ddrwg a byddai’n tanlinellu ymrwymiad y Cynulliad i hyn. O gymharu geiriad y ddau, awgrymaf ein bod yn derbyn gwelliant Phil Williams fel y drafft gorau. Gobeithiaf y bydd Mike German, yn yr ysbryd hwnnw, yn fodlon cefnogi’r gwelliant.

Mae gwelliant arall Mike yn galw am ddatblygu strategaeth cyfradd dechrau busnesau newydd. Mewn effaith, caiff hynny ei ddatblygu yn y cynllun gweithredu entrepreneuriaeth. Yr wyf yn siŵr fod gan Mike bwyntiau perthnasol i’w gwneud ynghylch y cynnig a’r gwelliant. Fodd bynnag, gofynnaf iddo dderbyn nad yw ei welliant yn gwella’r geiriad. Gofynnaf iddo beidio â gwthio’r gwelliant, gyda’r sicrwydd ei fod yn gwthio ar ddrws agored. Byddwn yn gwneud yr hyn y mae’n ei ofyn. Mae gwelliant cyntaf Phil yn cynnig tasglu newydd i helpu busnesau bach a chanolig dros y Cronfeydd Strwythurol Ewropeaidd. Mae gennyf gydymdeimlad â hyn, Phil, ond mae angen ystyried y mater fel rhan o’r trefniadau gweithredu cyffredinol ar gyfer y cronfeydd Ewropeaidd. Mae arnom eisiau rhoi rhan lawn i fusnes yn y broses, ond gellid gweld derbyn y gwelliant hwn fel rhywbeth sydd yn clymu dwylo’r Cynulliad cyn bod y trefniadau manwl wedi eu gwneud. Yr oeddwn yn gobeithio y byddech yn dadlau’r achos ond yn tynnu’r gwelliant yn ôl ar yr addewid y byddaf yn trafod y cynnig gyda chi, ynghyd â Rhodri Morgan, ac wedyn ein bod yn dod yn ôl i’r Cynulliad, mae’n debyg drwy’r Pwyllgor Datblygu Economaidd, er mwyn cario hanfod eich syniad ymlaen.

Mae trydydd gwelliant Phil yn gofyn am sefydlu asiantaeth ddatblygu newydd. Fodd bynnag, dim ond yn ddiweddar y bu i ni greu yr Awdurdod Datblygu newydd drwy gyfuno cyrff blaenorol. Yn wir, y mater cyntaf ar hyn o bryd yw terfynu Corfforaeth Ddatblygu Bae Caerdydd ac ymgorffori eu cyfrifoldebau perthnasol yn Awdurdod Datblygu Cymru fel bod gennym un corff unigol. Mae gan sefydliadau eraill yng Nghymru, fel yr awdurdodau lleol ac asiantaethau menter, rôl bwysig i’w chwarae hefyd. Mae angen inni symud ymlaen a thanlinellu pwysigrwydd ein busnesau cynhenid. Nid oes dim gwahaniaeth rhyngom ar hynny, ond byddwn yn cwestiynu sefydlu cwango arall. Nid wyf yn credu bod busnesau eisiau hynny. Awgrymaf y gellid sicrhau’r hyn y mae Phil ar ei ôl mewn ffordd well. Anogaf ef i ailystyried ac i beidio â gwthio’r gwelliant hwn.

Mae’r pedwerydd gwelliant a gynigir gan Phil Williams yn unol â gwerthoedd a blaenoriaethau’r Cynulliad ar gyfle cyfartal a chynhwysiant, ac ni fyddwn am ei wrthwynebu.

Ar fwyafrif llethol y pwyntiau a godir, y mae drysau agored cyn belled ag y mae’r corff gweinyddol yn y cwestiwn. Gobeithio y cawn glywed llawer o awgrymiadau adeiladol gan y rhai sydd yn cynnig gwelliannau a chan eraill fydd yn cyfrannu at y ddadl hon.

Cynigiaf yr ail welliant:

Yr wyf yn hapus i dynnu’r gwelliant ar y banc datblygu yn ôl o blaid gwelliant Phil Williams os yw hynny wrth fodd y Cynulliad. Yn wir, yr oeddwn wedi fy synnu na wnaethoch uno’r ddau neu eu cyfuno fel y mae gennych hawl i wneud, felly yr wyf yn hapus i wneud hynny.

Mae arnaf eisiau gwthio’r gwelliant cyntaf oherwydd yr wyf yn credu ein bod yn siarad am strategaeth wedi ei llunio gan fusnes, sydd ychydig yn wahanol. Siaradaf ar y ddau welliant ond o blaid y banc datblygu yn gyffredinol. Yr wyf yn cytuno gydag Alun fod yn rhaid inni ddathlu’n llwyddiannau. Nid oes arnaf eisiau gwthio’r rheini i’r ymylon, ond rhaid inni adeiladu arnynt ac ar ein mentrwyr. Wedi’r cyfan, nid yw mentrwyr yn tyfu ar goed. Mae’n debyg eu bod mor wallgof â gwleidyddion. Maent yn barod i dderbyn her a wynebu swyddi tymor byr ac ymddeoliad cynnar. Mae pobl sydd yn barod i fentro fel yna yn brin, ac felly mae’n bwysig dod o hyd i fentrwyr.

Mae’n bwysig ein bod yn ceisio strategaeth ar gyfer cychwyn busnesau, ac mae hynny’n golygu targed blynyddol ar gyfer sefydlu busnesau cynhyrchu a gwasanaeth newydd. Heb dargedau pendant, ni ellir mesur cynnydd yn iawn. Dyna’r rheswm dros y gwelliant hwn, sef sicrhau bod gennym strategaeth yn ei lle, nid dim ond geiriau cynnes cyffredinol yn mynegi awydd am i fwyfwy o gwmnïau newydd gael eu dechrau. Mae tystiolaeth gref o berthynas rhwng cyfradd dechrau cwmnïau newydd a chreu gwaith mewn gwahanol rannau o’r Deyrnas Unedig. Dangosodd ymchwil yn yr Alban yn ddiweddar mai’r ardaloedd gyda’r cyfraddau dechrau busnes isaf fu leiaf llwyddiannus o ran cynhyrchu swyddi newydd. I’r gwrthwyneb, rhanbarthau’r DU gyda’r cyfraddau dechrau busnes uchaf fu’r mwyaf llwyddiannus o ran creu cyflogaeth. Mae’r data o’r Alban yn awgrymu bod y gyfradd dechrau busnesau yn ddylanwad pwysig ar greu swyddi. Mae’n dangos hefyd na fydd dechrau mwy o fusnesau newydd yn golygu cymryd lle busnesau presennol nac yn effeithio ar gyflogaeth bresennol. Caiff yr amrywiadau mewn cyfraddau dechrau busnes effaith ddramatig yn nhermau creu swyddi. Felly, mae busnesau newydd eisoes yn cyfrannu’n sylweddol at economi Cymru, yn enwedig yn nhermau creu gwaith. Y broblem yw nad ydynt yn cyfrannu cymaint ag y gallent, o gymharu â lleoedd eraill.

