Mae’n dda gennyf fod gennym gyfle, a hynny’n gymharol gynnar yn oes y Cynulliad, i drafod pwnc sydd o bwys arbennig i ansawdd bywyd pawb yng Nghymru. Nodaf rai o’r heriau sydd yn ein hwynebu ac egluraf y cynnydd a wnaethom wrth ddechrau ymdrin â hwy.

Ar 20 Hydref gwnaeth yr Ysgrifennydd Cyllid, Edwina Hart, ddatganiad ar ddatblygiad cynllun strategol y Cynulliad. Dywedodd mai’r nod pennaf a ddylai fod gennym yw hybu Cymru hyderus, unedig sydd yn edrych tuag at allan lle y bydd economi iach ac amgylchedd gwell yn rhoi cyfle i bawb fwynhau ansawdd bywyd gwell a hefyd hybu Cymru decach, lle yr anogir pawb i chwarae rhan lawn. Er mwyn cyflawni’r weledigaeth hon, yr ydym wedi pennu pum prif amcan sef sicrhau economi gwell, gwell cyfleoedd i ddysgu, gwell iechyd a lles, gwell ansawdd bywyd a llywodraeth well a symlach.

Dyma’r fframwaith polisi bras y bydd yn rhaid inni lunio ein strategaeth dai oddi mewn iddo. Mae ar bawb angen sylfaenol am gartref gweddus, fforddiadwy. Y dieithrwch cymdeithasol pennaf yw bod heb gartref. Mae cartref yn darparu cysgod, diogelwch, preifatrwydd, ac yn sylfaen i’n bywydau fel unigolion a theuluoedd. Mae ansawdd ein cartrefi a’n cymdogaethau’n gallu effeithio’n sylweddol ar ansawdd ein bywyd. Mae tai gwael yn gallu arwain at ganlyniadau i’n hiechyd, ein cyflawniadau addysgol a’n mynediad i gyflogaeth ac mae’n aml yn symptom o ddieithrwch cymdeithasol. Mae tai gweddus, lle y caiff pobl fynediad i swyddi, gwasanaethau, trafnidiaeth a mwynderau lleol, yn hanfodol er mwyn sicrhau bod ein cymunedau’n gynaliadwy.

Pan ofynnwch i bobl beth yn eu barn hwy yw’r materion allweddol y bydd angen i’r Cynulliad ymdrin â hwy, yr wyf yn sicr y bydd y gallu i gael cartrefi cynnes, diogel yn agos i ben y rhestr, ochr yn ochr â gwell iechyd ac addysg, swyddi, ymdrin â dieithrwch cymdeithasol a throseddu a gweithio dros gymunedau cryf. Yr her yw gwneud cynnydd ar bob un o’r rhain gyda’i gilydd yn hytrach nag ar un ar draul y lleill, oherwydd mae cyswllt anorfod, rywfodd neu’i gilydd, rhwng yr atebion i bob un o’r rhain.

Dylai strategaeth dai genedlaethol geisio sicrhau y caiff pobl fynediad i ddewis o dai i ateb eu hanghenion. Er mwyn cyflawni hynny bydd angen strategaeth sydd yn cwmpasu pob deiliadaeth ac yn amlhau cyfraniad pawb sydd yn ymwneud â thai i’r amcanion cyffredin o sicrhau perchnogaeth gynaliadwy ar dai, sector preifat ar rent sydd yn ffyniannus ac wedi ei reoli’n dda a chyda safonau llety da, digon o dai cymdeithasol o ansawdd uchel sydd wedi eu rheoli’n effeithiol ac yn effeithlon, a lleoli cartrefi mewn cymunedau lle y mae pobl am fyw.

Mae’n holl bwysig inni gael dealltwriaeth eglur o’r sefyllfa dai yng Nghymru os ydym i ddatblygu strategaeth a fydd yn effeithiol wrth gyflenwi tai gweddus a gwella ansawdd bywyd pobl Cymru. Felly gofynnais i’r swyddogion ddechrau’n gynnar ar yr ymrwymiad yn ein maniffesto i ddechrau archwiliad tai. Bydd hynny’n rhoi gwell darlun o dai ym mhob cwr o Gymru ac yn cynnwys gwybodaeth am anghenion a galw am dai ym mhob deiliadaeth ac ar gyflwr y tai presennol.

Bydd yr archwiliad o ymchwil i dai yng Nghymru a gwblhawyd yn ddiweddar hefyd yn gymorth i oleuo rhaglen ymchwil i gau bylchau yn ein gwybodaeth am dai fel y bydd gwybodaeth briodol ar gael i’r Cynulliad ac i’n partneriaid wrth lunio polisi. Mae dros 70 y cant o deuluoedd Cymru yn berchen ar eu cartrefi, y ganran uchaf yn y Deyrnas Unedig. Perchentyaeth yw dewis deiliadaeth bron naw o bob 10 o deuluoedd Cymru o hyd. Mae mwyafrif y perchnogion tai yn gallu ymgymryd â chyfrifoldeb dros atgyweirio a chynnal a chadw eu cartrefi, fel sydd yn briodol. I’r rhai y mae arnynt angen hynny, mae’r system grantiau adnewyddu cartrefi yn sicrhau y caiff cymorth ei dargedu ar y rhai sydd â’r angen mwyaf. Mae grantiau wedi chwarae rhan bwysig wrth leihau lefelau anaddasrwydd mewn cartrefi a sicrhau’r safonau y mae’n iawn i bobl eu disgwyl ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain.

Fodd bynnag, er gwaethaf y gostyngiadau mewn anaddasrwydd a welir yn yr arolwg diweddaraf o gyflwr tai, mae llawer yn aros i’w wneud. Mae’n holl bwysig i’r awdurdodau lleol ddatblygu strategaethau adnewyddu lleol effeithiol sydd yn ymdrin â materion sydd yn ymwneud ag adeiladwaith a chyda’r amodau cymdeithasol wrth ddelio â chymunedau dirywiedig. Bu asiantaethau gofal a thrwsio, grantiau cyfleusterau i’r anabl, a chymorth i atgyweirio cartrefi yn arbennig o bwysig wrth helpu pobl oedrannus neu anabl aros yn eu cartrefi, gan fyw’n annibynnol o dan amodau da gyda chyfleusterau hwylus a chymorth a chefnogaeth ffrindiau, perthnasau a chymdogion. Mae’r trefniadau hyn yn rhan hanfodol o’r pecyn cefnogaeth i iechyd a gofal cymdeithasol. Yr ydym yn benderfynol o ddatblgu’r dull gweithredu cydgysylltiol hwn ymhellach yn y dyfodol.

Yr ydym hefyd yn benderfynol o weithio gyda llywodraeth leol a chyda’n partneriaid eraill er mwyn gwella effeithlonrwydd ynni domestig yng Nghymru ac o ymdrin, yn arbennig, â phroblemau tanwydd a thlodi. Yr wyf yn falch o gyhoeddi y bydd y cynllun effeithlonrwydd ynni yn y cartref newydd i Gymru yn sianelu tua £15 miliwn at y rhai sydd â’r angen mwyaf, gan gynnwys yr henoed, dros y ddwy flynedd nesaf. Mae hynny’n ddwywaith y lefel ariannu bresennol. Bydd y cynllun newydd yn darparu amrywiaeth o fesurau a dargedir at sector y perchnogion tai a’r sector preifat ar rent er mwyn gwella cysur a iechyd y rhai na allant gynhesu eu tai yn ddigonol. Yn ogystal â hynny, bydd yn gwneud cyfraniad o bwys i leihau gollyngiadau carbon deuocsid. Cyhoeddaf fanylion y cynllun yn ddiweddarach eleni.

Gall problemau tenantiaid tai cyngor a chymdeithasau tai fod yn wahanol iawn ac yn fwy cymhleth. Mae pobl yn troi fwyfwy oddi wrth dai cymdeithasol. Mae galw isel ynghyd â chyfraddau trosiant uchel yn gallu tanseilio sefydlogrwydd cymdeithasol ein stadau tai yn ddifrifol. Rhai rhesymau amlwg am y galw isel yw proffiliau hŷn y tenantiaid, symudiadau poblogaeth, mwy o fynediad i wasanaethau cyhoeddus a chyfleoedd cyflogaeth yn ogystal â darpariaeth wasanaeth wael. Fodd bynnag, mae arnom angen dealltwriaeth ddyfnach o lawer o deimladau tenantiaid ynghylch eu cartrefi, eu cymdogaethau a thai cymdeithasol er mwyn cymryd camau effeithiol i helpu cymunedau difreintiedig a thargedu adnoddau.

Yr wyf wedi sefydlu astudiaeth ar broblemau’r galw isel am dai cymdeithasol a rhoddaf adroddiad am yr astudiaeth honno yn gynnar yn haf 2000. Byddwn hefyd yn rhoi ystyriaeth i ymchwil a gyhoeddwyd yn Lloegr ac yn asesu ei pherthnasedd i Gymru. Mewn rhai achosion, mae’r rheswm am y galw isel yn ddigon amlwg. Fe esgeuluswyd tai cyngor a’u hamddifadu o fuddsoddiad am flynyddoedd lawer o dan y weinyddiaeth ganolog flaenorol. Mae’r amcangyfrifon cyfredol o’r ôl-groniad o waith atgyweirio ac addasiadau hanfodol ar stoc dai awdurdodau lleol yng Nghymru yn amrywio o £750 miliwn i dros £900 miliwn. Mae’r tanfuddsoddiad hwnnw wedi cyfrannu at y dirywiad o ran dadfeiliad a dieithrwch cymdeithasol a welir ar lawer o stadau heddiw.

Parhawn i wario llawer mwy y pen ar dai yng Nghymru nag a werir yn Lloegr. Fodd bynnag, fel y dywedodd y Prif Ysgrifennydd yn y Siambr hon ar 23 Medi, ni all y Cynulliad gynnig y gobaith o allu cynyddu ei gyfran o’r gyllideb ar gyfer tai yn y dyfodol. Mae blaenoriaethau mewn iechyd ac addysg yng Nghymru yn golygu nad oes adnoddau ychwanegol. Mae awdurdodau lleol yn profi pwysau dirfawr ar addysg yn ogystal ag ar wasanaethau cymdeithasol a thrafnidiaeth. Felly, os na ellir disgwyl gwariant cyhoeddus ychwanegol—

Sut y gellwch feirniadu’r weinyddiaeth flaenorol am danfuddsoddi a chithau newydd ddweud nad ydych yn rhagweld cynyddu’r buddsoddiad mewn tai?

Yr ydym yn buddsoddi’n ddoethach ac mewn partneriaeth. Mae’r hyn a etifeddwyd gennym o’r weinyddiaeth flaenorol yn dangos ein bod yn gwario mwy ar dai. Yr ydym yn ystyried pethau’n gadarnhaol mewn partneriaeth â nifer fawr ac, os gwrandewch ar yr hyn a ddywedaf, gobeithiaf y cytunwch â mi yn y pen draw.

Os na allwn ddisgwyl gwariant cyhoeddus ychwanegol, heblaw hynny sydd yn gysylltiedig ag Amcan 1 ac arian penodol a ddaw i Gymru, rhaid inni ganfod modd i wella’r amodau ar gyfer tenantiaid cyngor drwy ddod ag arian newydd i mewn. Felly, mae’n holl bwysig hybu dadl newydd ar y mater hwn ac ymdrin ag ef â meddwl agored ac er mwyn creu dyfodol sydd yn cynnwys safon uchel o dai cymdeithasol ym mhob rhan o Gymru. Casgliad y gweithgor a ystyriodd ddulliau o ddenu buddsoddiad preifat i’n stoc tai cyngor oedd mai trosglwyddo stoc i berchnogaeth gymunedol oedd yr unig ddewis er mwyn dod â buddsoddiad ychwanegol o’r maint angenrheidiol i ddygymod â’r ôl-groniad o atgyweiriadau a’r anghenion addasu a ddynodwyd yng Nghymru. Yr oedd y gweithgor hwnnw’n cynnwys aelodau a enwebwyd gan lywodraeth leol, cymdeithasau tai, tenantiaid, benthycwyr a’r Sefydliad Siartredig Tai. Diolchaf o galon iddynt am eu gwaith da.

Pwysaf ar yr awdurdodau lleol a’r tenantiaid i ystyried perchnogaeth gymunedol o ddifrif. Yr wyf yn ymrwymo i weithio gyda chynghorau a grwpiau tenantiaid i weld a allwn ddod o hyd i ddulliau derbyniol i fwrw ymlaen. Pwysleisiaf na fydd trosglwyddiad stoc gwirfoddol o unrhyw fath yn digwydd oni bai fod y tenantiaid yn dymuno hynny. Felly, mae’n bwysig ystyried perchnogaeth gymunedol fel rhywbeth sydd nid yn unig yn galluogi tenantiaid i gael ansawdd bywyd gwell ond hefyd fel modd iddynt gael llais a rheolaeth dros eu ffordd o fyw a ffordd o fyw eu cymunedau.

Mae’r problemau ar lawer o stadau tai cymdeithasol yn amgenach na rhai’r adeiladau eu hunain. Mae llawer o denantiaid yn y cymunedau hyn yn teimlo nad oes ganddynt gyfran mewn cymdeithas. Bydd eu sefyllfa dai yn aml yn gwaethygu graddau eu dieithrwch oddi wrth brif ffrwd y gymdeithas a’i chyfleoedd cymdeithasol a’i chyflogaeth. Dyna pam yr ydym yn datblygu cynllun gweithredu i hybu cynhwysiant cymdeithasol yng Nghymru. Ar yr un pryd yr ydym yn dechrau mapio holl raglenni’r Cynulliad sydd yn effeithio ar ddieithrwch ac yn datblygu gwell dangosyddion am ddieithrwch ac amddifadedd. Bydd hynny’n sicrhau bod ein polisïau a’n rhaglenni wedi eu cydgysylltu mewn modd sydd yn helpu i ymdrin ag achosion sylfaenol dieithrwch cymdeithasol ac i leihau tlodi, ac i roi sylw i’r diffyg cyfle a’r anghyfartalwch o ran mynediad i wasanaethau ymhlith y grwpiau mwyaf difreintiedig yn ein cymdeithas.

