Mae cynnal y ddadl hon yn y Cyfarfod Llawn ar ddogfennau cronfeydd strwythurol Ewrop yn arwydd o gyflawniad o bwys gan y Cynulliad a’i bartneriaid. Yr ydym wedi paratoi a thrafod dogfennau sydd yn ymwneud â’r chwistrelliad pwysicaf o gymorth economaidd allanol a welsom yng Nghymru erioed. Digwyddodd hyn ar adeg pan yr oedd y Cynulliad yn ymgynefino â her ei rôl newydd. Yr ydym hefyd wedi dygymod â’r newid anodd o ymgymryd â gwaith y tasglu a’i ddatblygu a’i gynnwys yn ein cyflwyniad ein hunain i Ewrop.

Mae ein gallu i gymryd y camau anodd hyn mor gynnar yn ein hoes fel sefydliad yn gryn gamp. Mae’n glod i’r ymagwedd gadarnhaol a amlygwyd gan Aelodau o bob plaid at gael hyn yn iawn. Mae angen gwaith technegol ar y dogfennau sydd ger eich bron heddiw o hyd, fel yr egluraf yn ddiweddarach. Fodd bynnag, rhaid rhoi hyn yng nghyd-destun y pellter a deithiwyd ar adeg pan y bu’n anodd i bawb ohonom ganolbwyntio’n llwyr ar y mater holl bwysig hwn.

Dymunaf gofnodi fy niolch personol cynnes i’r tasglu Ewropeaidd a weithiodd mor galed ac mor dda dros y misoedd i ddatblygu’r cynigion sydd ger ein bron heddiw. Yr wyf hefyd am dalu teyrnged i’n swyddogion—i Hugh Rawlings a’i dîm, ac i’r Ysgrifennydd Parhaol. O ganlyniad i’r pwysau a’r ymyrraeth dros gyfnod yr etholiad, gofynnais i Jon Shortridge oruchwylio’r gwaith hwn yn bersonol. Mae wedi elwa’n fawr ar y sylw a roddodd iddo, a hefyd ar yr oriau hir a gyfrannwyd gan swyddogion eraill. Ni ddylem danbrisio’r amser a’r ymdrech a roddwyd wrth baratoi’r ddogfen hon.

Ar bwnc sydd o bwys mor hanfodol i Gymru, croesawaf y ffaith fod pob rhan o Gymru wedi cymryd rhan yn y gwaith drwy bartneriaeth eang o gyrff a o’r sectorau cyhoeddus, preifat a gwirfoddol. Mae’r tasglu wedi ehangu’r ddadl ymhellach drwy gynnal ymgynghoriad cyhoeddus helaeth dros yr haf. Mae honno’n broses o ystyriaeth lle y mae’r Pwyllgor Datblygu Economaidd a’r Pwyllgorau Rhanbarthol wedi chwarae rhan werthfawr.

Heddiw, gofynnir i’r Cynulliad gymeradwyo ac awdurdodi cyflwyno i Frwsel y ddwy ddogfen ar y defnydd o gronfeydd strwythurol Ewropeaidd. Gofynnir inni hefyd nodi gyda chymeradwyaeth y drafft diweddaraf o’r strategaeth datblygu economaidd genedlaethol. Rhaid inni roi sylw manwl i’r gwahanol rolau y disgwylir i’r dogfennau hyn eu chwarae a’r profion amrywiol y bydd yn rhaid iddynt eu hateb. Y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol yw’r symlaf o’r dogfennau hyn. Fe’i cynhyrchwyd ar fenter y tasglu ac fe’i disgrifiwyd fel olynydd i ‘Ffordd i Ffyniant’. Mae’r ddogfen yn rhoi uwcholwg strategol ar y polisïau a ddylai oleuo’r holl wariant ar ddatblygu economaidd yng Nghymru, boed o gronfeydd strwythurol Ewropeaidd neu o adnoddau domestig. Dylai osod fframwaith i holl wariant y Cynulliad a’i asiantaethau ar ddatblygu economaidd.

Nid un o ddogfennau’r Comisiwn Ewropeaidd yw hon, er bod y CE yn ymddiddori ynddi. Nid oes yn rhaid iddi ateb gofynion rheoleiddiol. Mae’r ddogfen yn amlinellu’r meysydd allweddol sydd yn angenrheidiol ar gyfer twf economaidd yng Nghymru. Ymhlith y rhain mae datblygu sylfaen busnes cynhenid gadarn, datblygu diwylliant mwy entrepreneuraidd, uwchraddio ein sylfaen medrau a hyrwyddo mwy o ymchwil a datblygu gan gwmnïau Cymreig. Credaf y bydd y blaenoriaethau strategol hyn yn derbyn cefnogaeth gyffredinol y rhan fwyaf o’r Aelodau. Fodd bynnag, yr wyf yn ymwybodol mai hwn yw’r achlysur ffurfiol cyntaf a gafodd llawer ohonom i drafod y ddogfen.

Pwysleisiaf nad gofyn i’r Cynulliad arwyddo’r ddogfen hon yn derfynol a wneir. Nid oes gofyn ond inni roi’r awdurdod i’r Weithrediaeth ddatblygu’r ddogfen hon ymhellach, gan weithio’n agos gyda’r Pwyllgorau Pwnc. Yr wyf am i hon ddod yn strategaeth datblygu economaidd i Gymru sydd yn eglur o ran ffocws a’r derbyniad iddi’n eang, er y gwn na ellir gwneud hyn ar unwaith. Mae’r ddogfen wedi elwa ar waith partneriaeth eang y gallwn oll adeiladu arno, yr wyf yn gobeithio, mewn trafodaethau yn y dyfodol.

Nid yw’r ddadl heddiw ond yn ddechrau ar ein trafodaethau ar y strategaeth ddatblygu. Fodd bynnag, mae’n nodi diweddglo ar ein hystyriaeth gychwynnol o’r ddogfen raglennu sengl Amcan 1. Y ddogfen hon yw’r allwedd i alluogi gorllewin Cymru a’r Cymoedd i ymestyn am y £1.2 biliwn a addawyd o gyllid strwythurol Ewropeaidd. Seiliwyd y ddogfen yn bennaf ar waith tasglu Ewropeaidd Cymru gyda mewnbwn sylweddol gan bartneriaeth eang o gyrff yn y sectorau cyhoeddus, preifat a gwirfoddol. Fe’i lluniwyd ar ei ffurf gychwynnol gan gynrychiolwyr o’r partneriaethau rhanbarthol dros orllewin Cymru a’r Cymoedd ac mae’n adlewyrchu i raddau sylweddol eu dyheadau ar gyfer eu hardaloedd. Mae’r cynnwys hefyd yn adlewyrchu’r sylwadau a wnaethpwyd gan Aelodau’r Cynulliad a chan ein Pwyllgorau Pwnc.

Wrth ei natur fel dogfen ar gyfer cronfeydd strwythurol Ewropeaidd, mae’n dechnegol mewn rhai mannau ac yn fras mewn mannau eraill. Rhaid iddi fod felly gan fod yn rhaid iddi fod yn sylfaen i raglen saith-mlynedd. Ni all fod yn rhy benodol oherwydd rhaid inni gael y rhyddid i ddatblygu a newid ein polisïau yng ngoleuni profiad. Mae ychydig o fylchau yn y ddogfen o hyd hefyd, yn bennaf lle yr ydym heb allu ateb gofynion technegol eto yn niffyg gwybodaeth oddi wrth y Comisiwn.

Mae’r bennod ar drefniadau gweithredu wedi ei chynllunio i ateb gofynion y Comisiwn. Ymdrinnir â’r gweithredu gan gorff ysgrifenyddiaeth newydd ar ffurf asiantaeth neu dîm partneriaeth o fewn y Cynulliad. Bydd hyn yn caniatáu inni ymgymryd ag awdurdod cyffredinol dros y broses gan gadw’r cysylltiad â’r bartneriaeth ehangach a’r arbenigaeth a ddatblygwyd gan weithrediaeth rhaglen Ewropeaidd Cymru. Bydd y cysylltiad hwn â’r bartneriaeth yn fodd inni ystyried defnyddio arbenigaeth y sector preifat er mwyn annog busnesau i gyflwyno mwy o geisiadau a hwyluso eu taith dros y rhwystrau gweinyddol. Yr oeddwn yn falch o ymateb cadarnhaol llawer o’r rhai sydd yn arwain mewn busnes. Mae rhai sydd yn ymwneud yn uniongyrchol â busnes yn yr ardal yr ymddiddorir ynddi fwyaf—fel aelodau o Fforwm Economaidd De Orllewin Cymru a’r Siambr Fasnach yn Abertawe a gorllewin Cymru—am gyfrannu at sicrhau llwyddiant. Gyda chymeradwyaeth y Cynulliad heddiw, bydd y swyddogion yn gweithio i ddatblygu’r cynigion manwl ar gyfer y corff newydd, gyda’r bwriad o’i weld yn dechrau ar ei waith yn chwarter cyntaf y flwyddyn nesaf.

Rhaid inni ganolbwyntio’n bennaf heddiw ar benderfynu a yw’r strategaethau bras yr ydym yn eu cynnig er mwyn cefnogi’r defnydd o gyllid Ewropeaidd yn gywir. Themâu allweddol y strategaethau yw cryfhau ein sector busnes cynhenid, codi lefelau medrau a helpu i annog buddsoddiad o’r tu allan ymhellach i’r gorllewin drwy uwchraddio’r isadeiledd ac ystyried defnyddio cymhorthion gweithredu. Yn y ddwy flynedd ers y gofyniad i wthio buddsoddiad o’r tu allan ymhellach i’r gorllewin, cafwyd cryn lwyddiant. Yr oedd y strategaeth a’r pwysau a roddwyd pan osodwyd y gofyniad gan Ron Davies yn gywir. Fe’i datblygwyd yn gadarnhaol ers hynny a gwelsom rai o’r llwyddiannau’n dwyn ffrwyth.

Mae’r dogfennau’n amcangyfrif y bydd o leiaf £2.4 biliwn o fuddsoddiad economaidd yng ngorllewin Cymru a’r Cymoedd yn ystod cyfnod y rhaglen o 2000 i 2006. Datblygir y manylion llawn am hynny mewn dogfen raglennu ategol ar wahân. Rhaid i hyn gael ei gwblhau gan bwyllgor monitro y mae’n fwriad gennyf ei weld yn weithredol ar ffurf gysgodol yn gynnar yn y flwyddyn newydd. Dylem gyflymu’r broses honno er mwyn sefydlu’r corff cysgodol cyn gynted ag y bo modd a’i gael yn weithredol yn ôl yr amserlen a nodwyd. Er hynny, amlinellir yr egwyddorion bras o’ch blaen. Bydd y strategaethau cyffredinol hyn yn gweithio fel fframwaith ar gyfer llawer o’n polisïau datblygu economaidd yn ardaloedd tlotaf Cymru dros y saith mlynedd nesaf.

Bydd angen edrych ar yr un materion wrth ystyried rhaglen weithredol Amcan 3 sydd yn cynnwys saith sir dwyrain Cymru. Mae’n ddrwg gennyf nad yw’r ddogfen hon yn cynnwys tablau ariannol eglur, yn wahanol i’r ddogfen Amcan 1. Ni chafwyd cytundeb eto ar lefel Llywodraeth ganol ar y dyraniadau ariannol ar gyfer Amcan 3 rhwng tair gwlad Prydain. Fodd bynnag, mae’r testun yn dangos sut yr ydym yn disgwyl y caiff yr arian ei rannu’n fras rhwng y gwahanol flaenoriaethau a phatrwm y gwariant dros y cyfnod saith-mlynedd. Yn y gorffennol, nid oedd y tablau a’r wybodaeth ariannol sydd bellach ar gael i’r Cynulliad yn rhan o’r maes cyhoeddus. Mae llywodraeth leol wedi cwyno’n aml na ddangoswyd iddi’r ffigurau a’r manylion ariannol tan ymhell ar ôl y cyfnod yr ydym wedi ei gyrraedd heddiw.

Gofynnaf i’r Cynulliad gytuno i gyflwyno’r dogfennau hyn i’r Comisiwn Ewropeaidd. Mae rhai agweddau arnynt yn dechnegol iawn a bydd angen i’r swyddogion wneud rhagor o waith i sicrhau eu bod yn ateb y diben. Bydd angen trafod oherwydd bydd y Comisiwn Ewropeaidd yn edrych ar y dogfennau hyn ac am siarad â ni a’n swyddogion. Fodd bynnag, mae’r strategaethau cyffredinol ger ein bron a rhaid inni gytuno arnynt heddiw. Rhaid trosglwyddo’r dogfennau i Frwsel erbyn diwedd y mis os ydym i gychwyn ar y rhaglen hon cyn gynted ag y bo modd. Mae pobl yng ngorllewin Cymru a’r Cymoedd, gan gynnwys gogledd-orllewin Cymru, yn awyddus i ddefnyddio’r cyfle mawr hwn. Rhaid i’r Cynulliad helpu’r rhaglen ar ei ffordd drwy gymeradwyo’r dogfennau hyn i’w cyflwyno i’r Comisiwn.

Bydd Rhodri Morgan yn rhoi ymateb llawnach i’r ddau welliant ger ein bron pan ddaw â’r ddadl hon i ben. Fodd bynnag, dymunaf wneud un pwynt am bob un ohonynt. Nid oes gennyf wrthwynebiad i ysbryd y gwelliant cyntaf. Yr ydym am weld datblygu diwylliant mwy entrepreneuraidd yng Nghymru, er na ddylem fychanu’r ffaith fod llawer o lwyddiannau y gallwn gyfeirio atynt. Yr ydym wedi cryfhau’r ddogfen o ran hybu entrepreneuriaeth a’r ysbryd o fenter mewn busnes. Fodd bynnag, mae anawsterau ynghylch geiriad y gwelliant fel y mae.

Rhaid imi dynnu sylw hefyd at natur yr ail welliant. Mae’n galw am ddatganiad diamwys gennyf fi na fydd gostyngiad yn y cyllidebau i iechyd, addysg, gwasanaethau cymdeithasol a’r amgylchedd er mwyn talu am weithgareddau cronfeydd strwythurol. Nid oes gennyf fwriad i ysbeilio cyllidebau i’r gwasanaethau allweddol hynny i dalu am gymorth i’r cronfeydd strwythurol. Mae’r weinyddiaeth hon wedi ymrwymo i gynyddu gwariant ar iechyd ac addysg. Rhoesom hynny ar ddeall yn ein maniffesto yn 1997 ac eto fis Mai diwethaf. Yr ydym yn cadw ein haddewid gyda chyllid y cyfnod tair-blynedd cyfredol. Yr wyf yn fwy na bodlon rhoi’r ymrwymiad a geisir yn y gwelliant, cyn inni fynd ymlaen at fanylion y ddadl. Mae’n bleser cyflwyno’r ddadl hon. Gobeithiaf o hyn ymlaen y gwelwn ryddhau egni’r tri sector yn y bartneriaeth a phawb yn y Cynulliad i wneud cyfnod Amcan 1 yn llwyddiant mawr i rannau mor helaeth o Gymru.