Yr ydym wedi clywed eisoes y gallem gyfeirio at fethiannau busnes. Yr oedd methiannau busnes yng Nghymru, yn nhri chwarter cyntaf eleni, 34 y cant yn uwch na’r llynedd. Methodd 1,297 o fusnesau yng Nghymru yn naw mis cyntaf eleni, o gymharu â 967 am yr un cyfnod yn 1998. Mae hynny’n dangos pwysigrwydd strategaeth gefnogi, strategaeth ddatblygu a strategaeth gychwyn.

Mae’r rhesymau pam y mae angen banc buddsoddi arnom wedi eu trafod yn helaeth. Mae angen un am fod gwendid marchnad yn narpariaeth cyllid i gwmnïau bach. Pwrpas banc datblygu fyddai pontio bwlch cyllid sydd ers cyhyd wedi torri Cymru i ffwrdd oddi wrth brif ffrwd llif cyfalaf, sydd wedi ei chanoli yn Llundain. Byddai’n darparu ffynhonnell cyfalaf menter ar gyfer gweithgaredd entrepreneuraidd, yn annibynnol ar fanciau ofn-mentro y stryd fawr, a gallai weithio fel prif dŷ clirio ar gyfer llawer o’r arian a ddaw i mewn o Ewrop. Yn bwysicach efallai, gallai barhau i wasanaethu’r sector busnesau bach yng Nghymru, ymhell wedi i’r cyfnod ariannu Ewropeaidd presennol ddod i ben. Byddai’n cyfrannu felly at isadeiledd economaidd y dyfodol.

Rhaid i lawer o dwf economaidd y dyfodol ddod o’r tu mewn i Gymru. Gobeithiaf y gwnaiff Rhodri Morgan sylwi bod y sylwadau a’r syniadau ar entrepreneuriaeth wedi’u gwasgaru drwy’r dogfennau newydd y byddwn yn eu trafod yr wythnos nesaf. Mae angen inni ddod â’r sylwadau hynny at ei gilydd i roi’r ffocws iddynt a oedd yno yn y dechrau efallai ond a gymerwyd allan yn ddamweiniol wrth ailddrafftio. Gan nad yw’r broses ailddrafftio wedi gorffen, gobeithio y gwnaiff Rhodri adfer y ffocws hwnnw.

Yr unig ffordd y gellir cynnal twf economaidd o’r tu mewn i Gymru yw os caiff ei yrru gan y sector mentrau bach a chanolig a’i adeiladu ar sylfaen technolegau newydd. Dim ond ar y lefel honno y gellir creu digon o weithgaredd economaidd i dynnu Cymru allan o heol bengaead ei seiliau economaidd sgiliau-isel, cyflog-isel a darparu’r lefel o angori economaidd fydd yn ddigonol i berswadio cwmnïau mawr i aros yma yng Nghymru mewn marchnad fyd-eang sydd yn fwyfwy cystadleuol. Y broblem yw bod yr hinsawdd economaidd gyfredol yng Nghymru’n dal i fod yn elyniaethus i ddatblygiad busnesau bach. Nid oes digon o gyllid i ateb anghenion busnesau sydd yn tyfu ac yn ymddangos yn y sector hwnnw. Ar ben hynny, mae sector ariannol Prydain fel rheol yn gyndyn o wasgaru ei fuddsoddiad yn y sector bach a chanolig ymhellach na chyffiniau’r M25 neu driongl aur Ewrop. O ganlyniad, mae cwmnïau bach yng Nghymru’n tueddu i orddibynnu ar ariannu dyled tymor-byr, yn bennaf drwy fanciau a chredyd masnach, llif arian mewnol a chadw enillion. Mae hynny’n golygu fod buddsoddiad yn sensitif i enillion. Os yw busnesau’n defnyddio adnoddau ariannu mewnol, yna maent yn cyfyngu eu buddsoddiad i’r swm o gyfalaf sydd yn y busnes ar y pryd, sydd yn gallu amrywio’n sylweddol. Effaith hynny yn ei dro yw cyfyngu cynllunio buddsoddiad i’r tymor byr, yn hytrach na’r tymor canolig neu hir, ac mae’r gyfradd cychwyn busnesau’n llusgo ymhell ar ôl gweddill y Deyrnas Unedig, fel y mae ar hyn o bryd.

Felly, gwelir cyfalaf menter fel ffynhonnell bwysig o gyllid heb ei gyffwrdd i fusnesau bach. Pan ddaeth Philip Lader i’r Cynulliad, dywedodd wrthym, ar sail ei brofiad fel cynghorydd Clinton ar fusnesau bach, mai’r hyn sydd ei angen i ddatblygu busnes yw cyfalaf had ŷd, a digonedd o ewyllys gwleidyddol. Gobeithio bod yr ewyllys gwleidyddol wedi ei ddangos yma y prynhawn yma, ac y daw’r cyfalaf had ŷd drwy’r banc. Dangosodd ymchwil Prifysgol Morgannwg yn 1997 fod Cymru’n arwyddocaol brin o ddarparwyr cyfalaf menter. Nid oedd cynrychiolaeth ddigonol o wasanaethau ariannol arbenigol banciau masnach a datblygu yng Nghymru. Y DU yw’r unig economi yn Ewrop sydd heb fanc datblygu mewn meddiant cyhoeddus lle caiff yr elw ei bwmpio’n ôl i mewn i fuddsoddiad cymunedol yn hytrach na mynd i fuddrannau cyfranddalwyr. Yn Baden Württemberg, cymar ranbarth Cymru yn yr Almaen, gweithredodd banciau datblygu lleol a rhanbarthol law yn llaw i gefnogi datblygiad busnesau lleol ers bron 50 mlynedd. Ers eu sefydlu gan y cynghreiriaid ar ôl yr Ail Ryfel Byd fel rhan o ailstrwythuro economaidd yr Almaen, bu’r banciau hyn yn llwyddiannus iawn o ran creu sefydlogrwydd economaidd, hwyluso buddsoddiad hirdymor a chreu hinsawdd o arloesi a chystadlu. Dyna’n union a fwriadwyd iddynt ei wneud, sef ailadeiladu ar ôl yr Ail Ryfel Byd. Felly gall banc datblygu ddarparu gradd o gydgysylltu strategol hirdymor sydd y tu hwnt i allu darparwyr cyfalaf menter preifat. Yr wyf yn galw am fanc buddsoddi i Gymru fel rhan allweddol o’n strategaeth. Nid wyf yn gofyn am gael y manylion ger ein bron heddiw, gan fod angen rhoi trefn ar lawer o’r manylion. Gellir sefydlu’r egwyddor, serch hynny, ac mae digon o ewyllys da yn y Cynulliad hwn i sefydlu proses o’r fath. Yr ydym bellach, gobeithio, yn cael y cyllid cydgysylltiol drwy Ewrop i gynnig posibilrwydd gwirioneddol inni gael cynllun entrepreneuriaeth grymus i Gymru. Gadewch inni ddarparu’r meddwl cydgysylltiol i gyd-fynd ag ef. Gobeithio y gallwn gefnogi hyn a rhoi ein meddwl ar ddarparu’r cyfalaf menter tymor-byr hwn.