Fodd bynnag, nid yw’r problemau hyn yn gyfyngedig i stadau tai mawr y sector cyhoeddus. Fe welir dieithrwch cymdeithasol mewn llawer o ardaloedd trefol tlotaf Cymru fel Cymoedd de Cymru lle y ceir lefelau uchel o berchentyaeth. Fe’i gwelir hefyd mewn cymunedau gwledig. Mae rhan amlwg i’w chwarae gan bolisïau a rhaglenni tai wrth ymdrin â’r problemau hyn. Mae cynlluniau arloesol fel y rhaglen pobl mewn cymunedau yn hybu atebion ymarferol i broblemau ymarferol dan arweiniad y gymuned ar sail partneriaeth. Mae’r wyth gymuned gyntaf sydd yn elwa ar y cynllun yn rhai mor wahanol â Duffryn yng Nghasnewydd, stad faestrefol o 1,000 o dai cyngor, a Deiniolen a Dinorwig yng nghefn gwlad yn hen ardal chwarelyddol Gwynedd. Ym mhob un o’r cymunedau fe geir problemau o ran diweithdra, tai gwael yn ogystal â lefelau troseddu uchel mewn llawer achos. Mae’r atebion wedi eu haddasu i anghenion lleol drwy bartneriaeth leol. Er enghraifft, yn Rhymni yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili mae yna gynigion i gyfuno ailgylchu cymunedol, cymorth i fusnesau, gwaith amgylcheddol a chyfleusterau addysg bellach, a phob un yn cyflenwi rhaglenni buddsoddi mewn tai. Tra bydd atebion lleol yn cyflawni anghenion lleol, mae’n holl bwysig y dysgir y gwersi mewn cylch ehangach ac y caiff yr arfer gorau ei rannu a’i fabwysiadu mewn lleoedd eraill.

Cyn hir byddaf yn cyhoeddi dyraniadau o dan y rhaglen cymunedau cynaliadwy newydd, a fydd yn darparu £250,000 yn y flwyddyn gyntaf i brosiectau bychain sydd yn ychwanegu gwerth at y buddsoddi cyhoeddus presennol mewn tai. Ymhlith y prosiectau hyn y mae trawsnewid fflatiau cyngor sydd yn anodd eu gosod i’w defnyddio gan y gymuned a chyllid refeniw ar gyfer prosiectau bychain ar lefel y gymuned.

Mae rhannau o’r stoc dai waethaf i’w cael yn y sector preifat ar rent, yn enwedig tai aml-ddeiliadaeth. Y tai hyn yw’r unig ddewis o dai sydd ar gael yn aml i bobl ifainc a rhai dan anfantais gymdeithasol neu economaidd a allai fod yn ddigartref fel arall. Mae’n bwysig bod gan awdurdodau lleol bwerau gorfodi digonol i ymdrin â phroblemau mewn tai aml-ddeiliadaeth a’u bod yn gallu cynnig cymorth i wella eu cyflwr.

Mae’r Llywodraeth wedi ymrwymo i gyflwyno cynllun trwyddedu gorfodol ar gyfer tai aml-ddeiliadaeth pan ellir canfod amser yn y Senedd ar gyfer y ddeddfwriaeth sylfaenol angenrheidiol. Bydd y sylwadau cynhwysfawr ac adeiladol a dderbyniwyd ar ôl yr ymgynghoriad yn gynharach eleni yn helpu’r Cynulliad i benderfynu ar fanylion cynllun trwyddedu cenedlaethol i Gymru.

Yn olaf, ond nid yn olaf o ran pwysigrwydd, rhaid inni wynebu problem digartrefedd. Cysgu allan yw’r amlygiad mwyaf difrifol o ddieithrwch cymdeithasol, yn ôl pob tebyg. Yr ydym eisoes yn gweithio gydag awdurdodau lleol er mwyn datblygu strategaethau i fynd i’r afael â digartrefedd yn eu hardaloedd. Fis Tachwedd diwethaf, cyflogwyd gweithiwr ar secondiad o’r sector gwirfoddol gan y Swyddfa Gymreig, fel yr oedd bryd hynny, i ymchwilio i broblem cysgu allan yng Nghymru. Bu’n trafod â’r holl awdurdodau lleol yng Nghymru a chydag amrywiaeth fawr o fudiadau gwirfoddol. Mae ei waith wedi ei gwblhau a rhoddaf adroddiad arno i Bwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol yn ddiweddarach y mis hwn. Mae’r adroddiad hwn yn pwysleisio’r angen i wella cynllunio strategol ar gyfer y digartref yng Nghymru ac mae angen darpariaeth newydd o hyd i ateb eu hanghenion. Eleni yr ydym yn darparu dros £1 miliwn i fudiadau gwirfoddol sydd yn gysylltiedig â digartrefedd, cynnydd o £400,000 oddi ar y llynedd. Mae’r cyllid hwn yn darparu amrediad o wasanaethau o gefnogaeth cynnal i waith allanol a mynediad uniongyrchol. Yr ydym hefyd yn gwahodd ceisiadau er mwyn darparu cysgod a chynhaliaeth i bobl sydd yn cysgu allan yn ystod y gaeaf.

A ydych yn derbyn ei bod yn anodd dweud a yw’r mentrau hyn yn llwyddo am fod y dull o gyfrifo a yw pobl yn ddigartref ai peidio wedi ei newid ychydig ar ôl ethol y Llywodraeth Lafur yn 1997? Sut y gellwch fod yn sicr y bydd digartrefedd yn disgyn o ganlyniad i’r polisïau yr ydych yn eu gweithredu?

Nid oes dim sydd yn gwbl sicr yn y byd hwn ond o’r hyn a welais fel Ysgrifennydd Cynulliad gweithgar dros dai—a bûm allan yn y dinasoedd ac yng Nghasnewydd—mae yna bobl yn gweithio mewn partneriaeth â’r Cynulliad hwn sydd yn ymdrin yn egnïol â phroblem digartrefedd. Talaf deyrnged iddynt heddiw. Yr wyf am weithio gyda hwy, a gwn fod y Cynulliad am wneud hefyd, er mwyn sicrhau y byddwn yn ymosod yn fwy ar y broblem hon yn y dyfodol. Mae yna arwyddion ein bod yn delio â’r broblem. Yr wyf wedi ymrwymo, ar ran Llywodraeth Cymru, i fynd i’r afael â’r broblem hon ac edrych yn gadarnhaol ar ddarparu mwy o adnoddau a’u targedu’n briodol, mewn partneriaeth â mudiadau gwirfoddol, er mwyn rhoi’r gefnogaeth orau bosibl i bobl sydd yn dioddef o’r dieithrwch cymdeithasol ofnadwy hwn.

Fel y dywedais, yr ydym yn cefnogi ceisiadau ar gyfer darparu cysgod a chynhaliaeth i rai sydd yn cysgu allan yn ystod y gaeaf. Yr wyf yn falch o wneud hynny. Yn Awst, cyhoeddais y fframwaith ar gyfer strategaeth dai genedlaethol i Gymru a ddatblygwyd ar y cyd â’r Fforwm Ymgynghorol Cenedlaethol ar Dai yng Nghymru. Gwerthfawrogaf y cyfraniad a wnaethpwyd gan y fforwm wrth lunio’r strategaeth honno. Yr oeddwn yn falch ac wedi fy nghalonogi gan y ffaith fod ein prif bartneriaid sydd yn gyfrifol am gyflenwi tai yng Nghymru yn gallu cynhyrchu dogfen gytûn o’r fath. Mae’n darparu llwyfan ardderchog lle y gellir dechrau datblygu strategaeth dai genedlaethol i Gymru sydd yn cydnabod y cyfraniad pwysig y gall tai ei roi i’n polisïau a’n rhaglenni ehangach ar gyfer hybu gwell iechyd, lles ac ansawdd bywyd. Mae’r Cabinet a Phwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol wedi croesawu’r fframwaith ac wedi cefnogi fy nghynnig i sefydlu pedwar grŵp gorchwyl i ystyried y materion a datblygu cynigion cydlynol i ymdrin â hwy. Mae’r grwpiau gorchwyl hyn yn cynnwys amrediad eang o’n partneriaid sydd yn gysylltiedig ag adnewyddu tai a chymunedau yng Nghymru gan gwmpasu llywodraeth leol, cymdeithasau tai, y sector preifat a’r sector gwirfoddol, awdurdodau iechyd, y byd academaidd ac yn bwysicaf oll cynrychiolwyr tenantiaid a defnyddwyr eraill.

Mae’r grwpiau gorchwyl dan gadeiryddiaeth cynrychiolwyr o rai o’r cyrff allanol hyn ac mae’r grwpiau’n amlygu ein hymrwymiad i ddull cynhwysol o ddatblygu polisi yn y Cynulliad ac yn ymgorffori’r gwerthoedd a’r blaenoriaethau sydd yn llywio ein gwaith. Mae gwaith y grwpiau gorchwyl wedi dechrau bellach. Bydd y grwpiau’n cefnogi gwaith a gyflawnir gan weithgorau eraill ac mae hyn yn cynnwys ystyried diwygio canllawiau cynllunio yng Nghymru. Mae cylch gwaith y grwpiau yn ei wneud yn ofynnol iddynt roi adroddiad am gynnydd i’r Fforwm Ymgynghorol Cenedlaethol ar Dai yn Rhagfyr. Edrychaf ymlaen at ystyried yr adroddiadau hyn, yn enwedig ym Mhwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol. Gofynnwyd i’r grwpiau gorchwyl gwblhau eu hadroddiadau erbyn Ebrill nesaf. Bydd hynny’n gryn gamp o ystyried ehangder a chymhlethdod y materion dan sylw, ond rhaid inni gynnal y momentwm a gafwyd ar y dechrau os ydym i ateb anghenion a dyheadau teuluoedd Cymru wrth inni nesáu at y mileniwm.

Yr wyf yn falch o gefnogi gwelliant 1. Mae’r gwelliant yn adlewyrchu’r hyn a ddywedais am yr angen i sicrhau bod pawb yng Nghymru’n cael cyfle i fyw mewn cartref cynnes, diogel, gweddus a’r cyfraniad sydd yn gallu deillio o hynny i hybu cynhwysiant cymdeithasol a chynaliadwyedd. Fodd bynnag, cawn rywfaint o anhawster â gwelliant 2 sydd yn ymwneud â chysoni cyfraddau treth ar werth ar atgyweiriadau tai â hynny ar adeiladau newydd. Er fy mod yn gallu deall y pwynt, mae polisi trethiant y Deyrnas Unedig yn fater i Lywodraeth genedlaethol Prydain. Mae angen i’r Cynulliad roi ystyriaeth ofalus i effaith gyffredinol yr awgrym hwn cyn cyflwyno sylwadau i’r Llywodraeth. Gofynnaf i’r Aelodau gefnogi’r cynnig.

Yr wyf hefyd yn cynnig gwelliant 2. Ar ddiwedd y cynnig ychwaneger:

Mae’r arolwg o gyflwr tai yng Nghymru am 1997-98 wedi dangos bod un o bob 12 o’r holl dai yng Nghymru yn anaddas. Er bod hynny’n welliant ar yr arolwg blaenorol, gellir priodoli’r newid hwnnw yn rhannol i wahaniaethau ym maint y samplau. Mae’n dal i fod yn sefyllfa ddifrifol iawn. Mewn cymunedau difreintiedig yng Nghymoedd de Cymru mae’r ffigurau’n waeth. Fe geir lefelau uwch o anaddasrwydd ym Merthyr Tudful, Rhondda Cynon Taf a Thorfaen a hefyd mewn ardaloedd gwledig fel Ceredigion a Sir Benfro.

Mae’r gost ariannol er mwyn cywiro hynny yn enfawr. Fel y dywedodd Peter Law, amcangyfrifir bod angen rhwng £750 miliwn a £900 miliwn i fynd i’r afael â’r ôl-groniad o waith atgyweirio, adnewyddu a moderneiddio y mae ei angen ar y stoc tai cyngor yng Nghymru.

Un achos pryder mawr yw bod un ym mhob pump o’r anheddau yn y sectorau preifat ar rent wedi eu dynodi’n anaddas. Fel y cydnabuwyd, tai aml-ddeiliadaeth yw’r rhain yn bennaf; tai a arferai gartrefu myfyrwyr a rhai mewn grwpiau incwm isel. Mae diogelwch yn fater i’w ystyried yma hefyd. Cytunaf ei bod yn bwysig i awdurdodau lleol orfodi’r safonau uchaf yn y tai hyn.

Mae’r arolwg o gyflwr tai yng Nghymru yn amcangyfrif bod y bil am atgyweirio tai anaddas yng Nghymru yn gymaint â £1.1 biliwn. Mae bron £800 miliwn o hynny yn ymwneud â chartrefi perchnogion preswyl.

Bu’r ymateb i’r bil hwnnw ac i amcangyfrifon blaenorol hyd yn hyn yn annigonol ar y gorau, ac ar y gwaethaf yn esgeulus. Y llynedd, gwariodd y Swyddfa Gymreig £296 miliwn ar dai. Eleni fe wariwn £288.5 miliwn a’r flwyddyn nesaf £276 miliwn. Mae hyn yn batrwm o ostyngiadau flwyddyn ar ôl blwyddyn mewn cyllid i dai sydd yn mynd yn ôl i tua 1992. Yr her a wynebwn yw gwrthdroi’r tuedd hwnnw.

Un ateb yn achos tai cyngor, y cyfeiriodd Peter Law ato, yw trosglwyddo stoc, a byddai hyn yn denu cyllid preifat. Fodd bynnag, mae hyn yn dod â phroblemau yn ei sgîl, ac nid y lleiaf o’r rhain yw’r gost ychwanegol bosibl o £40 miliwn i’r Cynulliad.

Mae angen inni hefyd ymdrin â phroblem tai preifat, ac nid yw’r ddogfen fframwaith yn gwneud hynny. Cartrefi perchnogion preswyl yw bron dri chwarter y stoc dai yng Nghymru. Eto yr ydym i bob pwrpas yn dirwyn grantiau adnewyddu i ben, gan adael cronfa o arian sydd yn lleihau o hyd i’w chyfeirio at grantiau cyfleusterau i’r anabl a chynlluniau amgylchynol. Mae ar berchenogion preswyl ar incwm isel angen help i wella eu cartrefi, yn arbennig. Rhaid inni ganfod yr adnoddau i fynd i’r afael â’r argyfwng hwn.

Mae’r ddau welliant sydd gennyf yn ymwneud â chyfeirio sylw’r arolwg o’r strategaeth dai ar gynhwysiant cymdeithasol a datblygu cynaliadwy, nid yn unig fel materion trawsbynciol, ond fel materion gwirioneddol sydd yn effeithio’n uniongyrchol ar gyfeiriad polisi tai. Os oes rhaid inni weithio ag adnoddau prin, rhaid inni ganolbwyntio’r arian ar gyflawni enillion buddiol ac ystyrlon.

