bod y Pwyllgor Datblygu Economaidd yn cynnal ymchwiliad i sefydlu uned buddsoddi cymunedol, fel rhan o fanc datblygu menter i Gymru, i sianelu cyllid strwythurol Ewropeaidd i fentrau cymunedol.

Bydd y cynnig ger ein bron yn caniatáu i’r Cynulliad wneud dau benderfyniad pwysig heddiw. Yn gyntaf, gallwn gymryd cam cyntaf tuag at roi i sector gwirfoddol Cymru y dilyniant cyllido sydd ei angen arno. Yn ail, gallwn sefydlu ffynhonnell gyllido i fentrau cymuned fel y gall cynlluniau a mudiadau gwirfoddol gyrchu’n uniongyrchol at gronfeydd strwythurol Ewropeaidd. Nid yw’r cymalau ‘y sector gwirfoddol’ a ‘chronfeydd strwythurol Ewropeaidd’ yn hawlio’r penawdau newyddion nac yn peri i drwch y boblogaeth sefyll ar ei thraed a phrotestio, ond mae i’r ddau ohonynt arwyddocâd a phwysigrwydd enfawr i ddyfodol Cymru.

Mae rôl y sector gwirfoddol wrth graidd y gymdeithas ryddfrydol a democrataidd yr wyf am fyw ynddi. Cyfraniadau unigol gwirfoddol yw’r man cychwyn tuag at gymuned iach. Yr oedd hynny’n bodoli cyn dyfodiad cymdeithas gyfalafol a chyn twf y sectorau gwladol a chyhoeddus. Mae ymdrech wirfoddol yn caniatáu i amrywiaeth ffynnu ac yn annog menter, arloesi a chydweithrediad. Fe’i seilir ar weithredu ac nid biwrocratiaeth. Mae’n un o golofnau annibyniaeth, yn herio cydymffurfiaeth anochel y sefydliad.

Felly, o ystyried y lle amlwg sydd i’w rôl a’i darddiad, pam mai rhywbeth i’w ystyried olaf yw’r sector gwirfoddol mewn bywyd cyhoeddus? Yn yr oes hon mae pawb ohonom yn clodfori’r sector preifat a, chyda rhai eithriadau ar y dde, yr ydym oll yn cefnogi’r sector cyhoeddus. Fodd bynnag, wrth ystyried y sector gwirfoddol, cawn ein gadael gyda geiriau caredig a rhyw dameidiach oddi ar y bwrdd mawr. Yn gyffredinol, caiff y sector gwirfoddol ei drin gan lywodraeth nid yn gymaint fel trydedd ffordd ond fel ffordd allan. Dyma’r ffordd allan i lywodraethau sydd yn llawn bwriadau ond yn brin o arian. Caiff ei weld yn aml fel ffynhonnell llafur a gweithredu rhad. Mae’n ffordd o orchuddio’r problemau nad oes gan lywodraeth yr ewyllys i’w datrys.

Mae yna filoedd o gynlluniau cymuned yng Nghymru ac maent yn werth mwy na’u pwysau mewn aur. Maent yn gwella cyfleusterau a gwasanaethau lleol ac yn darparu’r glud sydd yn galluogi cymunedau i asio a ffynnu. Mae llawer o gynlluniau ar gefn y rhes pan ddaw’n fater o gyllid. Mae’r sectorau cyhoeddus a phreifat yn cymryd y gyfran orau gan mai nhw sydd yn gyrru’r broses yn ei blaen. Gwnânt hyn nid am eu bod yn bwysicach na’r sector gwirfoddol ond am fod ganddynt y maint a’r adnoddau i weiddi’n fwy croch. Yn ei amrywiaeth a’i agosrwydd at y cymunedau y mae yn eu gwasanaethu y mae cryfder y sector gwirfoddol. Mae’r cryfder hwn yn aml yn gweithio yn ei erbyn pan fydd angen iddo lobïo ac ymgeisio am waith. O ganlyniad, yr ydym weithiau yn cymryd y sector gwirfoddol yn ganiataol. Nid yw’n cael y sylw, y parch, y cyllid na’r hawliau a roddir i’r sectorau cyhoeddus a phreifat.

Caiff mudiadau gwirfoddol eu mygu gan ddiffyg cyllid a chan y broses gyllido ei hun. Yn rhy aml, mae mudiadau gwirfoddol ar waelod y gadwyn gyllido. Mae arian yn mynd o’r Trysorlys i’r Cynulliad, o’r Cynulliad i’r cynghorau ac o’r cynghorau i grwpiau lleol. Pan fo pob un o’r dolenni hyn yn dynn nid oes hyblygrwydd erbyn diwedd y gadwyn—mae’r dorth wedi ei thafellu gan adael dim ond ychydig friwsion i’r sector gwirfoddol. Mae darnio’r ffynonellau cyllido yn golygu bod yr hyn sydd ar gael bob amser dan fygythiad. Rhoddir grantiau am flwyddyn. Mae hyn yn rhwystro cynllunio tymor hir ac yn traflyncu ymdrechion gwirfoddol mewn brwydr ddiddiwedd am incwm y flwyddyn nesaf.

Mae’r pwyslais ar brosiectau yn hytrach na chyllid craidd. Felly, mae mudiadau yn dibynnu’n barhaus ar eraill sydd yn pennu eu cyfeiriad ac yn rhoi gorchmynion iddynt. Mae cyfle gan y Cynulliad i roi terfyn ar y llanast hwn. Gallwn sefydlu trefniadau a fydd yn caniatáu parhad o ran cyllido, cynllunio tymor hir, annibyniaeth, tryloywedd a chysondeb i’r sector. Rhaid i bawb ohonom wneud hyn. Mae gwaith pob un o Bwyllgorau’r Cynulliad yn cyffwrdd â gwaith y sector gwirfoddol. Mae pob maes o fywyd llywodraeth yn dibynnu ar ymdrechion a chyfraniadau gwirfoddol.

Mae un ffordd bwysig ac ymarferol o godi statws a gwerth y sector gwirfoddol yn y cynnig hwn o’n blaenau. Byddai ein cynnig ni o blaid uned o’r banc datblygu menter newydd arfaethedig i sianelu cyfalaf mentro yn benodol tuag at fentrau cymunedol yn help i godi statws y sector gwirfoddol, gan gynnig ffynhonnell gyllido fwy uniongyrchol ac annog cyfran fwy o arian i fynd yn uniongyrchol i fentrau cymunedol a gwirfoddol lle câi ei wario’n effeithiol. Câi’r uned ei defnyddio i sianelu cyllid strwythurol Ewropeaidd—yn enwedig yr arian newydd sydd i ddod dan y cynllun Amcan 1—i mewn i fentrau cymunedol.

Mae mentrau cymunedol o fudd i’r rheini sydd yn cymryd rhan ynddynt, y rheini sydd yn derbyn gwasanaethau ganddynt a’r gymuned yn gyffredinol. Daw’r buddion hyn ar ffurf darparu hyfforddiant a chyfleoedd addysgol a chyflogaeth leol yn enwedig i’r rheini a’i câi yn anodd fel arall efallai i gael gwaith. Maent yn gwella ysbryd y gymuned, yn hybu hunan hyder ac yn annog rheolaeth leol dros fusnesau a gwasanaethau. Maent yn help i wella’r amgylchedd lleol a chreu incwm. Manteisiant ar adnoddau lleol nad ydynt yn cael eu defnyddio. Enghraifft o hyn yw sianelu adnoddau dynol segur ac ailgylchu ac ailddefnyddio deunyddiau fel dodrefn. Mae’r mentrau’n darparu cynnyrch a gwasanaethau cost isel i bobl leol, rhai ohonynt yn rhai na chaent eu darparu fel arall am na thybir y byddent yn talu’r ffordd neu am nad yw darparwyr gwasanaethau am weithredu mewn ardal arbennig.

Mae yna lawer o enghreifftiau o leoedd lle mae’r mentrau hyn yn gweithio’n dda. Un enghraifft o hyn yw Ailgylchu Dodrefn y Cymoedd yn Rhondda Cynon Taf. Lansiwyd y gwaith ailgylchu dodrefn hwn ym 1995 yng Nglyn Rhedynnog. Rhwng 1995 a 1998 casglodd 23,491 eitem o ddodrefn ac adnewyddwyd 21,535 eitem. Cafodd yr eitemau hynny eu danfon yn rhad ac am ddim i bobl oedd â’u hangen yn ardal Rhondda Cynon Taf. Cynigir y dodrefn yn gyfnewid am gyfraniad bach oddi wrth y bobl ar incwm isel. Darperir dodrefn swyddfa wedi ei ailgylchu i grwpiau cymuned eraill, a thrwy leoliad i fyfyriwr technoleg gwybodaeth wedi graddio o Brifysgol Morgannwg, sefydlwyd cronfa ddata i helpu i reoli a monitro’r gwasanaeth. Rhoddir hyfforddiant mewn gwaith coed a chlustogwaith, sydd yn rhoi sgiliau i wirfoddolwyr a rhai ar y Fargen Newydd sydd yn chwilio am waith. Defnyddir y cwmni gan y gwasanaeth prawf ar gyfer lleoliadau gwasanaeth cymunedol. Nid oes unrhyw gorff statudol na gwirfoddol arall yn yr ardal a all gynnig gwasanaeth mor eang â hyn. Mae’r gwasanaeth hwn yn tynnu pobl oddi ar ysgol diweithdra a segurdod a’u rhoi ar ysgol cyflogaeth a chreu cyfoeth.

Gobeithiaf y cawn gefnogaeth y Cynulliad i’n cynigion. Mae’n anffodus fodd bynnag fod gennym welliant Torïaidd sydd yn cyfeirio at ‘gyfyngiadau’ menter gymunedol. Mae’r farn honno yn gyfeiliornus. Os gallwn ni ostwng y lefelau segurdod yng Nghymru i’r cyfartaledd drwy’r DU gyfan, nid oes amheuaeth y byddwn wedi lleihau’r bwlch rhwng ein cynnyrch mewnwladol crynswth y pen a chynnyrch y pen gweddill y DU o un rhan o dair.