Cynigiaf yr ail welliant. Ychwaneger:

Cynigiaf y trydydd gwelliant. Ychwaneger:

Cynigiaf y pedwerydd gwelliant. Ychwaneger:

Mae’r Cynulliad yn penderfynu y dylid defnyddio holl ffynonellau priodol Ewrop, y DU a Chymru i ddarparu cefnogaeth addas a hyblyg i entrepreneuriaid lleiafrifol a merched.

Cefais ganiatâd gan fy ngwraig i fenthyg un o’i thactegau hi ar gyfer mynegi siom yn y modd mwyaf caredig ac ystyriol. Arlunydd yw hi, a bydd amaturiaid brwd yn aml yn gofyn ei barn ar eu llun dyfrlliw diweddaraf. Bydd fy ngwraig yn edrych yn galed a hir ar y llun ac wedyn yn dweud yn ei llais cleniaf, ‘dim byd i’w ddrwgleicio’. Yr wyf innau wedi edrych yn galed a hir ar eiriau’r cynnig hwn a’r cwbl y medraf ei ddweud yw, ‘dim byd i’w ddrwgleicio’. Cynnig arall eto fyth ydyw mewn cyfres o gynigion diddrwg-didda a gyflwynodd y Llywodraeth i’r Cynulliad hwn sydd yn mynegi teimladau clodwiw ond sydd â rhy ychydig o gynnwys gwirioneddol. Yr wyf yn sylweddoli o wrando ar araith Alun fod llawer mwy i agenda’r Llywodraeth. Dylem gael cynigion sydd yn rhoi mwy o gyfle inni ymchwilio i’r egwyddorion go-iawn. Dyna paham y mae’r gwelliant yn hwy na’r cynnig. Ymladdodd Plaid Cymru yr etholiad gyda maniffesto manwl ar bolisïau. Yr ydym am gyflwyno’r polisïau hyn i’r Cynulliad mewn ffordd adeiladol, ac os oes yna wallau, dyma’r lle i’w trafod. Nid wyf yn meddwl bod dim dadleuol iawn yn y gwelliannau hyn. Gobeithiwn fod y syniadau a gyflwynir ganddynt yn dderbyniol.

Hoffwn ganolbwyntio ar dri gwelliant. Mae Helen Mary Jones yn dymuno siarad ar y pedwerydd, a gobeithiaf y gwelir hwy fel awgrymiadau penodol, adeiladol.

Yr wyf yn croesawu bod Alun wedi cytuno i drafod egwyddor y gwelliant cyntaf ac yr ydym yn barod i dynnu’r gwelliant cyntaf yn ôl. Cynnig distadl ydyw am gorff dros-dro i roi hwb cychwynnol i ddatblygiad busnesau bach a chanolig ym mlynyddoedd cynnar Amcan 1. Nid oes angen imi eich atgoffa bod y Comisiwn Ewropeaidd yn rhoi blaenoriaeth i gefnogi mentrau bach a chanolig mewn ardaloedd llai datblygedig. Yr ydym yn ymwybodol o deimlad yn y sectorau menter preifat a chymunedol ill dau nad yw’r sefyllfa bresennol yn darparu’r holl gefnogaeth ac arweiniad sydd eu hangen. Nid condemniad yw hyn o’r llu o unigolion sydd yn ceisio darparu’r hyn sydd ei angen, ond y mae’n tynnu sylw at gred gyffredinol a rennir gan y rhai sydd yn rhedeg y mentrau yng Nghymru y gallai fod angen mynd ati mewn modd mwy canolbwyntiol. Mae’r ail gwestiwn wedi ei drafod o’r blaen ac wedi ei wella mewn egwyddor gan y Cynulliad, sef darparu cyfalaf had ŷd ar gyfer sefydlu mentrau newydd. Yr wyf yn croesawu’r cyfle i’w gynnig am ddau reswm. Yn gyntaf, os rhestrwn yr holl anfanteision presennol, cytunir bod cyflwr cymharol annatblygedig y sector ariannol yng Nghymru, a ddylai fod yn darparu cyfalaf menter, yn dod yn agos at frig y rhestr o anfanteision. Mae’r rheoliadau Ewropeaidd ynghylch cronfeydd strwythurol yn pwysleisio’r angen i gysylltu cymorth ariannol â darparu amryfal offerynnau ariannol i fentrau bach a chanolig i roi cymorth hyblyg a chynaliadwy iddynt.

Efallai y bydd angen inni edrych ar fwy o ddewisiadau na’r banc datblygu. Mae sawl ffordd o helpu i ddarparu cyfalaf i fentrau bach a chanolig. Mae’r rhain yn cynnwys annog banciau masnachol i sefydlu unedau arbenigol, lobïo’r Llywodraeth ganolog i gynnig toriadau treth i undebau credyd, annog cronfeydd pensiwn undebau llafur i fuddsoddi mewn pethau bychain, a chan ddod at y gwelliant hwn, sicrhau y ffurfir banc datblygu neu sefydliad tebyg heb ormod o oedi.