Mae yna faterion sydd yn gysylltiedig â chynllunio y gallwn eu defnyddio i hybu datblygu cynaliadwy mewn tai. Ni allwn ddibynnu ar y cynghorau lleol i wneud y gwaith hwnnw ar ein rhan. Rhaid inni sicrhau bod y canllawiau cynllunio’n gywir, yn hybu datblygiad safleoedd tir llwyd ac ailddefnyddio adeiladau presennol ac yn sicrhau bod datblygiadau tai newydd yn ffitio o fewn y cymunedau a’r cyfleusterau presennol er mwyn lleihau’r defnydd ar geir ac adeiladu cymunedau cynaliadwy.

Rhaid inni edrych ar y cartrefi presennol a chydnabod bod tai gwael yn gallu cyfrannu at iechyd gwael, tangyrhaeddiad mewn addysg, mynediad gwael i gyfleoedd cyflogi a chynnydd mewn ymddygiad gwrthgymdeithasol. Mae buddsoddi mewn tai o fantais uniongyrchol i brif flaenoriaethau ariannu’r Cynulliad. Ni ellir gwneud y buddsoddiad hwnnw ar wahân. Rhaid ei gyflawni yng nghyd-destun adfywio cymunedau lleol, gwella eu hamgylchedd, sefydlu mecanweithiau cefnogi, darparu addysg a hyfforddiant a chreu swyddi o ansawdd da. Nid oes diben buddsoddi mewn gwell darpariaeth iechyd os bydd yn rhaid i’r sawl sydd yn elwa o hynny fyw mewn tai is-safonol llaith. Rhaid inni gydnabod hynny pan luniwn ein cyllideb.

Mae dros 250,000 o gartrefi yng Nghymru wedi eu dynodi’n rhai sydd mewn tlodi ynni, lle y bydd teuluoedd yn talu mwy na 10 y cant o’u hincwm ar wresogi a goleuo sylfaenol. Mae effeithlonrwydd ynni yn arbennig o bwysig wrth ymdrin â thlodi ynni a hybu datblygu cynaliadwy. Croesawaf yr arian ychwanegol a gyhoeddwyd ar gyfer hynny heddiw. Eto yr ydym mewn sefyllfa hurt o dalu TAW o 5 y cant ar ein biliau tanwydd ond os prynwn ddeunyddiau i wella ein cartrefi, fel deunydd ynysu i’r groglofft, yr ydym yn talu TAW o 17.5 y cant. Os ydym o ddifrif ynghylch delio â thlodi ynni a datblygu cynaliadwy, ni allwn ei wneud ar ein pennau ein hunain. Rhaid i Ganghellor y Trysorlys gyfrannu at hyn hefyd.

Mae hefyd yn hurt bod rhaid inni dalu TAW o 17.5 y cant i wella adeilad a’i wneud yn addas tra na fydd rhywun sydd yn codi tai newydd ar safle tir glas yn talu TAW o gwbl. Nid yw hynny’n gynaliadwy. Effaith arall a gaiff y gyfradd TAW uchel ar atgyweirio tai yw ei bod yn ychwanegu at y gost i’r Cynulliad wrth wella tai yng Nghymru. Mae hynny’n effeithio’n uniongyrchol ar ein cyllideb ac yn ein hatal rhag cael y gwerth gorau o’r arian a roddir i atgyweirio tai cymdeithasol ac i grantiau tai. Digon hawdd yw dweud mai hyn yw polisi trethiant y DU ond mae’n bolisi sydd yn effeithio ar ein cyllideb. Rhaid inni feddu ar safbwynt ar y polisi hwn a gaiff ei fynegi’n glir i Ganghellor y Trysorlys.

Mae’r materion hyn yn gydgysylltiedig ac ni allwn fforddio ymdrin â’r un ohonynt ar wahân. Mae hynny cyn wired am dai ag ydyw am addysg, iechyd, cynllunio neu’r amgylchedd. Mae’r ffaith ein bod wedi etifeddu degawdau o danfuddsoddiad yn ein stoc dai yn gwneud ein gwaith yn fwy anodd. Os na ddechreuwn wrthdroi’r tuedd hwnnw, bydd ein Llywodraeth gydgysylltiol honedig yn dechrau datod.

Croesawaf lawer o’r hyn a ddywedodd Peter Law a Peter Black. Bu trafod a disgwyl hir am y strategaeth hon a gwnaethpwyd gwaith arno gan lawer o grwpiau. Croesawn eu cyfraniad gwerthfawr wrth baratoi’r fframwaith hwn, sydd yn enghraifft wych o weithio ar y cyd. Fe sefydlwyd y grwpiau gorchwyl ac mae’r fframwaith a’r cylchoedd gwaith i’r gweithgorau hyn wedi eu nodi. Bydd y grwpiau’n adrodd yn ôl i’r Pwyllgorau Pwnc perthnasol yn gynnar yn y flwyddyn newydd ac yn rheolaidd wedi hynny. Gofynnaf am sicrwydd y cedwir at yr amserlen hon ac y bydd y Pwyllgor Pwnc perthnasol yn cael gwybod yn rheolaidd am y cynnydd a wneir. Pam y mae arnom angen strategaeth dai genedlaethol? Yng Nghymru, mae 70 y cant o gartrefi dan berchnogaeth breifat, canran uwch o gartrefi perchnogion preswyl nag yn yr un ardal arall yn y DU. Er bod £1.6 biliwn wedi ei wario ar grantiau adnewyddu a buddsoddi mewn ardaloedd adnewyddu ers 1990, mae nifer fawr o berchenogion preswyl ar incwm isel neu ar fudd-daliadau ac yn ei chael yn anodd cynnal eu cartrefi at safon ddigonol. Ceir sefyllfa waeth fyth yn y sector preifat ar rent—gall hyd at 18.4 y cant o’r anheddau fod yn anaddas i fyw ynddynt. Ceir sefyllfa debyg yn y sector tai cyngor lle y mae ôl-groniad o hyd at £1 biliwn o waith atgyweirio, adnewyddu a moderneiddio. Rhaid cael strategaeth i ymdrin â’r sefyllfa hon.

Yr ydym yn llwyr gefnogi gwelliant 2 ar TAW. Fodd bynnag, yr ydym hefyd yn awgrymu y dylid adolygu’r system budd-dal tai. Yn yr adolygiad hwnnw dylid ystyried y posibiliad y dylai holl gostau budd-dal tai i denantiaid, ym mha sector bynnag, gael eu dwyn gan yr Adran Nawdd Cymdeithasol yn ganolog. Byddai hynny’n tynnu baich annheg oddi ar awdurdodau lleol ac yn rhyddhau symiau sylweddol o arian i’r cynghorau i’w hailfuddsoddi mewn atgyweirio a gwella eu stoc dai.

Yn 1998-99, yr oedd gwariant y cyfrif refeniw tai i Gymru’n dangos ad-daliadau rhent o £271 miliwn a dalwyd o gyfanswm gwariant o’r holl gyfrifon refeniw tai o £620 miliwn. Yr oedd awdurdodau lleol wedi derbyn cymhorthdal o £179 miliwn tuag at gostau tai ond ceir swm sylweddol o hyd, dros £100 miliwn, y gellid ei ryddhau i’w ailfuddsoddi yn y stoc dai. Er mwyn cynorthwyo perchnogion preswyl, byddai’n rhaid rhoi ystyriaeth i’r modd y gweithredir y systemau grantiau a benthyciadau adnewyddu tai. Dylai fod modd i bawb dderbyn cefnogaeth ac arweiniad ar amrywiaeth o faterion tai drwy rwydwaith o wasanaethau cynghori ar dai sydd â digon o adnoddau, a fyddai’n eu helpu i gael cartref neu i aros yn eu cartref eu hunain mewn cysur a diogelwch. Byddai datblygu a gweithredu cynlluniau trwyddedu ar gyfer tai aml-ddeiliadaeth yn gymorth i wella’r sector preifat ar rent. Nid oes angen dweud y dylid rhoi blaenoriaeth i gael tŷ i bobl sydd heb gartref.

Cyn y gall unrhyw strategaeth dai genedlaethol ymdrin â’r problemau hyn, mae angen cynnal archwiliad ac arolwg trwyadl o gyflwr ac anghenion tai. Mae awdurdodau lleol sydd heb gyflawni arolygon o’r fath eisoes yn cael cynnig grantiau i wneud hynny. Mae’n bwysig i’r wybodaeth gael ei chyflwyno ar ffurf gyson pan fydd ar gael, fel y cawn ddarlun cyffredinol o gyflwr ac anghenion tai ym mhob cwr o Gymru. Gellir seilio strategaeth i Gymru ar yr arolwg hwn a rhaid iddi adlewyrchu gwahaniaethau o ran demograffeg a phoblogaeth rhwng ardaloedd a dangos sut y gellir diwallu gwahanol anghenion yr ardaloedd trefol a gwledig. Bydd yn rhaid iddi ymdrin ag anghenion presennol y cymunedau a pharatoi ar gyfer eu hanghenion yn y dyfodol.

Rhaid i’r strategaeth ddarparu mwy nag unedau tai yn unig. Rhaid symud oddi wrth wneud dim ond nodi faint o unedau y mae arnom eu hangen a darparu ar gyfer hynny a symud tuag at adeiladu cymunedau y mae pobl am fyw ynddynt, gan hybu cynhwysiant cymdeithasol a dechrau adfywio ac adnewyddu’r ardaloedd hynny sydd ag angen taer am hynny.

Rhaid i unrhyw strategaeth roi mwy o bwyslais ar adnewyddu ac adfywio’r stoc bresennol. Fodd bynnag, mae’n bosibl y bydd angen mabwysiadu agwedd fwy hyblyg at ddymchwel ac ailadeiladu ar brydiau, gan roi blaenoriaeth i adeiladu o’r newydd ar safleoedd tir llwyd yn hytrach na rhai tir glas. Hoffem hefyd weld datblygiadau newydd, heblaw am y rhai bychain iawn, yn ffafrio deiliadaethau cymysg.

Fodd bynnag, fe welir dull gweithredu bwriadus yn y strategaeth ynghylch gwella tai, drwy edrych ar yr anghenion cyffredinol mewn ardal a chreu cysylltiad cryf rhwng hynny a strategaethau gwrthdlodi. Rhaid cael cysylltiad cryf rhwng unrhyw strategaeth dai a fframwaith cynllunio cenedlaethol oherwydd mae angen ymdrin â’r cysylltiadau rhwng darpariaeth gymdeithasol wael a phroblemau cymdeithasol yn y cyfnod cynllunio, i’r graddau mwyaf posibl. Dylai’r strategaeth honno ddangos bod angen gwneud darpariaeth ddigonol yn y cyfnod cynllunio ar gyfer datblygu mannau chwarae a hamdden, mynediad i gyfleusterau cymunedol, siopau a chysylltiadau trafnidiaeth da.

Mae angen gwireddu’r hyn a geir mewn strategaeth dai genedlaethol hefyd er mwyn cyflawni dyheadau’r Cynulliad ynghylch cyfle cyfartal a datblygu cymunedau cynaliadwy. Sut y gallwn fyth gyflawni cyfle cyfartal tra bydd pobl ddigartref a phobl yn byw mewn tai annigonol?

Dylid sicrhau darpariaeth genedlaethol o gynlluniau gofal a thrwsio, sydd yn darparu gwasanaethau rhagorol i bobl oedrannus ac anabl, a rhoi blaenoriaeth uwch iddynt yn y strategaeth hon. Mae llawer o berchenogion tai yn ei chael yn anodd eu cadw mewn cyflwr da. Bydd rhai pobl hŷn a rhai sydd ag anableddau yn wynebu problemau mwy mewn llawer achos, o ran cyflwr eu cartrefi ac o ran canfod yr arian i’w hatgyweirio, eu gwella neu eu haddasu. Bydd asiantaethau gwella tai gofal a thrwsio yn anelu eu gwasanaethau at rai sydd yn ei chael yn anodd cyflawni gwaith adeiladu heb gymorth. Byddant yn rhoi cyngor am ddewisiadau tai a materion cyllidol a thechnegol; cynigiant gymorth ymarferol i gwblhau ffurflenni, dod o hyd i adeiladwr dibynadwy, trefnu cynlluniau ac amserlenni gwaith ac archwilio ansawdd y gwaith adeiladu a byddant hefyd yn cydlynu’r holl wasanaethau sydd yn angenrheidiol i gwblhau’r gwaith yn llwyddiannus. Mae tai digonol a phriodol yn elfennau hanfodol wrth gynnal annibyniaeth pobl oedrannus ac anabl yn y gymuned.

Dylai asiantaethau gofal a thrwsio chwarae rôl hanfodol mewn unrhyw strategaeth dai. Ar hyn o bryd fe’u hariennir yn rhannol gan y Cynulliad ond maent yn llawer mwy dibynnol ar awdurdodau lleol am gyllid. Tra byddant yn parhau’n ddibynnol ar awdurdodau lleol am ddwy ran o dair o’u cyllid, ni fyddant yn gallu cynllunio’n ddigonol. Oherwydd pwysigrwydd y gwaith hwn gofynnwn fod un o’r grwpiau strategol yn ymgymryd â’r cyfrifoldeb o ystyried achos Gofal a Thrwsio Cymru a dulliau i gynyddu ei gyllid craidd fel nad yw’n dibynnu gymaint ar awdurdodau lleol a chymdeithasau tai. Dylai’r grŵp sicrhau hefyd bod gwasanaeth cyfartal ar gael ym mhob cwr o Gymru.

Pan geir adeiladu o’r newydd, dylai pobl gael cyfle i gael cartref am oes. Dylai fod modd addasu’r cartrefi hyn yn rhwydd i ateb anghenion pobl mewn gwahanol gyfnodau yn ystod eu hoes. Dylid adeiladu tai â drysau lletach fel y gall cadair olwyn fynd drwyddynt, a switsis goleuadau ar lefel lle y gellir eu cyrraedd, a dylai fod modd creu ystafelloedd cawod ar y llawr gwaelod. Ymdrinnir â’r addasiadau hyn yn ‘Mynediad a Chyfleusterau i Bobl Anabl’, rhan M o Reoliadau Adeiladu 1991 a byddant yn angenrheidiol ym mhob tŷ a godir o’r newydd.