Yn y gwelliant hwn, galwn am ymrwymiad clir ac agored i hybu a chefnogi entrepreneuriaeth yn y dogfennau Amcan 1. Yr ydym yn ceisio ailgynnwys y cymalau a dynnwyd o ddrafft cyntaf y dogfennau. Yr ydym yn ceisio sicrhau mentrau pendant i newid agweddau at entrepreneuriaeth yng Nghymru ac i hybu gweithgaredd entrepreneuraidd ymhlith yr holl gyfranddeiliaid. Rhoddir pwyslais ar hybu agweddau entrepreneuraidd ymhlith pobl ifainc, gan gynnwys newid yn y profiad entrepreneuraidd yn y Cwricwlwm cenedlaethol.

Bu llawer ohonom yn bresennol yn ddiweddar mewn cyfarfodydd gyda’r diwydiannau cynhyrchu a pheirianneg. Clywn ganddynt bob tro fod yn rhaid i newid diwylliannol gwirioneddol ddechrau mewn oedran ifanc. Blaenoriaeth isel a roddwyd i entrepreneuriaeth yn y gorffennol, ac mae hyn wedi cyfrannu at lefel isel o gynnyrch mewnwladol crynswth a thwf isel mewn cyflogaeth.

Mae gwasanaethau cyhoeddus a ariennir yn ddigonol yn dibynnu ar greu cyfoeth a bod creu cyfoeth yn dibynnu ar entrepreneuriaeth. Rhaid inni chwilio felly am dwf economaidd yn y dyfodol y tu mewn i Gymru drwy ein mentrau bach a chanolig, ar sail technolegau newydd. Bydd hynny’n cynhyrchu sylfaen economaidd ddigonol i berswadio cwmnïau mawr i aros yng Nghymru mewn marchnad fyd-eang sydd yn fwyfwy cystadleuol.

Nodaf sylwadau Alun ynghylch geiriad y gwelliant hwn. Ailadroddir y geiriad bron yn y ddadl yfory. Cyfeiriaf at ddogfen Edwina Hart a drafodir yfory a darllenaf y ddau baragraff y mae’r Weithrediaeth yn gofyn inni eu cefnogi.

‘Buddsoddi mwy mewn pobla dysgu gydol oes fel y gall pawb, ynenwedig ein hieuenctid, feddu ar yr ystod o wybodaeth a sgiliau angenrheidiol...’

Y broblem ynghylch y geiriad yw ei fod yn ceisio ein rhwymo i ymrwymiad yn y Cwricwlwm cenedlaethol ar adeg pryd y mae ymgynghori ar y cwricwlwm hwnnw. Cytunaf â chi ynghylch y geiriad ar annog entrepreneuriaeth. Yr ydym wedi ei eirio’n gryfach yn y drafft diweddaraf, a’r un amcan mewn golwg. Ceisiais ddangos ymlaen llaw eich bod yn pwyso ar ddrws agored.

Yr oeddwn yn bwriadu darllen y paragraff y byddwch yn ei gynnig yfory, sydd yn ceisio ‘hybu...dinasyddiaeth weithgar...ac entrepreneuriaeth’ fel meini prawf ar gyfer y Cwricwlwm cenedlaethol. Felly, derbyniaf yr hyn a ddywedwch. Os yw’n ddigon da i’r cynllun corfforaethol i Gymru, mae’n ddigon da i’r dogfennau Amcan 1.

Mae hwn yn gyfle mawr ac ni allwn fforddio ei fethu. Cydnabuwyd bod rhan helaeth o’n gwlad yn dlawd a rhoddwyd cyfle inni godi o’r tlodi hwnnw. Derbyniaf fod y dogfennau’n anghyflawn. Maent wedi gwella yn yr wythnosau diwethaf ond maent ymhell o fod yn berffaith. Un eitem o bwys y bydd yn rhaid inni ei hystyried yw’r datganiad o weledigaeth. Mae’n brin o weledigaeth. Nid wyf yn beirniadu’r amcangyfrif o’r hyn y dylem geisio ei gyflawni ond dylem fod yn fwy penodol ynghylch y weledigaeth y dylem ei chyflwyno. Nid oes arnaf ofn dweud y pethau hyn. Mae teimlad y dylem ddod at ein gilydd a dangos bod gennym gynllun unedig. Fodd bynnag, mae’r tâl-feistri ym Mrwsel yn darllen y papurau newydd. Yr wyf yn sicr eu bod yn darllen gwefan The Western Mail ac yn gwylio BBC Online. Mae’n debygol eu bod yn fwy gwybodus am y ddadl hon na llawer o bobl yng Nghymru. Yr wyf yn cynnig ychwanegiadau a newidiadau y dylid eu cynnwys yn y ddogfen hon cyn ei hanfon.

Mae’r ddogfen strategaeth yn canolbwyntio ar wendidau cymharol Cymru. Nid yw pontio’r agendor cynnyrch mewnwladol crynswth yn fater o Gymru’n ennill tir tra bod pawb arall yn sefyll yn stond. Mae gweddill y DU, Ewrop a’r byd yn symud yn gyflym a rhaid i ni symud yn gynt er mwyn cau’r bwlch. Dylem gofio nad cau bwlch yn unig yr ydym a’n bod hefyd yn ceisio dal y rhedwyr blaen.

Mae’n sicr mai technoleg cyfathrebu gwybodaeth fydd yn gyrru ein heconomi yn y dyfodol. Nid yw’r datganiad gweledigaeth cyfyng ar ddechrau’r ddogfen yn adlewyrchu’r cyfleoedd a allai ddod yn sgîl hyn. Mae e-fasnach yn creu chwyldro yn y modd y trafodir busnes yn y dyfodol. Bydd llai o ddibyniaeth ar deithio a lleoliad. Bydd busnesau’r dyfodol yn gallu symud a masnachu’n rhwyddach; mantais amlwg i Gymru oherwydd ei lleoliad ar gyrion Ewrop. Fodd bynnag nid oes hyd yn oed sôn am e-fasnach yn y dogfennau. Byddai’n ddoeth inni newid hynny.

Bydd llwyddiant economaidd Cymru yn y dyfodol yn deillio o’i gallu i fasnachu ag eraill. Ni fydd masnachu’n fewnol yn ddigon. Rhaid inni adeiladu ar sail ein busnesau cynhenid, datblygu clystyrau o gwmnïau arbenigol ac angori’r buddsoddwyr mawr o’r tu allan. Fodd bynnag, y brif ffordd i gau’r bwlch rhwng Cymru a gweddill y DU, Ewrop a’r byd yw masnachu tuag at allan. Mae’n syndod nad oes sôn am ddefnyddio clystyrau yn y ddogfen. Gwelsom enghraifft o hynny yn ne Cymru lle y mae nifer o gwmnïau bach bellach yn datblygu clwstwr o amgylch Ford Motor Company a’r diwydiant cynhyrchu moduron. Mae hyn yn wir hefyd am British Aerospace a diwydiannau cynhyrchu mawr eraill. Mae gennym gyfle i ddatblygu mewn modd nad yw bob amser yn amlwg yn y datganiad o weledigaeth.

Rhaid inni beidio ag anghofio fod angen inni barhau i chwilio am fuddsoddi o’r tu allan hefyd. Rhy hawdd yw dweud bod popeth yn dibynnu ar adeiladu ein diwydiant cynhenid ein hunain. Gall a dylai’r diwydiannau cynhenid a’r rhai o’r tu allan gydweithio’n agos oherwydd gallant fod o fudd i’w gilydd. Dywedwyd wrthyf yng ngwaith British Aerospace yng ngogledd Cymru yr wythnos diwethaf fod llawer o’i gyflenwyr yn Ewrop. Gallai’r cyflenwyr hynny fod yng Nghymru ond mae arnynt angen y cwmni mawr fel angor. Mae’n bwysig na chollwn olwg ar botensial buddsoddi o’r tu allan.

Mae angen cynyddu’r ganran ar gyfer hyfforddi a datblygu medrau hyd at 40 y cant. Cytunais ar gyflwyno gwelliant gan Val Feld ar hyn ond nid yw ar bapur y drefn. Yn Iwerddon, cytunir yn gyffredinol fod clustnodi 40 y cant o’r adnoddau a oedd ar gael i ddatblygu adnoddau dynol yn ffactor o bwys yn ei llwyddiant. Yr wyf yn bryderus bod y dogfennau sydd ger ein bron yn dangos ffigur bras o 32 y cant ar gyfer medrau.

Yr oeddwn wedi gobeithio y gallai fod yn bosibl cael cytundeb gan y Pwyllgor Datblygu Economaidd ar welliant ar y mater hwn. Yr ydym wedi ceisio sicrhau cefnogaeth drawsbleidiol ar gynnwys y rhaglenni. Yn anffodus, yr oedd y Ceidwadwyr o’r farn fod llawer gormod yn y rhaglenni ar gyfer adnoddau dynol. Hefyd mae gan Blaid Cymru a Phil Williams lif o brosiectau y maent yn dymuno cael cymorth o’r gyllideb isadeiledd ar eu cyfer, felly nid oedd hyn yn bosibl.

Yr wyf yn falch o glywed yr ateb i’r cwestiwn hwn ond gan y bydd Alun a Phil yn siarad yn ddiweddarach, efallai y rhoddant sylw i’r materion hyn oherwydd maent yn sylfaenol. Yr wyf yn sicrhau Val, pe bai am gynnig gwelliant, y byddem yn falch o’i chefnogi. Mae angen cynyddu’r ffigur bras o 32 y cant ar gyfer medrau i 40 y cant. Pa mor aml y clywsom fod dyfodol Cymru yn dibynnu ar fuddsoddi yn ei phobl? Mae angen rhoi ystyriaeth ddifrifol i’r mater hwn.

Mae pryderon cyfiawnadwy ynghylch y modd y bydd y sector preifat yn cyfranogi yn y rhaglenni. Mae’n bwysig cofio, er bod y sector cyhoeddus yn gallu creu’r isadeiledd ar gyfer datblygu economaidd, nad yw’n gallu cynhyrchu cyfoeth na chreu swyddi newydd â gwerth ychwanegol. Rhaid rhoi cyfle i’r sector preifat fod wrth y llyw, ac nid ei adael yn y gist. Os disgwyliwn i’r sector preifat gyfrannu symiau enfawr o arian cyfatebol, ni allwn ddisgwyl iddo beidio â bod ag awydd gyrru ffyniant ein gwlad yn y dyfodol.

Efallai mai’r mater mwyaf dyrys sydd o’n blaen yw ein gallu i ymestyn am y cwbl o’r arian sydd ar gael o Ewrop. Efallai y bydd pobl yn drysu am fod y termau a’r iaith a ddefnyddiwn yn gymhleth o bosibl. Fodd bynnag, rhaid inni ganfod dros £150 miliwn o arian cyfatebol o’r pwrs cyhoeddus bob blwyddyn am y saith mlynedd nesaf, gan ddechrau ar 1 Ionawr 2000. Mae hynny ar gyfer Amcan 1 yn unig. Ni ddywedir wrthym faint o’r arian Amcan 2 a werir yn y rhannau cymwys eraill o Gymru. Mae’r datganiad na fyddwn yn gwario unrhyw arian Amcan 2 yn 2000 braidd yn rhyfedd ac yn anodd ei ddeall, yn enwedig yng ngolwg anghenion y bobl yn y rhannau tlotaf o Gaerdydd, Casnewydd a Phowys. Byddai’r ardaloedd hyn wedi gallu sefydlu prosiectau a chynigion yn barod i ddechrau’r flwyddyn nesaf.

Yn y gorffennol, mae llawer o gyrff yn y sector cyhoeddus wedi defnyddio eu hadnoddau gwael arferol fel arian cyfatebol. Ni wyddom beth yw cyfanswm hynny oherwydd, yn anffodus, nid yw ar y cofnod cyhoeddus. Fodd bynnag, mae maint yr arian cyfatebol sydd yn ofynnol yn fwy o lawer bellach. Ar gyfer Amcan 1, mae angen o leiaf £150 miliwn y flwyddyn, ac ni wyddys y ffigurau ar gyfer Amcanion 2 a 3 hyd yn hyn.

Nid oes yr un llinell yng nghyllideb y Cynulliad sydd yn dweud ‘arian cyfatebol’, nac yng nghyllidebau Bwrdd Croeso Cymru, Awdurdod Datblygu Cymru neu’r Cynghorau Hyfforddi a Menter. Bydd yn rhaid inni ganfod yr arian hwnnw y tu allan i’r grant bloc y bygythir ni ag ef. Mae’n arwyddocaol y bydd yn rhaid inni neilltuo o leiaf £150 miliwn o arian cyhoeddus o 1 Ionawr 2000 ac am bob blwyddyn wedyn ar gyfer Amcan 1 yn unig. Deallaf y gall y taliad ddilyn hyd at ddwy flynedd yn ddiweddarach, ond sut y gellir disgwyl i unrhywun neilltuo arian heb sicrwydd y telir yr arian cyfatebol? Mae’n debyg i ysgrifennu siec enfawr, ôl-ddyddiedig heb wybod a fydd yr arian yn y banc i dalu amdani, neu fel ysgrifennu siec enfawr heb gerdyn gwarantu sieciau’r Cynulliad. Pa raddau o hyder y bydd hyn yn ei ennyn ymysg y sectorau preifat a gwirfoddol? Mewn difrif, a ellir disgwyl iddynt neilltuo arian buddsoddi craidd yn syth os nad yw’r Llywodraeth yn gwneud hynny?

Yn y ddogfen, nid yw tabl 3.1 yn rhoi dadansoddiad o ble y mae’n rhaid i arian cyhoeddus ddod. Nid yw’n dangos a fydd yn dod o lywodraeth leol yng Nghymru neu o’r Llywodraeth genedlaethol. Mae’r colofnau’n wag. Er gwaethaf ceisiadau am yr wybodaeth hon, nid yw wedi ei darparu hyd yn hyn. Felly, nid yw’r ddogfen yn darparu tystiolaeth o ble y mae’r Llywodraeth yn bwriadu canfod yr arian cyfatebol neu o ble y daw arian ychwanegol newydd. Gadewir ichi gredu y daw o’r ffynonellau presennol: y bloc Cymreig. Mae hynny’n gwbl annerbyniol. Hyd yn oed os derbynnir ffigurau’r Llywodraeth ar eu golwg, mae ymrwymiad parod o £25 miliwn a £19 miliwn yn dal i fod ymhell o’r swm sydd yn ofynnol i ddarparu arian cyfatebol ar gyfer Amcan 1.