Mae mentrau cymunedol yn dangos ysbryd mentro sydd yn hanfodol bwysig i ddyfodol Cymru. Nid yw’n rhaid cyfyngu entrepreneuriaeth i fyd busnes masnachol. Mae angen agweddau ac ymddygiad mentrus a pharod i gymryd risg ym mhob cylch gweithgarwch. Gall mentrau cymunedol a gwirfoddol fod yn llwyddiant masnachol a gallant fabwysiadu agwedd busnes. Defnyddir y geiriau ‘agwedd busnes’ gan Antur Waunfawr yng Ngwynedd, sydd yn cyflogi pobl leol ag anableddau dysgu mewn amrywiaeth o fentrau, o dirlunio i ailgylchu. Dyna un math o ymddygiad mentro y byddwn yn disgwyl i’r Torïaid fod o’i blaid. Yn wyneb hyn—ac yr wyf o’r farn bod eu gwelliant yn grintachlyd—mae eu gwelliant yn ddi-fudd. Ar ôl i’r gwelliant gael ei drechu, gobeithiaf y bydd y penderfyniad yn syml. Gallwn anfon neges i’r 1.9 miliwn o wirfoddolwyr yng Nghymru y rhoddir gwerth priodol ar eu cyfraniad. Gallwn ddweud wrth y 0.25 miliwn o fudiadau gwirfoddol yng Nghymru na fydd eu bodolaeth mwyach yn cael ei gynnal ar sail o’r llaw i’r genau. Gallwn glodfori a phleidio achos y gwirfoddolwyr a’r mentrau cymunedol yng Nghymru a all fanteisio ar gyllid Ewropeaidd er mwyn rhoi i gymunedau Cymru fanteision cynaliadwy a fydd yn ennill eu plwyf ac yn parhau.

Mae’r ddadl heddiw yn dangos diffyg dealltwriaeth o’r prif reswm dros fodolaeth y Cynulliad, sef ailddatblygu ein ffawd economaidd. Yr wyf wedi dweud dro ar ôl tro bod gan y Cynulliad obsesiwn ag elfennau ymylol a mân bwyntiau ac nad oes ganddo ddealltwriaeth o’r sector preifat. Nid wyf yn synnu, fodd bynnag, ar ôl fy ymchwil ryw ddeuddydd yn ôl i curricula vitae pob un o’r Aelodau fod gan lai nag 20 brofiad ymarferol o waith y sector preifat cyn cael eu hethol i’r Cynulliad. Ugain allan o 60. Nid dyna’r gyfran yn y Blaid Geidwadol. Dangoswyd hynny ymhellach yr wythnos hon pan nad aeth yr un Aelod Llafur o’r Cynulliad i’r drafferth o fynychu cynhadledd genedlaethol Cydffederasiwn Diwydiannau Prydain yn Birmingham. Os dyna faint ymrwymiad y Cynulliad i fusnes, nid yw’n argoeli’n dda ar gyfer y dyfodol.

Mae’r cynnig heddiw yn amlygu’r pwynt hwn unwaith yn rhagor. Yn lle trafod ein cefnogaeth i’r rhai sydd yn creu cyfoeth a sut y gallwn hwyluso’r sector preifat i gyflawni ein hamcanion, yr ydym unwaith yn rhagor yn trafod yr economi cymdeithasol.

Mae gan yr economi cymdeithasol rôl bwysig i’w chwarae yn hwyluso’r ffordd i bobl yn ôl i weithgarwch economaidd ymarferol. Fodd bynnag, drwy orliwio ei gyfraniad rydym yn methu’r nod, pan fo gennym darged i greu 136,000 o swyddi newydd yn y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol. Yr ydych yn twyllo eich hunain. Honnir bod yr economi gymdeithasol i gyfrif am 15 y cant o gynnyrch mewnwladol crynswth Cymru. Yr wyf yn amau dilysrwydd y ffigwr yna. Hefyd, nid llwyddiant yw cael lefel mor uchel o swyddi yn y sector cymdeithasol. Nid yw ond yn dangos bod ein sector preifat yn rhy fach a’n sector cyhoeddus yn rhy fawr.

Mae’r cynnig yn awgrymu bod yr economi gymdeithasol yn ganolog i’r dasg o hwyluso ac annog pobl i ddychwelyd i weithio. Diddorol i mi fyddai clywed barn yr Ysgrifennydd Datblygu Economaidd a’r Prif Ysgrifennydd ar sut y mae’r lefelau nawdd cymdeithasol yn annog pobl i ddychwelyd i weithio, neu fel arall. Mae Llywodraeth San Steffan yn bwriadu torri budd-daliadau pobl nad ydynt am ddychwelyd i weithio. A yw’n dweud felly mai torri budd-daliadau yw’r ffactor allweddol o gymhelliant, nid maldodi gan yr economi gymdeithasol?

Yr wyf wedi datgan diddordeb o’r blaen oherwydd fy ngwaith gydag un o brif fanciau’r stryd fawr lle byddaf, fel ymgynghorydd datblygu busnes, yn aml yn arsylwi ar reolwyr yn cyfweld cwsmeriaid. Mae hynny’n cadw fy nhraed yn gadarn ar y ddaear ac yn fy nghadw mewn cysylltiad agos ag amgylchiadau ariannol pobl. Yn rhy aml o lawer yr wyf wedi gweld rhai sydd yn hawlio budd-daliadau lle mae eu sefyllfa yn golygu na fyddai o fudd ariannol iddynt ddychwelyd i weithio. Mae incwm net rhai pobl ar fudd-daliadau yn cyfateb i ffigur crynswth o £20,000 y flwyddyn neu fwy. Nid yw’r economi gymdeithasol yn cyfrannu o gwbl tuag at annog yr unigolion hyn i ddychwelyd i weithio. Ni waeth faint o ysgogi cymdeithasol a geir, ni fyddai’n cymell y sbwnjwrs hyn i ddychwelyd i weithio. [AELODAU’R CYNULLIAD: ‘O.’]

Nid wyf yn siŵr i ble y mae cyfraniad Alun yn arwain a hoffwn holi rhai cwestiynau. Alun, ydych chi wedi methu rhaglen fawr Llywodraeth y DU i roi credyd treth i deuluoedd sydd yn gweithio, rhaglen sydd wedi ei lansio bellach ar ôl cael ei chynllunio ers tro? Mae’n cynnig pont oddi ar fudd-daliadau i mewn i waith. Heb ragfarnu ar sail oed na bod yn feirniadol o’r bobl ifainc yn ein mysg, mae’r Aelodau’r Ceidwadol fel pe baent yn cael anhawster cofio iddynt lywodraethu am 18 mlynedd. Llywiodd y Blaid Geidwadol system fudd-daliadau a arweiniodd at greu maglau sylweddol i bobl na allent gymryd y naid oddi ar fudd-daliadau i waith. Yn eich cyfnod fel ymgynghorydd busnes i un o fanciau adwerthu’r stryd fawr, faint o hawlwyr budd-dâl ddaeth atoch am gyngor ar sut i ganfod llwybrau i mewn i waith? Beth oedd eich—

Diolch i chi am godi mater credyd treth i deuluoedd sydd yn gweithio, Miss Feld. Nid yw hynny ond yn gwaethygu’r sefyllfa a chynyddu diweithdra ymhellach drwy roi mwy o gostau a beichiau ar ein sector preifat, yr union sefydliadau a all ddatrys ein problem segurdod economaidd.

Mae’r hawlwyr budd-daliadau y soniais i atynt yn ddigon parod i egluro, yng nghyfrinachedd llwyr cyfweliad banc, eu bod yn gwneud ambell i jobyn ar y slei. Yn rhy aml o lawer, mae gormod o—

Symudaf ymlaen at yr elfennau allweddol. Yn gyntaf, cydnabyddaf rôl yr economi cymdeithasol ond gadewch inni beidio â gorbrisio ei gyfraniad i adfywio economaidd. Yn ail, mae diwygio’r budd-daliadau lles yn ffactor ysgogi mwy effeithiol er mwyn cyflawni ein nod o ostwng y cyfraddau segurdod economaidd na rhoi cyllid ychwanegol tuag at fwy o brosiectau cymdeithasol.

Caiff dilysrwydd, effeithiolrwydd a chynhyrchiant llawer o’r prosiectau cymdeithasol hyn eu beirniadu’n aml. Y mae, felly, er budd yr holl fuddianwyr, y rhai sydd yn defnyddio ac yn darparu’r gwasanaeth a’r trethdalwyr sydd yn cyllido’r prosiect, fod archwiliad gwerth am arian yn cael ei gynnal i’w effeithiolrwydd. Os mai ailhyfforddi unigolyn di-waith yw amcan cynllun, yr wyf am wybod pa mor llwyddiannus ydyw o ran cyflawni hyn, faint yw’r gost fesul unigolyn, faint sydd yn dechrau a faint sydd yn cwblhau’r rhaglen a faint sydd yn cael cyflogaeth go-iawn yn ei sgîl gan gyflawni, drwy hynny, y nod eithaf o leihau’r baich lles ar y trethdalwr?

Ni fedraf ymwrthod rhag dweud mai gair o’r ymylon yn wir oedd hynny. Dylech wrando ar bobl mewn busnes yn amlach, Alun. Treuliais amser fel aelod o Ymddiriedolaeth Diwydiant a’r Senedd gydag un o’r banciau buddsoddi yn Ninas Llundain. Cyhoeddwyd Adroddiad Centris yn ystod y cyfnod hwnnw gan ysgogi diddordeb y cyfryngau yn y sector gwirfoddol. Yr oedd pob un o’r bancwyr y treuliais i amser gyda hwy yn ystod y diwrnod hwnnw yn ymwneud rywsut â’r sector gwirfoddol, un ai gydag ymddiriedolaeth iechyd meddwl, grŵp cymuned lleol neu grŵp sgowtiaid. Dylech ddeall pwysigrwydd y sector gwirfoddol ac i ba raddau y mae’n treiddio i bob agwedd o’n bywydau a’n cymuned. Nid oes angen inni dreulio amser yn Birmingham i fod mewn cysylltiad â busnes yng Nghymru. Mae ein deialog ni gyda Busnes Cymru, Cydffederasiwn Diwydiannau Prydain yng Nghymru, Ffederasiwn y Busnesau Bach yng Nghymru, Sefydliad y Cyfarwyddwyr yng Nghymru, Clwb Busnes Abertawe, Siambr Cymru a chyda’r math o bobl y treuliais i amser gyda hwy fore heddiw, o’r ail haen o sefydliadau yng Nghymru sydd yn ceisio ennyn hyder ac uchelgais yn ein gwasanaethau, ein diwydiannau a’n cwmnïau. Cynhelir llawer o drafodaethau gyda’r bobl hyn ac maent yn frwdfrydig ynglŷn â gweithio gyda ni.

Mae tri llinyn euraid o bartneriaeth wedi eu sefydlu a’u cefnogi gan y Cynulliad, gyda busnes, llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol. Rhaid inni beidio â bychanu cyfraniad unrhyw un o’r tri yma oherwydd mae pob un yn bwysig. Croesawaf y cynnig hwn. Mewn llawer ffordd mae’n cadarnhau ac yn tanlinellu’r cynnig a dderbyniwyd gan y Cynulliad wrth iddo gymeradwyo’r compact rhwng y Llywodraeth a’r sector gwirfoddol. Dyna un o’r materion cyntaf imi ymdrin ag ef wrth ddod yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru fis Tachwedd diwethaf a rhywbeth y mae’r Cynulliad wedi ei fabwysiadu ers hynny, ynghyd â datblygu’r cyngor partneriaeth gyda’r sector gwirfoddol.