Mae adeiladu, atgyweirio a chynnal a chadw cartrefi yn golygu mwy na rhoi to uwchben. Mae’n creu gwaith, yn lleihau cyfanswm y di-waith, yn atal iechyd gwael ac yn cyfrannu at atebion i broblemau sydd yn deillio o dlodi. A ninnau’n nesáu at ddiwedd y mileniwm hwn, yr ydym yn wynebu ôl-groniad o £1 biliwn mewn atgyweiriadau i dai cyngor. Mae llawer o berchenogion tai ar incwm isel ac yn wynebu anawsterau wrth gynnal a chadw eu cartrefi. Ceir hefyd lawer o bobl ddigartref y mae arnynt angen tai. Dylem ddarparu cartrefi gweddus y gall pobl fforddio byw ynddynt a chymunedau lle y caiff pobl fynediad i gyfleusterau cymunedol, trafnidiaeth, addysg a chyflogaeth. Mae angen strategaeth dai genedlaethol ac fe ddylai nodi sut y byddwn yn cyflawni’r nodau hyn. Fodd bynnag, bydd yn rhaid ystyried y strategaeth ochr yn ochr â’r Papur Gwyrdd disgwyliedig ar dai a bydd yn rhaid i hwnnw, pan gyhoeddir ef, roi sylw i’r gwahanol ddulliau gweithredu a fabwysiedir yng Nghymru a’r Alban.

Mae llawer o’r dyheadau a gyflwynir yn y ‘Fframwaith ar gyfer Strategaeth Dai Genedlaethol i Gymru’ yn ddigon teilwng. Fodd bynnag, fel cynifer o bethau eraill sydd yn deillio o’r weinyddiaeth hon, mae’r drwg yn y manylion. Yn gynnar yn yr adroddiad, cawn wybod y bydd y strategaeth dai genedlaethol yn adlewyrchu anghenion lleol, yn seiliedig ar bartneriaeth â’r sector preifat gan sicrhau y bydd gwariant cyhoeddus wedi ei dargedu’n effeithiol. Mae’r adroddiad yn amlinellu llawer o’r problemau y bydd yn rhaid ymdrin â hwy os ydym i ganiatáu mynediad i dai o ansawdd uchel i bawb. Rhaid inni ddefnyddio’r stoc bresennol yn y modd gorau, rhoi trefn ar yr ôl-groniad o atgyweiriadau i stoc dai awdurdodau lleol, cryfhau’r sector preifat ar rent ac yn y blaen.

Mae’r adroddiad yn cyflwyno gweledigaeth ddigon teilwng ar gyfer tai yng Nghymru, lle y bydd pawb yn byw mewn tai helaeth a chynnes mewn ardaloedd heb droseddu. Bydd digartrefedd yn perthyn i’r gorffennol, yn ôl Ysgrifennydd yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol. Popeth yn iawn, ond nid ydym yma i bleidleisio o blaid neu’n erbyn yr asesiad o’r problemau neu’r weledigaeth a gyflwynir yn y ddogfen. Yr ydym yn pleidleisio o blaid neu’n erbyn yr atebion sydd i ymdrin â’r problemau ac hybu safon tai uwch.

Yn anffodus, fe welaf ddiffygion yn rhesymeg yr awgrymiadau a roddir yn y ddogfen hon. Mae’r adroddiad yn derbyn mai uchelgais y mwyafrif helaeth o deuluoedd yng Nghymru yw bod yn berchenogion ar eu cartrefi. Mae’r ffigurau’n dangos bod 71 y cant o dai yn gartrefi perchenogion preswyl. Mae hynny’n deyrnged wych i ymdrechion y weinyddiaeth Geidwadol flaenorol, yr oedd gan y Prif Ysgrifennydd yr wyneb i’w beirniadu ychydig funudau’n ôl yn y modd mwyaf cywilyddus. Sut y meiddiwch feirniadu’r weinyddiaeth ddiwethaf a alluogodd gymaint o bobl i brynu eu cartrefi eu hunain yn wyneb beirniadaeth oddi wrthych chi a’ch plaid?

A ydych yn derbyn mai’r weinyddiaeth Geidwadol ddiwethaf a ddechreuodd y dirywiad parhaus mewn ariannu i dai hefyd?

Derbyniaf nad oedd angen i’r weinyddiaeth Geidwadol ddiwethaf wario cymaint ar dai oherwydd nifer y bobl a brynodd eu cartrefi. Hwn yw’r ffigur uchaf yn y Deyrnas Unedig, fel y gwyddoch yn iawn.

Dylasech fod wedi gweld yr amodau y bu’n rhaid i bobl fyw oddi tanynt. Yr oedd yn warthus.

Sut y meiddiwch feirniadu—

A ydych yn fodlon ildio?

Gwnaf y pwynt hwn yn gyntaf. Yr wyf am ateb rhai o’r beirniadaethau ar y weinyddiaeth flaenorol ynghylch tai. Yr ydych wedi ein beirniadu, eto yr oeddem wedi datblygu’r polisïau a sefydlodd bartneriaethau â’r sector preifat, a oedd hefyd wedi eu datgan yn rhai pwysig yn y ddogfen a grybwyllwyd ddiwethaf. Beirniadasoch y weinyddiaeth flaenorol, a leihaodd ddigartrefedd flwyddyn ar ôl blwyddyn yng Nghymru. Ni chawn fyth wybod a fydd polisïau Peter Law yn llwyddiannus oherwydd un o’r pethau cyntaf a wnaeth eich gweinyddiaeth chi oedd newid sut y cyfrifir digartrefedd. Mae hynny’n ei gwneud yn amhosibl inni wybod a ydych yn llwyddo ai peidio, er fy mod yn amau nad ydych. Ildiaf yn awr.

Yr wyf yn ddiolchgar ichi am ildio ac am gyflwyno ystyriaeth o record eich Llywodraeth ar dai i’r ddadl hon. Yr oeddwn yn gyfarwyddwr ar Shelter Cymru am 10 mlynedd pan oedd y Ceidwadwyr mewn grym. Dros y cyfnod hwnnw, gwelsom gynnydd parhaus a didostur mewn digartrefedd. Yr oeddech yn dal yn yr ysgol bryd hynny yn ôl pob tebyg, felly efallai nad oeddech yn ymwybodol o’r hyn a oedd yn digwydd.

Cododd y Llywodraeth Geidwadol bartneriaethau â’r sector preifat a chynyddodd berchnogaeth breswyl. Yr ydych yn iawn wrth ddweud hynny ac am hawlio clod amdano. Fodd bynnag, yr oedd eich Llywodraeth wedi cyflwyno’r gallu i landlordiaid preifat dowtio ar stadau cyngor er mwyn ceisio prynu tai cyngor. Yr ofn ymysg tenantiaid cyngor na fyddai ganddynt ddiogelwch oni phrynent eu tai oedd yr hyn a hybodd berchnogaeth breswyl. Yr oedd tystiolaeth amlwg o hynny.

Mae’r adroddiad yn datgan mai uchelgais naw ym mhob 10 yw bod yn berchen ar eu cartrefi. Yr wyf yn falch iawn eich bod yn barod i roi clod i ni am wneud hynny’n bosibl. Mae’n ddrwg gennyf nad oeddech wedi meddwl am hynny ychydig flynyddoedd yn ôl. Ie, mae’n debyg fy mod yn yr ysgol pan ddigwyddodd hynny, ond nid oes arnaf angen mwy o wersi hanes gan y blaid a ddadleuodd dros dynnu allan o Ewrop a chael gwared ar ein hamddiffynfeydd ac a ddistrywiodd yr economi yn 1979. Fodd bynnag, yr wyf yn falch o’r gydnabyddiaeth fod perchentyaeth yn beth dymunol i deuluoedd ac i gymdeithas yn gyffredinol.

Yn wahanol i aelodau’r Adran Weithredol yr wyf yn fodlon ildio i rywun sydd yn dymuno siarad.

yn Saesneg Mae’n ddrwg gennyf. Fe sylweddolwch fy mod yn awyddus i roi cyfle i Aelodau eraill siarad. Yn wyneb y gydnabyddiaeth fod perchentyaeth yn ddyhead ymysg y mwyafrif helaeth, synnais at baragraff 4.22 y ‘Fframwaith ar gyfer Strategaeth Dai Genedlaethol i Gymru’ sydd yn datgan y dylem ystyried, fel Cynulliad:

yn Saesneg ‘cychwyn ymchwil i gynaliadwyedd tymor hwy prynu cartref drwy gyfrwng cynlluniau perchentyaeth Hawl i Brynu.’

yn Saesneg Yr oedd y cynllun Hawl i Brynu yn gam aruthrol ymlaen a phryderaf fod geiriau’r ddogfen yn awgrymu y gallai’r Hawl i Brynu ddod i ben. Ni all y Ceidwadwyr gefnogi hynny a byddwn yn pleidleisio yn erbyn y cynnig hwn.

yn Saesneg Yr oeddwn yn falch o nodi ym mharagraff 5.3 fod rôl y sector preifat wedi ei chydnabod fel un sydd yn cyfrannu’n allweddol at fudoledd y llafurlu ac sydd ag arwyddocâd eang i economi Cymru. Os yw hynny’n wir, efallai y bydd modd i Ysgrifennydd yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol roi sicrwydd inni y bydd yn ystyried dulliau o ddatblygu rôl y sector preifat ymhellach. Mae’n ymddangos bod llawer o unigolion yn berchen ar dai gwag. Ceir tystiolaeth sydd yn awgrymu eu bod yn wyliadwrus ynghylch gosod y tai hyn ar rent am eu bod yn ofni, os na fydd tenantiaid yn talu eu biliau, y bydd yn rhaid iddynt ymladd yn hir yn y llysoedd er mwyn adennill y rheolaeth dros eu heiddo. Mae yna fesurau i oresgyn hyn, ond mae’r broblem hon yn bod o hyd. Os ydym o ddifrif ynghylch datblygu’r sector preifat ar rent, yn hytrach na dim ond siarad am hynny, efallai y bydd yn fuddiol ystyried y broblem hon.

yn Saesneg Ynglŷn â datblygu cynaliadwy, mae’n ymddangos bod cydnabyddiaeth nad yw’n ddymunol adeiladu’n ddiofal ar dir y llain las tra bydd tai mewn trefi a dinasoedd yn mynd yn wag ac yn dadfeilio. Gwaetha’r modd, prin yw’r awgrymiadau ar sut i wrthdroi’r tuedd hwn. Dyna pam yr ydym yn cefnogi’r gwelliant sydd yn galw am gysondeb rhwng y gyfradd TAW ar atgyweiriadau tai a’r gyfradd ar adeiladau newydd. Os ydym am weld rhywfaint o gefn gwlad ar ôl, ni allwn barhau’n hir â’r tuedd presennol o adeiladu ar dir y llain las. Rhaid inni ddefnyddio safleoedd tir llwyd ac annog adnewyddu’r stoc dai bresennol.

yn Saesneg Nid yw’r ddogfen yn rhoi sylw i’r ffaith y byddwn yn colli cefn gwlad Cymru am byth ac yn cael aceri o stadau tai yn ei le os parhawn i godi tai ar y raddfa bresennol. Gofynnaf i Ysgrifennydd yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol ystyried mabwysiadu un arall o bolisïau’r Ceidwadwyr, un a wna lawer i gynorthwyo ym maes tai ac i roi mwy o reolaeth i awdurdodau lleol dros eu cynlluniau datblygu unedol a’r hawl i wrthod datblygiadau tai sydd yn annerbyniol i bobl leol. Wedi’r cyfan, os credwch y dylid rhoi grym i’r bobl, mae’n ddigon posibl eich bod yn credu y dylid rhoi mwy o bwerau i’r cynghorau. Terfynaf ag ychydig eiriau o Gymraeg.

in Welsh Wales’s countryside is beautiful. We should not destroy it with housing that is not needed.

Mae’n dda gennyf fod David wedi siarad o’r galon. Fodd bynnag, fe soniodd am ddiogelu tir y llain las ac nid oes gennym ddim o hynny yng Nghymru. Soniodd hefyd am adeiladu dros y cwbl o gefn gwlad Cymru. Fe gymer flynyddoedd lawer i wneud hynny. Cytunaf fod angen inni ailddatblygu safleoedd tir llwyd, ac mae hynny’n rhan o’n polisi cynllunio.

Mae’n destun syndod braidd mai hon yw’n dadl gyntaf wirioneddol ar dai a ninnau wedi cael dadleuon di-ben-draw ar amaethyddiaeth. Nid ymgais i ddiraddio amaethyddiaeth yw hynny nac i’w hystyried yn ddibwys. Fodd bynnag, mae hyn yn dangos bod llawer yn gweld tai yn fater ymylol. Nid yw hynny’n wir yng Nghymru. Mae’n ganolog. Rhaid i dai fod ar y blaen ym mhopeth a wnawn, yn enwedig wrth ymdrin â dieithrwch cymdeithasol.

Mae’n dda gennyf fod Peter Law wedi dod â’r ‘Fframwaith ar gyfer Strategaeth Dai Genedlaethol i Gymru’ ger ein bron heddiw oherwydd mae’n rhoi cyfle inni dynnu sylw at bwyntiau pwysig ynghylch tai. Ar wahân i gyfraniad David, clywsom sylwadau synhwyrol a phwysig.

Mae’r strategaeth dai genedlaethol i Gymru yn rhoi ffocws da inni. Fel cadeirydd Pwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol, fe’i cefais yn fuddiol fod gennym berthynas waith dda ag amrywiaeth fawr o grwpiau yng Nghymru sydd yn benderfynol o wneud eu gorau i ddarparu gwell tai i bobl Cymru. Mae hynny’n cynnwys tenantiaid, sydd hefyd yn chwarae eu rhan. Dyna’r newyddion da. Y newyddion drwg yw bod tai yn broblem ddyrys iawn. Rhaid inni fod yn onest ynghylch hynny a wynebu’r gwir os ydym i symud ymlaen.

Mae gennym broblem fawr o ran cyflwr tai. Fe gafwyd gwelliannau yn y blynyddoedd diwethaf hyn ond yr ydym oll yn bryderus y gallai’r dirywiad a geir fod yn rhwystr i lawer o’r gwelliannau mewn iechyd yn ein cymunedau gan effeithio ar gyfranogiad pobl yn ein rhaglen cynhwysiant cymdeithasol. Gwnaethpwyd argraff arnaf pan ymwelais yn ddiweddar ag Awdurdod Iechyd Bro Taf pan ddywedwyd mai ffactorau amgylcheddol, gan gynnwys tai, yw’r achos unigol mwyaf o afiechyd yng Nghymru. Ni ellir ystyried mater tai yn un ymylol. Os ydym i gael polisi o wrthweithio dieithrwch cymdeithasol, pwysaf ar bawb i sylweddoli na all tai fod ar yr ymylon yn y maes gwleidyddol hwn.