Y mae fel petai pobl Cymru wedi cael cyfle i godi tŷ newydd. Dywedwyd wrthynt i brynu’r deunyddiau i’r tŷ o’u pocedi eu hunain ac addawyd eu had-dalu, dim ond iddynt ymddiried yn Tony. Y cwbl y mae’r Trysorlys wedi ei wneud hyd yn hyn yw darparu’r taliad hwyr am y tŷ a godasom y llynedd. Nid oes darpariaeth ariannol gan y Trysorlys i dalu’r ddyled hon. Mae rhai ohonom yn cwestiynu’r cymhelliant sydd ar y Trysorlys i dalu’r ddyled. Mae’r dystiolaeth yn awgrymu bod y Trysorlys wedi bod yn ceisio canfod pob dull a modd posibl i osgoi talu’r ddyled hon o’r diwrnod cyntaf.

Sut y gall pobl Cymru forgeisio eu dyfodol ar y sail hon a hwythau heb dystiolaeth y bydd yr arian ar gael i glirio’r ddyled? Sut y gellir disgwyl i’r sectorau preifat a gwirfoddol fod yn hyderus y byddwn yn talu’r dyledion y byddant yn mynd iddynt ar ran Cymru? Sut y gallwn ysgrifennu siec sydd i’w thalu gan y Cynulliad ymhen tair blynedd? A fyddai eich rheolwr banc yn derbyn nodyn dyled am £1.2 biliwn a chithau heb hyd yn oed ceisio egluro o ble y cewch yr arian? Os bydd diffyg, pwy fydd yn talu amdano? Ein hysbytai neu’n hysgolion? Neu a fyddwn ond yn fforffedu’r arian yn ôl i’r Undeb Ewropeaidd fel a ddigwyddodd yn y gorffennol mewn ardaloedd Amcan 1 eraill yn y DU?

Nid yw’r rhain yn ddewisiadau derbyniol i’r Cynulliad. Dyna pam y mae’n rhaid cael sicrwydd y bydd arian newydd ychwanegol ar gael o’r Trysorlys. Nid yw hyn yn golygu trosglwyddo arian o ddwyrain i orllewin Cymru, ond gallai olygu trosglwyddo arian i Gymru dlotach o Loegr ganol. Gan Gordon Brown y mae’r gist ryfel. A fydd yn ei gwario ar bleidleiswyr Lloegr ganol neu yng Nghymru, lle y mae’r angen amdano? Ni ellir siomi pobl Cymru yn y cyfle unwaith-ac-am-byth hwn i ailadeiladu ein heconomi a chryfhau ein cymunedau ac i ddod â gobaith i’r rhai sydd ar ymylon eithaf ein cymdeithas.

Hon yw’r ddadl bwysicaf i’r Cynulliad ei chael. Dyma’r prawf mawr arnom a’n cyfle mawr.

Pan ddeuthum yn weithgar mewn gwleidyddiaeth gyntaf yr oedd y cynnyrch mewnwladol crynswth y pen yng Nghymru tua 90 y cant o gyfartaledd y Deyrnas Unedig. Yr oedd hynny’n annerbyniol. Erbyn heddiw, mae’r cynnyrch mewnwladol crynswth y pen wedi disgyn i 81 y cant o gyfartaledd y DU. Ein blaenoriaeth bennaf yw cau’r bwlch hwnnw. Mae’r rhaglen a amlinellir yn y dogfennau hyn yn rhoi inni’r cyfle hwnnw. Er mwyn llwyddo, rhaid i’r rhaglen hon gael pedwar cynhwysyn: strategaeth gyffredinol a baratowyd yn dda, amrediad o brosiectau addas, peirianwaith priodol i ariannu a monitro’r prosiectau hynny a chyllideb warantedig i dalu’r gost.

Heddiw, mae’r tri chynhwysyn cyntaf gennym ond mae ansicrwydd o hyd ynghylch yr elfen olaf. Mae’r ddogfen raglennu sengl yn welliant aruthrol ar y drafft cynharach a thalaf deyrnged i swyddogion y Cynulliad a’r aelodau Pwyllgor a gyfrannodd at y ddogfen. Mae’n cyfiawnhau bodolaeth y Cynulliad. Bellach mae iddi thema gref ac mae’n darllen fel dogfen gydlynol. Yr wyf yn arbennig o fodlon â’r rhaglen a amlinellir ym mlaenoriaeth 2. Er mwyn cysondeb, gadewch inni alw’r flaenoriaeth hon yn ‘amgylchedd cystadleuol’ ac nid ‘isadeiledd’. Byddai’r gair ‘isadeiledd’ yn peri diflastod i’r cyrff Ewropeaidd a fydd yn ystyried y ddogfen hon. Mae blaenoriaeth 2 yn cynnwys pedair prif thema fy maniffesto etholiad Fai diwethaf: ynni adnewyddol, telegyfathrebu band llydan, twristiaeth arbenigol a thrafnidiaeth gyhoeddus.

Yr unig amheuaeth sydd gennyf bellach yw’r pwyslais llai yn y ddogfen ar entrepreneuriaeth. Gobeithiaf y caiff Brian Hancock gyfle i siarad am hyn. Nid ydym yn cytuno â geiriad y gwelliant cyntaf. Yr hyn a barai anhawster oedd y gorchymyn penodol ar gyfer y Cwricwlwm cenedlaethol. Bwriadwn ymatal ar y gwelliant hwn ond, yn ysbryd y cymal cyntaf, anogwn y Prif Ysgrifennydd i wneud yr ymrwymiad i entrepreneuriaeth yn fwy agored yn fersiwn terfynol y ddogfen. Fel arall, mae’r rhaglen sylfaenol yn cyflwyno achos argyhoeddiadol; cawsom oll gyfle i wneud sylwadau ar y ddogfen a gallwn gefnogi ei chyflwyno i Frwsel. Mae’r ddogfen raglennu sengl yn cyflwyno strategaeth economaidd fwy argyhoeddiadol na’r strategaeth datblygu economaidd genedlaethol. Fodd bynnag, rhoddir sicrwydd inni mai’r ddogfen raglennu sengl sydd yn bwysig ac y bydd yn rhaid inni weithio ar y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol yn ystod yyr ychydig fisoedd nesaf.

Yr ail gynhwysyn mewn rhaglen lwyddiannus yw amrediad llawn o brosiectau addas. Yr wyf yn argyhoeddedig bod digon o brosiectau addas i ddefnyddio’r cyfan o’r gyllideb a ddyrannwyd. Yr wyf yn ymwybodol o amrediad o brosiectau sydd yn gydnaws â’r mesurau a restrir yn y ddogfen raglennu sengl. Gwn am sawl cynnig pwysig i ddarparu ynni adnewyddol, dilygredd ac am brosiectau i wella argaeledd a defnydd cyfathrebu band llydan ledled y rhanbarth Amcan 1. Mae cynlluniau i ddarparu system trafnidiaeth gyhoeddus well o lawer yng Nghymoedd Gwent a chynlluniau i ddarparu cyfleuster ymchwil gyda’r gorau yn y byd mewn cysylltiad ag ymchwil deunyddiau a biolegol. Mae’r cynlluniau hyn yn dangos y math o brosiectau y gallem ymgymryd â hwy yn awr.

Yn ogystal â hynny, mae ugeiniau o brosiectau llai a gyflwynwyd yn ein cyfarfodydd pen ffordd neu a ddisgrifir yn yr ohebiaeth a dderbyniaf o bob rhan o Gymru. Ni fydd pob un o’r amlinelliadau prosiect hyn yn cyrraedd y cyfnod o weithredu datblygiadau sydd yn gynaliadwy’n economaidd, yn gymdeithasol ac yn amgylcheddol, ond mae llawer ohonynt yn cyflawni’r meini prawf.

Fodd bynnag, rhaid inni chwilio’n ddiwyd am ddatblygiadau lle y bydd cynnydd byd-eang cyflym fel y gallwn o’r twf hwnnw ac o ddatblygiadau nad ydynt yn dibynnu ar adnoddau anadnewyddadwy, prin, nad ydynt yn achosi llygredd ac, uwchlaw popeth, lle y mae mantais gynhenid i Gymru. Mae llawer o’r prosiectau hyn yn gweddu i’r gofynion hynny yn union. Mae ynom botensial i efelychu cyflawniadau economaidd Iwerddon. Mae cronfeydd strwythurol Ewropeaidd yn caniatáu inni ddatblygu’r potensial hwnnw. Mae’r strategaeth gennym, a chyda’r anogaeth a’r cynllunio priodol, mae’r prosiectau gennym. Mae arnom angen y peirianwaith priodol i weithredu a chyllideb warantedig fel y gallwn wneud yr ymrwymiad priodol ar gyfer y prosiectau mawr yr ydym am weld eu gweithredu yn y flwyddyn 2000.

Bydd Elin Jones yn ymdrin â’r cynigion gweithredu yn fanwl. Fodd bynnag, gwnaf un sylw. Derbyniwn yr angen am Weithrediaeth a chanddi’r pŵer i weinyddu pecynnau strategol ar gyfer y rhanbarth cyfan fel datblygu busnes, cronfa fuddsoddi, strategaeth genedlaethol ar ynni adnewyddol a thwristiaeth. Mae angen ystyried yr union berthynas rhwng yr Weithrediaeth ganolog hon a’r partneriaethau lleol. Yr wyf am wybod sut y bydd y gweithredu ar nifer o becynnau strategol cyfochrog yn cael ei drosglwyddo o’r Weithrediaeth ganolog i bob partneriaeth leol lle y mae’n rhaid integru’r pecynnau hyn â phrosiectau lleol er mwyn creu rhaglen leol effeithiol a chydlynol. O’r negeseuon e-bost a’r galwadau ffôn a dderbyniais dros yr ychydig ddyddiau diwethaf, gwn fod llawer o gyrff yn anhapus ynghylch rôl partneriaethau lleol. Gobeithiaf fod modd o hyd inni roi gwedd eglurach ar hyn a gwneud pa bynnag newidiadau sydd yn angenrheidiol cyn cyflwyno’r ddogfen.

Felly, gyda’r ychydig amheuon hyn, mae gennym strategaeth, amrediad o brosiectau a pheirianwaith i weithredu. Fodd bynnag, beth am y gyllideb? Diwedd y gân yw’r geiniog. Croesawaf gynnwys tabl 3.2 yn y ddogfen. Mae’n dangos y gyllideb fwyaf y bydd yr Undeb Ewropeaidd yn caniatáu inni ei neilltuo bob blwyddyn o dan Amcan 1—cyfartaledd o £340 miliwn y flwyddyn am bob un o’r saith mlynedd. Yr ydym yn disgwyl am y dyraniad ychwanegol i Amcanion 2 a 3. Mae’n bwysig y bydd y penderfyniad hwnnw wedi ei wneud mewn pryd i ddechrau ar y rhaglenni hynny cyn gynted ag y bo modd.

Mae dau beth yn peri pryder imi. Y cyntaf yw’r modd y dosberthir y gyllideb hon rhwng y blaenoriaethau. Nid yw’r dosbarthiad hwnnw wedi ei drafod yn iawn gan y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Cyflwynwyd y ffigurau yn ystod ein cyfarfod diwethaf. Ni wyddom sut y cawsant eu holrhain neu, gan mai heddiw yw diwrnod arwerthiant Cymreig Sotheby, efallai y dylwn ddweud na wyddom eu tarddle. Croesawn sicrwydd gan yr Ysgrifennydd Datblygu Economaidd nad yw’r ffigurau hyn yn ddigyfnewid. Mae gennyf ymrwymiad i’r amgylchedd cystadleuol ond ni allwn gyflwyno gwelliant manwl am fod arnaf angen gwybod am y meini prawf a arweiniodd at y dosbarthiad penodol. Hyderaf nad yw’r ffigurau’n ddigyfnewid oherwydd, wedi i’r Comisiwn eu cadarnhau, byddwn yn ymrwymedig iddynt tan yr adolygiad dwy-flynedd o leiaf.

Yn olaf, deuwn at y mater allweddol a phwnc yr ail welliant: yr angen i ychwanegu cydran Ewropeaidd yr arian strwythurol a’r gydran angenrheidiol o arian cyfatebol at ddyraniad Barnett. Mae arnom angen hynny os ydym i fanteisio’n llawn ar y cyfle unwaith-ac-am-byth presennol. Clywn yn aml am yr adolygiad cynhwysfawr o wariant. Fe’i cyflwynwyd yn ddiweddar; edrychais yn ofalus drwy’r Magna Carta ac nid oes cyfeiriad ato. Mae’n ddyfais werthfawr a theg i ddyrannu gwariant cyhoeddus arferol y DU. Fodd bynnag, mae dau beth wedi digwydd ers yr adolygiad cynhwysfawr o wariant diwethaf. Mae gorllewin Cymru a’r Cymoedd wedi cyrraedd statws Amcan 1. Ni ragwelwyd hynny. Yn ogystal, cafwyd gwarged annisgwyl o £5 biliwn yng nghyllideb y DU eleni. Felly, mae cyfiawnhad a gallu gan y Llywodraeth i roi sicrwydd i’r Cynulliad y bydd y gyllideb angenrheidiol ar gael. Gadewch inni fod yn glir ynghylch hyn. Nid ydym yn galw am ddyraniad gwirioneddol o £340 miliwn yng nghyllideb 2000-01 ond, yn ôl rheolau’r UE, rhaid inni allu neilltuo lefel gwariant cyhoeddus felly gan neilltuo gwariant tebyg ym mhob blwyddyn wedi hynny. Os na wnawn hynny, collir y rhan o’r gyllideb Amcan 1 na neilltuwyd.

Mae ymrwymo yn gweithio mewn dwy ffordd. Gofynnaf i’r Prif Ysgrifennydd sut fel arall y gallwn berswadio cwmnïau mawr, awdurodau lleol a’r sector gwirfoddol i ymrwymo i raglenni mawr o dan Amcan 1 yn 2000 heb ymrwymiad cadarn oddi wrth y Llywodraeth y bydd yr arian ar gael? Mae arnom angen ymrwymiad y bydd 100 y cant o arian yr UE a ddyrannwyd i Gymru o dan y gwahanol raglenni a’r holl arian cyfatebol angenrheidiol wedi eu neilltuo fel ychwanegiad i floc Barnett yn yr adolygiad o wariant. Os cawn hynny, addunedaf y bydd pob un ohonom yn gweithio gyda’r Llywodraeth ddydd a nos i sicrhau y derbynnir y ceisiadau priodol er mwyn dechrau’r rhaglen.