Cytunaf gyda Mike y bu tuedd, yn hanesyddol, i drin y sector gwirfoddol fel rhywbeth i’w ystyried olaf. Ni fydd hynny’n digwydd yn y Cynulliad. Yr ydym wedi sicrhau bod y sector gwirfoddol yn un o’n tri phartner hollbwysig. Ers Mai 1997, bu newid radical. Fodd bynnag, bydd hynny’n cymryd amser maith i ddod i’w lawn ffrwyth. Mae’r cynnig yn cydnabod pwysigrwydd yr economi gymdeithasol yng Nghymru a’i fod yn help i leihau dieithrwch cymdeithasol. Nid yw hynny’n digwydd am fod gwasanaeth wedi ei ddarparu, fod gweithgaredd yn digwydd neu fod pobl yn cael eu cyflogi gan fudiad gwirfoddol, ond am fod pobl yn cael eu galluogi i helpu’r gymuned ehangach.

Yn ystod fy nghyfnod mewn gwaith ieuenctid a chymuned, yr wyf wedi gweld pobl yn cyfrannu i ddechrau drwy wneud cwpanaid o goffi neu’n helpu mewn ffordd dawel iawn. Yna sylweddolant fod ganddynt gyfraniad i’w wneud. Maent yn magu hunan hyder ac yn cyfrannu’n sylweddol, gan hyd yn oed gynnig arweiniad yn y gymuned. Mewn llawer o achosion, ânt yn eu blaenau i gael gwaith ac ennill cymwysterau mewn ffordd a fyddai tu hwnt i’w dychymyg pe na bai am y cyfleoedd a gynigir gan y sector gwirfoddol. Yn fwy pwysig, mae annog pobl i wirfoddoli i fod yn ddinasyddion gweithgar yn ganolog i’r gwaith o greu cymdeithas wâr. Fel y dywedais ar lawer achlysur, mae gwirfoddoli, gweithio gydag eraill er budd cyhoeddus, yn weithred hanfodol mewn dinasyddiaeth. Nid ydych yn dod yn ddinesydd drwy ddal pasport nac unrhyw un arall o ddyletswyddau ac arwyddion dinasyddiaeth. Yr ydych yn ddinesydd drwy gymryd rhan gyda phobl eraill i greu gwell cymuned.

Yr wyf, felly, yn gyffredinol yn croesawu’r cynnig ger ein bron, sydd yn cydnabod bod partneriaeth yn wirioneddol drawsbynciol a bod yn rhaid i holl bwyllgorau’r Cynulliad fod yn rhan o’r broses mewn ffyrdd gwahanol. Yr wyf yn arwain ac yn gweithio gyda Jane Hutt ar hyn o fewn y Cabinet i hyrwyddo cyfranogiad y sector gwirfoddol ar draws gwaith y Cynulliad. Mae’n hanfodol bod pob Pwyllgor o’r Cynulliad yn cydnabod perthnasedd y sector gwirfoddol i’w weithgareddau.

Cytunaf â Mike German nad yw’r gwelliant yn fuddiol. Gallwch drafod cyfyngiadau’r sector gwirfoddol, y sector cyhoeddus neu fusnes. Mae i bawb ohonom ein cyfyngiadau. I awgrymu y dylai Ysgrifennydd perthnasol y Cynulliad gynnal ymchwiliad gwerth am arian i bob prosiect economi cymdeithasol a ariennir yn gyhoeddus—beth yw ystyr hynny? Ai ymgynghorwyr y banciau fydd yn gwneud y gwaith? A ddylai Alun Cairns fod yn datgan diddordeb yn y fiwrocratiaeth enfawr hon a gâi ei sefydlu i ymchwilio i bob agwedd o werth? Dylai’r gwaith a wneir gan fudiadau gwirfoddol gael ei archwilio, ar y cyfan. Mae’r gofynion gwerth am arian yn berthnasol iddynt hwy, fel y maent i gyrff busnes a llywodraeth leol sydd yn derbyn arian gan y Cynulliad. Yn gyffredinol, mae mudiadau gwirfoddol yn gwneud mwy gyda llai o adnoddau ac yn gwneud hynny gyda dychymyg. Alun, mae’n ddrwg gennyf ond nid oes angen biwrocratiaeth enfawr arall arnom ar ben y prosesau sydd gennym yn barod i sicrhau bod y ffordd y defnyddir arian cyhoeddus yn cael ei archwilio’n briodol.

Mae llawer o’r cynnig yn disgrifio gwaith sydd eisoes ar waith. Nid oes unrhyw ddrwg mewn cadarnhau hynny unwaith eto. Yr wyf yn sicr y bydd Mike German yn derbyn ei bod yn bwysig nad derbyn penderfyniadau yn unig a wnawn ond gweithio mewn ysbryd o bartneriaeth ac o fewn y fframwaith cytuno a luniwyd eisoes gyda’r sector gwirfoddol ar gyfer adolygu’r drefn gyllido. Ar 14 Hydref, trafodwyd cyllido gan Gyngor Partneriaeth cysgodol y sector gwirfoddol a chytunwyd i sefydlu cyd weithgor i edrych ar faterion cyllido strategol. Cytunir ar gylch gwaith y grŵp hwnnw rhwng y ddwy ochr. Mae angen inni wneud hyn gyda’n gilydd yn hytrach na’i ystyried fel rôl y Cynulliad yn unig. Yr wyf yn siŵr, Mike, y byddech yn derbyn y dehongliad yna o ysbryd y cynnig fel y ffordd iawn ymlaen. Cytunaf fod angen i’r pwyllgorau fod yn rhan o’r broses adolygu. Mae’r compact, ynghyd â’r llawlyfr arweiniad ar grantiau’r sector gwirfoddol—y mae copïau ohono ar gael yn y Llyfrgell—yn ein gwthio ymlaen. Nod y llawlyfr yw:

‘gwasanaethu fel model ymarfer da, gan sefydlu cynaliadwyedd, cysondeb a thryloywder mewn arferion cyllido i gyllidwyr mewnol a’r rheini sydd yn dosbarthu cyllid cyhoeddus ar ran y Llywodraeth.’

Mae hynny’n cynnwys ymrwymiad i symud tuag at gyllido dros dair blynedd, gan gydnabod yr angen i gyrff gwirfoddol allu cynllunio ymlaen. Mae mynd tu hwnt i dair blynedd i bum mlynedd yn mynd â ni tu hwnt i’r cyfnod y gallai hyd yn oed y Llywodraeth hon, sydd am y tro cyntaf yn cyflwyno cyllido tair-blynedd, ei ragweld. Mae hyd yn oed yn mynd tu hwnt i’r cyfnod y pennir cyllideb y Cynulliad ei hun ar ei gyfer. Mae angen tybiaeth o barhad, yn amodol ar y meini prawf gwerth am arian ac effeithlonrwydd, yn yr un modd ag y tybiwn y bydd ein swyddogaethau ninnau mewn addysg ac iechyd yn parhau tu hwnt i’r cyfnod cyllido penodol sydd o fewn ein gorwelion. Cytunaf â byrdwn y cynnig bod arian a ddarperir drwy gyrff eraill—awdurdodau lleol a chyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad—yr un mor bwysig â chyllid a ddarperir yn uniongyrchol.

Un datblygiad positif yw ein bod bellach, ar ôl ysgrifennu’n gynharach eleni at ymddiriedolaethau’r NHS a’r awdurdodau iechyd yn gofyn iddynt geisio compact gyda’u sector gwirfoddol perthnasol—yn gweld y cyntaf o’r compactau hynny. Mae hynny’n dangos bod y broses yn dechrau gweithio ac fe’i croesawaf gan fod llawer o fudiadau gwirfoddol yn ymwneud ag iechyd a gofal. Mae’r ffaith eu bod yn cymryd rhan mewn perthynas yn hytrach na dim ond erfyn am arian yn ddatblygiad cadarnhaol iawn.

Un o gryfderau pennaf y sector gwirfoddol ac un sydd yn cynnal ei annibyniaeth yw ei allu i ddenu cyllid o amrywiaeth o ffynonellau. Symudwyd oddi wrth gyllid craidd rai blynyddoedd yn ôl pan deimlwyd bod gormod o arian yn mynd i mewn i drefniadaeth a biwrocratiaeth. Efallai fod y pendil wedi symud yn rhy bell tuag at ariannu prosiectau. Yr hyn sydd ei angen yw yr hyn a ddisgrifiaf fi fel ariannu strategol. Mae hwn yn gysyniad y dechreuais ei ddatblygu ar raddfa’r DU pan oeddwn yn y Swyddfa Gartref. Mae’n golygu bod cyllid yn cael ei roi at ddibenion penodol fel bod y budd a’r diben cyhoeddus yn hysbys ac y cytunir arnynt. Cydnabyddir bod yn rhaid cyfrannu tuag at arian craidd wrth ariannu prosiectau, oherwydd heb hynny ni fydd mudiad i ymgymryd â’r prosiect. Mae rhywbeth i’w ddatrys yma. Gobeithiaf fod Mike yn derbyn mai gwyntyllu holl fater ariannu yn y Cynulliad a chyda’r sector gwirfoddol yw’r ffordd i gael y peth yn iawn. Nid yw’n gwestiwn o ddewis rhwng ariannu craidd neu ariannu prosiectau ond yn hytrach o sefydlu ffordd gytbwys o ymdrin â chyllido nad yw’n gwneud y sector yn orddibynnol ar arian cyhoeddus. Yr ydym am gael sector gwirfoddol annibynnol, cryf a seilwaith gwirfoddoli sydd yn dibynnu ar y gymuned fusnes a rhoddion unigol yn ogystal ag arian o’r pwrs cyhoeddus.

Mae adolygiad o’r grantiau allweddol sydd yn cynnal seilwaith y sector gwirfoddol yng Nghymru ar y gweill ar hyn o bryd a disgwylir adroddiad cyn y Nadolig. Bydd y Cynulliad yn gallu dod yn ôl at y mater hwn a gwthio’r syniadau yn eu blaenau gan wneud hynny, gobeithio, drwy gytundeb. Dywedaf dro ar ôl tro wrth fudiadau allanol, sydd yn sylwi pan ydym yn anghytuno yn y Cynulliad, fod y ffordd yr ydym yn gwyntyllu’r materion hyn yn un gadarnhaol. Croesawaf y ddadl brynhawn heddiw am y rheswm hwnnw’n arbennig. Mae egwyddorion y gallwn gytuno arnynt. Rhaid inni drafod y cyfrwng a sicrhau dulliau cynaliadwy tymor hir i wireddu’r pethau yr ydym yn ymgyrraedd atynt yn y Blaid Lafur. Mae cynnig y Democratiaid Rhyddfrydol yn mynegi dyhead nad yw’n anghydnaws â’r hyn y buom ni yn ceisio ei wneud.