Yn y sector preifat yng Nghymru mae gennym broblem arbennig oherwydd lefel uchel y berchnogaeth breswyl nad yw’n beth mor dda, er gwaethaf sylwadau David ar ba mor wych ydyw, oni bai fod gennych arian i gynnal a chadw a gwella’r tŷ yn ôl eich dymuniad. Ceir llawer o bobl yng Nghymru sydd yn oedrannus neu ar incwm penodedig ac yn dioddef oherwydd hynny. Rhaid inni wrthweithio hynny. Gobeithiaf y bydd Amcan 1 a’r cronfeydd strwythurol a’r pwyslais ar wella economi Cymru yn arwain at sefyllfa lle y bydd gan bobl fwy o incwm ar gael i wella eu cartrefi. Fel y dywedodd Peter, rhaid inni gymryd rôl grantiau gwella o ddifrif gan y bu’n bwysig yn y gorffennol. Cefnogaf yr egwyddor o adnewyddu ardaloedd fel y mae Jane Hutt a Jane Davidson. Buom yn cynrychioli ward yng Nghymru a elwodd ar gynllun adnewyddu ardal, a brofodd fod modd i hynny weddnewid cymuned.

Mae gennym broblemau cymhleth yn y sector cyhoeddus. Fel y dywedodd Peter Law, mae arnom angen arian preifat i’n helpu i ddatrys y rhain. Rhaid inni gydnabod hefyd fod yna grwpiau yn ein cymdeithas, rhai mewn tai â gofal, y mae arnynt angen sylw arbennig. Enghreifftiau o’r rhain yw pobl yn eu harddegau, pobl anabl sydd am gael cartrefi symud-ymlaen a benywod sydd yn dioddef camdriniaeth. Mae yna lu o bobl sydd ag anghenion arbennig. Fel y dywedwyd eisoes, mae angen ystyried mater gofal a thrwsio hefyd. Trist oedd clywed ei bod yn ymddangos bod Cyngor Bro Morgannwg, sydd dan arweinyddiaeth Dorïaidd, yn diddymu ei gyllideb gofal a thrwsio. Byddai’n gamp fawr i’r Cynulliad pe gallai ddarparu cyfleusterau gwell a chyson mewn meysydd tai â gofal ym mhob cwr o Gymru lle y byddai gan fenywod sydd yn dioddef ofn a chamdriniaeth, er enghraifft, rywle i fynd iddo. Mae hynny’n fater pwysig.

Yn olaf, mae cyflwr tai yn y sector landlordiaid preifat yn broblem arall. A ninnau’n cyrraedd y mileniwm mae gennym broblem fawr o ran cyflwr y tai yn y sector hwn. Gobeithiaf y bydd pawb yn cefnogi cynllun trwyddedu’r Llywodraeth sydd yn ceisio mynd i’r afael â’r problemau yn y sector hwnnw.

Teimlaf yn gryf ynghylch tai a hynny oedd y prif reswm imi ddechrau mewn gwleidyddiaeth. Fel un a oedd yn byw mewn tŷ gwael yn blentyn, fe wn am effaith hynny ar blant, cymunedau a theuluoedd. Os ydym am wneud gwahaniaeth bydd yn rhaid inni fynd i’r afael â chyflwr tai. Rhaid inni fod yn eofn oherwydd ni fydd rhai o atebion y gorffennol yn llwyddo yn y dyfodol. Rhaid inni weithio’n agos gyda’n cydweithwyr mewn llywodraeth leol, yn y sector gwirfoddol ac yn y sector landlordiaid cymdeithasol i ddatrys y broblem hon. Ni fydd neb ar ei ennill yng Nghymru os na wnawn hynny.

Yr wyf yn falch bod Peter wedi cyflwyno’r papur hwn heddiw. Mae’n fan cychwyn. Mae gennym bedwar grŵp gorchwyl sydd yn gweithio’n fanwl ar rai materion a gobeithiaf y bydd y Cynulliad yn parhau i roi sylw haeddiannol i’r pwnc pwysig hwn.

Taflaf gryn dipyn o’m haraith gan fod llawer o’r pwyntiau wedi eu gwneud eisoes gan eraill ac yr ydym yn brin o amser. Mae paragraff 2.4 yn y ddogfen yn nodi’r anghenion sylfaenol ar gyfer polisi tai. Y rhain yw perchentyaeth gynaliadwy, sector preifat ar rent sydd wedi ei reoli’n dda, tai cymdeithasol digonol a sicrhau bod tai wedi eu lleoli lle y mae angen amdanynt. Mae angen i’r Cynulliad edrych ar yr holl anghenion tai sydd yn cynnwys adeiladu cartrefi newydd preifat ac atgyweirio adeiladau hŷn.

Er mwyn cyflawni’r nodau hyn, bydd arnom angen gwybodaeth o ansawdd da. Bûm yn bryderus ynghylch ffynhonnell bosibl y wybodaeth hon, felly yr oeddwn yn falch o glywed Peter Law yn dweud y bydd archwiliad tai yn cael ei gynnal. Mae hynny’n fan cychwyn holl bwysig. Ni fydd strategaeth dai genedlaethol ond cystal â’r wybodaeth leol sydd yn ei phorthi. Cyfeiriaf at holl fater cynllunio ar gyfer tai, yn cynnwys cynllunio datblygiadau.

Fe ddylai cynlluniau datblygu unedol gynnwys y gofynion am dai cymdeithasol ac nid angen cyffredinol am dai yn unig, fel y maent ar hyn o bryd. Ni wyddom ym mha le y mae angen ffrwyno neu hybu twf a rhaid inni gael gwybod hynny. Mae’n amlwg ein bod yn dysgu oddi wrth gamgymeriadau yn y gorffennol fel y methiant i sicrhau bod trafnidiaeth gyhoeddus ar gyfer rhai stadau tai mawr, cyflogaeth a mynediad i bob math o wasanaethau.

Cafwyd llawer o sôn eisoes am beidio â defnyddio gormod o safleoedd tir glas a symud tuag at ddefnyddio safleoedd tir llwyd. Mae hynny’n bwysig ond mae yna oblygiadau o ran cost. Yr ydym oll yn gobeithio y bydd busnes preifat yn ysgwyddo’r goblygiadau cost hynny, ond credaf y daw rhywfaint o’r arian o’r pwrs cyhoeddus. Un broblem yw bod y Llywodraeth wedi symud rai blynyddoedd yn ôl tuag at sefydlu cofrestr o safleoedd tir llwyd fel y byddem yn ymwybodol o’r sefyllfa ac o unrhyw broblemau. Fodd bynnag, yr oedd y Llywodraeth Dorïaidd ar y pryd wedi atal llunio’r gofrestr. Fe fuasai’n fuddiol pe bai wedi mynd ymlaen, ond yr oedd polisi yn ei herbyn bryd hynny. Bydd cryn nifer o ddatblygiadau preifat yn cynnwys tai cymdeithasol ac mae angen i’r rhain gael eu rheoli’n dda er mwyn sicrhau eu llwyddiant. Mae angen inni gynllunio troseddu allan a chael datblygiadau sydd yn hybu cyfranogiad yn y gymuned.

Yr ydym yn sôn am dai cynaliadwy ac am gynllunio cynaliadwy. Mae’n ymddangos bod cynllunio yn dal i fod mewn cyfnod o geisio lleihau effeithiau negyddol yn hytrach na gwella’r amgylchedd. Mae yna ofn, er bod safleoedd dynodedig wedi eu diogelu’n dda o bosibl, fod safleoedd gwerthfawr sydd heb eu dynodi yn agored i’w datblygu. Nid yw penderfyniadau fesul achos yn sicrhau’r atebion gorau. Mae llawer o’n dyheadau ar gyfer Cymru wedi eu llesteirio oherwydd diffyg arian a diffyg pwerau deddfu. Mae’r grant bloc yn golygu bod rhaid inni lynu wrth bolisïau Llywodraeth San Steffan ar gyfer tai cymdeithasol a gwella’r stoc dai. Fodd bynnag, ym maes cynllunio mae gennym bwerau digonol. Gallwn lunio ein strategaeth genedlaethol ein hunain i ddatblygu tai preifat a chymdeithasol. Gallwn osod ein canllawiau polisi cynllunio, ymgorffori cynaliadwyedd a sicrhau ein bod yn defnyddio tir ac adnoddau fel sydd orau gennym yng Nghymru.

Gwyddom oll beth a ddigwyddodd pan daflwyd canllawiau polisi cynllunio ychydig flynyddoedd yn ôl. Gallwn ystyried dulliau gwahanol o gael cynaliadwyedd mewn cynllunio. Mae hyn yn cynnwys sicrhau bod yna ddiwydiant adeiladu cadarn, sydd yn fwyfwy ymwybodol o’r angen am ymddygiad amgylcheddol da. Rhaid inni sicrhau bod y diwydiant yn cadw at yr arfer hwnnw ac yn ei wella. Ni allwn fforddio parhau â’r dull negyddol, ad hoc a welir mewn llawer o gynllunio. Hoffwn gefnogi Sue Essex drwy ddweud bod tai yn elfen ganolog ym mhopeth a wnawn yng Nghymru, ac os ydym am gael cymdeithas hapusach, well a mwy hyderus yng Nghymru, mae hynny’n dechrau gyda thai.

Yr wyf yn falch o ddod â’r ddadl hon i ben. Mae gennyf finnau hefyd hanes hir o ddiddordeb ac o gysylltiad â thai. Drwy hynny gallaf dynnu sylw at y ffaith fod tai gweddus yn gallu gwneud cyfraniad o bwys i fywydau a chyfleoedd pobl. Cawsom ddadl adeiladol. Diolchaf i Peter Black, Janet Ryder, Janet Davies a Sue Essex am eu cyfraniadau. Mae’n ddrwg gennyf na allaf deimlo mor adeiladol ynghylch cyfraniad David Davies. Yr wyf yn ceisio bod yn gadarnhaol ond ni allaf. Yr oedd eich ymateb braidd yn anystyriol, David. Mae’r strategaeth hon yn fframwaith ar gyfer trafodaeth. Mae gennym bedwar grŵp gorchwyl a fydd yn mynd ati gyda phob ewyllys da i ddatblygu trafodaethau ynghylch y strategaethau hyn, gan gynnwys y materion pwysig yr oeddech wedi eu codi am y sector preifat. Maent yn haeddu dadl weddus gan y Cynulliad ynghylch sut y dylem fwrw ymlaen. Yr wyf yn ei chael yn anodd, David, pan gofiaf am yr anobaith a deimlai rhai a oedd yn wynebu’r ecwiti negyddol a achoswyd gan gamreolaeth ariannol eich Llywodraeth.

A ydych yn fodlon ildio?

Fe ildiaf am fod David yn dweud na fydd aelodau o’r Adran Weithredol byth yn ildio.

Diolchaf i chi am ein hatgoffa bod ecwiti negyddol wedi digwydd am fod Prydain wedi disgyn allan o’r mecanwaith cyfraddau cyfnewid. Cefnogwyd y mecanwaith cyfraddau cyfnewid gan y Blaid Lafur bryd hynny, yn yr un modd ag y mae bellach yn ceisio mynd â ni i mewn i’r arian sengl. A yw Jane Hutt yn cytuno y gallai arian sengl arwain at ecwiti negyddol unwaith eto, ac a yw’n fodlon ymuno â mi i wrthod hynny?

Mae gan y bobl a brofodd flynyddoedd y Torïaid, a wynebodd ddigartrefedd ac ailfeddiannu gan forgeiswyr, ac a gysgodd ar y strydoedd, eu hanes eu hunain a dylem gydnabod hynny. Diolchaf i Val, fel cyn-gyfarwyddwr Shelter Cymru, am unioni’r record.

Symudaf ymlaen at y pwyntiau cadarnhaol. Fe glywsom am yr heriau y mae awdurdodau lleol, cymdeithasau tai a’r sector gwirfoddol yn eu hwynebu wrth ateb anghenion tai pobl Cymru. Ailbwysleisiaf y pwynt a wnaeth pob un ohonoch, ac a wnaeth Peter Law, sef nad yw ateb anghenion tai teuluoedd heddiw ac yfory yn fater o adeiladau yn unig. Mae’n ymwneud â’r modd yr awn i’r afael â thlodi a iechyd gwael. Mae’r cysylltiad rhwng tlodi, iechyd gwael a thai yn un sylfaenol. Rhaid inni gydnabod y cysylltiad hwnnw a’i wneud yn eglur. Mae hyn yn ymwneud â’r modd y byddwn yn ymdrin â dirywiad economaidd a diweithdra yn ein cymunedau a’n teuluoedd tlotaf, yn y sectorau tai cyhoeddus a phreifat. Mae’n ymwneud hefyd â thangyrhaeddiad mewn addysg, cyfleoedd cyfartal a dieithrwch cymdeithasol.

Er mwyn mynd i’r afael â dieithrwch cymdeithasol ac adeiladu cymunedau cynaliadwy, fel y dangosir gan Peter Black yng ngwelliant 1, bydd yn rhaid inni gydlynu polisi tai â pholisïau iechyd, cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol ar bob lefel o lywodraeth. Mae hynny’n gyfle i’r Cynulliad sefydlu’r naws a chyfleu’r neges i’r grwpiau gorchwyl hyn, i lywodraeth leol ac i’r sector gwirfoddol. Mae’n golygu cydweithio craff.

Ynglŷn â chyfraniad y gymuned, gan gyfeirio’n ôl at y pwynt a wnaethpwyd ynghylch datblygu cymunedol, y rhai sydd yn byw mewn cymunedau a ŵyr am y problemau y maent yn eu hwynebu ddydd ar ôl dydd. Talaf deyrnged i Ffederasiwn Tenantiaid Cymru Cyfyngedig a’m cydweithwyr yno. Mae’r mudiad tenantiaid mewn tai cymdeithasol wedi datblygu’n fawr dros y ddau ddegawd diwethaf. Mae’n bŵer dros newid yn ein cymunedau. Mae’n gwella cyflwr tai drwy ei ddylanwad ar y rheolwyr, mae’n datblygu undebau credyd, busnesau cymunedol, cynlluniau amgylcheddol, gofal plant, mentrau cymunedau diogelach a chynlluniau hyfforddi. Mae tenantiaid a phobl yn y cymunedau tlotaf yng Nghymru yn aml yn darparu’r llywodraeth gydgysylltiol orau ar lefel leol drwy weithredu a datblygu cymunedol.