Ar nodyn personol, yr wyf yn rhy hen ac yn ymboeni’n ormodol am ddyfodol y Cymoedd, lle y’m magwyd, a gorllewin Cymru, lle’r wyf yn byw ers blynyddoedd lawer, i chwarae â’r mater hwn. Os na chawn yr ymrwymiad angenrheidiol gan y Llywodraeth eleni, bydd y rhaglen gyfan yn sicr o ddioddef drwy ddechrau’n hwyr a cholli rhan o’r gyllideb a ddyrannwyd. Ymhellach na hynny, os na fydd y Trysorlys yn rhoi’r dyraniad yn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant—ac yr wyf yn pryderu pan glywaf rai yn y Llywodraeth yn dweud ei bod yn frwydr anodd—collwn ein cyfle olaf i ddefnyddio arian Ewropeaidd i adfer ein heconomi. Os digwydd hynny, bydd hanes yn ein collfarnu i gyd.

Yn dilyn drafft ar ôl drafft a gwelliant ar ôl gwelliant, o’r diwedd yr ydym yn y Cyfarfod Llawn yn trafod y ddogfen raglennu sengl ar gyfer Amcan 1 a’r rhaglen weithredol ar gyfer rhannau dwyreiniol Cymru.

Yn gyntaf, tynnaf sylw at y gwrthwynebiad, y pryderon a’r rhwystredigaeth a deimlaf ynghylch y modd yr ydym wedi cyrraedd y ddadl hon ar y dogfennau hanfodol hyn. Dechreuodd y broses gyda thasglu anferth, llu o bobl, a chyrff cyhoeddus a chymdeithasol yn bennaf yn eu mysg, a phob un â’i agenda ei hun, gan gynnwys sylwadau er mwyn sioe oddi wrth rai grwpiau er mwyn peidio â digio rhai sectorau mewn cymdeithas.

Y sector cyhoeddus oedd yn flaenaf yn yr ymgynghoriadau ar y dogfennau. Yr oedd ei safbwyntiau wedi eu cyflwyno eisoes gan ei gorff ymbarél yn y tasglu gwreiddiol. Oherwydd diffyg sylweddol o ran partneriaeth a chyfranogiad gan y sector preifat, cwynodd Ffederasiwn y Busnesau Bach yn swyddogol i Rhodri Morgan am ei fod yn teimlo mor gryf.

Yr oedd y papurau ariannol sydd yn amlinellu craidd y cynllun wedi eu cylchredeg nid yn unig yn hwyr, ond ar ôl dechrau cyfarfod diwethaf y Pwyllgor Datblygu Economaidd. I rwbio halen yn y briw, gofynnwyd inni ymateb ar unwaith i’r tabl, y ffigurau a’r ystadegau yn y cyfarfod hwnnw.

Yn olaf, mae’r weinyddiaeth hon benben â’r Comisiwn ynghylch y proffilio angenrheidiol ar gronfeydd y sectorau cyhoeddus a phreifat. Mae’r cyntaf a’r ail o’m pwyntiau yn codi cwestiynau ynghylch cymhwysedd, ond mae gohirio goblygiadau ariannol y papur ac anghytuno ar broffilio ar adeg mor hwyr yn tynnu sylw at anghymhwysedd. Yr wythnos diwethaf, er mwyn drysu’r mater ymhellach, camarweiniodd y weinyddiaeth y cyhoedd, y newyddiadurwyr a’r Cynulliad drwy ddatgan bod arian newydd wedi ei ganfod. Yr oedd hynny’n tanlinellu’r dychryn a’r ymbalfalu yn y weinyddiaeth. Mae’n crafu am friwsion i weld beth y gellir ei ganfod, nid yng nghyllideb y flwyddyn hon hyd yn oed ond yng nghyllideb y flwyddyn ddiwethaf er mwyn ceisio cael rhyw fath o arian cyfatebol. Oni bai am anghymhwysedd bwngleraidd y Pwyllgor a Llywodraeth Cymru, gallai rhywun ddod i’r casgliad bod cynllwyn i dwyllo’r Cynulliad ynghylch diffyg arian cyfatebol.

Mewn araith ar 14 Gorffennaf, rhybuddiais y Prif Ysgrifennydd ein bod yn disgwyl, yn gwylio, yn cyfrif, yn dadansoddi ac y byddem yn gwirio pa bynnag fformwla a ddewisai i guddio diffyg arian cyfatebol. Felly, yr wythnos diwethaf, cyfrifasom, dadansoddasom a gwiriasom, ond i glywed y swyddog yng nghyfarfod diwethaf y Pwyllgor Datblygu Economaidd yn cytuno nad oedd arian ychwanegol eleni ac nad oedd arian ychwanegol wedi ei gynnig y flwyddyn nesaf uwchlaw Barnett. Ar ben hynny, yr oedd y ddogfen a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf yn datgan yn eglur y byddai arian cyfatebol yn gyfrifoldeb i noddwr y prosiect yn unig.

Gadewch imi’ch hysbysu, Brif Ysgrifennydd—neu’r Ysgrifennydd Datblygu Economaidd yn ei absenoldeb—fy mod wedi siarad â nifer o noddwyr prosiectau tebygol, awdurdodau lleol, cwangos ac eraill ac ni allant ddarparu’r arian cyfatebol o’r cyllidebau presennol. Ar y weinyddiaeth y mae’r cyfrifoldeb. Rhodri Morgan, yr ydych yn atebol. Mae’r Prif Ysgrifennydd yn atebol. Peidiwch â siomi Cymru neu bydd y grŵp Ceidwadol yn gorfod cyflwyno cynnig o ddiffyg hyder yn y weinyddiaeth. Gadewch inni fod yn glir ynghylch hyn—arian cyfatebol llawn i’r rhaglen gyfan neu rhaid ichi wynebu cynnig o ddiffyg hyder.

Gan symud ymlaen at y dogfennau, croesawaf y targedau a osodwyd. Rhaid i gynnyrch mewnwladol crynswth a chreu swyddi fod yn ffon fesur ar lwyddiant neu fethiant y cynllun. Dywedais o’r blaen y bydd yn rhaid i bob prosiect a sefydlir o dan y rhaglen ymgymryd â pherchnogaeth dros gyrraedd y targedau hyn. Mae monitro, fel y nodir ym mhennod 1, paragraff 1.5, yn eu hannog i ateb y cais hwn. Gadewch inni ddeall hyn, 110,000 o swyddi newydd net mewn ardaloedd Amcan 1 a chyrraedd 81 y cant o gynnyrch mewnwladol crynswth y pen y DU erbyn 2010 fydd y prawf terfynol o lwyddiant neu fethiant. Mae un ddogfen a gyflwynwyd i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd yn awgrymu y dylid ystyried y targedau cynnyrch mewnwladol crynswth yn ‘nodau dymunol’ yn hytrach nag yn dargedau neu’n brawf terfynol o lwyddiant neu fethiant. Nid dyna’r modd i reoli rhaglen ac yr wyf yn falch nad hynny a awgrymir yn y ddogfen sydd o’n blaenau.

Mae’r gefnogaeth i fenter gynhenid yn galonogol, ac mae’r gydnabyddiaeth i’r angen i ddatblygu diwylliant ac ysbryd mentergar i’w chroesawu. Fodd bynnag, nid yw’r ddogfen yn mynd yn ddigon pell yn hyn o beth, a dyna ddiben y gwelliant. Os ydym i fanteisio ar y cyfle, mae’n holl bwysig bod holl elfennau’r Llywodraeth yn cyd-dynnu fel yr awgrymwyd mewn rhan o’r ddadl ar entrepreneuriaeth yr wythnos diwethaf. Byddai ehangu’r Cwricwlwm cenedlaethol yn sicrhau y caiff rhinweddau a galluoedd hanfodol eu harneisio yn yr oedran iawn ac ar yr adeg iawn er mwyn ein ffyniant yn y dyfodol.

Ym mharagraff 1.10 o’r ddogfen raglennu sengl, yr oeddwn yn falch o ddarllen am y gefnogaeth i fentrau bach a chanolig, i’w galluogi i gael mynediad at gyllid. Fodd bynnag, ym mharagraff 2.7, mae’r ddogfen yn chwarae â’r syniad o fanc datblygu economaidd. Gall y sector preifat gyflawni ein targed a’n nod. Rôl Amcan 1 yw eu hwyluso.

Er fy mod yn canolbwyntio ar ein busnesau bach, gobeithiaf y bydd buddsoddi o’r tu allan yn dal i chwarae ei ran wrth amryfalu ac adfywio ein heconomi. Croesawaf welliannau i’r perwyl hwnnw. Fodd bynnag, camsyniad llwyr yw wfftio swyddi a geir drwy fuddsoddi o’r tu allan drwy eu galw’n rhai isel eu cyflogau a chyfyng eu cyfleoedd. Amlygwyd eisoes bod cwmnïau dan berchnogaeth dramor yn talu 7 y cant yn fwy na’u cymheiriaid Prydeinig ac yn buddsoddi tair gwaith yn fwy fesul gweithiwr.

O ran cyllid, mae’r gostyngiad yn y gyfran i ariannu cystadleuolrwydd busnesau hefyd yn peri pryder imi. Dyma’r math o ariannu a fydd yn mynd ag arian oddi wrth yr hyn y mae Amcan 1 yn ceisio ei gyflawni. Yr wyf hefyd yn bryderus ynghylch yr obsesiwn â chefnogi rhai grwpiau mewn cymdeithas. Mae’n bosibl iawn y bydd hynny’n lleihau’r gefnogaeth i grwpiau eraill. Gobeithiaf na fydd hwyluso un sector mewn cymdeithas yn atal un arall rhag datblygu drwy gronfeydd strwythurol Ewropeaidd. Rhaid i Gymru gyfan fod ar ei hennill: pob dyn, benyw a lleiafrif ethnig; cyrff a mudiadau cyhoeddus, preifat neu elusennol a rhaid inni beidio ag eithrio unrhyw sector, mudiad neu berson.

Mae’r bws o Ddamascus wedi cyrraedd.

A wnaiff Alun egluro a yw’n ystyried dynion a benywod yn lleiafrifoedd ethnig?

Y pwynt sydd gennyf yw bod yn rhaid i’r holl sectorau mewn cymdeithas elwa ar gyllid yr Undeb Ewropeaidd ac y gallai gorbwyslais ar un sector leihau’r arian sydd ar gael i’r sectorau eraill yr ydym wedi eu trafod eisoes.

Fodd bynnag, gallai’r ddogfen gyfan fod yn wastraff amser heb yr arian cyfatebol llawn i’r rhaglen Amcan 1. Fe’ch atgoffaf, Ysgrifennydd Datblygu Economaidd, am yr hyn a ddywedais yn gynharach. Mae arian cyfatebol yn hanfodol, a byddai’n ddiwrnod trist i’r Cynulliad ac i Gymru pe bai’n rhaid cyflwyno cynnig o ddiffyg hyder.

Bu’r cyfraniadau brynhawn heddiw yn rhagorol, a byddai pob Aelod o’r Cynulliad yn cytuno â bron y cwbl o’r pwyntiau a wnaethpwyd. Yr oedd y pwyntiau gwirioneddol yn ymwneud â’r rhaglen ar gyfer y dyfodol. Byddai o gymorth, yn enwedig, pe cymerid pwynt Phil Williams o ddifrif ac inni gael gwybod am y meini prawf ar gyfer y ffigurau yn nhablau 3.2 a 3.3. Gallem wedyn roi ystyriaeth ofalus i’r mater a helpu’r Cynulliad i ddod i’r casgliad cywir. Rhaid inni sicrhau na adewir unrhyw arian gydag Ewrop pryd y gellid ymestyn amdano. Mae pawb yn gytûn ar hynny a rhaid inni gydweithio i sicrhau mai hynny fydd yn digwydd.

Gobeithiaf y bydd y Cynulliad yn maddau i mi am fod yn blwyfol. Gallwn wneud araith ar strategaeth economaidd ond ni wnaf hynny. Siaradaf yn hytrach am brif reilffordd gogledd Cymru. Yn ei lythyr ataf fi ac at Aelodau eraill yn gynharach yn y tymor, ar 23 Medi yn fwy na thebyg, fe ddywedodd Alun Michael nad oes arnom angen unrhyw bwyntiau ar gynlluniau penodol ar hyn o bryd. Hyderaf y bydd yr Aelodau’n maddau i mi am grybwyll y cynllun hwn oherwydd mae’n un y gellid ei gyflwyno ac y gellid dechrau gweithio arno yn haf 2000. Nid oes arnom angen caniatâd cynllunio helaeth nac ymchwiliadau er mwyn trydaneiddio’r rheilffordd o Crewe i Gaergybi. Gall fynd ymlaen ar unwaith. Costiai’r prosiect tua £130 miliwn. Yr oedd Railtrack wedi ystyried trydaneiddio’r rheilffordd o Crewe i Gaer o’r blaen, am y credai y byddai’r enillion cyfalaf ar y buddsoddiad dan sylw yn cynnwys y costau. Mae’r prosiect o fewn ardal Amcan 1 wedi i’r rheilffordd fynd heibio i’r Parlwr Du.

Câi’r prosiect lawer o gefnogaeth oddi wrth fusnes oherwydd byddai’n cysylltu’r rheilffordd i’r de o Crewe a Chaer â rhwydwaith prif reilffyrdd trydan arfordir y gorllewin. Byddai busnes preifat a phobl yng ngogledd Cymru yn ei gefnogi a byddai’n dangos bod y Cynulliad yn gallu gweithredu. Byddai’n gynnig pendant y gallai pob un ohonom, yn enwedig yng ngogledd Cymru, ddweud mai dyma’r hyn y bydd y Cynulliad yn ei wneud. Gellid ei wneud yn gyflym hefyd. Ni fyddwn yn sôn amdano fel arall oherwydd y dylem fynd wrth ein pwysau a rhoi trefn a llun ar ein rhestrau o brojectau. Fodd bynnag, mae yna frys i ddynodi prosiectau y gellid eu cyflawni ar ddechrau’r cyfnod pum-mlynedd. Dyma un y gellid ei wneud ond a gaiff ei wneud? Nid wyf yn disgwyl i Rhodri ddweud ‘byddwn, fe fyddwn yn dechrau fis Ebrill nesaf’ ond hoffwn ei glywed yn dweud ‘os cynhwysir ef byddwn yn gwneud ein gorau’.

Yn olaf, byddai’r prosiect hwn yn cynnwys y sector preifat. Byddai’n rhaid i’r Weithrediaeth siarad â Railtrack a’r cwmnïau gweithredu trenau fel Virgin, Wales and West Passenger Trains Cyfyngedig a First North Western oherwydd bod rhaglenni i wella’r rheilffordd hon. Fodd bynnag, ni fyddai’r un o’r rhaglenni hyn mor wych â thrydaneiddio’r rheilffordd a chysylltu’r gogledd-orllewin â gweddill y Deyrnas Unedig. Nid oes a wnelo hyn ddim â chysylltiadau rhwng de a gogledd Cymru. Mae prif lif diwydiant a thrafnidiaeth teithwyr yng ngogledd Cymru rhwng gogledd Cymru a gogledd-orllewin Lloegr, gogledd Cymru a Chanolbarth Lloegr, gogledd Cymru a Llundain. Hyderaf fod yr Aelodau’n fy nghefnogi wrth argymell hyn yn broject y gellid ei ddechrau’r flwyddyn nesaf oherwydd byddai pawb yng Nghymru yn ei groesawu.