Mae digon o gynseiliau. Mae banciau datblygu, neu gronfeydd cyfalaf menter, yn bodoli mewn sawl gwlad. Yn Sbaen, mae’r rhanbarthau hunanlywodraethol yn gweithredu rhyw 60 o gronfeydd o’r fath. Pwysleisiwn y pwysigrwydd a’r brys. Yr ydym yn sylweddoli bod problemau, fel y gwna Ffederasiwn y Busnesau Bach yn ei ddogfen. Nid yw’n hawdd sefydlu un o’r rhain yn llwyddiannus. Felly, rhaid cael astudiaeth o’r ffordd orau i ariannu a gweinyddu’r fath ffynhonnell cyfalaf had ŷd. Deallwn bellach fod astudiaeth o’r fath ar y gweill, felly cynigiaf y gwelliant hwn i sicrhau y caiff flaenoriaeth ddigonol.

Mae’r mater olaf yr wyf am ei bwysleisio yn y trydydd gwelliant. Mae hyn yn fwy radical, ac mae’n debyg gennyf i fod llawer o bobl yn gwybod sut y byddant yn pleidleisio, felly efallai na fydd fy huodledd gorau yn ddigon i newid eu meddyliau. Fodd bynnag, hoffwn i’r syniadau a’r rhesymau y tu ôl i’r gwelliant hwn gael eu hystyried o ddifrif. Mae’r cwestiwn ynghylch sut mae cydgysylltu datblygiad mentrau bach a chanolig ledled Cymru yn gysylltiedig â’r hyn sydd yn digwydd i elfen fenter y CHM os gweithredir cynigion y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant a diddymu’r CHM yn eu ffurf bresennol. Mae’r hyn fydd yn digwydd i elfen hyfforddi’r CHM yn dal i fod yn destun dadl, ond nid yw’r Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant yn argymell cartref iawn i’r elfen fenter. Dylem ystyried y mater hwnnw ynghyd â’r cwestiwn parhaus o sut i sicrhau cydbwysedd priodol rhwng cefnogaeth i fuddsoddiad o’r tu allan, gweithgaredd arbenigol, ac annog diwydiannau cynhenid llawer llai.

Yr ydym wedi ymgynghori â busnesau a chyrff sydd yn cynrychioli busnesau bach fel Ffederasiwn y Busnesau Bach, ag academyddion ac ag Enterprise Ireland, y corff sydd yn gyfrifol am hybu twf diwydiant cynhenid Iwerddon. Daeth twf economaidd gorau Iwerddon ar yr un pryd â newid allweddol yn y ffordd y rhennid cyfrifoldebau’r brif asiantaeth, Awdurdod Datblygu Iwerddon. Yr awdurdod hwnnw, fel Awdurdod Datblygu Cymru, oedd yn gyfrifol am y rhan fwyaf o ddatblygu economaidd. Fodd bynnag, fe sefydlodd Enterprise Ireland hefyd.

Hoffem i chi ystyried hynny. Bu’n symudiad llwyddiannus, a hoffwn i chi o leiaf ystyried yr egwyddor fod angen corff arnom gyda’r brif dasg ganolog o annog busnes cynhenid a darparu’r elfen fenter a oedd yn gyfrifoldeb y CHM o’r blaen. Nid yw’r gwelliant yn dweud a ddylai hyn fod yn rhan benodol o Awdurdod Datblygu Cymru neu’n asiantaeth ar wahân. Mae llawer o fanylion i’w hystyried. Dim ond tynnu sylw y mae at yr angen am i gorff o’r fath gael tasg a hunaniaeth arbennig. Gofynnaf i chi gefnogi’r gwelliant hwn, a bydd Helen Mary’n cynnig y pedwerydd.

Yn gyntaf, synnais o glywed am amseriad dadl heddiw a’r cynnig cyffredinol a oedd ger ein bron. Fel y dywedodd y Prif Ysgrifennydd, mewn llai na mis bydd Awdurdod Datblygu Cymru yn lansio’i ymgynghoriad ar y Cynllun Gweithredu Entrepreneuriaeth i Gymru. Hyd yma, mae Awdurdod Datblygu Cymru wedi cynnal gweithdai o amgylch Cymru, a bydd yn seilio’i ddogfen ymgynghorol ar y rheini. Yr oeddwn yn falch hefyd o fynychu’r cyfarfod yn Llandrindod dair neu bedair wythnos yn ôl. Fodd bynnag, heb ragfarnu cynnwys yr ymgynghoriad ar y Cynllun Gweithredu Entrepreneuriaeth i Gymru, hoffwn bwysleisio fy mhryderon ynghylch y diffyg cynrychiolaeth o’r sectorau busnes a phreifat yn y cyfarfod hwnnw. Mae’n dangos bod gwŷr busnes yn rhy brysur yn gwneud yr hyn nad ydym ni ddim ond yn siarad amdano, fel y dywedais droeon yn y Siambr hon. Dim ond y sector cyhoeddus a all fforddio anfon staff i’r gweithdai hyn. Dyma her y mae’n rhaid i’r Cynulliad ei goresgyn. Rhaid inni gynnwys y sector preifat yn y modd mwyaf adeiladol posibl, a’i roi wrth galon y penderfyniadau a’r cynigion yr ydym yn eu trafod.

Yr oedd hynna’n swnio fel cwestiwn rhethregol ond yr oedd fel pe bai’n gosod her. Yr ydym wedi ceisio cynnwys y sector busnes. Yr oedd yn addawol clywed y Siambr Fasnach a Busnes yn pwysleisio’i dymuniad i gyfranogi mwy yn hytrach na llai mewn cyfarfod diweddar yn Abertawe. Mae hyn yn adlewyrchu newid cadarnhaol.

Yr wyf yn croesawu bod sefydliadau fel y Siambr Fasnach a Busnes eisiau cyfranogi mwy. Fodd bynnag, i danlinellu fy sylwadau diweddar yn y ddadl ar Bartneriaeth Fusnes, ni fydd gorbwysleisio’r economi gymdeithasol, cyrff cyhoeddus a chyrff elusennol—sydd â rhan bwysig i’w chwarae—yn creu’r 130,000 o swyddi yr ydym yn ceisio’u sicrhau gyda’r Ddogfen ar Raglen Unigol a’r strategaeth datblygu economaidd genedlaethol. Rhaid inni geisio hwyluso’r broses ymgynghori gyda busnes drwy ystyried eu hamserlenni a’r pwysau arnynt yn hytrach nag ystyried awdurdodau lleol a chyrff cyhoeddus sydd â swyddogion ariannu Ewropeaidd neu swyddogion menter i’w cefnogi. Y gwŷr busnes yw’r rhai yr ydym eisiau siarad amdanynt—

A ydych yn cytuno bod gennym wragedd busnes hefyd yng Nghymru ac y dylem fod yn cyfeirio at wŷr a gwragedd busnes yn y ddadl ar entrepreneuriaeth?