Symudaf ymlaen at y syniad o uned buddsoddi cymunedol. Yn sicr, yr ydym am gyflwyno patrwm gweithredu banc buddsoddi fel rhan o’n ffordd o ddatblygu seilwaith y banc datblygu menter. Cytunaf fod yn rhaid inni gydnabod y gwerth a’r enillion ar fuddsoddi yn yr economi cymdeithasol a’r sector gwirfoddol. Mae angen hefyd inni ddefnyddio’r cyfle dan Amcan 1 i ysgogi’r economi gymdeithasol. Dylem edrych ar yr ymarfer gorau mewn rhanbarthau Amcan 1 eraill a dysgu o’r hyn a wnaethpwyd mewn mannau eraill yn y gorffennol. Ni ddylem fod yn rhy gaeth wrth ddweud wrth bwyllgorau sut i strwythuro eu gwaith ond cefnogaf ddyhead Mike i ofyn i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd edrych ar y cynnig hwn a’i yrru yn ei flaen.

Mae datblygu undebau credyd, er enghraifft, yn creu gyrrwr yn yr economi lleol yn ogystal â rhoi cyfle i bobl ddod ynghyd â chefnogi ei gilydd. Rhoddir cyfle i’r rheini sydd yn ymwneud â rheolaeth a threfniadaeth leol undebau credyd i ddysgu sgiliau na fyddent yn eu dysgu fel arall. Felly, mae iddo gyfres o fuddion ac mae’n enghraifft o’r hyn a allai ddod allan o’r math hwn o ddatblygiad. Dylem groesawu datblygiad o’r fath gan y gallai wneud cyfraniad sylweddol wrth graidd pethau—nid ar yr ymylon fel yr awgrymai Alun—gan alluogi unigolion i gymryd rheolaeth o’u bywydau, i gynllunio ac ysgwyddo cyfrifoldeb amdanynt eu hunain a bod yn ddinasyddion llawn mewn cymuned fyw o fewn Cymru fyw.

Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle sydd gennym heddiw i dynnu sylw at waith y sector gwirfoddol a’i gyfraniad i fywyd yng Nghymru. Mae incwm blynyddol y 25,000 o fudiadau gwirfoddol yng Nghymru oddeutu £570 miliwn ac mae i gyfrif am 2.2 y cant o’n cynnyrch mewnwladol crynswth. Mae gwerth eu gwaith tua £3.4 biliwn y flwyddyn, sydd yn cyfateb i 15 y cant o gynnyrch mewnwladol crynswth Cymru. Mae’n cyfrannu £40 o wasanaeth am bob punt a fuddsoddir gan yr awdurdodau statudol. Tipyn o weithgarwch ymylol, Alun Cairns.

Mae’r sector gwirfoddol yn cyffwrdd bywydau pawb yng Nghymru, boed hwy’n un o’r 1.9 miliwn o wirfoddolwyr neu eu bod hwy neu eu teuluoedd yn derbyn rhai o wasanaethau’r sector gwirfoddol. Grwpiau bach sydd yn gwneud gwahaniaethau mawr i’w cymunedau lleol yw llawer o’r mudiadau. Nid yw hynny’n ymddangos yn gyfyngedig i mi, Alun Cairns. Nid oedd eich cyd-Aelod, David Melding, sydd ei hun yn pledio achos y sector gwirfoddol, yma ar gyfer eich araith ac efallai fod rheswm da pam y teimlai fod rhaid iddo adael yr ystafell.

Yn lle siarad am gyfyngiadau, dylem fod yn siarad am y gwrthwyneb yn llwyr. Mae’r sector gwirfoddol yn rhoi rhyddid i’r rheini sydd yn darparu’r gwasanaeth a’r rhai sydd yn manteisio arno. Mae’n creu a chynnal cymunedau cryf ac yn chwarae rhan o bwys yn economi gymdeithasol Cymru. Mae’r gwasanaethau yn neilltuol o bwysig mewn ardaloedd gwledig fel Brycheiniog a Maesyfed. Mae byw mewn ardal ddiarffordd yn golygu mwy o risg i bobl gael eu cau allan yn gymdeithasol, yn economaidd ac yn addysgol. Yn ffodus, mae gennym dros 800 o fudiadau gwirfoddol ym Mhowys gyda bron i 98,000 o wirfoddolwyr yn gweithio ynddynt. Mae eu hymdrechion yn sicrhau cydraddoldeb cyfle i gymunedau Powys ym maes gofal cymdeithasol ac iechyd, chwaraeon, y celfyddydau, cyfleusterau cymuned a chludiant. Nid yw eto yn swnio’n gyfyngedig i mi, Alun Cairns.

Yr hyn sydd yn cyfyngu yw’r agwedd at gyllido ar gyfer y sector gwirfoddol ar hyn o bryd. Mae’r ymrwymiad tymor byr yn gwneud cynllunio’n anodd ac yn cyfyngu ar gynnydd. Hefyd, o gofio bod 90 y cant o fudiadau gwirfoddol Cymru yn fach ac mai ychydig o staff sydd ganddynt, os oes staff o gwbl, mae’r ceisiadau parhaus am gyllid a’r chwilio am arian yn cymryd llawer mwy o’u hamser nag a ddylai. Byddai’n well ganddynt fuddsoddi’r amser hwn yn gwneud y gwaith y crewyd eu mudiadau ar ei gyfer yn y lle cyntaf.

Rhoddaf flas ichi o beth o’r gwaith yn fy etholaeth i ym Mrycheiniog a Maesyfed. Mae canolfan ddydd dwyrain Maesyfed yn Llanandras yn darparu gofal yn y gymuned o fewn cwmpas 30 milltir. Nid oes dewis arall. Heb wasanaethau’r ganolfan ddydd, ni fyddai llawer o’r cleientiaid yn gallu aros yn eu cartrefi. Yn wir, ni fyddent ychwaith yn gallu aros yn eu cymunedau oherwydd mae’r ddarpariaeth gofal preswyl i ddwyrain Maesyfed yn llawn ac mae rhestr aros hir. Mae’r ganolfan ddydd yn cynnig cefnogaeth holl bwysig gan alluogi pobl i fyw yn eu cartref eu hunain yn eu cymuned eu hunain. Mae’r ganolfan yn rhoi pryd o fwyd iddynt, bath, cyfle i gael golchi a thrin eu gwallt, trin eu dwylo a’u traed, cwmnïaeth a gweithgareddau. Pan gyrhaeddais i yno brynhawn Llun yr oeddynt yng nghanol cystadleuaeth Trivial Pursuit chwyrn. Mae’r ganolfan yn cynnig hyn oll am £4 y dydd sydd yn cynnwys cludiant i’r ganolfan ac yn ôl adref, sydd gryn bellter os ydych yn byw hanner ffordd i fyny dyffryn Tene. Mae’r gost o £4 y dydd mewn gwrthgyferbyniad llwyr â’r £25 y dydd y mae’n ei gostio i gynnal canolfan yr awdurdod lleol yn Llandrindod. Gallent wneud cymaint mwy. Mae rheolwr y ganolfan hon yn llawn syniadau da y mae wedi eu trafod gyda defnyddwyr y gwasanaeth ac yr hoffai eu rhoi ar waith.

Fodd bynnag, maent yn ansicr ynglŷn â’r ariannu ar gyfer y prosiect i’r dyfodol. Mae hynny’n golygu nad ydynt yn gwybod hyd yn oed a fyddant yn darparu’r lefel bresennol o wasanaeth, heb sôn am allu ehangu a gwella’r gwasanaethau a mynd i’r afael â’r rhestr aros sydd ar hyn o bryd yn cynnwys 14 o bobl nad ydynt yn gallu manteisio ar y gwasanaeth.

Mae Cefnogaeth Gymuned Llanfair ym Muallt, ar y llaw arall, yn cynnig cynllun ceir cymunedol sydd ei angen mewn ardal fel Llanfair ym Muallt, lle nad oes llawer o gyfle i ddal bws. Mae cynllun y ceir cymunedol yn cynnig cludiant nid yn unig yn yr ardal leol ond hefyd i apwyntiadau ysbyty yng Nghaerdydd, Henffordd ac Amwythig. Ym mis Chwefror eleni, cafodd y gwasanaeth ei atal oherwydd argyfwng ariannu a bu’n rhaid i o leiaf un claf ohirio apwyntiad mewn ysbyty yng Nghaerdydd gan na allai ganfod cludiant arall. Soniodd Alun Michael am gynnwys ymddiriedolaethau ac awdurdodau iechyd yn y gwaith o ddarparu ffynonellau ariannu amgen ac ychwanegol. Yn yr achos hwn, meddygfa’r meddyg teulu lleol ddaeth i’r adwy i helpu’r grŵp i oresgyn eu trafferthion, ac mae’r cynllun yn ôl ar ei draed erbyn hyn.

Ar wahân i’r ceir cymunedol, mae Cefnogaeth Gymuned Llanfair ym Muallt yn cynnig gwasanaeth danfon llyfrau llyfrgell, gwasanaeth casglu a danfon presgripsiwn a chynllun gwneud ffrindiau a gwarchod. Yn y cynllun olaf hwn gall pobl sydd yn byw ar eu pen eu hunain edrych ymlaen at ymweliad wythnosol gan wirfoddolwr. Gall y rheini sydd yn gofalu am berthynas neu rywun annwyl iddynt edrych ymlaen at ofal seibiant wythnosol, rhywbeth a groesewir yn fawr hyd yn oed os nad yw ond am awr i allu mynd i siopa am fwyd am yr wythnos.

Mae gennyf neges oddi wrth Cathy Ysart, rheolwraig Menter Gymuned Llanfair ym Muallt. Nid neges oddi wrth Ddemocrat Rhyddfrydol mohoni, ond wrth rywun sydd yn rhan o’r sector gwirfoddol ac sydd yn ceisio sicrhau bod pethau’n cael eu gwneud.

‘Os rhoddir y cyllid inni yna fe wnawn ni’r gwaith. Mae gwirfoddolwyr yn awyddus i helpu ond mae’r fiwrocratiaeth a’r diffyg cyllid tymor hir yn eu digalonni ac yn cyfyngu arnynt.’

Gobeithiaf mai ein neges ni i Cathy yw y byddwn yn cefnogi’r cynnig hwn ac yn edrych ymlaen at well ariannu tymor hir i’r sector gwirfoddol.

Bydd Plaid Cymru—The Party of Wales yn cefnogi’r cynnig ond nid gwelliant 1, ar ôl clywed Alun Cairns.