I would like to concentrate on the implementation of the structural funds, particularly chapter 4 of the single programming document, ‘Implementation Arrangements’. The first part of the chapter mentions establishing a European programming partnership in Wales and notes that the official address of this partnership is Cathays Park, Cardiff. This is fine as a temporary measure until the partnership is established, but it is totally unacceptable in the long term to implement and administer the Objective 1 scheme from Cardiff. The European partnership’s headquarters should be established within the geographical area of Objective 1. Any other location would undermine the principle of sharing opportunities throughout Wales, particularly in the areas of greatest need.

The second part of chapter 4, namely paragraphs 4.3 and 4.4, refers to the payments agency and notes that the Department for Education and Employment will continue to have financial responsibility for the European social fund. I wish to emphasise the point again that the responsibility for the ESF and the relevant public expenditure survey must be transferred to Wales. Some 34 per cent of Objective 1 money will come from the European social fund. Some of the Objective 2 money and most of the Objective 3 money will also come from that fund. There is only one person in DfEE in London with responsibility for European funding in Wales. That person has been responsible for administrating programme 5, programme 2 and the LEADER programmes. This has been inadequate in the past and has led to huge problems in using the ESF in Wales over the last five years.

If the ESF is to work to its full potential in Wales and fully integrate with the other funds, the European regional development fund and the European agricultural guidance and guarantee fund, then the responsibility must be transferred to Wales. I would like the First Secretary or the Economic Development Secretary to commit to securing this by April 2000. The matter has been discussed for years. We must ensure an outcome to it.

My last point concerns establishing a monitoring committee. It is important that we establish a shadow monitoring committee immediately. I was pleased to hear the First Secretary agreeing to this principle earlier. The work of the European taskforce has come to an end and we must ensure that we include our partners from the voluntary and business sectors in the further development of the Objective 1 programme in Wales. We could do this, to an extent, by establishing a monitoring committee.

The single programming document does not mention the bidding process for Objective 1 funding. We must wait for the monitoring committee to meet and adopt a structure and rules for Objective 1 bids. The Economic Development Committee has already received a paper on the promotion of national and local packages for Objective 1.

In Ceredigion everyone is asking what constitutes a local package. Phil Williams mentioned earlier the general confusion surrounding the preparation of an Objective 1 scheme. We must swiftly issue guidance to our communities and to the business sector on this. I repeat that the shadow monitoring committee must be established within the next few weeks in order to give clear guidance.

I have three points for the Government and the Secretary for Economic Development on which I would like a response: First, the establishment of a headquarters of European partners in the Objective 1 area; secondly, the transfer of ESF responsibility to the Assembly, and thirdly the establishment of a shadow monitoring committee urgently.

Cytunaf â Phil Williams. Nid oes yr un pwnc pwysicach i’w drafod yn y Cynulliad nag adfywiad economaidd a chymdeithasol gorllewin Cymru a’r Cymoedd. Pryderaf yn arbennig am bobl etholaeth Ogwr sydd yn yr ardal y mae’r adroddiad yn ei galw’n annelwig braidd yn gymoedd canolog neu ddiwydiannol. Dywedir yn Atodiad 1:

‘Mae hyd yn oed hyn yn cuddio pocedi o amddifadedd difrifol, gyda chynnyrch mewnwladol crynswth y pen o ddim ond 64 y cant o gyfartaledd y DU yn ardal canol y Cymoedd.’

Yn f’etholaeth i mae hyn yn golygu lleoedd fel Caerau a’r Betws. Mae’r un peth yn wir am Gaerffili, Merthyr Tudful, Abertawe, Rhondda Cynon Taf, Castell-nedd Port Talbot, Blaenau Gwent a Thor-faen. Mae’r adroddiad yn awgrymu mai cyflwr economaidd a chymdeithasol y cymoedd canolog a diwydiannol a dynnodd ffigurau cynnyrch mewnwladol crynswth y pen Cymru ymhell islaw’r maen prawf o 75 y cant ar gyfer ymgymhwyso a osodwyd gan y Comisiwn. Oni bai am yr amddifadedd difrifol yng Nghymoedd Cymru ni fyddai gennym arian Amcan 1. Ar ôl 60 mlynedd mae gennym gyfle unigryw i adfywio rhannau o Gymru a anghofiwyd yn rhy hir. Cafwyd hanes hir o aflwyddiant a dirywiad; mae streic fawr y glowyr, cau’r pyllau glo yn y 60au a dirywiad y diwydiant dur oll wedi digwydd ers yr Ail Ryfel Byd. Fodd bynnag, mae’n mynd yn ôl yn bellach na hynny hyd yn oed, i’r Dirwasgiad yn y 30au. Fe’n dysgwyd am y cyfnod hwnnw yn yr ysgol. Mae perthnasau wedi dweud wrthyf ers hynny am anobaith ac enbydrwydd y cyfnod ofnadwy hwnnw. A gofiwch y geiriau enwog hynny a lefarwyd gan rywun 60 mlynedd yn ôl bod ‘rhaid gwneud rhywbeth’? Yr wyf yn credu, Huw, fod hynny wedi digwydd pan oedd y gŵr brenhinol hwnnw yn ymweld â Dowlais, yn eich etholaeth chi.

Mae Amcan 1 yn rhoi cyfle am aileni yn y Cymoedd. Ni fyddwn yn eu siomi. Mae’r ddogfen yn cyfeirio at fynegai’r Swyddfa Gymreig ar amodau cymdeithas-economaidd sydd yn rhestru’r 906 o wardiau etholiadol yng Nghymru yn ôl trefn eu hamddifadedd cymdeithasol. Mae’n dweud am y Cymoedd:

Mae amddifadedd neu ddieithrwch cymdeithasol yn golygu mwy na thlodi ariannol. Mae’n disgrifio ffordd o fyw lle y mae cyfleoedd yn brin, gwasanaethau’n anodd mynd atynt a lle y bydd pobl yn anobeithio. Mae’n golygu bod dros 90 y cant o’r wardiau mwyaf difreintiedig yng ngorllewin Cymru a’r Cymoedd i’w cael yn ardaloedd y Cymoedd. Dyma’r 10 uchaf: y Gurnos a Thir-phil, Thornhill a Penderry yn Abertawe, Pendyrus a Maerdy yn y Rhondda ac, yn f’etholaeth i, Caerau ym Maes-teg a’r Betws yng ngwaelod Cwm Garw. Y wardiau sydd â’r angen mwyaf yw’r rhai yn y cymoedd canolog neu ddiwydiannol hyn yn ardaloedd cyn-gynghorau sir Gorllewin Morgannwg a Morgannwg Ganol. Anwybyddwyd y rhannau hyn o Gymru yn rhy hir o lawer. Hwy yw cymunedau’r ymylon, y mannau a ddieithriwyd. Rhaglen Amcan 1 yw eu cyfle olaf. Ni fydd y Cynulliad yn eu siomi, na’r Llywodraeth Lafur ychwaith.

Hoffwn dynnu sylw at gyflwr y Barri, a fethodd â chael statws Amcan 2. Yr oedd llawer o ardaloedd sydd heb eu cynnwys yn rhanbarth Amcan 1 yn ofni y gallent fod ar eu colled o ganlyniad i’r cyllid sydd yn dod i Gymru. Gwnaethpwyd llawer ymdrech i chwalu’r ofnau hynny ac nid wyf am fychanu’r gamp o ennill statws Amcan 1 i’r Cymoedd a gorllewin Cymru. Mae’n bwysig i’r ardaloedd hynny. Fodd bynnag, mae rhannau helaeth o Gymru y tu allan i ranbarth Amcan 1.

Mae’r Barri’n teimlo ei fod wedi colli mewn gêm o rifau ac nid yn ôl unrhyw feini prawf rhesymegol i ganfod a allai ardal elwa ar arian Amcan 2. Mae dwyrain Cymru wedi colli dros 50 y cant o’r rhanbarth oedd gynt wedi ei gynnwys ar fap Amcan 2. Nid yw’r golled gyffredinol yn y DU ond 14 y cant. Mae’r ffigurau hyn yn anghyfartal ac, os nad ydym wedi ein cynnwys yn rhanbarth Amcan 1, pam y mae cyn waethed arnom o ran map Amcan 2? Bu’r cronfeydd hyn yn bwysig i’r ardaloedd a oedd yn gymwys. Ym Mro Morgannwg, er enghraifft, mae cymorth i fentrau bach a chanolig a busnesau sydd yn dechrau, isadeiledd ar gyfer datblygu diwydiannol a chyfleusterau twristiaeth, fel canolfan dreftadaeth y rheilffyrdd yn Ynys y Barri, wedi eu hwyluso a’u helpu gan arian Amcan 2 neu gynlluniau a’i rhagflaenodd. Yr wyf yn bryderus ynghylch adfywiad economaidd y Barri. Mae iddo dreftadaeth ddiwydiannol wych ac mae’n dal i fod yn lle rhagorol i fuddsoddi ac i fyw, gydag amgylchedd rhagorol gerllaw yn ogystal â chyfleusterau yn y dref ei hun. Fodd bynnag, ni fydd y Barri’n derbyn yr arian a oedd ar gael. Mae hynny’n golled ddifrifol i bobl y Barri.

Yr wyf hefyd yn bryderus ynghylch y dull o benderfynu ar ddethol ardaloedd Amcan 2. Ar 13 Hydref, cyfarfu dirprwyaeth o Gyngor Bro Morgannwg â Stephen Byers yn yr Adran Diwydiant a Masnach. Fe’u hysbyswyd bod ei benderfyniad wedi ei seilio ar argymhelliad y Cynulliad. Hoffwn wybod pwy a wnaeth yr argymhelliad hwn ar ein rhan. Ni roddwyd gwybodaeth i’r cyngor am y meini prawf a ddefnyddiwyd i wneud y penderfyniadau hyn ac mae’n teimlo na chafodd gyfle priodol i ymateb i’r penderfyniad. Mae’r rhagolygon sydd gennym yn llai o lawer o beidio â gallu ymgeisio am yr arian hwn a dylai’r weinyddiaeth hon ddweud wrth bobl y Barri pa obaith fydd ganddynt yn y dyfodol o weld adfywiad economaidd ac o ddefnyddio arian Ewropeaidd.

Hoffwn ganolbwyntio ar y brif golofn bolisi o hybu cydraddoldeb, a phwysleisio gymaint gwell yw’r gyfres hon o ddogfennau na’r drafftiau blaenorol. Yn nogfen raglennu sengl Amcan 1, mae’r strategaeth datblygu adnoddau dynol bellach yn cynnwys adran gyfan ar gyfle cyfartal gyda rhai targedau ymarferol penodol. Mae hynny i’w groesawu. Mae mesur chwech o’r flaenoriaeth cystadleurwydd busnes, sydd yn trafod darparu safleoedd ac adeiladau, yn cyfeirio at yr angen am fynediad i bobl anabl a’r angen i ddarparu cyfleusterau gofal plant neu’r hawl i’w defnyddio. Ceir sawl enghraifft gadarnhaol arall.

Mae’n amlwg bod cynnydd gwerthfawr wedi digwydd. Fodd bynnag, yr ydym yn dal i fod ymhell oddi wrth y model o roi lle canolog i gydraddoldeb sydd yn ofynnol gan y Comisiwn Ewropeaidd. Ceir cyfeiriadau da mewn rhai rhannau a dim cyfeiriadau neu ddim ond sylwadau wrth fynd heibio mewn eraill. O dan strategaeth gweithredu Amcan 1, y sylw mwyaf a roddir i gydraddoldeb yw cyfeiriad rhyfedd at geisio cydbwysedd rhwng y rhywiau ar y pwyllgorau monitro. Ni ddeallaf sut y gallwn ‘geisio’ gwneud hynny. Byddwn un ai’n gwneud hynny neu’n peidio â’i wneud. Mae’r gair ‘ceisio’ braidd yn lastwraidd ac nid wyf yn siŵr faint o argraff a wna hynny ar y Comisiwn. Ni allwn roi’r bai ar y swyddogion am hyn. Yr ydym yn nes o lawer at ei chael yn iawn. Fodd bynnag, gyda dim ond tri o staff o blith cyfanswm o 2,400 yn gyfrifol am gyfle cyfartal fel eu prif swydd nid oes ryfedd nad yw staff eraill yn llwyr amgyffred yr hyn y mae rhoi lle canolog i gydraddoldeb yn ei olygu iddynt hwy a’u gwaith. Yn y tymor hwy, os yw’r Cynulliad i gyflawni’r dyletswyddau statudol ar gydraddoldeb rhaid inni roi sylw i’r mater hwn ar frys.

Er fy mod yn croesawu’r gwelliannau a’r camau tuag at roi lle canolog i gydraddoldeb yn y dogfennau hyn, gofynnaf i’r Cabinet fwrw golwg arnynt am y tro olaf cyn eu hanfon i Ewrop, a gofyn am gyngor gan ymgynghorwyr sefydlog y Pwyllgor Cyfle Cyfartal. Daethom yn bell iawn ond nid ydym wedi cyrraedd eto o ran rhoi lle canolog i gydraddoldeb. Rhaid inni gael hyn yn iawn, nid yn unig er mwyn cyflawni’n hamcanion a’n cyfrifoldebau statudol ein hunain, ond er mwyn sicrhau ein bod yn bodloni gofynion y Comisiwn Ewropeaidd.

Yr oeddwn wedi gobeithio gallu sefyll a dweud mor dda ydoedd ein bod wedi cyrraedd cytundeb trawsbleidiol ar gynnwys y rhaglenni hyn. Fodd bynnag, po fwyaf yr eisteddaf yma, mwyaf yn y byd y byddaf yn meddwl tybed a oes nifer o fydoedd cyfochrog lle y mae gwahanol bobl yn byw. Yr wyf yn meddwl yn benodol tybed a yw Alun Cairns, sydd bellach wedi gadael y Siambr, yn un o efeilliaid.