Dywedaf eto wrth Nick, mewn perthynas ag areithiau blaenorol, na fyddai cyfle gan denantiaid yng Nghymru bum mlynedd yn ôl i ddylanwadu’n uniongyrchol ar bolisi tai cenedlaethol fel y gallant wneud yn awr gyda’r strategaeth newydd hon. Dylai’r Cynulliad hybu’r nod hon o alluogi’r bobl dlotaf yng Nghymru i ddylanwadu ar ein polisïau cenedlaethol. Mae hynny’n weledigaeth o bwys.

Hoffwn nodi ein bod wedi sefydlu adran adnewyddu tai a chymunedau yn y Cynulliad yn ddiweddar, sydd yn gyfrifol hefyd am hybu a chydlynu polisïau cynhwysiant cymdeithasol, ochr yn ochr â rheoli rhaglenni buddsoddi mewn tai a pholisi tai strategol. Mae hynny’n holl bwysig am ei fod yn sicrhau bod y polisi cynhwysiant cymdeithasol yn gysylltiedig â thai.

Mae gan lawer ohonoch raglenni pobl mewn cymunedau yn eich ardaloedd, a gefnogwyd gan y Llywodraeth y llynedd. Fe geir rhaglen newydd cyn hir. Mae rhaglenni o’r fath yn dangos sut y mae cydlynu ar sail y gymuned yn helpu i adeiladu cymunedau cynaliadwy, yn hybu byw’n iach ac yn gwella presenoldeb a chyflawniad mewn addysg. Bydd gennym gylch newydd o’r rhaglen hon cyn hir a gobeithiaf y byddwch yn annog grwpiau, partneriaethau, ymddiriedolaethau datblygu a mudiadau gwirfoddol yn ogystal ag awdurdodau lleol i ymgeisio am raglenni pobl mewn cymunedau.

Yr wyf yn falch bod Sue Essex wedi cydnabod y cysylltiadau cryf rhwng iechyd gwael a thai gwael. Fe brofwyd bod hyn yn benderfynydd iechyd gwael. Fe ŵyr y rhai ohonom a fu mewn tai llaith ac sydd yn adnabod pobl sydd yn byw ynddynt, ac yn gwybod am effaith tai gwael a chyfleoedd gwael ar fywydau pobl, fod rhaid inni wneud y cysylltiad hwnnw. Mae ‘Gwell Iechyd, Gwell Cymru’ yn gwneud y cysylltiad hwnnw. Cyn hir byddwn yn lansio ein harweiniad ar asesu effeithiau ar iechyd. Bydd hynny’n galluogi cymunedau, awdurdodau lleol a’r Cynulliad i brofi’r asesiadau effaith ar iechyd ac yn ein galluogi i weithredu ein polisïau.

Yr oedd Peter Black a siaradwyr eraill yn iawn wrth dynnu sylw at yr her o wella’r stoc dai. Ar lefel leol, fe all awdurdodau lleol sicrhau gwelliannau yng nghyflwr tai drwy grantiau adnewyddu a chynlluniau adnewyddu ardaloedd. Soniodd Sue Essex am y cynllun yn Riverside yng Nghaerdydd. Mae 23 o ardaloedd adnewyddu wedi eu datgan a nifer sylweddol o gynlluniau atgyweirio grwpiau tai yn ardaloedd trefol a gwledig Cymru. Mae hynny wedi arwain at welliannau mewn tai a gwelliannau cymdeithasol, amgylcheddol ac economaidd hanfodol. Dyna’r gwerth ychwanegol a gewch pan ewch y tu hwnt i adeiladau ac at y materion ehangach.

Yn Riverside, mae’r cynllun datblygu strategol wedi dod ag adnoddau ychwanegol i wella cyfleusterau cymunedol a’r amgylchedd. Mae wedi deffro dyheadau cymuned a fu’n un o’r mwyaf difreintiedig ac amddifad yng Nghaerdydd, a lle’r oedd nifer fawr o leiafrifoedd ethnig a lefel uchel o berchentyaeth. Yr oedd y cynllun yn cynnig cyfle gwirioneddol i ymdrin â phroblemau’r bobl.

Edrychwn ar ein sefyllfa mewn perthynas â pholisïau Llywodraeth y DU ar y mater o TAW a godwyd gan Peter Black yng ngwelliant 2 ac ar y materion a godwyd gan Janet Ryder. Mae’r Llywodraeth wedi cyhoeddi adolygiad o fudd-dal tai. Fodd bynnag, mae’r ffaith fod gennym lawer o berchenogion preswyl tlawd yng Nghymru yn golygu ei bod yn bwysig datblygu ein mentrau a’n polisïau ein hunain. Mae gofal a thrwsio yn holl bwysig. Yr wyf yn falch y bydd un o’r grwpiau gorchwyl yn ystyried hynny. Mae’r bartneriaeth rhwng llywodraeth leol, y Cynulliad a’r sector gwirfoddol yn dyngedfennol yn hyn o beth. Mae gofal a thrwsio’n gallu golygu y bydd rhywun oedrannus yn cael aros yn ei gartref yn lle gorfod mynd i ysbyty. Mae’n holl bwysig bod awdurdodau lleol sydd yn dewis lleihau cyllidebau gofal a thrwsio yn sylweddoli bod hynny’n effeithio ar y gwasanaeth iechyd ac ar fywyd a lles y bobl sydd yn byw mewn tai gwael.

Mae’r rhaglen her gyfalaf yn enghraifft arall o ddull arloesol a dyfeisgar o fuddsoddi mewn adnewyddu’r stoc dai. Mae Canolfan Adnoddau Capel Farm ger Tonyrefail yn enghraifft o hyn. Bûm yn gweithio yn y Gwasanaeth Ymgynghorol ar Gyfranogiad Tenantiaid a gwn mai hon yw un o’r cymunedau tlotaf yn y Cymoedd. Yr oedd y grant o £600,000 yn cynnwys darpariaeth ar gyfer hyfforddiant yn ymwneud â gwaith, gweithgaredd menter gymunedol ac adnewyddu’r stoc dai. Rhaid i’r cwbl fynd gyda’i gilydd. Byddwn yn ystyried ymagwedd fwy strategol at gyllid i adnewyddu ardaloedd ochr yn ochr â chyllid Ewropeaidd a pharhawn i groesawu ceisiadau oddi wrth brosiectau yn y gymuned.

Fel yr Aelod Cynulliad dros yr ardal yr wyf yn croesawu’r fenter honno. A oes modd i Ysgrifennydd yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol roi sicrwydd i’r Cynulliad bod yr arolwg ar gyflwr y stoc yn 1998 wedi ystyried deiliadaeth pan oedd yn edrych ar wahanol fathau o lety a pha un a oedd dan berchenogaeth landlord cymdeithasol cofrestredig, dan berchenogaeth y cyngor neu yn y sector preifat. Un mater sydd yn peri pryder mawr i lawer o Aelodau’r Cynulliad yw tai system—tai Ffederasiwn Haearn a Dur Prydain, er enghraifft. A oes modd i Ysgrifennydd yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol roi sicrwydd i mi ac i Aelodau Cynulliad eraill sydd â thai Ffederasiwn Haearn a Dur Prydain yn eu hardal y bydd ansawdd tai system gwael, sydd yn achosi perygl tân ar hyn o bryd, yn cael ei ystyried gan o leiaf un o’r gweithgorau? Gofynnaf am sicrwydd hefyd y bydd y Cynulliad yn gwneud argymhelliad penodol i awdurdodau lleol ynghylch sicrhau y rhoddir sylw buan i dai o ansawdd gwael yn y strategaeth ar gyfer y dyfodol.

Yr wyf yn siŵr y gall Peter Law roi’r sicrwydd hwnnw. Mae’n amlwg y bydd yr archwiliad tai, a groesawyd gan Janet Davies, yn gorfod ystyried y materion holl bwysig hynny ond fe ddaw o fewn cylch gwaith un o’r pedwar grŵp gorchwyl sydd yn edrych ar anghenion a gofynion tai. Mae datblygu cynaliadwy yn holl bwysig. Fe nodir hyn yng ngwelliant 1 ac yr ydym yn croesawu’r awgrymiadau polisi a wnaethpwyd gan Peter Black. Fodd bynnag, ymysg y mesurau tai eraill sydd yn cael eu hystyried ar hyn o bryd y mae cynteddau gwasgarog sydd yn cynnig mynediad integredig i gyfleusterau llety, hyfforddi a chwilio am swydd. Fe geir hefyd, fel y crybwyllodd Peter Law, gynllun effeithlonrwydd ynni yn y cartref newydd sydd yn cynnig cyfleoedd i bobl ddi-waith drwy eu helpu i ddatblygu medrau swydd pwysig.

Mae nifer o bobl wedi sôn am yr amrywiaeth o anghenion mewn ardaloedd gwledig a threfol. Un mater allweddol yr ydym yn ei wynebu wrth ddatblygu strategaeth dai yw’r angen i sicrhau bod gennym gyfartalwch cyfle o ran cael mynediad i dai. Mae rhwymedigaeth arnom i fynd i’r afael â gwahaniaethu ac anfantais o dan adrannau 42 a 120 Deddf Llywodraeth Cymru 1998 ac mae’n holl bwysig nodi hyn. Mae trafod cyfle cyfartal, cynhwysiant cymdeithasol a thai yn newydd ac yn bwysig, ac yn neges y mae’n rhaid ei chyfleu i’n partneriaid mewn llywodraeth leol, y sector gwirfoddol ac i’r grwpiau gorchwyl. Gobeithiaf y byddant yn rhoi ystyriaeth i hyn yn ystod eu trafodaethau. Rhaid inni edrych ar y grwpiau sydd yn agored i niwed, fel benywod sydd yn chwilio am loches oddi wrth drais yn y cartref, pobl ifainc ddigartref a phobl oedrannus, a phobl ifainc â phroblemau alcohol a chyffuriau. Mae angen cefnogaeth ar bob un ohonynt er mwyn cael mynediad i lety neu i’w gadw a rhaid i’r grwpiau gorchwyl roi ystyriaeth i’w hanghenion. Mae adolygiad o anghenion tai’r rhai mewn lleiafrifoedd du ac ethnig yn cael ei gyflawni ar hyn o bryd. Mae hyn yn ddatblygiad pwysig ar gyfer pobl sydd yn aml heb lais ac fe’i cynhwysir yn ein trafodaethau am y strategaeth dai genedlaethol.

Yr ydym yn y man cychwyn yn y fframwaith. Rhaid i’r Cynulliad dynnu llun eglur o’r hyn a ddisgwyliwn oddi wrth y pedwar grŵp gorchwyl. Bydd y grwpiau gorchwyl hynny’n gweithio ar anghenion a gofynion tai, y sector preifat, tai cymdeithasol cynaliadwy a grwpiau sydd yn agored i niwed. Mae adolygiad o’r canllawiau cynllunio yn digwydd ar hyn o bryd, fel y dywedodd Peter Law. Mae arnom angen safbwynt strategol ynghylch canllawiau cynllunio a’u heffaith ar gymunedau lleol. Mae archwiliad tai yn digwydd hefyd ac fe gadwn at yr amserlen. Yr her yw datblygu strategaeth dai genedlaethol sydd yn cwmpasu ein nodau a’n blaenoriaethau, yn esgor ar weledigaeth o well Cymru ac yn darparu’r cyd-destun a’r strategaeth leol er mwyn ymdrin ag anghenion a blaenoriaethau lleol. Mae rhoi to i bobl uwch eu pen yn hanfodol os ydym i wneud gwahaniaeth fel Cynulliad. Rhaid inni dderbyn y strategaeth bwysig a beiddgar hon a’i datblygu gyda’n partneriaid.

Ger ein bron heddiw mae gennym gynnig anghyffrous ynghylch pwnc cyffrous. Mae’r cynnig yn anghyffrous am ei fod yn gorfod ymdrin â phwynt technegol. Y rheswm am hynny yw bod taliadau i awdurdodau lleol o dan y fenter Cychwyn Cadarn wedi eu dynodi’n grant arbennig o dan Ddeddf Cyllid Llywodraeth Leol 1988. Mae gwir destun y ddadl ymhell o fod yn dechnegol. Mae’n golygu dim llai na thrawsnewid cyfleoedd bywyd plant ifainc iawn a’u teuluoedd yn ein cymunedau mwyaf difreintiedig.

Fe ŵyr pob rhiant am bwysigrwydd hanfodol y tair blynedd cyntaf mewn bywyd. Mae’r blynyddoedd hynny’n gyfnod o newid corfforol, emosiynol a deallusol ac nid i’r rhieni’n unig. Mae datblygiad plant yn y cyfnod tyngedfennol hwn yn gosod llawer o’r sylfeini ar gyfer eu bywyd yn y dyfodol. Gwaetha’r modd, ni fydd pob plentyn yn cael yr un cyfle hyd yn oed yn yr oedran cynnar hwn. Mae’r gyfradd marwolaethau ymysg plant ym Merthyr Tudful yn ddwywaith yr hyn ydyw yng Ngwynedd. Mae’r achosion o bwysau geni isel yn uwch o lawer ym Mlaenau Gwent nag ydyw yn Sir Fynwy gerllaw. Ymysg plant ifainc, mae tlodi, maethiad gwael, amgylcheddau anniogel, diffyg medrau magu a diffyg glanweithdra yn gallu effeithio ar iechyd a lles ar hyd eu hoes. Gall amddifadedd emosiynol leihau potensial plant mewn addysg ac mewn meysydd eraill.

Ar y llaw arall, mae magwraeth dda a ategir ag amrediad o wasanaethau fel gofal cyn geni, sgrinio ac ymweliadau iechyd yn gallu atal llawer o broblemau. Fodd bynnag, mae cael mynediad i wasanaethau, gwybodaeth ac addysg, yn ogystal â chefnogaeth gymdeithasol yn fwy anodd yn aml mewn cymunedau difreintiedig.