Yr ydych yn llygad eich lle. Diolch ichi am y sylw hwnnw.

Cerydd oedd hwnnw, nid sylw.

Maddeuwch i mi. Pan ddywedaf ‘gwŷr busnes’ yr wyf yn cynnwys gwragedd busnes.

A’r CBI bellach wedi cydsynio iddo, a ydych yn derbyn nad yw’r isafswm cyflog cenedlaethol wedi cael unrhyw effaith groes ar y CBI, diwydiant Prydain na diwydiant Cymru yn arbennig? Fe’i gwelwyd fel arf cymdeithasol defnyddiol i sicrhau bod darpariaeth cyflogau teg yn y wlad hon.

Mae chwe mis ers cyflwyno’r isafswm cyflog cenedlaethol yn rhy gynnar i farnu a fu’n llwyddiant ai peidio. Fy mhrofiad i o siarad a delio â gwŷr busnes—[Torri ar draws.]

Beth am wragedd busnes?

Mae’n ddrwg gennyf. Fy mhrofiad i o siarad a delio â gwŷr a gwragedd busnes yw bod yr isafswm cyflog cenedlaethol wedi costio swyddi iddynt, yn rhoi pwysau ar sefydliadau ac yn cynyddu costau. Mae’r gydnabyddiaeth Statudol i Undebau Llafur, cynnydd mewn rheoliadau a gweithdrefnau treth, y dreth ynni sydd ar y gorwel a chyfraniadau Yswiriant Gwladol uwch i gyd wedi taro busnes. Nid oes gan yr entrepreneur llai yr un gallu â sefydliadau mawr i gyflogi cyfreithwyr, bargyfreithwyr a chyfrifwyr. Rhaid inni ystyried yr effaith y bydd unrhyw ddeddfwriaeth a gymeradwyir yn ei chael ar y busnesau hyn.

Yn ddiweddar tynnodd Dunn a Bradstreet sylw at y cynnydd o 34 y cant mewn methiannau busnes yng Nghymru gyda chynnydd o 35 y cant yn y busnesau sydd yn mynd i’r wal—dyna fethiant 1,300 o fusnesau, 1,300 o syniadau, 1,300 o gyflogwyr a 1,300 o unigolion hunan-gynhaliol a fu’n ddigon dewr i ddilyn eu greddf a gwneud y naid honno o fod yn weithiwr i fod yn gyflogwr.

Mae unrhyw unigolyn sydd yn cael syniad ac sydd eisiau troi’r syniad hwnnw’n realiti a mynd yn entrepreneur yn cael un fraich iddo wedi ei chlymu y tu ôl i’w gefn a chicio’r ysgol oddi tan ei draed. Rhaid i gefnogaeth busnes yn nhermau cyngor, arweiniad a rheolaeth fod ar gael i bob busnes, ac mae diddymu’r CHM heb unrhyw syniad sut y cymerir lle eu rôl fenter yn bolisi byrbwyll sydd yn dinistrio’r union ddiwylliant yr ydym yn ceisio’i greu.

Yr wyf yn gobeithio y bydd unrhyw ddeddfwriaeth y bydd y Cynulliad yn mynnu ei chyflwyno yn cynnwys eithriad sylweddol i unig fasnachwyr, cyflogwyr bychain â hyd at dyweder 50 o weithwyr, i’w diogelu rhag costau ychwanegol cyfrifwyr, bargyfreithwyr a chyfreithwyr.

Mae’r diwylliant y bûm yn siarad amdano yn dechrau o’r oed ieuengaf posibl, a dylai unrhyw newid a gynigir yn y Cwricwlwm Cenedlaethol adlewyrchu hyn drwy ddysgu a galluogi’r disgyblion o’r oed ieuengaf posibl i gredu yn yr hyn y gallant ei gyflawni. Nid aros i swydd ddod heibio a disgwyl am gynnydd yn eu budd-daliadau yw’r ffordd i ateb eu dyheadau.

Rhaid inni hwyluso pethau i bob busnes ac nid dewis grwpiau penodol er gwaeth i’r lleill ac nid dewis enillwyr fel y byddai banc datblygu economaidd yn awgrymu ac fel y methodd Awdurdod Datblygu Cymru yn affwysol.

When discussing business development it is important that we consider the role of very small businesses, the micro businesses, in addition to the SMEs. This is very relevant when we are forming business development policies for rural areas. There is a high percentage of sole trader businesses in rural areas. One of the biggest steps facing these businesses is moving from being a sole trader business to becoming an employer. It is important that there are financial structures and schemes in place to promote this important step in the development of any business—the step from being your own boss to becoming an employer for the first time. For this, we need to strengthen schemes such as the small firms wage subsidy scheme which is a useful scheme to encourage businesses to employ additional workers. This is a role which I would like the small business taskforce to take on, that is paying attention to the needs of micro businesses as well as the needs of the the SMEs. In addition, I would like to see a forum such as the taskforce developing community and co-operative enterprise programmes—enterprises that contribute substantially to economic development, whatever Alun Cairns thinks

I am a director of a community enterprise: an independent community radio station in Ceredigion. It employs 10 people full time in Aberystwyth. Enterprises such as this one face a lack of flexibility in the schemes that support business, either through Business Connect or the WDA in responding to community enterprise needs. Business development policies have been drawn up on the basis of the traditional definition of business: a private business that generates profit for an individual. We must encourage an understanding and a wider definition of the term ‘business’, and provide funding schemes to support this. I would like to see the taskforce—

Do you accept that the profit for individuals is usually re-invested in the economy to promote more jobs and employment?

I am not disparaging the traditional definition of business. I am encouraging the widest possible range of businesses that contribute to developing our economy.

I would like to see the small business taskforce promoting policies for three business areas: community enterprises; micro businesses and small and medium sized enterprises. We need to be creative and flexible in our business development policies when we discuss taking the best possible advantage of Objective 1 money.

Hoffwn siarad am rôl addysg mewn creu diwylliant lle gall entrepreneuriaid flodeuo a lle’r addysgir pobl i anelu at sefydlu eu busnesau eu hunain.