Cefais fy siomi gan gyfraniad Helen er fy mod yn derbyn hanfod yr hyn a ddywedodd. Yr hyn a ddeallaf o gyfarfod y Pwyllgor a’r cyngor a gawsom yw bod rhaid i lawer o’r datblygu ar le canolog cydraddoldeb ddigwydd yn y modd y byddwn yn gweithredu’r rhaglenni ac yn manteisio ar arbenigaeth a monitro er mwyn sicrhau llwyddiant. Yr anhawster gyda’r rhaglenni hyn, fel y gwelodd llawer ohonom drwy fynychu cannoedd o gyfarfodydd a thrafodaethau, yw bod pob sector am gael ei grybwyll yn eglur yn y rhaglenni. Fodd bynnag, nid yw’r rhaglenni ond yn cynnwys cynigion bras sydd yn darparu paramedr ar gyfer twf a datblygu cynaliadwy yng Nghymru dros gyfnod chwe-blynedd. Nid ydynt yn manylu ar bob sector ym mhob mesur oherwydd bod yn rhaid inni allu defnyddio’r rhaglenni hyn mewn modd hyblyg a chynyddol er mwyn creu twf a newid cynaliadwy. Cytunaf â Janice am bwysigrwydd y rhaglenni hyn. Yr wyf yn cynnwys rhaglen Amcan 3 yn hynny, yr ymddengys fod David wedi ei hanghofio, sydd yn ymestyn i bob cwr o Gymru ac yn cynnig cyfleoedd am waith, twf a datblygu mewn addysg a hyfforddiant.

Nid oeddwn wedi ei hanghofio o gwbl. Mae fy sylwadau’n ymwneud yn benodol ag arian Amcan 2 a wrthodwyd i Fro Morgannwg, un o blith dim ond pum cyngor ym Mhrydain Fawr lle y’i diddymwyd yn llwyr.

Yr wyf yn deall eich safbwynt ar Amcan 2 ac yr ydym yn gorfod dilyn rheolau’r Comisiwn Ewropeaidd ond mae’n ymddangos eich bod yn awgrymu, David, fod rhannau o Gymru nad ydynt yn derbyn dim. Mae’n bwysig inni roi ar ddeall bod rhai rhaglenni sydd ar gael i bawb. Ceir gwahanol raglenni mewn gwahanol rannau o Gymru oherwydd y tlodi a etifeddwyd, y cyfeiriodd Janice Gregory ato, ac am fod angen symud adnoddau. Mae’n bwysig bod y rhaglenni’n cynnig gobaith, disgwyliadau a chyfle i’r rhannau o Gymru a niweidiwyd gan flynyddoedd o esgeulustod a dirywiad.

Mae Janice yn gywir wrth ddweud bod dwy o’r wardiau sydd uchaf ar y rhestr o esgeulustod a dirywiad a thlodi, Penderry a Bôn-y-maen, yn fy etholaeth i. O’m profiad o weithio yn yr ardal honno yn y gorffennol, dysgais fod rhaid inni gynnig gobaith i bobl os ydym i newid y sefyllfa. Rhaid i bobl wybod a chredu y bydd swyddi ar eu cyfer a’i bod yn werth ymdrechu i ennill y medrau a’r profiad sydd yn eu gwneud yn fwy cyflogadwy. Mae’r rhaglenni’n cynnig cyfle i ddarparu amrediad o addysg a hyfforddiant. Mae’r medrau uwch yn bwysig wrth ddenu buddsoddwyr o’r tu allan a datblygu swyddi o ansawdd da. Fodd bynnag, mae medrau galwedigaethol yn bwysig hefyd am eu bod yn galluogi pobl i gymryd y camau cyntaf yn y gweithlu, rhywbeth na fu modd i lawer ei wneud. Mae’r medrau cynalwedigaethol a’r cyfleoedd sydd yn denu pobl i’r system addysg a hyfforddiant yn bwysig. Rhaid inni gefnogi pob un o’r rhain.

Drwy deithio o amgylch Cymru wrth wneud fy ngwaith ar y Pwyllgor Datblygu Economaidd, dysgais fod rhaid mynd i’r afael â llawer o faterion gwahanol er mwyn newid a datblygu economi Cymru. Rhaid inni weithio ar sawl lefel mewn addysg a hyfforddiant. Rhaid datblygu isadeiledd i gynnal pobl a darparu ysgolion iddynt eu dringo. Rhaid inni symud y rhwystrau a gadwodd gymaint o bobl o’r gweithle, fel y diffyg gofal plant, cyfleoedd gwaith, yr isadeiledd technoleg gwybodaeth a thrafnidiaeth gyhoeddus. Mae’r pethau hynny’n ei gwneud yn bosibl i bobl symud o gwmpas a manteisio ar y cyfleoedd sydd ar gael. Rhaid inni fuddsoddi hefyd yn ein busnesau ein hunain, adeiladu cadwyni cyflenwi ac ymorol, wrth inni ddatblygu ein busnesau, ein bod yn canfod ffyrdd i gadw’n cyfoeth yng Nghymru fel bod swyddi’n cael eu creu yma. Er mwyn gwneud hynny, mae’n holl bwysig inni greu hyder mewn pobl a’r gobaith y gall pethau newid ac y bydd dyfodol a chyfleoedd yma.

Ni chredaf fod diffyg diwylliant entrepreneuraidd yng Nghymru. Mae gennym bobl sydd yn wirioneddol fentrus ond yn y gorffennol maent wedi gadael Cymru. Rhaid inni eu hargyhoeddi bod dyfodol iddynt yma. Rhaid inni ddatblygu diwylliant sydd yn dweud bod mentro’n dda a derbyniol a’n bod yn gwerthfawrogi’r rhai sydd yn mentro. Fe’m siomwyd gan y ddadl a gawsom yn gynharach, pan gystwywyd rhywun a fentrodd wedi ei chystwyo am fod yr ymdrech wedi methu. Fel cymdeithas ac fel diwylliant, rhaid inni dderbyn y bydd methiannau. Fodd bynnag, ni ddylid eu hystyried yn fethiannau ond yn gyfleoedd dysgu i ni i gyd. Fel arall, ni fydd pobl yn mentro ac aros yng Nghymru a dyna’r hyn yr ydym am iddynt ei wneud.

Ategaf y farn bod rhaid inni wneud mwy i gynnwys y sector preifat. Mae’r Pwyllgor Datblygu Economaidd wedi gwahodd llawer o bobl busnes preifat i siarad â ni ar 3 Tachwedd am y modd y gallwn weithio â hwy a beth yw eu hanghenion.

Rhaid inni wneud mwy o waith ar y rhaglenni hyn. Yr wyf am ei roi ar y cofnod fy mod yn bryderus nad oes digon am iechyd yn y rhaglenni. Rhaid inni sicrhau y gallwn wario ar raglenni a fydd yn gwella’r ddarpariaeth gofal iechyd.

Rhannaf y pryderon sydd gan Phil a Mike am ddosbarthu’r arian. Rhaid inni fod yn ofalus ym mhle y byddwn yn pennu’r cyfanswm terfynol ar gyfer yr arian sydd i’w ddyrannu. Rhaid inni fod yn ofalus hefyd wrth benderfynu o dan ba fesurau y rhoddwn ein buddsoddiadau fel y gallwn sicrhau bod yr arian yn y mannau y mae ei angen. Mae llawer o waith i’w wneud ar weithredu’r pwyllgorau monitro. Rhaid inni lynu wrth gynnig y Comisiwn Ewropeaidd ein bod yn seilio cyfansoddiad ein pwyllgorau monitro ar y sail y bydd un rhan o dair o’r aelodau o gyrff sector cyhoeddus y llywodraeth un rhan o dair o’r partneriaid cymdeithasol, gan gynnwys busnesau preifat, ac un rhan o dair o fudiadau cymunedol. Ni fyddai gan yr un o’r sectorau fwy o berchnogaeth neu benarglwyddiaeth na’i gilydd ar y modd y datblygir y rhaglenni. Mae’n bwysig inni ganfod ffyrdd gyda’n gilydd o atal y rhaglenni rhag dod yn bêl wleidyddol. Mae gennym lawer o waith i’w wneud yn y maes er mwyn cyflwyno ein cynigion a’n pecynnau.

Yr wyf yn sicr bod arian ar gael. Mae Mike yn anghywir wrth ragdybio bod angen arian cyfatebol cyn i chi lunio rhaglen. Nid yw’n wir. Yr ydym yn chwilio am gyfres o bartneriaethau a fydd yn dod â buddsoddiad o amrediad o gyrff. Os gwnawn hynny yr adeg honno, bydd gennym hanes o weithio mewn partneriaeth ar ddiwedd y rhaglenni a fydd yn fanteisiol i ni. Mae’n bwysig inni argyhoeddi pobl o’n gallu i fynd â’r maen i’r wal a’u cynnwys yn awr yn y broses o ddatblygu eu prosiectau a sefydlu’r strwythurau iawn fel y gallwn ddatblygu’r rhaglenni’n gyflym. Rhaid inni sefyll gyda’n gilydd a dadlau bod arnom angen yr adnoddau o Drysorlys y DU a fydd yn sicrhau y cawn y gwerth mwyaf posibl o Amcan 1. Mae’n gyfle enfawr. Yr hyn a wnawn gyda’r cyfle hwnnw fydd yn gwneud y gwahaniaeth i’n dyfodol.

Croesawaf y ddogfen ar raglennu gweithredol Amcan 3. Fodd bynnag, fe ddylem gydnabod y cyd-destun ehangach. Gobeithiaf nad yw hynny’n golygu fy mod mewn byd cyfochrog gwahanol i neb arall sydd yn yr ystafell hon ar hyn o bryd. Gan fod Amcan 3 wedi ei ariannu’n ganolog drwy’r Adran Addysg a Chyflogaeth, mae rhaglenni gweithredu dwyrain Cymru yn ategu fframwaith cefnogaeth gymunedol y DU ac yn dilyn canllawiau yng nghynllun cenedlaethol y DU. Hoffwn weld cynnwys crynodeb o’r cynigion ar gyfer y fframwaith fel atodiad. Mae’n ofynnol i raglenni gweithredol Amcan 3 fod yn gynlluniau cydlynol ac integredig ar gyfer datblygu adnoddau dynol. Fodd bynnag, nid oes sôn am y modd y gellid datblygu systemau hyfforddi i gyflenwi’r newidiadau eang sydd ar fin digwydd mewn addysg a hyfforddiant yng Nghymru a amlinellir yng nghynigion y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant sydd gerbron y Pwyllgor Addysg a Hyfforddi Ôl-16 ar hyn o bryd. Nid yw’r ymagwedd yn ddigon cydlynol a chyfannol.

Ceir ymdriniaeth eithaf hir yn y ddogfen â’r angen i wella cyflogadwyedd y gweithlu. Mae hynny’n ddilys. Mae arnom angen dynion a benywod sydd â medrau gwell. Fodd bynnag, mae angen inni sicrhau bod digon o gyfleoedd gwaith i gadw’r bobl hynny yng Nghymru. Ni chyfeirir at hynny yn y ddogfen. Crybwyllir yr angen i ddatblygu cyrsiau newydd i reolwyr drwy’r rhaglen weithredol ond nid oes cyfeiriad at gynlluniau ar gyfer y cyrsiau hyn nac ym mhle y byddant yn digwydd. Mae’r ddogfen yn ein hysbysu bod cyfanswm o ‘£xx miliwn’ i’w ddyrannu ar draws y chwe maes blaenoriaeth. Nid yw hynny’n fawr o welliant ar y drafft blaenorol lle’r awgrymwyd mai un mesurydd o’i effaith fyddai sicrhau bod ‘x’ y cant o’r oedolion yn meddu ar gymhwyster lefel 3 erbyn 2002.

Efallai y bydd yr Ysgrifennydd yn llenwi’r bylchau hynny wrth ymateb. Mae diffyg difrifol o dargedau yn y ddogfen hefyd. Ar gyfer pob un o’r blaenoriaethau, dywedir y gellir datblygu targedau yn unol â’r targedau cenedlaethol. Nid oes targedau penodol ar gyfer defnyddio Amcan 3 yng Nghymru. Mae hynny’n creu cryn anhawster. Dyna pam y caiff rhaglenni gweithredol atodol eu drafftio. Mae llawer o’r mesurau o dan flaenoriaeth 3, dysgu gydol oes a blaenoriaeth 4, hybu datblygiad busnesau, yn cyflwyno syniadau da ar y dechrau ond ni ddatblygir hwy. Er enghraifft, blaenoriaeth 1,

‘Mae’r mesur cyntaf, atal diweithdra tymor hir, yn canolbwyntio ar yr unigolion hynny nad ydynt wedi cael eu cyflogi am hyd at 12 mis. Y mae’n cefnogi mesurau gweithredol sydd yn ceisio integreiddio’r grŵp cleient hwn i’r farchnad lafur.’

Ni fyddai neb yn anghytuno â hynny mewn egwyddor, ond heb wybodaeth bellach nid oes modd ffurfio barn resymol a gwybodus ar y modd y byddai mesur o’r fath yn cyfrannu at ddatblygu adnoddau dynol yng Nghymru a sut y byddai’n ymdrin â’n problemau cymdeithasol difrifol. Heb gael rhagor o fanylion ar y mesurau hyn, pwy all ddweud yn onest sut y bydd dwyrain Cymru yn elwa ar y rhaglen Amcan 3? Nid yw’r ddogfen hon yn nodi hynny mewn gwirionedd. Croesawaf y ddogfen ond gofynnaf ichi nodi f’amheuon a derbyn fy sylwadau fel rhai adeiladol fel y digwyddodd yn achos rhai Helen Mary Jones.

Wrth estyn croeso cynnes i’r ddogfen hon y peth cyntaf y dylwn ei wneud, yn enwedig yn sgîl tiwn gron pedlerwyr anobaith yr gwrthbleidiau, yw canmol camp enfawr y Llywodraeth Lafur wrth sicrhau arian Amcan 1 i ddwy ran o dair o dir Cymru.

Dywedodd y cenedlaetholwyr na allai Llafur sicrhau Amcan 1; cân gyfarwydd ganddynt hwy. Am y Torïaid, mae’n rhyfedd bod ganddynt yr wyneb i yngan y geiriau ‘arian cyfatebol’ o gofio eu record echrydus. Mae’r gamp yn fwy fyth oherwydd y terfynau amser anodd, yr angen i ymgynghori a’r ffaith bod hyn wedi digwydd ochr yn ochr â chreu llais democrataidd newydd sbon i Gymru yn y Cynulliad.