Mae’r sector gwirfoddol yn cael ei gydnabod fwyfwy fel chwaraewr pwysig yng Nghymru. Mae ganddo’r potensial i chwarae rôl allweddol yn hyrwyddo cynhwysiant cymdeithasol fel darparwr gwasanaethau. Gallai hefyd ddarparu swyddi a sgiliau trosglwyddadwy mewn ardaloedd difreintiedig fel chwaraewr economaidd. Mae buddsoddi trydydd sector mewn cymunedau dan anfantais yn rhoi hwb uniongyrchol i’r economi lleol ac mae’n help i greu a dosbarthu cyfoeth. Yn aml, adnoddau’r sector hwn yw sylfaen gwasanaethau a gweithgareddau sydd yn cyrraedd pobl sydd wedi eu cau allan yn haws na gwasanaethau’r sectorau cyhoeddus a phreifat. Gall y sector gwirfoddol alluogi’r gwaith pwysig o ddatblygu sgiliau sydd yn trosglwyddo i’r sector busnes. Mae mewn safle unigryw gan ei fod yn hyblyg ac yn gallu rhoi sylw i anghenion economaidd, cymdeithasol a diwylliannol amrywiol y cymunedau. Gall gynnwys pobl nad yw’r sectorau cyhoeddus a phreifat yn aml yn eu cynnwys yn effeithiol, gan ei alluogi i gynnig gwasanaethau hyblyg a pharod i ymateb sydd yn diwallu anghenion.

Mae’n bwysig peidio ag ystyried y sector gwirfoddol yn rhywbeth ar ei ben ei hun ond fel rhan annatod o’n cymunedau. Mae i waith y sector gwirfoddol nerth a photensial gan ei fod yn aml yn annog cyfranogi cymunedol sydd yn hollbwysig er mwyn datblygu polisïau da. Lle ceir cyfranogi ac ymwneud cymunedol, mae datblygu cynaliadwy yn dod yn fwy tebygol, yn enwedig mewn ardaloedd lle ceir dieithrio cymdeithasol. Mae’r sector gwirfoddol ar gynnydd. Mae ganddo fwy o gyfrifoldebau ac felly rhaid ei gyllido’n dda ac yn briodol.

Mae’r Cynulliad yn cydnabod y rôl y gall y sector gwirfoddol ei chwarae mewn cymunedau drwy raglenni fel Cychwyn Cadarn, a thrwy’r compact a ddatblygwyd gyda’r sector gwirfoddol. Mae rhaglenni cyllido Ewropeaidd yn cydnabod pwysigrwydd y trydydd sector fel blaenoriaeth. Fel plaid yr ydym yn siomedig nad yw’r sector gwirfoddol wedi cael triniaeth fwy cynhwysfawr yng nghais drafft Amcan 1. Serch hynny, mae cyfle i gryfhau maint ac effaith y trydydd sector yng Nghymru drwy bartneriaeth rhwng y Cynulliad a’r sector gwirfoddol. Ni ddylid bychanu ei botensial i wella safonau gwasanaeth ac ati, i gymunedau yng Nghymru. Os yw’r sector i fod yn effeithiol, rhaid iddo gael cyllid sylweddol a dibynadwy. Mae buddsoddiad sector cyhoeddus yn y sector gwirfoddol yn cyfrannu adnoddau ychwanegol sylweddol sydd yn effeithio’n uniongyrchol ar gymunedau.

Mewn cyfarfod ad hoc diweddar rhwng y Cynulliad a chynrychiolwyr y sector gwirfoddol, dywedodd yr Ysgrifennydd Cyllid:

‘Rhaid i’r Cynulliad allu dangos ei fod yn gwireddu ei werthoedd a’r egwyddorion sydd yn ei arwain, gan gynnwys addewid i weithredu mewn modd cyfranogol, a cheisio cytundeb pa le bynnag y mae hynny’n bosibl o ran cyfeiriad a blaenoriaethau polisi.’

Dywedodd hefyd y bydd proses cynllun strategol y Cynulliad yn ceisio barn pobl am werthoedd a blaenoriaethau arfaethedig y Cynulliad ac i ba raddau y bydd angen addasu’r rhain yn y cynlluniau gwariant a etifeddwyd, o gofio’r teimlad bod anghysondeb mewn rhai meysydd rhwng ein gwerthoedd a’n blaenoriaethau a’r cynlluniau gwariant a etifeddwyd gennym. Byddwn yn awgrymu, er gwaethaf y broses ymgynghori, fod y datganiad hwnnw yn un amlwg ac yn un y gellid bod wedi ei ragweld, oherwydd cynlluniau gwariant y Torïaid cyn oes y Cynulliad oedd y rhain. Ar ôl clywed Alun Cairns heddiw, credaf fod pawb ohonom yn dyheu am y diwrnod pan gaiff hynny ei newid. Mae Plaid Cymru—The Party of Wales o blaid cynyddu’r cyllid yn ogystal â chefnogi’r angen am newid y strwythur. Dengys y ffeithiau gan Gyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru mai dim ond 0.53 y cant o holl wariant y Swyddfa Gymreig sydd wedi ei neilltuo i’r sector gwirfoddol. Yr ydym ni ym Mhlaid Cymru o blaid cynnydd o ryw £10 miliwn. Ni fyddai’r ffigwr wedyn ond llai nag 1 y cant.

Bydd safoni’r cyfnod cyllido arferol, ar gyfer cyllid uniongyrchol ac anuniongyrchol, o dair i bum mlynedd yn sicrhau sefydlogrwydd a bydd yn hwyluso cynllunio tymor hir gan gyrff gwirfoddol. Bydd hyn yn golygu y gellir cynllunio dros dymor hwy a datblygu strategaethau tymor hwy. Credaf fod y rhan fwyaf o’r siaradwyr, ar wahân i un, yn derbyn hynny fel ffaith. Mae’n hollbwysig er mwyn iddynt gyflawni eu gwaith. Mae’n bwysig bod y gwaith uchelgeisiol y maent yn ymgymryd ag ef yn parhau. Dylem gydnabod anghenion y bobl hynny sydd â mwy o anfantais na’r rhan fwyaf ohonom: y rheini heb gartref, y rhai sydd wedi dioddef trais yn y cartref, y rhai ag anableddau, y plant hynny sydd yn byw mewn ardaloedd difreintiedig.

Ar welliant 1, mae yna lawlyfr arweiniad ar roi grantiau i’r sector gwirfoddol, y deallaf y bydd y Cynulliad yn dal i’w ddilyn, sydd yn darparu ar gyfer eglurder, tryloywder, gwrthrychedd a chyfrifoldebau y rheini sydd yn derbyn cyllid. Hoffwn ailadrodd bod tryloywder yn elfen anhepgor mewn llywodraeth fodern, ynghyd ag atebolrwydd. Yr wyf yn hyderus y byddai’r mecanweithiau presennol yn sicrhau y darperir trefniadau monitro, archwilio ac arfarnu llym ar gyfer y cyllid hwn. Ni welaf unrhyw les, felly, mewn cefnogi gwelliant 1. Mae’r sector gwirfoddol eisoes yn rhoi gwerth am arian, ond mae angen mwy ohono arno.

Mae’r sector gwirfoddol yn llenwi bwlch na all y sector cyhoeddus ei lenwi ac na fyddai’r sector preifat am ei lenwi. Dyma’r drydedd ffordd y bu cymaint o sôn amdani. Fodd bynnag, nid dewis amgen rhad yn lle rhywbeth gwell mohoni. Rhaid inni gydnabod hynny. Mae’n rhoi gwerth rhagorol am arian gan ei bod yn dibynnu cymaint ar wirfoddolwyr sydd yn rhoi yn hael o’u hamser ond sydd yn gwneud gwaith ag iddo werth economaidd. Mae’n wahanol i’r sectorau cyhoeddus a phreifat a rhaid inni gydnabod hynny. Os gofynnwch i wirfoddolwyr roi eu hamser a’u hymdrech, mae angen ichi eu sicrhau bod yr hyn a wnânt yn werth chweil ac y caiff effaith hirbarhaol. Er mwyn cyflawni hynny rhaid inni newid y ffordd o gyllido’r sector gwirfoddol i roi mwy o barhad a sicrwydd a hefyd i roi mwy o rybudd cyn dirwyn cyllid i ben. Oherwydd y ffordd o rannu arian, rhoddir argraff bod y sector gwirfoddol yn cael yr arian sydd dros ben a’r prosiectau na wnaiff sectorau eraill eu cyffwrdd.

Mae’r Cynulliad eisoes wedi ei gwneud yn haws i’r sector gwirfoddol gyfleu ei farn. Mae’r sector yn unfryd yn ei farn bod angen diwygio’r mecanwaith cyllido. Mae gweithwyr a gwirfoddolwyr y sector gwirfoddol yn treulio llawer gormod o amser yn casglu gwybodaeth ar gyfer ceisiadau newydd. Mae’r cylch cyllido yn dod heibio’n rhy aml. Mae’n aneffeithiol i’r mudiadau hyn orfod bod ar drywydd arian yn barhaus. Byddai cylch tair i bum mlynedd yn llawer mwy effeithiol na chylch blwyddyn i ddwy flynedd. Byddai’n llawer gwell tynnu cyllid yn ôl fel eithriad na bod pawb yn gorfod ailymgeisio fel mater o drefn. Rhoddir cyllid yn aml i’r pethau anghywir. Yn fy etholaeth i mae yna glwb ar ôl yr ysgol o’r enw Funworks yn Ysgol Gynradd Heol Stacey yn Adamsdown. Adamsdown yw un o’r wardiau prin yng Nghaerdydd i gael cyllid Amcan 2. Derbyniodd yr ysgol arian i sefydlu’r clwb ond ar ôl tua blwyddyn fe’u gadawyd ar y clwt heb gyllid pellach. Ar hyn o bryd mae’n ceisio codi arian yn barhaus mewn ardal lle mae’n anodd codi arian a lle na all rhieni fforddio talu cost lawn gofal plant. Mae Funworks yn darparu gofal plant hollbwysig tan 6 p.m. fin nos, Alun Cairns, er mwyn i rieni allu mynd allan i weithio.

Daw llawer o gyllid y sector gwirfoddol o lywodraeth leol. Mae ei record yn amrywio’n ddramatig. Mae cynghorau Cymru wedi cefnogi’r sector gwirfoddol i raddau amrywiol. Y ddarpariaeth isaf ei gwerth oedd £4.63 y pen y flwyddyn. Y gwerth uchaf oedd £31.87 y pen y flwyddyn. Dyma’r ffigurau diweddaraf sydd ar gael. Pan ad-drefnwyd llywodraeth leol, safodd y swm a roddwyd i fudiadau gwirfoddol ar yr un ffigur yn union bron, sef £17.5 miliwn, ond bod yr arian wedi ei rannu rhwng mwy o gyrff. Erbyn hyn, mae dros 3,000 o fudiadau yn cael cyllid gan yr awdurdodau lleol ond maent yn derbyn llai nag 1 y cant o arian yr awdurdodau lleol. Credwn fod angen protocol i’w ddilyn gan awdurdodau lleol fel y ceir parhad yn y cyllido. Dan y Llywodraeth flaenorol, yr oedd tuedd i drin mudiadau gwirfoddol fel cwmnïau masnachol. Y canlyniad yw cyllido ar sail prosiectau. Yr wyf yn falch i Alun Michael gyfeirio at gyllido ar sail prosiectau ac yr oeddwn yn falch hefyd clywed ei farn am gyllido strategol. Yr ydym yn sôn am fwy o bwyslais ar gyllido craidd. Mae cyrraedd diwedd prosiect a’i ddirwyn i ben, gan golli a chwalu arbenigedd, yn beth drwg. Cefais neges e-bost heddiw gan gorff gwirfoddol, SNAP, y Prosiect Ymgynghorol ar Anghenion Arbennig. Mae’n gorff rhagorol ac uchel ei barch sydd yn gweithredu ledled Cymru. Ei brif broblem yw ei fod yn gwastraffu amser, egni ac adnoddau gwerthfawr am fod yn rhaid iddo drafod gyda 22 o awdurdodau addysg lleol gwahanol, 22 o adrannau gwasanaethau cymdeithasol gwahanol, a phum awdurdod iechyd am ei gyllid. Fe’i cyllidir gan 36 awdurdod statudol gwahanol a rhaid iddo drafod 36 o weithiau.