Mae gan addysg rôl allweddol i’w chwarae ond hyd yn hyn ni chwaraeodd ran lawn i greu entrepreneuriaid ifainc. Yn ôl erthygl a ymddangosodd yn y Los Angeles Times ychydig flynyddoedd yn ôl yr oedd saith o bob 10 plentyn ysgol uwchradd eisiau rhedeg eu busnes eu hunain ond nid oeddent yn teimlo eu bod wedi cael yr arfau addysgol angenrheidiol i wneud hynny. Ceisiais ddarganfod a oedd ffigurau tebyg ar gyfer Cymru fel y gallem wybod pwy sydd â’r uchelgais o fod yn entrepreneuriaid y dyfodol yma. Siaradais â’r Gwasanaeth Gyrfaoedd ddoe ac nid oes ganddo wybodaeth o’r fath. Dyna arwydd o faint y broblem a wynebwn wrth integreiddio’r sgiliau hyn yn y cwricwlwm addysg cyn-16. Mae’r staff yn y Gwasanaeth Gyrfaoedd hefyd yn bryderus ynghylch y mater hwn. Yr oeddent yn cytuno bod yn rhaid i’r cwricwlwm gynnwys elfennau o entrepreneuriaeth. Maent yn ymwybodol pa mor anaml y bydd pobl ifainc yn sôn am sefydlu eu busnes eu hun pan gânt gyfweliadau arweiniad gyrfaol.

Yr wyf yn amau a oes gennym ddiwylliant addysgol sydd yn ffafriol i hyrwyddo a chreu medrau entrepreneuraidd. Efallai eich bod wedi gweld cyfarwyddyd Ffederasiwn y Busnesau Bach, sydd yn dangos nad yw’r sefyllfa addysgol lawer gwell yn Unol Daleithiau America. Fodd bynnag, mae’r Americanwyr yn dechrau amgyffred y potensial. Mae llawer o ddarparwyr ar gyfer plant hŷn yn dechrau sylwi mai sgiliau entrepreneuraidd fydd yn fwyaf manteisiol i’r economi.

Nid oes arnaf eisiau i’r sgiliau hyn gael eu cyfyngu i blant hŷn sydd yn astudio pynciau perthnasol i fusnes, ond dyna sydd yn tueddu i ddigwydd. Rhaid iddo ddechrau’n iau ac ystyried sbectrwm cyfan ein pobl ifainc. Efallai y gŵyr rhai ohonoch am gynllun menter yr ifainc, sydd yn ardderchog ond dim ond yn cyffwrdd nifer fach o bobl ifainc yng Nghymru. Byddwch yn gwybod hefyd am waith ardderchog y CHM, y partneriaethau addysg busnes a chwmnïau preifat megis Venture Start yn fy etholaeth i, ond nid da lle gellir gwell.

Yr wyf yn rhannu siomedigaeth yr Athro Dylan Jones-Evans o Sefydliad Mentrau Cymreig Prifysgol Morgannwg. Sonia am y diffyg gweledigaeth a gynigir gan y tasglu Ewropeaidd yn y ddogfen raglennu sengl ar gyfer Amcan 1. Mae’r ddogfen honno’n gwneud yn fach o rôl entrepreneuriaid ac nid yw fel pe bai’n dosbarthu gweithgaredd entrepreneuraidd fel blaenoriaeth allweddol. Nid yw ail ddrafft y ddogfen yn cyfeirio’n uniongyrchol at entrepreneuriaeth. Mae hyn yn dangos bod arnom angen newid agwedd a newid diwylliant llwyr yn y modd yr ymdriniwn ag entrepreneuriaid yng Nghymru. Mae problem ddelwedd hefyd, yn enwedig ymhlith pobl ifainc sydd yn aml yn magu delweddau negyddol. Pan feddyliant am entrepreneuriaid, yr wyf yn dychmygu bod llawer o bobl ifainc yn meddwl am Arthur Daley, Del Boy a’r brodyr Mitchell o Eastenders yn hytrach na Terry Matthews neu Malcolm Walker, Prif Weithredwr Iceland. Soniodd Alun Michael eisoes am y rhain fel patrymau ymddygiad. Fodd bynnag, lle mae pobl ifainc dan sylw, mae gennym ffordd bell i fynd eto.

Ychydig o wythnosau yn ôl mynychais gynhadledd, a fynychwyd gan rai ohonoch chithau. Edrychwyd ar bosibilrwydd cynllun gweithredu entrepreneuriaeth i Gymru. Rhaid inni dderbyn rhai o’r negeseuon allweddol a ddaeth allan o’r gynhadledd honno heddiw. Dyma a ddywedodd un cynnig ar addysg:

‘I Gymru sicrhau lefel hirdymor, gynhaliol o weithgaredd entrepreneuraidd, rhaid wrth gryn ymrwymiad a buddsoddiad mewn addysg ar lefel ôl-uwchradd.’

Mae angen inni fuddsoddi mewn addysg yn llawer cynharach na hyn. Ddoe, cyhoeddodd Siambr Fasnach, Busnes a Diwydiant Caerdydd ei harolwg economaidd chwarterol a ddangosodd gynnydd sylweddol yn hyder busnesau yng Nghymru yn y sectorau gweithgynhyrchu a gwasanaeth. Drwy bolisïau datblygu busnes y Blaid Lafur yr ydym yn creu diwylliant o hyder busnes ledled y wlad. Dyma’r hyder y mae’n rhaid inni ei drosi’n gychwyn busnesau. Byddwn yn parhau i ddarparu’r economi y mae busnesau ei hangen er mwyn ffynnu. Fodd bynnag, rhaid inni ganolbwyntio ar y to nesaf o wragedd busnes a gwŷr busnes ac edrych ar sut y gall ein system addysg gynnwys sgiliau entrepreneuraidd a fydd yn mynd beth o’r ffordd tuag at ddechrau’r broses honno ar yr adeg iawn. Os gallwn heddiw ddechrau hau’r hadau a fydd yn tyfu’n entrepreneuriaid Cymru yn y dyfodol, awn rywfaint o’r ffordd tuag at sicrhau gwelliant cynaliadwy yn economi Cymru. Awn gryn bellter tuag at sicrhau llwyddiant ein hamcanion yn y strategaeth ddatblygu economaidd genedlaethol. Y sector mentrau bach a chanolig fydd yn penderfynu ein llwyddiant. Rhaid inni eu cefnogi a sicrhau y daw llwyddiannau i’w dilyn.