Y prif angen yn awr yw codi ymwybyddiaeth am y cyfleoedd a roddir gan arian Ewrop i hwyluso datblygiad prosiectau da ac nid eu llesteirio. Mae angen inni gydymdrechu ac nid beirniadu o’r ymylon. Mae hyn yn gyfle euraidd i gael newid gwirioneddol yn ffyniant economaidd Cymru ac i fuddsoddi mewn newid cynaliadwy a sylfaenol. Yn anad dim, mae hyn yn gyfle inni wneud gwahaniaeth mawr yn ein cymunedau tlotaf. Rhaid i ni roi’r flaenoriaeth bennaf i ddosbarthu’r arian yn deg, cynyddu cydlyniad economaidd a rhoi gobaith a phwrpas i’r bobl a’r cymunedau a ddioddefodd ddau ddegawd o ddiffeithwch economaidd a chymdeithasol. Rhaid gwneud hynny drwy alluogi a phartneriaeth. Er enghraifft, mae yna gymunedau fel Aberdaugleddau yn f’etholaeth i. Aberdaugleddau, Hakin a Hubberston yw’r anheddiad mwyaf i’r gorllewin o Lanelli ac mae ganddynt broblemau cymdeithasol ac economaidd sydd gyn waethed â’r rhai yn y Cymoedd. Mae diweithdra ymysg dynion bron 25 y cant, mae yna deuluoedd lle y ceir hyd at dair cenhedlaeth sydd heb weithio erioed ac mae yna dlodi affwysol. Os na all Amcan 1 a’r Cynulliad fynd â’r maen i’r wal yn Aberdaugleddau, byddwn wedi methu’n arw.

Ym mhob cwr o’m hetholaeth fe geir anghenion arbennig, rhai gwirioneddol a rhai a welir felly, sydd yn ymwneud â gwledigrwydd a byw ar yr ymylon. Buom yn disgwyl am raffau achub fel technoleg cyfathrebu gwybodaeth, medrau newydd a hyfforddi, mwy o fenter mewn busnes ac adfywio cymunedau. Yn nogfen raglennu sengl Amcan 1 mae gennym brosbectws ar gyfer gwell dyfodol i Gymru gyfan a gwell dyfodol i’n hardaloedd mwyaf anghenus.

Bûm yn bryderus ers cryn amser ynghylch sicrhau bod arian ar gael i brosiectau. Mae Phil Williams wedi trafod hyn. Mae arnom angen apeliadau gan John Marek ac eraill am brosiectau yn eu hardaloedd. Byddai’r cynllun trafnidiaeth reilffyrdd integredig o Lyn Ebwy drwy Islwyn i Gasnewydd o fudd i Flaenau Gwent ac i Islwyn.

Bu i’r economegydd Alfred Marshall gyffelybu’r economi i goed mewn coedwig: bydd llawer o goed yn egino, bydd rhai’n marw ar unwaith, eraill yn tyfu ond ychydig, ond bydd y rhai sydd yn tyfu yn gwneud hynny mewn modd gwahanol. Y thema sylfaenol yw gweld y goedwig yn tyfu, yn ymgynnal ac yn ymadnewyddu. Wrth wneud hynny, mae’n cynnal ffurfiau bywyd eraill.

Mae’r Comisiwn Ewropeaidd wedi dynodi mentrau bach a chanolig yn un o’r prif feysydd sydd i dderbyn arian y cronfeydd strwythurol. Croesawaf yr ymgais i ganfod ffyrdd i Gymru ddefnyddio Amcan 1 i hybu menter a datblygiadau lleol drwy ymdrin â’r angen i sicrhau cefnogaeth ddigonol i fentrau bach a chanolig. Mae’n dda gennyf fod ymdrechion difrifol i ymdrin ag entrepreneuriaeth. Ynglŷn â’r mesurau penodol a amlinellir yn y blaenoriaethau cystadleurwydd busnes ym mhennod 3 yn nogfen raglennu sengl Amcan 1, bûm yn rhedeg busnes bach am saith mlynedd cyn cael f’ethol. Rhaid inni ymorol y bydd arian yn cael ei dargedu ar bobl yn y maes er mwyn rhoi’r gefnogaeth a’r cymorth ymarferol y mae arnynt eu hangen. Bydd cefnogaeth i fusnesau yn dod â thwf a datblygiad i ni. Pe bai busnesau bychain, yn enwedig microfusnesau, yn cyflogi un gweithiwr ychwanegol, byddai’r sefyllfa cyflogaeth yng Nghymru wedi ei datrys ar unwaith. Rhaid cefnogi busnesau bychain.

Yr wyf yn awyddus i sicrhau y bydd y strwythurau a ddaw i’r golwg yn darparu cymorth gwirioneddol ac ymarferol i fentrau bach a chanolig ac yn gwneud hynny ar yr adeg ac yn y dull a’r lle y mae angen y cymorth fwyaf. Yn y gorffennol, aeth gormod o lawer o ymdrech ac arian i fentrau rhwysgfawr a gafodd lawer o gyhoeddusrwydd ond na ddaethant ag ond ychydig, os dim, o fantais i’r dynion a’r benywod sydd yn ceisio rhedeg eu busnesau. Mae nifer y busnesau bychain mewn ardal yn hollbwysig i gyfradd twf mentrau newydd eraill. Mae llwyddiant yn magu llwyddiant.

Yr oeddwn yn falch bod y gwelliant a gyflwynwyd gan Blaid Cymru—the Party of Wales wedi’i dderbyn yn ystod y ddadl ar fenter ddydd Mercher diwethaf. Darllenais am hynny gan nad oeddwn yn bresennol. I’r rhai sydd yn ymwneud â rhoi’r ariannu Ewropeaidd ar waith, mae’r gwelliant hwnnw’n bwysig wrth helpu busnesau bychain i fanteisio i’r eithaf ar arian Ewrop. Bydd y gwelliant yn sicrhau y bydd banc datblygu dan reolaeth annibynnol neu gronfa debyg yn cael ei sefydlu’n gynnar yn 2000-06, sef y cyfnod ariannu Ewropeaidd, i helpu mentrau bach a chanolig i ddefnyddio cyllid pan fydd arnynt ei angen. Rhaid inni sicrhau bod y rhai sydd yn ymwneud â phenderfynu blaenoriaethau gwariant yn deall hynny.

Yr wyf hefyd yn gwybod drwy brofiad nad oes digon o entrepreneuriaid o fenywod ac ymhlith lleiafrifoedd yng Nghymru. Fel y penderfynwyd yr wythnos diwethaf, bydd yn rhaid defnyddio’r holl ffynonellau ariannu priodol yn y DU a Chymru, yn ogystal â chyllid o Ewrop, i ddarparu cefnogaeth gynaladwy a hyblyg i’r grwpiau hyn.

Yr wyf am dalfyrru rhai o’m sylwadau am fod eraill yn disgwyl eu tro i siarad. Cafwyd beirniadaeth gyfiawn ar ddrafft blaenorol y ddogfen raglennu sengl oherwydd prinder y cyfeiriadau at faterion iechyd, yn bennaf am mai iechyd yw un o’r beichiau a’r cymynroddion chwerw y bu’n rhaid i bobl Cymru eu cario dros y ganrif ddiwethaf. Os oedd y feirniadaeth ar y ddogfen flaenorol yn briodol, nid yw’n wir am y ddogfen amgenach hon. Oni bai fod pobl yn credu bod iechyd yn gyfystyr ag adeiladu ysbytai a chyflogi meddygon a nyrsys, mae’r ddogfen hon yn ymdrin â’r prif faterion. Mae paragraff 7.4 yn atodiad A yn cydnabod y gred bod y rhesymau sylfaenol am iechyd cymharol wael pobl Cymru yn cynnwys cyfuniad o amddifadedd cymdeithasol-economaidd cymharol; hanes galwedigaethol; diweithdra uchel; tai gwael; amgylchedd llygredig; cyfran uwch o bobl â chanddynt ffordd llai iach o fyw ac ymborth gwael. Ceir ymdriniaeth uniongyrchol â’r pum cyntaf o’r rhesymau hynny yn y ddogfen hon. Mae digon o dystiolaeth i awgrymu y gellir trin y ddau reswm olaf yn rhwyddach os rhoddir sylw i’r pum rheswm hynny.

Ceir llawer o gyfeiriadau yn y ddogfen at bwysigrwydd iechyd. Cyfrifais 24 cyn rhoi’r gorau iddi. Mae hynny’n pwysleisio mor bwysig a dymunol yw cael gweithlu iach. Mae’r ddogfen hefyd yn nodi y dylai gwaith a hyfforddiant gydol oes gyfrannu at fywyd gwaith iach a chynhyrchiol ac yn rhoi sylw i bwysigrwydd pobl sydd ag anableddau tymor-hir. Mae’r ddogfen yn nodi bod 11.5 y cant o bobl â chyflwr anabledd parhaol yn rhanbarth Amcan 1 o’i gymharu ag 8 y cant yn nwyrain Cymru a 6 y cant yn y DU. Mae’r gydnabyddiaeth i amlder uchel y salwch o anablu hirfaith yn dangos bod rhaid ymdrechu, nid yn unig i ganiatáu i’r bobl hyn gael gwaith cyflogedig, ond i’w galluogi i fentro fel entrepreneuriaid.

Mae darpariaethau eraill er mwyn adfywiad cymdeithasol ac economaidd yn sicr o fod o fantais i iechyd: mae goblygiadau mawr yn y bwriad i adnewyddu ein cymunedau, a amlinellir ym mlaenoriaeth 3, i bobl sydd yn byw yn yr ardaloedd lle y ceir y mwyaf o iechyd gwael; bydd darpariaethau ar gyfer gofal plant yn lleihau’r arwahanu cymdeithasol a diwylliannol sydd yn effeithio ar lawer o ddinasyddion sydd ar yr ymylon; bydd darparu gwaith a chynnwys pobl mewn gwaith a chymdeithas yn ymdrin â’r chwalfa gymdeithasol sydd yn ffactor o bwys yn iechyd gwael llawer o oedolion ifainc, fel y dangoswyd mewn rhifyn diweddar o’r British Medical Journal. Mae’r pwynt diwethaf yn ymwneud hefyd â’r iechyd meddwl gwael a welir yn ein cymunedau amaethyddol yn enwedig lle y ceir pryder am hunanladdiad ymysg ffermwyr. Bydd y sylw a roddir yn y ddogfen i ymdrin â llygredd a glanhau’r amgylchedd yn effeithio’n gadarnhaol ar iechyd, a hefyd y sylw a roddir i sicrhau ei bod yn haws cael defnyddio technoleg gwybodaeth.

Mae’r Blaid Lafur wedi rhoi mandad i’r Cynulliad i ymdrin ag addysg, iechyd ac adnewyddu economaidd. Yr oedd yn dda gennyf weld y Prif Ysgrifennydd yn rhoi ymrwymiad pendant y bydd y Blaid Lafur yn cyflawni’r addewid ar bob un o’r tri heb beryglu un er mwyn y llall.

Gobeithiaf y bydd y ddogfen raglennu sengl gennym a’r fframwaith i gyflawni’r prosiect Amcan 1 er mwyn Cymru erbyn diwedd y ddadl hon. Yr oedd y prosiect wedi ei esgor gan ddwy fydwraig, Llafur yn San Steffan a Llafur yng Nghaerdydd. Hwn yw’r cyfle unwaith mewn oes i drawsnewid cyfleoedd bywyd pobl y Cymoedd a gorllewin Cymru. Fel Cynulliad ac fel Aelodau unigol, rhaid inni weithio ar lefelau lleol a chenedlaethol i ddatblygu prosiectau a syniadau er mwyn ymestyn am yr arian. Rhaid inni ddangos arweiniad, sef y weithred wleidyddol fwyaf eofn ac anhunanol. Mae angen i’r gwrthbleidiau gnoi cil ar hynny wrth iddynt ystyried y strategaethau a ddefnyddiwyd ganddynt dros yr wythnosau diwethaf hyn.

Syniadau, prosiectau a morâl yw’r hyn sydd yn cyfrif. Dyna’r anhawster mwyaf a gafodd ardaloedd Amcan 1 eraill yn Ewrop, nid arian cyfatebol. Mae Ucheldiroedd ac Ynysoedd yr Alban a Glannau Merswy yn enghreifftiau o hynny. Y sialens i ni yw peidio ag achwyn ynghylch pryd y gwelwn y siec, Phil Williams, a pheidio â bychanu ein cyfleoedd er mwyn anelu ergyd at y Weinyddiaeth Lafur fel y gwnaeth y Torïaid. Mae’n bryd ymegnïo, trefnu a meddwl yn uchgeisiol. Mae arnom angen prosiectau cynaliadwy.

Rhaid inni sylweddoli bod pobl Cymru, yn enwedig yn y Cymoedd a gorllewin Cymru, yn fwy na dim ond cynulleidfa i’r broses hon. Nid ydynt yn gwylio rhyw fath o berfformiad yn y Siambr i weld pwy sydd yn gallu dweud y peth mwyaf clyfar. Nid cynulleidfa mo pobl Cymru, maent yn cymryd rhan. Hwy yw’r peth pwysicaf o ran yr hyn sydd yn digwydd gydag Amcan 1. Y tro nesaf y cawn ddadl ar Amcan 1, gadewch inni siarad am syniadau a phrosiectau ar lefelau lleol a chenedlaethol, a heriaf y gwrthbleidiau i gyflwyno syniad gwell. Peidiwch â dyfeisio rhyw ffordd o fychanu’r prosiect yn ei gyfanrwydd. Gwastraff amser yw popeth arall, yn ddim ond persawr ar fochyn.

Un o hynodion ffurfiau llywodraeth democrataidd—hyd yn oed un newydd fel hon—yw bod modd symud o golli gwaed a gweiddi mewn dadl gynharach i ddadl ar fater llawer mwy pwysig ac ymarferol y funud nesaf. Os nad oedd y ddadl gynharach yn fêl i gyd, credaf fod awydd cyffredinol ym mhedwar cornel y Cynulliad heddiw i fod mor gytûn â phosibl wrth gefnogi’r dogfennau hyn. Gwyddom fod y tair miliwn o bobl yng Nghymru—y ddwy ran o dair sydd yn byw yn ardaloedd Amcan 1 a’r un rhan o dair nad ydynt—i gyd yn rhoi’r un neges i ni: ‘Peidiwch â gwneud llanast o hyn’.

Er ein bod yn gofyn i’r Cynulliad gymeradwyo’r ddogfen ar ei ffurf bresennol fel y gall fod ym Mrwsel ar 31 Hydref, nid dyma ddiwedd y stori. Bydd cyfnod o bum mis o drafodaethau gyda’r Comisiwn ar y manylion ac nid ydym wedi sefydlu’r pwyllgor monitro cysgodol hyd yn hyn. Rhaid inni fodloni pob un o’r cyfranddeiliaid gwahanol yng Nghymru ynghylch y modd y byddwn yn sefydlu’r pwyllgor hwnnw. Bwriadwn wneud hynny yn fras yn ôl yr hyn a amlinellwyd gan Val Feld yn gynharach oherwydd credaf y byddai bron pawb yn yr ystafell hon yn cymeradwyo hynny.