Bydd Cychwyn Cadarn yn dechrau mynd i’r afael â’r problemau hyn drwy ganolbwyntio ar ofal ataliol a chefnogaeth yn ystod y tair blynedd cyntaf mewn bywyd. Mae tair prif nod yn y rhaglen. Y gyntaf yw gwella iechyd plant drwy gefnogi rhieni wrth iddynt ofalu am eu plant a hybu eu hiechyd a’u datblygiad. Yr ail yw gwella’r gallu i ddysgu drwy annog chwarae symbylol, gwella medrau iaith a dynodi a chefnogi plant sydd ag anawsterau dysgu. Y nod olaf yw symbylu datblygiad cymdeithasol drwy gefnogi medrau magu a helpu plant sydd ag anawsterau emosiynol ac ymddygiadol. Bydd y camau hyn yn helpu i sicrhau y bydd aelodau ieuengaf y gymdeithas yn cael cychwyn da a’u bod yn barod i ddysgu ac i elwa o addysg o’r eiliad y maent yn dechrau yn yr ysgol.

Fe lansiwyd y rhaglen Cychwyn Cadarn yng Nghymru gan Alun Michael yn Ebrill. Cyhoeddodd y byddai £3 miliwn ar gael eleni ac y byddai’r buddsoddiad yn codi’n gyflym i £11 miliwn ym mhob un o’r ddwy flynedd nesaf. Drwy gymeradwyo’r cynnig heddiw, bydd y Cynulliad yn cytuno i ryddhau’r adnoddau ar gyfer y flwyddyn hon i awdurdodau lleol a’u galluogi i fwrw ymlaen â’r gwaith pwysig hwn. O’r £3 miliwn, bydd yr awdurdodau a’r ymddiriedolaethau iechyd yn derbyn cyllid uniongyrchol o ryw £670,000 gan y Cynulliad i dalu am eu cyfraniad at gyflenwi’r cynlluniau hyn. Dyna pam y mae’r ffigur a welir yn yr adroddiad grant arbennig, sydd yn ymdrin â’r taliadau drwy awdurdodau lleol, tua £2.3 miliwn. Bydd angen adroddiadau grant arbennig ar wahân ar gyfer y blynyddoedd ariannol sydd i ddod.

Mae’r adnoddau hyn wedi eu rhannu rhwng ardaloedd yr awdurdodau lleol drwy ddefnyddio’r hyn a elwir yn ddangosydd cyfansawdd ar gyfer gwasanaethau plant o fewn y fformwla asesu gwariant safonol. Hwn yw’r dull rhannu a ddefnyddir i ddibenion y grant cynnal refeniw a hyn oedd orau gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Mae’n cymryd i ystyriaeth ffactorau poblogaeth ac amddifadedd, fel nifer y plant dibynnol mewn teuluoedd sydd yn derbyn cymhorthdal incwm. Mae hyn yn sicrhau bod elfen o dargedu ac ar yr un pryd yn darparu cyfran fuddiol o’r arian sydd ar gael i bob ardal awdurdod lleol.

Yn unol ag ymrwymiad y Cynulliad i weithio mewn partneriaeth, fe gyflenwir y rhaglen Cychwyn Cadarn drwy bartneriaethau rhwng awdurdodau lleol, gwasanaethau iechyd a mudiadau gwirfoddol. Mae’r partneriaethau lleol wedi cyflwyno cynlluniau er mwyn cyflawni anghenion eu hardaloedd dros y tair blynedd nesaf ac, ar y cyfan, mae’r cynlluniau hyn yn rhai cytbwys. Maent yn dangos cymysgedd da o gefnogaeth uniongyrchol i blant, cefnogaeth i’w teuluoedd ac adeiladu gallu yn y cymunedau mwyaf difreintiedig. Mae’n galondid imi fod y partneriaethau lleol wedi cynnig prosiectau dychmygus, creadigol ac arloesol sydd yn adlewyrchu anghenion cymunedau lleol.

Yr wyf yn falch o gadarnhau bod pob un o’r 22 cynllun partneriaeth leol wedi eu cymeradwyo ar gyfer y flwyddyn ariannol hon. Mae’r partneriaethau wedi cychwyn yn gadarnhaol o fewn cyfnod byr a dylid eu llongyfarch ar eu cyflawniadau. Fe’u hanogaf i roi’r un egni ac ymrwymiad i gyflenwi’r rhaglenni yn eu hardaloedd.

Cyn cymeradwyo cynlluniau ar gyfer blynyddoedd ariannol y dyfodol fe ofynnwn i’r partneriaethau ymgymryd â mwy o waith er mwyn datblygu targedau. Bydd y targedau hyn yn amlygu gwelliannau mesuradwy yn natblygiad corfforol, emosiynol a deallusol plant o ganlyniad i well gwasanaethau a chysylltiadau teuluol. Byddwn hefyd yn datblygu targedau i Gymru gyfan i’r cynllun hwn.

Agorais ddadl mewn Cyfarfod Llawn ym Medi drwy gyflwyno fy nghynigion ar gyfer dechrau ar strategaeth i blant a phobl ifainc. Dywedais bryd hynny y bydd yn rhaid inni gael gwasanaethau i blant drwy Gymru sydd yn gofalu am iechyd gwael, yn darparu addysg o ansawdd da ac yn eu cefnogi hwy a’u teuluoedd. Gall Cychwyn Cadarn gyfrannu at bob un o’r amcanion hyn. Mae’r strategaeth yn rhoi inni set o flaenoriaethau ac egwyddorion er mwyn sicrhau ein bod yn meddwl yn gydgysylltiol a bod gennym wasanaethau priodol i blant. Fodd bynnag, hyd yn oed ar yr adeg gynnar hon, mae Cychwyn Cadarn wedi ei hintegreiddio’n dda â rhaglen ysgubol y Cynulliad. Mae’r ffocws sydd ynddi ar adeiladu gallu yn cyflenwi amcanion adfywio cymunedau’r rhaglen pobl mewn cymunedau. Yr oedd y canllawiau a roddwyd i’r partneriaethau’n cyfeirio at yr angen i sicrhau y câi Cychwyn Cadarn ei datblygu’n gyfochrog â pobl mewn cymunedau a rhaglenni eraill sydd yn ceisio hybu cynhwysiant cymdeithasol. Ar yr un pryd, bydd gwaith Cychwyn Cadarn ar atal dieithrwch cymdeithasol ymysg y grŵp oedran hŷn yn cael ei ddilyn gan y Gronfa Partneriaeth Plant a Ieuenctid.

Mae fy nghyfranogiad i a Jane Hutt i’r ddadl hon yn amlygu ymagwedd gydweithredol y Cabinet at faterion plant. Mae’r cyfrifoldeb cyffredinol sydd gennyf dros blant yn golygu bod gennyf ddiddordeb ym mhob un o raglenni’r Cynulliad sydd yn effeithio ar eu bywydau. Fodd bynnag, nid yw hynny’n golygu y gallaf eu rheoli’n uniongyrchol. Mae Cychwyn Cadarn yn canolbwyntio i raddau helaeth ar wasanaethau cymdeithasol a’r ddarpariaeth iechyd. Dyna pam y mae’n briodol mai gan Jane Hutt y mae’r cyfrifoldeb am y gyllideb ac mai hi fydd yn cau’r ddadl hon. Mae’r ddwy ohonom wedi ymrwymo’n gadarn i sicrhau ein bod yn buddsoddi yn ein plant yn y cyfnod mwyaf ffurfiannol yn eu bywyd—hyd at dair blwydd oed—mewn modd sydd yn rhoi cyfle iddynt gyflawni eu potensial.

Mae’r rhaglen Cychwyn Cadarn yn cynnig cyfle aruthrol i wneud hynny. Bydd yn gwneud gwahaniaeth wirioneddol a pharhaol i blant a’u teuluoedd yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig. Mae’r ddadl heddiw yn rhoi’r cyfleoedd inni ddechrau gweithredu’r rhaglen bwysig hon yng Nghymru. Anogaf bob un ohonoch i gefnogi’r cynnig hwn.

Credaf y bydd fy ngwelliant yn taro tant gyda’r rhai ohonoch sydd neu a fu’n gynghorwyr, yn llywodraethwyr ysgol neu’n weithwyr mewn llywodraeth leol. Mewn llawer ffordd, gellid bod wedi cyflwyno’r gwelliant hwn mewn perthynas â llawer o fentrau diweddar y Llywodraeth yn ogystal â rhai’r Llywodraeth flaenorol. Yr wyf yn tynnu sylw at yr amser a gymerwyd i roi’r cynnig hwn ar waith. Dywedaf hyn gan wybod mai £3 miliwn yw’r cyllid eleni, sydd yn llawer is na’r ddwy flwyddyn ddilynol pan geir £11 miliwn yr un.

Gadewch inni ystyried yr amserlen. Lansiwyd y rhaglen Cychwyn Cadarn ar 8 Ebrill. Rhoddwyd hyd at 31 Gorffennaf i’r cynghorau a’r awdurdodau iechyd ddatblygu eu cynlluniau mewn partneriaeth ac i’w cyflwyno. Bu’n rhaid i’r cynghorau gostio’r gwaith a gyflawnid gan yr awdurdodau iechyd, er y bydd yr arian sydd yn mynd i’r awdurdodau iechyd yn dod yn uniongyrchol o’r Cynulliad ac nid drwy’r cynghorau. Yr oedd hynny’n creu cymhlethdod.

Mewn gwirionedd, rhoddwyd llai na thri mis iddynt ar ôl cael gwybod am y gofynion manwl. Bu’r cynlluniau hyn gan y Cynulliad am dri mis hefyd i’w gwerthuso. Ni ellwch ddychmygu mewn gwirionedd fod angen mwy o amser i werthuso cynllun nag i’w lunio yn y lle cyntaf.

Pan gymeradwywn y cynlluniau hyn heddiw—ac yr wyf yn sicr y gwnawn hynny—byddwn i bob pwrpas yn rhoi ychydig dros bedwar mis i’r awdurdodau lleol roi’r cynllun ar waith a gwario £3 miliwn. Cynigiaf y gwelliant hwn am fy mod wedi siarad â rhai sydd ag amheuon gwirioneddol ynghylch eu gallu i wario’r swm arian hwnnw o fewn amserlen mor gyfyng. Bydd wyth mis wedi mynd heibio rhwng y cyhoeddiad a’r adeg pan fydd y cynllun yn weithredol.

Bydd y cynghorau a’r awdurdodau iechyd yn rhoi pob gewyn ar waith i wario’r arian, fel y gwnânt bob amser. Fodd bynnag, nid yw arian a werir ar frys ar ddiwedd y flwyddyn ariannol yn cael ei wario yn y modd gorau bob amser. Yr apêl sydd gennyf yw y dylid ystyried y sefyllfa ymarferol yn y dyfodol wrth edrych ar yr amserlen. Bûm yn gysylltiedig â phrosiectau eraill yn y gorffennol, fel llawer ohonoch chi yn ôl pob tebyg. Bûm yn gysylltiedig â gwario arian ar y ddarpariaeth meithrin o fewn amserlen oedd bron yn amhosibl. Mae’r anghysondeb yn parhau hefyd o ran yr arian derbyniol ar gyfer meintiau dosbarth llai sydd yn rhedeg o Ebrill i Ebrill, gan ddiystyru’r ffaith fod y flwyddyn ysgol yn rhedeg o Fedi i Fedi. Os yw’r Cynulliad i wneud rhywbeth adeiladol, rhaid inni ddangos ein bod yn ymwybodol o’r problemau sydd yn wynebu llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol wrth iddynt roi cynlluniau ar waith o fewn yr amserlenni a osodir iddynt weithiau a gwario’n effeithiol ac yn effeithlon yr un pryd.

Ceir nodau a nodweddion canmoladwy yn y rhaglen Cychwyn Cadarn. Mae’n cynnwys llawer o elfennau yr ydym oll yn eu cydnabod bellach yn rhai sydd yn bwysig os yw plant i ffynnu. Mae’n rhan o ddull gweithredu aml-asiantaeth integredig. Dyna’r ymagwedd synnwyr cyffredin at y problemau yr ydym yn dyheu amdani ers blynyddoedd lawer. Mae’n ymgysylltu â chynlluniau gwella iechyd a phartneriaethau gofal plant. Mae’n targedu’r mannau lle y ceir y dieithrwch cymdeithasol mwyaf ac, yng ngolwg y cyllid cyfyngedig sydd ar gael, dyna’r unig ddull effeithiol. Mae’n gweithio gyda theuluoedd ac yn eu cefnogi o’r eiliad y genir y plant. Mae’n estyn y cymorth i’r cymunedau difreintiedig, yn hytrach na disgwyl iddynt ddod i chwilio amdano. Ei nod yw creu plant hapus, iach a chytbwys sydd yn barod ac yn gallu dysgu pan fyddant yn cyrraedd oed ysgol. Rhaid inni oll gefnogi’r rhaglen. Mae’n ceisio cynnwys pobl leol yn y gwaith o’u helpu eu hunain, ac yr oeddwn yn falch o weld cyfeirio at yr angen am wiriadau gan yr heddlu. Codais y pwynt hwnnw mewn dadl flaenorol.

Yn unol ag ysbryd beirniadaeth gadarnhaol, fe godaf ychydig o faterion sydd yn peri pryder. Pryderaf ynghylch y cymunedau sydd ond yn rhy dlawd o ychydig i dderbyn y cymorth hwn, a hefyd ynghylch cysylltiad y gymuned a’r rhieni, sydd yn mynd ag amser. Mae amser yn brin yma. Mae Cychwyn Cadarn yn gallu darparu’r cysylltiad â gwasanaethau cymdeithasol ond ni all wella lefel y gwasanaethau hynny. Ceir cyfeiriad at ofal iechyd, trafnidiaeth gyhoeddus ac yn y blaen, a hefyd at gyngor ar therapi lleferydd a iaith. Yn f’ardal i, bydd pobl yn disgwyl dros flwyddyn am y gwasanaeth hwnnw pan ganfyddir bod ar eu plant ei angen. Rhaid inni newid lefelau’r gwasanaethau hynny. Mae Cychwyn Cadarn yn ceisio sicrhau bod plant yn barod ac yn alluog i ddysgu pan gyrhaeddant oed ysgol ond nid yw’n gwneud unrhyw wahaniaeth gwirioneddol i’r swm o arian a fuddsoddir mewn addysg, sydd yn bwysig os yw plant i barhau i ffynnu. Os ydym i ymdrin yn effeithiol â’r cylchred amddifadedd, rhaid inni ddilyn hynny drwy feddwl mewn modd gwirioneddol integredig.