Yr ydym i gyd yn derbyn mor bwysig yw mentrau bach a chanolig yn economi Cymru. Wedi’r cyfan, cyflogir 66 y cant o’r gweithlu Cymreig gan 62,000 o fentrau bach a chanolig. Cwmnïau mewn dwylo lleol yw’r rhain yn cyflogi hyd at 200 o bobl. Yr ydym yn ymwybodol hefyd o ryw 160,000 o unig fasnachwyr yng Nghymru sydd heb gyrraedd y cam lle gellir eu galw’n gwmnïau. Mae’r ystadegau hyn yn siarad drostynt eu hunain o ran pwysigrwydd y sector menter cynhenid yng Nghymru, yn enwedig mewn rhai rhannau o Gymru fel y gorllewin. I’r rhan fwyaf o bobl, dewis ydyw rhwng hunan-gyflogaeth neu ddiweithdra, fel y dywedwyd wrthyf yn ddiweddar mewn siop grefftau yng Ngheinewydd.

Mae cyllideb eleni’n dangos cynnydd o 18 y cant mewn gwasanaethau cefnogi i fusnesau bach, i £13 miliwn. Dyna’r arian sydd yn cael ei wario yn 1999-2000. Hwb artiffisial yw rhywfaint o hynny oherwydd problemau nam y mileniwm, felly nid oes arnaf eisiau gwneud gormod ohono. Serch hynny, hyd yn oed wedi ichi dynnu’r gwariant arbennig ar nam y mileniwm, mae cynnydd canrannol sylweddol yn dal i’w weld yn ein gwariant ar wasanaethau cefnogi busnesau bach yng Nghymru eleni. Byddem yn disgwyl gweld parhau’r math hwn o weithgaredd drwy gydol cyfnod Amcan 1 ac Amcan 2, sef 10 mlynedd cyntaf y ganrif nesaf. Yr ydym i gyd yn disgwyl y bydd gallu buddsoddiad oddi allan i ddatrys ein problemau yn lleihau wrth inni wynebu cystadleuaeth gan wledydd â chyflogau mor isel fel na allwn gystadlu â hwy. Er enghraifft, mae cyflogau yng ngwledydd dwyrain Ewrop sydd yn dod yn aelodau o’r Gymuned Ewropeaidd yn un rhan o bump o’n cyflogau ni. Rhaid, felly, inni wneud mwy i helpu’n hunain.

Dywedodd y Llysgennad Lader hyn wrthym mewn araith gref a heriol tua phedwar mis yn ôl. Yr ydym i gyd wedi derbyn y cyngor hwnnw. Ni allwn wneud yn union yr hyn a wnaeth yr Americanwyr. Mae cymdeithasau mewnfudol fel America, Canada ac Israel ar ben cynghrair y byd o ran ffurfio entrepreneuriaeth. Mae Prydain Fawr rywle yn y canol ond yr ydym ni’n is na chyfartaledd y DU am amryfal resymau cymdeithasol, diwylliannol ac economaidd. Gallwn newid y sefyllfa honno, yn y tymor hir o leiaf, drwy greu amodau lle gall gweithgaredd entrepreneuraidd ac entrepreneuriaid unigol ffynnu. Bydd mwy o entrepreneuriaid yng Nghymru. Wedyn bydd yr entrepreneuriaid sydd yn bodoli yn goroesi’n hirach a bydd yr entrepreneuriaid goroesol hynny’n tyfu’n gwmnïau. Wedyn byddwn yn gallu cynhyrchu’r amodau lle bydd cwmnïau bach yn tyfu’n gwmnïau mawr yn y pen draw gan helpu i ddatrys ein problemau diweithdra.

Mae arnom eisiau perthynas agosach hefyd rhwng ein llwyddiannau diamau gyda buddsoddiad o’r tu allan ac is-gontractwyr neu gyflenwyr lleol drwy Fenter Ffynhonnell Cymru. Pwysleisiais y pwynt hwnnw wrth gyd-agor Air International, y cwmni o Awstralia, yn y Blaenau ddoe ym mhresenoldeb nid yn unig Brif Weinidog De Cymru Newydd ond hefyd yr Aelod Cynulliad lleol dros Flaenau Gwent, Peter Law. Oherwydd eu bod hefyd wedi rhoi is-gontract mawr i MC Sheet Metal—

Yr oeddwn am wneud sylw ar araith Alun Cairns oherwydd yr oedd yn ymdebygu i ymgymerwr yn oes Fictoria yn gweddïo am aeaf caled. Rhoddodd gymaint o bwys ar arolwg Dunn a Bradstreet yn dangos cynnydd sydyn yn y methiannau busnes yng Nghymru yn naw mis cyntaf y flwyddyn hon.

Fodd bynnag, mae gennyf dri phwynt i’w gosod yn erbyn hynny. Y cyntaf yw, hyd yn oed gan gynnwys y methiannau busnes hynny, mae’r stoc cwmnïau bach yng Nghymru yn dal i fod yn uwch nag y gellid ei ddisgwyl ar sail y cyfartaledd. Yr ydym yn dal i fod â mwy o gwmnïau bach nag y byddai’n poblogaeth yn ei awgrymu.

Yr ail bwynt yw’r ddamcaniaeth gyffredin hyd yn oed ymhlith economegwyr marchnad rydd Ceidwadol fod methiannau busnes, cyn belled â bod cyfradd dechrau busnesau cryf i wneud iawn amdanynt, yn arwydd o gynnwrf busnes a gweithgaredd mentrus. Nid wyf yn siŵr a ydwyf yn credu’r ddamcaniaeth hon gan fy mod yn tueddu i gydymdeimlo’n reddfol ag unrhyw gwmni a aeth i’r wal. Fodd bynnag, y mae’n farn a arddelir yn gryf gan economegwyr y farchnad rydd fod methiannau busnes a dechreuadau busnes yn rhan o economi menter rydd yn gweithio’n dda.

Yn drydydd, dylai Alun Cairns edrych ar arolwg Dunn a Bradstreet ochr yn ochr â’r arolwg gan Siambr Fasnach Caerdydd a grybwyllwyd gan Christine Chapman yn ei haraith ardderchog. Mae’r arolwg hwnnw’n ymdrin ag oddeutu hanner y gweithgaredd economaidd yng Nghymru. Mae’n seiliedig ar archwiliad o 450 o gwmnïau ac mae’n dangos gwelliant cyflym. Nid wyf yn gosod pwys mawr ar hynny ond, os yw Alun Cairns yn mynd i osod pwys mawr ar arolwg Dunn a Bradstreet, dylai ei osod yn erbyn yr arolwg diweddarach gan Siambr Fasnach Caerdydd sydd yn dangos darlun goleuach.