Bydd y pwyllgor monitro yn gwisgo cnawd am y manylion. Mae hynny’n berthnasol i’r ddogfen Amcan 1 ar gyfer y ddwy ran o dair o Gymru sydd yn ardaloedd Amcan 1. Mae hefyd yn berthnasol, Jocelyn Davies, i’r ddogfen Amcan 3. Ar ôl sefydlu’r pwyllgor monitro, bydd manylion y rhaglenni’n dechrau dod i’r golwg. Y term technegol yw dogfen ategol y rhaglen, er nad yw’n derm yr wyf yn arbennig o hoff ohono. Dyna pryd y dechreuwch drafod a ydych am weithredu cynlluniau rheilffyrdd o Lyn Ebwy i Gasnewydd i Gaerdydd, neu drydaneiddio’r rheilffordd o Crewe i Gaergybi.

Gobeithiaf mai un o sgîl-effeithiau’r ddadl hon, er nad hynny yw ei phwrpas honedig, fydd pysgota am syniadau. Mae llawer o bobl wedi sôn am hyn o’r blaen. Daw syniadau i’r golwg nid yn unig drwy’r sioeau pen ffordd a drefnwyd gan y Pwyllgor Datblygu Economaidd, y bu i lawer o bobl gymryd rhan ynddynt, ond hefyd drwy’r cyhoeddusrwydd a greir pan fydd pobl yn dechrau gofyn cwestiynau. Byddant yn holi am yr hyn y gallwn ei wneud i wella cyfleusterau gofal plant drwy Gymru er mwyn hwyluso’r ffordd i fenywod ddychwelyd i weithio, a dynion ddychwelyd i weithio weithiau, a beth y gallwn ei wneud i ddatblygu diwydiannau â gwerth ychwanegol uwch, boed hynny ym maes peirianneg meddalwedd, prosesu bwyd organig a dyfir yng nghefn gwlad Cymru neu beth bynnag.

Ni allwn ddechrau datblygu’r syniadau hynny heddiw, ond gobeithiaf y byddant yn dechrau eplesu ymhlith y cyhoedd yng Nghymru fel y bydd gennym gymaint o syniadau ag y gall y gyllideb ddygymod â hwy erbyn sefydlu’r pwyllgor monitro. Rhaid inni geisio cael cyllideb sydd yn seiliedig ar yr hyn sydd ar gael oddi wrth y Comisiwn Ewropeaidd a’r hyn y credwn y bydd ar gael oddi wrth y sector preifat a’r arian cyfatebol y byddwn yn ei geisio gan y Trysorlys ar gyfer blynyddoedd yr adolygiad o wariant a’r ail adolygiad o wariant. Yr ydym yn sôn am saith mlynedd er ein bod wedi datgan bod gennym y swm iawn o arian bron ar gyfer y lefel gwariant debygol ym mlwyddyn un. Credaf fod y rhan fwyaf o bobl yn derbyn hynny erbyn hyn. Efallai y bydd dadleuon ynghylch hynny ond credaf fod blwyddyn un yn iawn gennym. Ar ôl hynny, nid yn nwylo’r duwiau y mae ond yn nwylo’r Trysorlys.

Atebaf y cwestiynau a godwyd gan Mike German ynghylch a ellir cyfnewid arian sector preifat am arian cyfatebol y sector cyhoeddus. Yr oedd ef, neu efallai mai’r llefarydd Ceidwadol ydoedd, wedi awgrymu ein bod mewn dadl â’r Comisiwn Ewropeaidd. Nid yw hynny’n wir. Mae’r Trysorlys mewn dadl â’r Comisiwn Ewropeaidd ynghylch a ellir amnewid arian cyfatebol y sector cyhoeddus am arian y sector preifat. Mae gennym ddiddordeb fel sylwebyddion ond mater rhwng y Trysorlys a’r Comisiwn Ewropeaidd ydyw. Yr ydym am weld hyblygrwydd. Nid ydym am weld peryglu’r rhaglen drwy ymestyn y ddadl yn rhy hir ond credwn y caiff ei datrys. Bu’n rhaid inni wneud ein hamcangyfrifon ynghylch faint o wariant y sector cyhoeddus sydd i’w gynnwys yn y tabl 32 arswydlon y cyfeiriwyd ato dro ar ôl tro, ar sail y dyfaliad gorau. Ni wyddom eto am ganlyniad y ddadl rhwng y Trysorlys a’r Comisiwn Ewropeaidd. Dyna egluro rhywfaint o’r dadlau a gafwyd hyd yn hyn.

Trof yn awr at sylwadau a wnaethpwyd yn y ddadl. Trafodaf gymaint ohonynt ag y gallaf cyn dychwelyd at fater yr argymhellion i’r Aelodau Llafur sydd yn bresennol. Cyfeiriaf at bwynt pwysig a godwyd gan Mike German ynghylch pam nad yw’r gyfran o’r gyllideb gyfan yn uwch o ran cyflogadwyedd nag ydyw ar hyn o bryd. Rhaid wrth rannu. Yn Iwerddon 40 y cant oedd y rhaniad ar yr ochr adnoddau dynol ac mae’n cyfran ni yn llai na hynny. Nid yw’r Comisiwn Ewropeaidd yn awyddus i weld gwario mawr ar isadeiledd ac nid ar draffyrdd mawr a’u tebyg yn enwedig. Prin oedd y syniadau pendant a ddaeth o’r tasglu, er gwaethaf y nifer enfawr o gyfranddeiliaid, ynghylch faint o arian y dylid ei wario ac ym mha feysydd. Mae’r rhaniad a welwch o’ch blaen wedi ei ddyfeisio yn ôl dull arferol Llywodraeth Prydain. Daeth o’r swyddogion i’r Gweinidogion a wnaeth y penderfyniad ac a gymeradwyodd y rhaniad drwy’r Cabinet. Gellir herio’r rhaniad a’i newid drwy drafod â’r Comisiwn. Nid yw’n ddigyfnewid. Bu’n rhaid inni benderfynu arno ein hunain gan na ddaeth argymhelliad cryf gan y tasglu. Hawdd deall hynny gan fod y tasglu’n cynnwys 40 neu 50 o bobl â’u diddordebau arbennig eu hunain a gyhuddid, pan siaradent, o fod dan ddylanwad eu buddiannau eu hunain. Yn y diwedd, bu’n rhaid i ni benderfynu ein hunain ar sail ein profiad blaenorol o’r gronfa datblygu rhanbarthol Ewropeaidd a chronfeydd strwythurol Ewrop a beth oedd y rhaniad yn y fan honno rhwng isadeiledd ac adnoddau. Yr ydym wedi edrych ar brofiad Iwerddon a phrofiad Glannau Merswy ac wedi penderfynu drosom ni ein hunain, yn amodol ar drafodaeth gyda’r Trysorlys.

Yr oeddwn yn ddiolchgar i Phil Williams am y gair o glod am y gwelliant a fu yn y ddogfen. Yr oeddynt yn gydnaws â’r ysbryd adeiladol a gafwyd wrth ddatblygu’r ddadl hon heddiw. Yr ydym yn ymwybodol o’r cwestiwn ynghylch pa mor lleol y dylai’r bartneriaeth fod a pha mor fawr y dylai’r gyfran o’r partneriaethau lleol a chenedlaethol fod. Mae hyn i’w benderfynu wrth inni sefydlu’r peirianwaith cysgodol o hyn tan fis Ebrill nesaf pryd y gobeithiwn gael y penderfyniadau gwirioneddol cyntaf. Cytunaf â Phil y bydd hanes yn ein collfarnu i gyd os gwnawn hyn yn anghywir. Erbyn diwedd 2006-07, pan ddaw’r rhaglen hon i ben, bydd Dwyrain Ewrop i mewn a byddwn ninnau allan, nid yn yr ystyr sydd gan Alun Cairns sef y tu allan i’r Undeb Ewropeaidd, ond y tu allan i ardaloedd a gynorthwyir yr Undeb Ewropeaidd. Rhaid imi egluro’r pwynt hwnnw. Mae yna ddamcaniaethwyr cynllwynion sydd yn amheus ynghylch gwariant y flwyddyn gyntaf a’r £35 miliwn. Mae’r arian hwnnw wedi ei ddwyn ymlaen ac mae’n ychwanegol i’r £19 miliwn yn y gyllideb waelodlin a’r bargodiad o arian nas gwariwyd o gyllidebau cronfa datblygu rhanbarthol Ewropeaidd—

A ydych yn fodlon gwrthbrofi’r sylwadau camarweiniol, o bosibl, i’r wasg sydd yn awgrymu bod y £35 miliwn yn arian newydd?

Mae’n arian newydd os yw wedi ei ddwyn ymlaen fel ei fod ar gael yn awr. Mae’r tanwariant y gallwn ei ddwyn ymlaen £35 miliwn yn fwy na’r hyn a fyddai fel arall. Dyna’r cyngor a roddwyd gan brif swyddfa gyllid y Swyddfa Gymreig.

Ni allaf dderbyn ymyriad arall gan fod yr amser yn brin. Mater pwysicach yw a fyddwn yn cael y nifer iawn o brosiectau i gyfateb i’r adnoddau a vice versa. Mae’n gêm o ddyfalu ar y ddwy ochr. Yr ydym yn credu y bydd tua £75 miliwn ar gael i’w wario yn y flwyddyn gyntaf fel arian drwy’r drws. Bydd £50 miliwn o’r arian hwn ar gyfer rhaglenni’r gronfa datblygu rhanbarthol Ewropeaidd, gan adael £25 miliwn i’w yrru drwy’r drws ar raglenni newydd a gymeradwyir o dan y rhaglen Amcan 1.

Fe ddywed eraill y dylem allu gwario £150 miliwn yn y flwyddyn gyntaf fel arian drwy’r drws, ac nid fel ymrwymiad yn unig. Nid ydym ni na’n swyddogion yn credu bod hyn yn ymarferol, ar sail profiad blaenorol. Ni wariodd Glannau Merswy unrhyw gyllid yn y flwyddyn gyntaf na’r Ucheldiroedd a’r Ynysoedd chwaith. Dyna hefyd ateb i gŵyn un siaradwr brynhawn heddiw nad oeddem yn fwy uchelgeisiol ynghylch rhaglenni Amcan 2. Pam na chaniatawyd gwariant—

yn Saesneg Nid oes lle i wariant yn y rhaglen Amcan 2 newydd y flwyddyn nesaf am nad yw’r rhaglen wedi ei chytuno eto. Ni chytunwyd yn derfynol ar yr ardaloedd a gynhwysir ynddi. Felly, er y bydd ymrwymiad, barn ein swyddogion eto yw ei bod yn annhebygol y bydd unrhyw wariant drwy’r drws yn y flwyddyn gyntaf, sydd yn dechrau 1 Ebrill y flwyddyn nesaf.

yn Saesneg Soniais am John Marek a’r prosiect rheilffyrdd a Brian Hancock yr un modd.

in Welsh I will now answer Elin Jones’s question regarding the way in which we will administrate the programme and the location of the headquarters. There is no intention to close existing offices in Machynlleth and the Cynon Valley, although I cannot bind the hands of whomever will be running the new structure. We accept that we must have a new structure but it is unlikely that anyone will wish to close these offices.

in Welsh I would be willing to accept responsibility for the administration of the social fund if the conditions are right. This makes much more sense. They want us to accept the responsibility and we I would be happy to do so on reasonable terms. Careful discussion is needed to ensure that we do not lose out.

in Welsh It is important that we establish a monitoring committee, in shadow form initially. The committee must be established by April of next year.

yn Saesneg Clywais apeliadau Janice Gregory a Richard Edwards ynghylch y lefelau tlodi eithafol yn eu hetholaethau. Rhaid i ni ofyn pam y mae Amcan 1 gennym yn yr ardaloedd hynny. Mae’n bosibl eu bod yn rhannau o’r ardaloedd Amcan 1 sydd yn waeth eu byd nag eraill a rhaid inni benderfynu beth i’w wneud ynghylch hynny. Mae’r rhain yn cynnwys ardaloedd fel Sir Benfro a chymoedd canolog cyn gynghorau-sir Morgannwg Ganol sydd yn ddrwg hyd yn oed yn ôl safonau Amcan 1, gyda 65 y cant yn hytrach na 75 y cant o gynnyrch mewnwladol crynswth y pen Ewrop. Mae gennym chwe mis i ddatblygu syniadau i’r rhaglen ar hynny. Ni soniaf am Amcan 2 gan nad ydym yn ymdrin â hynny brynhawn heddiw. Mae Jane Hutt a minnau wedi ymweld â swyddfeydd Bro Morgannwg a bydd trafodaethau pellach i egluro beth bynnag arall sydd ar gael. Fodd bynnag, nid yw hyn yn fater i’r ddadl heddiw.

yn Saesneg Pwysleisiodd Helen Mary Jones mor bwysig yw cyfle cyfartal a datblygu cynaliadwy. Mae’r rhain yn gonglfeini hanfodol a ddaeth yn annisgwyl oddi wrth y Comisiwn Ewropeaidd. Os na chyflawnwch ofynion y Comisiwn ar y materion hyn, beth bynnag yw barn Alun Cairns, ni chewch unrhyw arian o Ewrop. Rhaid inni dderbyn hynny, hyd yn oed os nad ydym yn dymuno gwneud.

yn Saesneg Soniais ein bod yn cymeradwyo syniad Val ar fonitro cyfansoddiad y pwyllgor monitro. Bydd Amcan 1 yn ein galluogi i uno Cymru drwy godi’r ardaloedd sydd ar ei hôl hi i safon byw gweddill Cymru a chodi Cymru gyfan i’r safon byw a geir drwy orllewin Ewrop. Os bydd Amcan 1 yn llwyddo, bydd Cymru’n gallu ffynnu’n fwy nag erioed o’r blaen.

yn Saesneg Byddwn yn argymell pleidleisio’n erbyn y gwelliant cyntaf gan Mike German ac Alun Cairns am ei fod yn crybwyll y cwricwlwm cenedlaethol. Nid ydym yn gwrthwynebu’r syniad ond mae’n gynamserol yng ngoleuni’r trafodaethau sydd yn mynd ymlaen rhwng ACCAC ac Awdurdod Datblygu Cymru. Siaradodd Chris Chapman am y mater hwn yr wythnos diwethaf ac nid oes gennym wrthwynebiad iddo ond mae’n rhy fuan i ddechrau clymu dwylo ACCAC, Rosemary Butler a’r Pwyllgor Addysg Cyn-16, sydd â gofal am ysgolion. Ni allwn ddweud wrtho beth i’w wneud.

yn Saesneg Byddwn yn ymatal ar y gwelliant a gefnogir gan y tri llefarydd ar ddatblygu economaidd y pleidiau eraill. Nid ydym yn erbyn y teimlad sydd ynddo ond nid yw’n briodol yn dactegol i gysylltu cynnwys y gwelliant hwnnw â’r cynnig gan wneud y cyflwyniad i Frwsel yn amodol arno. Yr ydym wedi ceisio cael y cytundeb ehangaf posibl er gwaethaf ein gwahaniaethau pleidiol oherwydd ni fydd Cymru’n maddau i ni os methwn.