Fore heddiw yn y Pwyllgor Addysg Cyn-16, trafodasom addysg y blynyddoedd cynnar a’r bartneriaeth holl bwysig, a groesawyd gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, rhwng awdurdodau addysg lleol a’r sectorau preifat a gwirfoddol, sydd ill dau â rhan mewn addysg cyn oed ysgol. Siaradasant am yr angen am sicrwydd cyllido tymor hir. Er mwyn cyflawni’r gofynion statudol mae’n rhaid ichi gael adeiladau digonol a chyfarpar digonol. Ni allwch ddisgwyl i ddarparwr grŵp chwarae fuddsoddi cyfalaf onid oes ganddynt sicrwydd cyllido. Mae gwirfoddolwyr yn nodwedd amlwg yn y ddarpariaeth addysg cyn oed ysgol.

Fy enghraifft olaf yw’r Ganolfan Gynghori yng Nghaerdydd, sydd wedi colli traean ei chyllid dros y tair blynedd ddiwethaf. Cangen leol o sefydliad cenedlaethol yw’r ganolfan ond, bob blwyddyn, mae’n rhaid bargeinio, trafod a lobïo cynghorwyr er mwyn sicrhau cyllid. Mae’r Ganolfan Gynghori yn enghraifft wych o’r cyfuniad o ymdrech wirfoddol ac arbenigedd. Mae’n darparu gwasanaeth amhrisiadwy, nid yn unig yng Nghaerdydd ond ledled Cymru a’r DU. Os yw cyllido yn fater anodd i gorff o’r fath yna beth am fudiadau bach, newydd, lleol eu natur?

Mae angen gwers ar Alun Cairns, nid yn swyddfeydd bras y banc lleol, ond ym mywyd go-iawn y canolfannau cymuned, y grwpiau chwarae, y canolfannau gofal dydd i’r henoed a’r canolfannau ailgylchu dodrefn. Bydd ein cynnig ni yn caniatáu i’r Cynulliad wneud gwahaniaeth gwirioneddol trwy roi i fudiadau gwirfoddol yr urddas o fod â threfn gyllido deg. Mae’r sector am gael £10 miliwn ychwanegol gennym ond pe baem yn rhoi’r arian i’r mudiadau byddent yn ei wario’n ddoeth a byddem yn cael gwerth llawer mwy na £10 miliwn oddi wrthynt.

Mae hon yn ddadl eang. Hoffwn ganolbwyntio ar undebau credyd. Soniwyd am undebau credyd yn gynharach. Rhaid inni sylweddoli pwysigrwydd sefydliadau o’r fath mewn ardaloedd sydd yn anialdiroedd ariannol. Mae’r banciau wedi tynnu allan o rai o’n cymunedau diwydiannol hŷn. Ddim ond ychydig wythnosau’n ôl cyhoeddodd Banc Barclays ei fod am gau ei gangen ym Mynydd Cynffig, yn fy etholaeth i. Mae hynny’n hoelen arall yn arch bywyd masnachol yr ardal honno.

Mewn gwledydd eraill, mae undebau credyd wedi llwyddo. Yn Iwerddon, mae undebau credyd mawr a llwyddiannus wedi disodli’r banciau yn yr ardaloedd y bu iddynt dynnu allan ohonynt. Mae undebau credyd yn bwysig yn ariannol mewn ardaloedd a fyddai fel arall heb unrhyw wasanaethau ariannol a hefyd mewn ardaloedd lle, fel arall, y byddai’r siarcod benthyg yn dal i boenydio’r bobl fwyaf diymgeledd yn ein cymdeithas. Mae ymosod ar yr economi cymdeithasol, y mae undebau credyd yn rhan ohono, nid yn unig yn bychanu’r rheini sydd yn rhoi o’u hamser rhydd i sicrhau bod yna wasanaethau i bobl yn yr ardaloedd hynny, mae hefyd yn bychanu’r cymunedau y maent yn eu cynrychioli.

Mae’n bleser cael sefyll yma fel rhywun sydd wedi gweithio gyda’r sectorau gwirfoddol a hefyd wedi ennill bywoliaeth o’r sector preifat. Mae’r ddadl hon yn cynnig llais i’r miloedd o bobl sydd yn llafurio ac yn dyheu am arweiniad.

Ydych chi’n dweud eich bod yn ennill eich bywoliaeth o’r sector preifat cyn etholiadau’r Cynulliad?

Ydw. Diolch, Karen. Cyn yr etholiadau, yr oeddwn yn aelod o’r sector preifat a chefais frecwast yn ddiweddar gyda Cydffederasiwn Diwydiannau Prydain. Yr ydym wedi clywed enghreifftiau o’r sector hwn am eu gwaith a’u gwerth yn yr economi. Rhaid ichi gofio bod 80 y cant o oedolion Cymru yn cymryd rhan yn yr hyn a alwoch chi yn weithgaredd ymylol. Gadewch inni fod yn realistig. Yr ydym yn siarad am nifer enfawr o bobl sydd yn dibynnu ar yr hyn sydd gan y Cynulliad i’w gynnig. Mae’r enghreifftiau a glywsom heddiw yn dangos beth yw ein hanfod: grymuso a dinasyddiaeth fyw.

Uwchlaw popeth, yn ein cynnig cyfeiriwn at bob Pwyllgor. Yr ydym hefyd yn sôn am y corff partneriaeth gwirfoddol. Pan ddywedwn ein bod am fynd â’r safbwyntiau hyn drwy bob Pwyllgor, yr ydym yn golygu pob un. Felly, mae’r broses yn wirioneddol gynhwysol. Mae rhoi parhad yn ffactor o bwys. Dechreuais drwy ddweud bod hyn yn bleser mawr oherwydd, am flynyddoedd, yr wyf wedi llafurio mewn llawer mudiad gwirfoddol sydd yn gorfod stryffaglu’n flynyddol am gyllid. Yr oeddwn yn falch o glywed geiriau caredig y Prif Ysgrifennydd heddiw. Mae’n barod iawn i gefnogi’r cynnig ac yr wyf yn falch o hynny am fod cynifer o bobl allan yn y maes sydd yn gorfod stryffaglu’n flynyddol ac sydd am weld parhad yn yr ariannu. Yn ystod yr ymgyrch etholiadol, yr oedd gwir ymdeimlad o gyffro ymysg y mudiadau gwirfoddol pan ddywedwn fy mod yn gobeithio cael fy ethol ac, un diwrnod, sefyll i helpu i gyflwyno cynnig a fydd yn rhoi parhad o ran ariannu i gyrff gwirfoddol. Mae’n fraint i mi, heddiw, gael cynnig y cynnig hwn.

O ran yr angen i gynnal yr ariannu, rhaid inni sicrhau cysondeb. Fel y soniodd Jenny, mae angen protocol ariannu arnom, ac mae ei hawgrym hi o dair blynedd yn gwbl dderbyniol. Fodd bynnag, hoffwn i weld y broses ymgynghori yn rhoi dyheadau’r Pwyllgorau gerbron. Wedi’r cwbl, mae angen cydbwysedd arnom mewn cymdeithas—y bartneriaeth fawr honno rhwng busnes, llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol. Anogaf chi i gefnogi’r cynnig hwn. Daw â chysondeb a pharhad o ran ariannu. Bydd yn rhyddhau’r sector gwirfoddol o’r crafangu blynyddol am gyllid i wneud ei waith da.

in Welsh Moreover, this Assembly recognises that hospital closures which was a policy pursued over the last two decades, and increasing centralisation of NHS services, a policy pursued by the current Government, are not a solution to the problems of the NHS in Wales.

in Welsh I delight in this opportunity to discuss the national health service; a subject we have not discussed enough in my opinion. I must declare an interest as a general practitioner. Also, prior to the election, like every other self-employed GP, I was a businessman, if that comes into Alun Cairns’s statistics.

in Welsh The purpose of this debate is to contribute to the corporate strategy on the future of the health service. We discussed this in the Health and Social Services Committee recently. The strategy will be formed by receiving contributions from a number of people and organisations, and it will steer the future of the health service for the next 25 years.

in Welsh As a party, we use this debate as our input into that discussion. This is our vision of the way forward for the health service over the next quarter of a century, as these discussions will end next summer, according to the corporate strategy on the health service.

in Welsh Our emphasis as a party, according to the wishes of our people, is to have a health service firmly set within the community. We are concerned about how much money is spent on health and about bed numbers. We call for an assurance that we will not lose any more beds bearing in mind that the number of elderly people will increase in future years. It is likely, therefore, that we will need more beds, not fewer.

yn Saesneg Mae’r NHS yn cyflogi rhyw 65,000 o bobl yng Nghymru, felly mae’n un o gyflogwyr mwyaf Cymru, os nad y mwyaf. Er mwyn symud i ffwrdd oddi wrth y syniad bod yr NHS yn rhyw fath o sbwng sydd yn sugno arian i mewn, ac yn rhyw fath o sefydliad elusennol sydd yn dod i’r fei ac yn iacháu pobl ar sail dymunol, rhaid inni sylweddoli ei fod yn gyflogwr pwysig. Fel meddyg teulu yr wyf yn dal i ymateb i sylwadau fy nghleifion, er mai yn wythnosol y gwnaf hynny bellach yn hytrach nag yn ddyddiol. Maent hwy’n dal i deimlo’n angerddol a chryf am eu gwasanaeth iechyd gwladol ac am gael mewnbwn uniongyrchol i’r Cynulliad hwn a gweld bod eu sylwadau’n cael dylanwad uniongyrchol ar y ffordd ymlaen. Mae ar fy nghleifion yn Abertawe eisiau gweld NHS gyda sylfaen iawn a chyda’i ffocws yn y gymuned. Wedi’r cyfan, yn y gymuned y gwneir 90 y cant o gysylltu â chleifion erbyn hyn, ac felly gofal sylfaenol sydd wrth wraidd y cysylltu hwn mewn ystyr go-iawn.