Onid ydych chi’n derbyn bod y 1,300 o gwmnïau hynny wedi cau, mynd yn fethdalwyr, mynd i’r wal, yn rhannol o ganlyniad i’r ddeddfwriaeth gynyddol? Onid ydych chi’n derbyn bod gweithwyr y 1,300 o gwmnïau hynny bellach naill ai wedi eu gorfodi i ailhyfforddi neu wedi eu gadael ar y domen heb argoel y cânt gyflogaeth eto?

Pe bai’r dystiolaeth yn dangos bod economïau Prydain a Chymru ar fin plymio i ddirwasgiad, byddwn yn derbyn hynny. Fodd bynnag, mae’r dystiolaeth o’r holl ddata arolwg ers hynny’n awgrymu nad oes dim dirwasgiad ac, er gwaethaf y bunt uchel, mae archebion allforio bellach wedi codi. Y perygl yw os siaradwn amdano ormod ac am y modd y mae’r economi wedi troi o gwmpas, y bydd pwyllgor polisi ariannol Banc Lloegr yn codi cyfraddau llog. Nid wyf yn gorganmol y tro pedol ym myd busnes, ond y mae’n debyg ei fod wedi digwydd, felly peidiwch â dweud wrth Fanc Lloegr.

Would you agree that perhaps the most important thing is the quality of the businesses created in the first place? We must ensure a quality that is likely to grow and employ people and not only people who clean windows. In that context, is it not important to ensure help for people who are already in middle-level employment within a company to set up their own businesses and in so doing to create enterprises that have a good chance of succeeding?

in Welsh I agree. I do not want to devalue people who start their own businesses like cleaning windows because we need people to start businesses of that kind. As regards employing staff, the type of people whom we want to start businesses are the people who have the potential to manage small businesses initially and moderate sized businesses in ten years’ time which will grow into big businesses in twenty five years’ time. We need to find people like Terry Matthews and Chris Evans in Wales in order to persuade them to start and develop businesses in this country. There are people, like those mentioned, who come from Wales and who have established businesses in Canada and the Cambridge area. However, we must endeavour to keep them in Wales.

yn Saesneg Y mae pethau calonogol eraill yn yr olygfa fusnes yng Nghymru, ac un ohonynt yw’r llwybr cyfranbrynu rheolaeth. Mae hyn yn dangos yr hyn y gallwch ei wneud, ar yr amod fod yr ymddiriedaeth yn ansawdd y rheolaeth yno’n barod. Mae’r llwybr cyfranbrynu rheolaeth, sydd yn enghraifft o fenter a mentro fel hanfod ymddygiad entrepreneuraidd, wedi gwella’n fawr yng Nghymru dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf. Gwelsom enghreifftiau o gyfranbrynu mawr a chanolig: bydd siopau Peacocks yn cael eu lansio ar y gyfnewidfa stoc yn fuan; mae Admiral Insurance yn enghraifft o gyfranbrynu rheolaeth ar raddfa fawr a ariannwyd yn ddiweddar; achubwyd buddsoddiadau Grŵp QPL o Hong Kong yng Nghasnewydd a Chrymlyn yn ddiweddar gan ddau gyfranbryniant rheolaeth; ac mae JR Supplies o Gaerdydd yn enghraifft arall.

yn Saesneg Mae’n dangos y gellir codi cyfalaf menter lle mae cwmnïau’n bodoli eisoes. Ein problem ni yw codi cyfalaf menter pan nad oes gennym y deunydd rheolaeth. Bydd pobl yn gadael cwmnïau mewn rheolaeth ganol neu’n gadael labordai ymchwil i geisio codi cyfalaf ond gwnânt hynny ar adeg pan nad oes ganddynt y profiad o redeg cwmni a heb allu dangos yr hanes gyrfa i’r cyfalafwyr menter. Gwnaeth siaradwyr eraill y pwynt perthnasol ei bod yn haws cychwyn menter newydd o fewn cyffiniau’r M25 nag yng Nghymru. Dyna’r rheswm y tu ôl i syniadau fel y banc datblygu i Gymru. Pan ddaw hwnnw i fod a phan fydd yn barod i’w gyflwyno i’r Cynulliad, gobeithio y caiff ei gefnogaeth lwyr.

A fyddech yn cytuno fod entrepreneuriaid o gymunedau croenddu a lleiafrifoedd ethnig ac entrepreneuriaid sydd yn fenywod yn aml yn wynebu anawsterau ym maes cyfalaf menter am fod banciau’n llai parod i’w cefnogi? A fyddech hefyd yn achub ar y cyfle hwn i dderbyn ein gwelliant i ailddatgan yr ymrwymiad a roesoch eisoes yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd i sicrhau yr atebir anghenion entrepreneuriaid croenddu ac o leiafrifoedd ethnig ac entrepreneuriaid sydd yn fenywod gan y strategaeth newydd?

Mae hynny’n gywir. Mae’r broblem o obsesiwn gyda’r M25 sydd gan y rhan fwyaf o’r diwydiannau cyllid a chyfalaf menter yn y DU yn golygu ei bod yn anoddach sicrhau cymorth ariannol i fentrau yng Nghymru. Fodd bynnag, os ydych yn fenyw neu o leiafrif croenddu ac ethnig yr ydych yn wynebu’r broblem Gymreig yn ddeublyg. Mae cywiro’r ddau ffactor ar unwaith yn rhan o’n rôl ac, yn ffodus, mae gennym gefnogaeth lawn y Gymuned Ewropeaidd sydd yn mynnu y gwneir hyn fel rhan o’n hymrwymiad i gyfle cyfartal o fewn y rhaglen Amcan 1. Byddem yn ei wneud hyd yn oed pe bai’r dewis gennym, ond nid yw’r dewis gennym, felly bydd hynny’n gonglfaen i’n polisi ar gyfer annog entrepreneuriaeth drwyddi draw, yn enwedig o gyfeiriad grwpiau sydd wedi eu tan-gynrychioli—

A wnaiff Rhodri Morgan ildio?

I am sorry Alun but I am keen to sit down as we are out of time.