I derfynu, mae Cychwyn Cadarn yn gychwyn da er mwyn mynd i’r afael â dieithrwch cymdeithasol. Mae’n golygu mwy na rhoi plastr dros y clwyf, ond nid yw’n darparu’r llawdriniaeth i sicrhau bod y clwyf yn cau’n gyfan gwbl. Ymbiliaf arnoch i gefnogi’r gwelliant yn unol â’r ysbryd o gynyddu ymwybyddiaeth ynghylch problemau awdurdodau lleol ac asiantaethau eraill wrth gyflawni hyn. Mae partneriaethau’n ddelfrydol, ond maent ychydig yn fwy anodd na gweithio ar eich pen eich hun.

I support the motion and welcome the Government’s sincere effort to tackle such a grave and challenging problem. The aims of the programme—improving the circumstances and quality of life of needy parents and children—are praiseworthy and deserve our support. The Plaid Cymru group will support the motion, but I wish to present some concise comments. I very much hope that they will receive attention as the programme develops in our communities.

We will also be supporting the amendment. We also regret the delay in releasing the funding—available since last April—to the authorities in Wales.

The important principles and aims and the evident needs that drive the programme are commendable.

We are all aware of the size of the challenge of getting community voluntary oragnisations and public services to work together and to apply all their skills and expertise effectively. It is therefore encouraging for us to receive promising reports that there are succesful programmes and succesful collaboration taking place in similar projects in England. This augurs well for the programme in Wales.

However, it is regrettable that Assembly Members did not have an opportunity to consider and evaluate some of the projects presented by the authorities in Wales. It is crucial that the approved projects reflect the needs and the diversity found in our Welsh communities. It has been said many times in the Chamber: Welsh solutions for Welsh problems. In that context, we have no choice but to trust the decisions of the group established by the Assembly to consider the bids.

I am also worried that rurality has not been incorporated in the financial allocation assessment to which Rosemary Butler referred. Projects in parts of Powys, for example, can be under a disadvantage when parents and their babies have to travel miles to community centres. More attention should be paid to additional travel expenses and time in rural regions. I accept the all-important point made regarding outreach into the community.

There is a need to strengthen the role and encourage the participation of a number of voluntary organisations as well as other bodies which do not have the same high profile. This is in the spirit of the programme and is one of its aspirations. However, there is a need to highlight the role that some public organisations could play in these projects—church societies, chapels and religious and ethnic minority groups for example. This was referred to strongly in the previous debate. We should ensure that all these groups are brought into the projects. I am doubtful whether the encouragement is there at the moment, as the guidelines on the issue are weak.

Such encouragement is crucial considering the emphasis placed on the development of children and on preparing them for starting school at the age of three. There the emphasis is placed on spiritual as well as physical, mental and emotional development. It is not too old fashioned to refer to spiritual development and support of that kind. Despite the fact that we live in a changing age, some values persist. I could mention the good support work that is done by church bodies, chapels and ethnic groups in Wales.

I will refer to sustainability and remind you of the Prime Minister’s comment that it will take 20 years to eradicate poverty. I hope these programmes will not only be accepted and approved, but also be internalised and funded in a sustainable manner within our communities. I also hope that we protect their efficiency, their usefulness, their development and their existence for the future.

Mae’r Ceidwadwyr yn croesawu nodau’r rhaglen Cychwyn Cadarn a gobeithiwn y bydd yn llwyddo i gyflawni ei hamcanion. Ni ellir byth orbwysleisio bwysigrwydd rhoi’r cychwyn gorau posibl i blant mewn bywyd. Mae profiadau plant yn eu blynyddoedd cyntaf yn dyngedfennol yn eu datblygiad. Gall fod yn anodd unioni cychwyn gwael yn ddiweddarach mewn bywyd. Mae’n holl bwysig bod y Cynulliad yn sicrhau ymagwedd gyson at blant o’r oed hwn, un sydd yn ymdrin ag anghenion plant, yn enwedig y rhai mewn ardaloedd lle ceir amddifadedd economaidd a dieithrwch cymdeithasol.

Cychwyn Cadarn yw’r rhaglen fwyaf trawsbynciol o fewn y fframwaith o bolisïau trawsbynciol, yn cynnwys iechyd, addysg, gwasanaethau cymdeithasol, llywodraeth leol a llawer iawn o asiantaethau cysylltiedig eraill. Dim ond drwy gydlynu effeithiol rhwng y gwasanaethau hyn y gallwn obeithio cyflawni’r nodau pwysig a nodir yn yr adroddiad grant arbennig. Rhaid dymchwel y rhwystrau traddodiadol rhwng asiantaethau os ydym i gael unrhyw obaith o gyflawni ein dyheadau yn y maes hwn. Fodd bynnag, rhaid inni beidio ag anghofio’r elfennau eraill yn y straegaeth blant genedlaethol nad yw Cychwyn Cadarn ond yn un rhan ohoni.

Rhaid i’r rhaglen hon ganolbwyntio ar helpu rhieni a theuluoedd i gyflawni eu rôl. Ni ddylem geisio disodli rôl rhieni, ond rhaid inni osgoi’r cyhuddiad ein bod yn gorfodi ‘gwladwriaeth or-famol’ ar rieni yng Nghymru. Mae rhieni’n haeddu ein cefnogaeth a’n cymorth. Gobeithiaf y bydd y rhaglen hon yn cyflawni hynny. Mae’r Ceidwadwyr yn cefnogi’r gwelliant ynghylch y diffyg amser i awdurdodau lleol wario’r arian a ddyrannwyd ar gyfer y flwyddyn ariannol hon. Os yw’r rhaglen i gael cychwyn cadarn, mae’n holl bwysig bod modd i’r cynhorau gynllunio ymlaen.

Yr wyf yn bryderus ynghylch y diffyg archwilio a fu ar y rhaglen hon hyd yn hyn. Mewn cylchlythyr a gyhoeddwyd gan y Swyddfa Gymreig yn Ebrill dywedwyd y byddai cynnydd Cychwyn Cadarn yn cael ei adolygu gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru cyn i’r cyllid ar gyfer 1999-2000 gael ei ryddhau.

Nid yw’r Pwyllgor Addysg Cyn-16 na’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol na Phwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol wedi adolygu’r rhaglen ers sefydlu’r Cynulliad. Mae hynny’n destun gofid, ond gobeithiaf y caiff y Cynulliad gyfle i adolygu llwyddiant neu ddiffyg llwyddiant y cynllun cyn hir.

Mae’n holl bwysig y caiff targedau mesuradwy eu gosod i werthuso cynnydd y cynllun hwn. Heb dargedau pendant, ni fydd gan y Cynulliad ddull gwrthrychol i asesu llwyddiant y cynllun. Mae targedau’n holl bwysig os ydym i gael y gwerth gorau o Gychwyn Cadarn. Mae’r Ceidwadwyr yn cefnogi’r rhaglen hon yn gyffredinol, ond mae angen ei monitro a’i gwerthuso’n iawn. Gobeithiaf y bydd y weinyddiaeth yn gwrando ar sylwadau o’r fath yn yr un ysbryd adeiladol ag y’u mynegwyd.

Mae’n dda gennyf fod gennym gyfle i gydnabod manteision Cychwyn Cadarn i blant ifainc a’u teuluoedd, yn enwedig yn ardaloedd mwyaf difreintiedig Cymru. Mae hyn yn fenter bolisi o bwys ar ran y Llywodraeth Lafur. Mae’n ddyfeisgar, yn arloesol ac yn dod ag adnoddau newydd o bwys i Gymru. Derbyniasom £3 miliwn i ddechrau a derbyniwn £11 miliwn y flwyddyn dros y ddwy flynedd nesaf. Mae’n addas ac yn briodol bod grant arbennig cyntaf y Cynulliad yn un ar gyfer plant. Cyfeiriodd Gareth Jones at ymrwymiad y Prif Weinidog i derfynu tlodi ymysg plant o fewn cenhedlaeth. Mae Cychwyn Cadarn yn elfen allweddol yn yr ymgyrch honno sydd yn un yr ydym oll yn ei chefnogi, yr wyf yn siŵr. Oherwydd allgáu ariannol eu rhieni, mae risg uchel i blant Cymru gael eu magu mewn tlodi, gyda’r uchaf yn yr Undeb Ewropeaidd. Yn 1991, yr oedd 18 y cant o’r teuluoedd â phlant dibynnol yng Nghymru heb enillydd cyflog. Mewn rhai ardaloedd yr oedd y ffigur hwnnw’n 60 y cant.

Fe ymdrechaf, gyda’m cydweithwyr yn y Cabinet, i sicrhau bod blaenoriaeth uchel i les plant Cymru ar agenda pawb. Mae cychwyn da mewn bywyd yn holl bwysig. Fe’m hatgoffwyd gan Rhodri Morgan am yr ymchwil yn ardal Bronx yn Efrog Newydd a arweiniodd at fenter Headstart. Yr oedd hynny’n profi bod y cychwyn a gaiff rhywun mewn bywyd yn effeithio ar bopeth arall. Mae’r ddadl a gafwyd heddiw am dai yn gysylltiedig â’r cychwyn mewn bywyd a gaiff cenhedlaeth y dyfodol. Fe gofiwn am y modd y byddem yn ymddiried yn yr ymwelydd iechyd pan oeddem yn ansicr o’r hyn y dylem ei wneud fel rhieni. Mae hynny’n enghraifft o un person pwysig sydd yn ymwneud â dechrau bywyd ein plant. Mae Cychwyn Cadarn yn cynnig cyfle gwirioneddol a dyfeisgar i gyfuno’r holl bobl allweddol fel yr ymwelydd iechyd, y fydwraig, y teulu a ffrindiau; y trefniadau cynnal mewn cymdogaethau. Bydd y partneriaethau Cychwyn Cadarn yn arloesi drwy sefydlu prosiectau galw-heibio a chynlluniau dyfeisgar i gefnogi teuluoedd a chymunedau. Bydd y prosiectau hyn yn rhoi hwb i hyder y rhai sydd yn y pen blaen yn ogystal â hyder a statws i’r rhai sydd yn gweithio gyda phlant ifainc a theuluoedd.

Ynglŷn â gwelliant Jenny, yr ydym wedi cadw at yr amserlen a osodwyd. Nid oes modd cyflawni hyn dros nos. Mae torri tir newydd a datblygu partneriaethau yn cymryd amser ac nid ydym am frysio’r broses neu chwilio am atebion sydyn. Dyna pam y mae’r dyraniad ar gyfer eleni yn gysylltiedig â’r amser sydd ar ôl. Yn y ddwy flynedd nesaf fe geir dyraniad o £11 miliwn. Fe ŵyr pawb yn y maes am yr amserlen. Ni allaf gefnogi gwelliant Jenny oherwydd byddai’n mynd yn groes i’r ysbryd yr oeddem am ei weld wrth ddechrau Cychwyn Cadarn. Gobeithiaf y bydd y pleidiau eraill yn ystyried hynny. Nid ariannu i gael atebion sydyn yw hyn. Rhaid wrth amser ar gyfer partneriaethau. Dywedaf wrth Gareth y byddai’r sector gwirfoddol yn llai tebygol o gymryd rhan pe bai hon yn rhaglen y dywedwyd wrth yr awdurdodau lleol i’w gweithredu a’i chyflawni o 1 Ebrill. Byddai llai o gyfle i’r mudiadau gwirfoddol lleiaf, ac efallai i’r rhai y soniodd Gareth amdanynt, pe na buasai cyfnod ymbaratoi hwy ar gyfer y partneriaethau hyn.

Mae’r gwelliant yn amhriodol am fod y partneriaethau wedi bod yn gweithio ar hyn. Mae grŵp arbenigol wedi ystyried y cynlluniau hefyd. Mae’n bwysig inni gydnabod na allwn archwilio pob cynllun. Gwaith o adeiladu partneriaeth yw hyn rhwng awdurdodau lleol ac awdurdodau iechyd a’r sector gwirfoddol. Mae grŵp arbenigol o naw swyddog a naw cynrychiolydd o gyrff allanol wedi cymryd rhan. Yr oedd y cyrff allanol hynny’n cynnwys pobl o bob cwr o Gymru ac yn eu plith rai o’r ardaloedd gwledig, llywodraeth leol, addysg, gwasanaethau cymdeithasol, iechyd a’r sector gwirfoddol. Gobeithiaf fod hyn yn rhoi tawelwch meddwl i Gareth. Nid swyddogion o’r Cynulliad oedd yr unig rai i archwilio’r cynlluniau. Bu’n rhaid i’r grwpiau allanol ystyried yr hyn yr oeddent am ei ennill o’r prosiect. Rhaid inni ddibynnu ar arbenigaeth y tu allan a’r tu mewn i’r Cynulliad.

Nid ydym ond ar ddechrau Cychwyn Cadarn felly gadewch inni fod yn fwy cadarnhaol yn ei gylch. Mae’n dda gennyf fod Jenny wedi symud ymlaen oddi wrth ei sylwadau negyddol oherwydd yr ydym wedi cadw at y rhaglen. Fel y dywedwch, mae Cychwyn Cadarn yn ymgysylltu â’r rhaglenni gwella iechyd ac yn cynnig cyfleoedd mawr. Rhaid inni gredu’n gadarnhaol y bydd Cychwyn Cadarn yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol a pharhaol i fywydau plant. Mae’n torri tir newydd ond bydd yn rhaid inni ei monitro. Gwnaeth Gareth a Jonathan y pwynt hwnnw’n eglur. Byddwn yn sicr o ofalu na wastreffir yr arian. Rhaid i’r rhaglen fod yn seiliedig ar y cynlluniau a ddatblygwyd. Caiff ei harchwilio a’i monitro’n briodol ac fe welwn ba wersi sydd i’w dysgu ar gyfer y flwyddyn nesaf a’r flwyddyn wedyn o ran y dyraniadau ariannu mwy. Rhaid inni sicrhau bod y cynlluniau’n gynhwysol a bod y negeseuon a gyfleir gennym heddiw yn cyrraedd y partneriaethau a’r awdurdodau lleol sydd yn arwain. Byddaf yn monitro’r partneriaethau hynny i sicrhau eu bod yn gynhwysol. Yr wyf yn sicr y ceir materion y bydd yn rhaid eu hystyried eto yn y dyfodol. Mae heddiw’n ddiwrnod cyffrous—

A allaf ymyrryd yn gyflym?

Nid wyf mor sicr. A oes modd ichi gyfrif y dwylo?