yn Saesneg Mae’r NHS presennol ar lefel y DU yn seiliedig ar rwydwaith o ysbytai cyffredinol rhanbarthol, sydd yn iawn ar gyfer y rhan fwyaf o’r DU. Yng Nghymru, fodd bynnag, rhwydwaith anghyflawn sydd gennym. Er enghraifft, nid oes gan Bowys un ysbyty cyffredinol rhanbarthol. Fel plaid teimlwn y dylai’n gwasanaeth iechyd gwladol gweledigaethol am y 25 mlynedd nesaf fod â’i sail yn y gymuned. Y mae gennym eisoes rwydwaith o ysbytai cymuned ac mae angen inni frwydro i gadw ac ehangu eu rôl. Os penderfynwch y dylai’ch gwasanaeth iechyd gwladol fod yn seiliedig ar rwydwaith o ysbytai cymunedol mae hynny’n caniatáu ichi eu datblygu. Ar hyn o bryd maent wedi’u gwthio o’r neilltu i rôl debyg i Sinderela mewn rhai amgylchiadau.

yn Saesneg Dylid dyrchafu’n hysbytai cymuned i ganol y llwyfan, gyda rôl ehangach. Dylid cyplu hyn â thelefeddygaeth, o gofio fod Cymru ar flaen y gad ym maes opteg ffibrau. Gallwn ddatblygu hyn mewn ffordd sydd ddim yn colli unrhyw arbenigedd angenrheidiol—bydd clefydau anarferol ar rai pobl—drwy gysylltu’r ffocws cymunedol â chanolfannau arbenigol ymhell i ffwrdd, gan ddefnyddio telefeddygaeth. Credwn fel plaid mewn defnyddio’r rhwydwaith o ysbytai presennol a seilio’r NHS ar y ffocws cymunedol sydd yn bodoli.

in Welsh How much money do we spend on health? As a party we always think internationally. Great Britain spends 6.9 per cent of its gross domestic product on health compared with 9.7 per cent in France, 10.5 per cent in Germany and about 14 per cent in the United States. As regards international comparisons, Britain spends much less on health than other comparable western countries. You would think that the reason why our expenditure is lower is that we are very healthy as a country. However, our health statistics are among the worst in Europe.

in Welsh As workers in the health service we are concerned about this situation. The beds crises show that we do not spend enough on health. When I want to find a hospital bed for a genuinely ill patient there is a long discussion about the location of the bed. Quite often, the available bed will be far away from Swansesa. The provision of beds is insufficient.

in Welsh It is the lack of expenditure on health that causes us to have waiting lists. We do not have enough surgeons or time to perform surgery. Many of our specialists spend their time in the private sector. It is because of this lack of resources that we have waiting lists. There are constant complaints about the lack of resources, nurses, doctors, physiotherapists and occupational therapists. This shortage arises from our insufficient expenditure on health.

yn Saesneg Cyhoeddir canllawiau bellach ar sut i drin amryfal glefydau. Pe baem yn dilyn canllawiau blaenorol y Swyddfa Gymreig ac yn gwneud obsesiwn ynghylch trin colestrol uchel, fel y dylem ni feddygon, byddem yn dihysbyddu’r gyllideb iechyd dim ond drwy ddefnyddio cyffuriau gostwng colestrol. Ni all meddygon fforddio dilyn canllawiau’r dydd a thrin pawb, felly mae’n rhaid inni dargedu’r rhai sydd yn y perygl mwyaf. Yn syml, nid oes digon o arian yn cael ei fuddsoddi mewn iechyd.

yn Saesneg Mae’r un peth yn wir am bwysedd gwaed uchel. Ceir canllawiau bellach ynghylch yr union lefelau triniaeth sydd yn ddymunol ar gyfer pwysedd gwaed. Pe baem yn dilyn y canllawiau gyda phawb, ni allem fforddio trin neb sydd ag unrhyw gyflwr arall. Felly, mae’n rhaid inni dargedu’r grwpiau sydd yn y perygl mwyaf ac nid achosion unigol o bwysedd gwaed uchel.

yn Saesneg Pryd bynnag y dywedaf y dylem gynyddu gwariant ar iechyd, dywedir wrthyf mai pwll diwaelod ydyw. Fy ymateb i yw mai pwll mesuradwy o angen heb ei ddiwallu ydyw, sydd yn gorfodi meddygon i resymoli a blaenoriaethu grwpiau allweddol sydd mewn perygl. Pe baem yn meiddio dilyn y canllawiau, ni fyddai gennym unrhyw arian ar ôl i wneud dim arall. Peidiwch â dweud wrthyf fi mai pwll diwaelod yw hwn. Am fod gwariant annigonol ar iechyd, nid yw meddygon yn gallu gwario’r hyn y mae angen inni ei wario.

yn Saesneg Mae ystadegau iechyd yng Nghymru yn waeth hyd yn oed nag yn Lloegr. Mae gennym 18 y cant yn fwy o glefyd y galon a 10 y cant yn fwy o ganser. Mae canlyniadau triniaeth canser yn y DU yn is na safonau Ewropeaidd am fod ein gwariant ar y driniaeth yn llai. Gwariwn fwy o arian ar garthyddion nag ar gemotherapi yn y DU.

yn Saesneg Nid pwll diwaelod yw gwariant ar iechyd. Pwll o angen mesuradwy ydyw yr ydym ni’n dewis ei anwybyddu. O fewn y cyfyngiadau cyllidebol presennol—

Is Dai Lloyd aware of the situation of the renal unit at the University Hospital in Cardiff? There is a danger that that unit could be closed as a result of a Government review on the future of the kidney transplant unit. There is presently a reduction in the capacity of that unit. Losing such a unit would be unacceptable. Does Dai Lloyd believe that the Assembly has a duty to safeguard the future of the unit? Is what is happening to the unit not an example of the lack of resources in the health service in Wales at the moment?

in Welsh I agree that there is a crisis in departments such as the renal unit and the heart surgery unit. There is a shortage of surgeons. Surgeons also leave because of a lack of raw resources in their units and the fact that their units are under financial threat. We must look at clinical aspects in the Health and Social Services Committee. We spend quite a bit of time there discussing a number of important documents but we do not spend nearly enough time dealing with clinical issues such as these, which people everywhere are anxious about—in Ceredigion and in Swansea also.

in Welsh In addition to changing our budget, we as a party would also spend the current budget differently.

yn Saesneg Mae gorbwyslais ar weinyddu ar hyn o bryd, gyda thair haen o weinyddwyr rhwng ymddiriedolaethau awdurdod iechyd a grwpiau iechyd lleol. Hoffem symleiddio hynny a rhyddhau arian i ofal uniongyrchol i gleifion. Yn enwedig, ni wariwn ddigon ar hybu iechyd na rhoi digon o sylw iddo. Er enghraifft, rhaid inni fod yn llym iawn ar ysmygu. Nid yw’n gwneud y tro caniatáu hysbysebu am flwyddyn arall. Enghreifftiau o’r hyn y gall y gwasanaeth iechyd ei roi yn nhermau hybu iechyd yn gyffredinol yw profion deintyddol di-dâl ac, yn bwysicach, brofion llygaid di-dâl. Nid yw’n ddigon rhoi profion llygaid di-dâl ddim ond i bobl 40 oed sydd â hanes o glawcoma yn y teulu, oherwydd gall niwed glawcomataidd di-droi’n-ôl ddigwydd cyn 40 mlwydd oed. Ar ôl 40 oed, dim ond canfod y newidiadau di-droi’n-ôl a wneir. Yn ogystal, bydd profion llygaid yn canfod clefydau eraill fel pwysedd gwaed uchel a chlefyd siwgr. Mae’n fenter hybu iechyd cyffredinol lle mae angen inni fuddsoddi er mwyn gwella iechyd pobl yn y tymor hir.

yn Saesneg Gwelyau ysbytai yw fy mhwynt nesaf. Yr oedd 25,000 o welyau yng Nghymru yn y 1970au ac mae 15,000 yn awr. Bu dirywiad yn yr ugain mlynedd diwethaf. Mae’n ymddangos fod mwy o welyau pro rata yng Nghymru nag yn Lloegr ac mae pobl wedi dod i’r casgliad simplistig fod gennym ormod o welyau yng Nghymru ac y dylem gael gwared â’r gormodedd. Anwybyddant y cymariaethau rhyngwladol eraill. Mae gan ein cyfeillion yn yr Alban a Gogledd Iwerddon fwy o welyau ysbytai nag sydd gennym ni. Yng Nghymru, triniwn fwy o achosion am bob mil o’r boblogaeth nag a wneir yn Lloegr.

Yr oeddwn yn mynd i ychwanegu yn gynharach yng nghyswllt pwynt Cynog mai’r rheswm y rhoddodd yr arbenigwr mewn triniaeth yr arennau dros adael Cymru oedd y lleihad yn y nifer o welyau o 18 i 12 yn yr uned driniaeth. Arwydd o gyfleusterau gwael yw hynny.

yn Saesneg Mae hynny’n helpu pwyslais cyffredinol fy nadl. Yr oeddwn yn ymwybodol o’r ffaith fod pwysau cyffredinol ar adnoddau. Mae angen ichi gymryd golwg tymor hir ar y ffaith fod niferoedd gwelyau yn gostwng wrth i nifer y bobl oedrannus godi. Mae un person mewn pedwar dros 84 oed yn debygol o ddioddef clefyd Alzheimer ac o fod angen llawer o ofal felly. Yr ydym yn sôn am ddylanwad cymunedol, a sicrhau gofal iawn yn y gymuned yw byrdwn fy ymwneud i â Chymdeithas Clefyd Alzheimer. Yr ydym yn sôn am NHS yn cael ei arwain yn bennaf gan ofal sylfaenol priodol, a dylai’r rhan fwyaf o ofal ddigwydd yn ardal leol pobl. Bydd pobl yn teimlo’n hapusach mewn lleoliad cyfarwydd. Yr ydym yn sôn am welyau ar gyfer gofal seibiant mewn ysbytai cymunedol lleol. Dyna pam y mae angen inni eu cadw, nid eu colli na theimlo eu bod dan fygythiad. Mae angen inni ddatblygu a gwella’r ddarpariaeth yn ein hysbytai cymunedol, nid canolbwyntio ar welyau yn unig.

yn Saesneg Mae angen ystyried y syniad o adfer er mwyn symud i ffwrdd oddi wrth wellhad yn unig. Mae angen edrych ar bobl oedrannus mewn ffordd weithredol a chadarnhaol. Ni ddylai fod yn fater o ddweud wrth yr hen bobl am eistedd mewn cylch am weddill eu bywydau, ond eu rheoli’n weithredol. Gall rhaglenni ymarfer corff priodol leihau’r nifer o gwympiadau y mae’r henoed yn debygol o’u dioddef. Mae angen inni newid ein ffordd o feddwl a chanfod ffyrdd dychmygus o ddefnyddio’r gwelyau sydd ar gael. Ni wnaf drafod yr holl ffactorau sydd yn achosi iechyd gwael heddiw, ond mae tai gwael yn un rheswm pam y mae angen inni gadw’n gwelyau. Mae tai gwael yn golygu mwy o iechyd gwael a llai o ddarpariaeth ar gyfer cynlluniau ysbyty yn y cartref. Mae’r cynlluniau hyn yn dibynnu ar safon resymol o dai fel y gall pobl gael eu trin gartref gyda chymorth cyfleusterau ychwanegol o ysbytai a gwasanaethau gofal cymunedol. Mae tai gwael yn dwyn y posibilrwydd hwnnw oddi wrthym ac yn golygu fod yn rhaid darparu gofal o’r fath mewn ysbytai.

yn Saesneg Mae angen inni gychwyn neu, gobeithio, barhau â dadl ynghylch ffocws cymunedol i’n gwasanaeth iechyd gwladol yn hytrach na thuedd i ganoli. Mae gennym ganolfannau ardderchowgrwydd anferth gyda’r dechnoleg ddiweddaraf i gyd, ond maent ymhell i ffwrdd mewn dinasoedd pell. Dyma a ddywedodd rhifyn Awst 1999 o’r NHS Corporate Strategy News,

yn Saesneg Pwy ysgrifennodd hynny, ac ar ba dystiolaeth y mae’r datganiad wedi’i seilio? Gobeithio fy mod i wedi gwrth-ddweud rhan o’r farn honno drwy ddweud fod gennym lefel uwch o angen. Mae gennym fwy o welyau ac yr ydym yn gwario mwy ar iechyd yng Nghymru oherwydd fod gennym fwy o salwch. Ni ddylem deimlo embaras wrth gyfaddef ein bod yn gwario mwy ar iechyd yng Nghymru nag a wneir yn Lloegr oherwydd bod angen inni wneud hynny. Mae ein cyfraddau uwch o glefyd y galon a chanser yn ein gorfodi i wneud hynny. Nid yw’r lefel gyfredol o ddarpariaeth gwelyau yn anghynaliadwy. Fodd bynnag, y mae pethau eraill y gwariwn ein harian arnynt yn anghynaliadwy, fel mentrau cyllid preifat. Fodd bynnag, mae’n siŵr y gall eraill ddadlau hynny.

yn Saesneg Dadl yw hon hefyd ynghylch sicrhau agenda neilltuol i’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru, yn hytrach nag agenda o Lundain a gaiff stamp rwber yn ein Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Gwelwyd hynny gyda’r Asiantaeth Safonau Bwyd, y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth Glinigol a’r Comisiwn Gwella Iechyd. Barnwyd nad oedd y wybodaeth wyddonol yng Nghymru’n ddigon eang ac y byddai’n rhaid inni gael awdurdodau rheoleiddiol ar gyfer Cymru a Lloegr. Nid oes sail i’r farn honno. Fodd bynnag, cyhoeddwyd yr wythnos diwethaf y byddai Lloegr yn cael tsar canser. Beth am Gymru? Mae clywed am ymgynghorwyr nyrsys a system ddeintyddol newydd yn Lloegr yn ein harwain i ruthro cyhoeddiadau tebyg yng Nghymru. Y Cynulliad sydd yn gyfrifol am yr NHS yng Nghymru, felly a wnawn ni dorri’n cwys ein hunain? Mae gennym anghenion gwahanol ac ystadegau iechyd gwaeth. Mae pobl Cymru yn disgwyl inni wneud gwahaniaeth oherwydd gwnaethant bleidleisio dros ffordd wahanol ymlaen ac ateb gwahanol. Nid pleidleisio dros roi stamp rwber ar egwyddorion Llundain a wnaethant.

yn Saesneg Mae gennym ddiddordeb mewn cynnal ffocws cymunedol gan mai dyna lle y mae 90 y cant o’n cyswllt â chleifion yn digwydd. Pam y dylid symud pobl o’u cymunedau ar sail dogma?

in Welsh Why move people away from their usual environment? We must develop a completely Welsh agenda. That is what the people of Wales expect and what is demanded by our health statistics. Continuing to accept ideas from London is not good enough. In doing that over the years we have seen the worst health statistics as a small country within the United Kingdom. Those statistics are a result of our peripheral location. It is time for us to take the lead, to choose a way forward, to choose a Welsh agenda and to choose to treat our people in their community.

Yr wyf hefyd yn cynnig gwelliant 3. Ar ôl ‘Yn ogystal, mae’r Cynulliad hwn yn cydnabod’, dileer gweddill y cynnig a rhoi yn ei le:

Mae llawer i’w groesawu yng nghynnig Plaid Cymru. Y mae, fodd bynnag, yn cyfeirio at raglen cau ysbytai dan y Llywodraeth Geidwadol flaenorol mewn modd sydd yn annerbyniol ac yn anghywir yn ein golwg ni. Dyna esbonio fy ngwelliant cyntaf. Mae’r ail welliant, pwyntiau tri a phedwar, yn ychwanegol at bwyntiau un a dau yn y cynnig gwreiddiol ac efallai y’i croesewir ar draws y Cynulliad. Gobeithio hynny.

Gwelir y duedd gyfredol i ganoli gwasanaethau fel bygythiad i’r rhwydwaith ysbytai cyffredinol rhanbarth yng Nghymru, ac mae Dai wedi cyfeirio at hyn. Mae’n bryder mewn cymunedau ledled Cymru, ac yn bryder a rannwn ni. Codwyd ofnau mewn sawl ffordd: yn adroddiad cloriannu’r gwasanaeth iechyd gwladol, yn sylwadau aelod blaenllaw o’r Blaid Lafur, cyn weinidog â chyfrifoldeb am y gwasanaeth iechyd. Ni wna’r rhain ddim i dawelu ofnau pobl am y rhwydwaith ysbytai yng Nghymru. Cyfeiriwyd hefyd at y strategaeth gorfforaethol. Mae hyn oll yn awgrymu posibilrwydd rhaglen gynhwysfawr o gau ysbytai. Dyna fyddai hanner arall toriadau’r Llywodraeth yn y rhaglen gyfalaf—peidio ag adeiladu ysbytai, ac o bosib peidio â chadw’r stoc bresennol.

Ymgymerodd y Llywodraeth Geidwadol â rhaglen adeiladu ysbytai nas gwelwyd erioed ei bath. Rhwng 1979 a 1997 codwyd mwy o ysbytai yng Nghymru nag erioed yn hanes yr NHS. Yr ydym yn falch iawn o’r record hwnnw. Beth ddigwyddodd yn 1997 pan ddaeth y weinyddiaeth bresennol i rym yn San Steffan a llwyddo yma wedyn yn y Cynulliad yn ddiweddar yn y weinyddiaeth ddatganoledig? Maent wedi clustnodi rhaglen gyfalaf ar gyfer y toriad mwyaf erioed, i lawr o gyfartaledd o £100 miliwn dan y Ceidwadwyr i ryw £8 miliwn ymhen dwy flynedd. Mae lleihau’r swm a wariwn ar adeiladu ysbytai i’r nesaf peth i ddim yn dro pedol anhygoel.

Gofynnais i’r Llyfrgell baratoi rhestr o’r ysbytai newydd a agorwyd dan y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf. Yr oeddem mewn grym am 18 mlynedd, felly nid wyf yn disgwyl i Lafur fod wedi cyflawni camp debyg mewn dwy flynedd a hanner. Fodd bynnag, y mae’n dangos mewn modd corfforol iawn y gwaith a gyflawnwyd. Ceir tudalen gyfan o ysbytai newydd a agorwyd gan y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf oherwydd yr adnoddau mwy nag erioed a ddyrannwyd gennym. Gofynnais am restr o ysbytai a agorwyd ers 1997. Cefais ddalen wag. Nid agorwyd un cynllun dan y weinyddiaeth Lafur bresennol. Dyna brawf cadarnhaol o’r cyflwr yr ydym ynddo o safbwynt y rhaglen gyfalaf. Eisoes mae staff allweddol wedi darllen y neges hon ac yn dechrau gadael yr NHS yng Nghymru. Nid wyf yn dweud eu bod yn mynd mewn lluoedd, ond y mae ychydig o staff allweddol wedi gadael yn barod. Mae rhybudd yma.

Y mis diwethaf yr oeddwn yn ffodus i deithio i Ysbyty Glan Clwyd i weld yr uned ganser newydd sydd yn cael ei hadeiladu. Disgwylir ei hagor yng nghanol y flwyddyn nesaf. Mae’n cynnwys y dechnoleg ddiweddaraf, diolch i arian a ddarparwyd gan y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf. Gofynnais i’r cyfarwyddwr a fu unrhyw broblemau wrth recriwtio staff, oherwydd mae angen y staff gorau posibl ar gyfer prosiect mor arloesol. Dywedodd hi wrthyf na fu dim problemau ac y cawsant domen o geisiadau. Y rheswm am hyn oedd yr ystyrid fod y gwasanaeth yn un mor dda ac oherwydd y byddai’r arloesi y byddai’n ei wneud yn ei roi ar flaen y gad. Dyna beth gewch chi gydag adeiladau modern ac unedau newydd. Os rhowch yr arian i mewn i raglen gyfalaf, byddwch yn cadw staff.

Yr ydym mewn perygl o golli rhai o’r clinigwyr gorau yn y wlad, yn wir, yn Ewrop. Ymateb y Llywodraeth yw dweud y dyrannwyd £1 biliwn yn ychwanegol i’r NHS yng Nghymru. Buont yn ddistaw ar y mater hwn yn ddiweddar, ond mewn cwestiynau y prynhawn yma, ailadroddodd yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yr haeriad hwnnw. Mae’n briodol, felly, mynd yn ôl at y cwestiwn hwn. Yn y gorffennol, yr wyf wedi dweud fod yr haeriad hwn yn rhoi darlun inni o Lafur Newydd, Mathemateg Newydd, gan ei fod wedi dyfeisio rhywbeth y byddaf i’n ei alw’n rhifyddeg gyfansawdd. Ni ddefnyddiwyd rhifyddeg gyfansawdd erioed o’r blaen yn y wlad hon, ond fe’i defnyddir bellach i chwyddo’r ffigurau.

Mae’n ddrwg gennyf nad yw’r Prif Ysgrifennydd yn bresennol ar hyn o bryd. Mae’n debyg fod rheswm da dros ei absenoldeb. Mae’n debyg mai braidd yn anfoesgar fyddai ceisio gwneud jôc ar ei draul, ond rhoddaf gynnig arni. Y dewis arall yw defnyddio Jane Hutt fel model ac nid oes arnaf eisiau gwneud hynny. Yr wyf wedi penderfynu defnyddio rhifyddeg gyfansawdd i gyfrifo oed Alun Michael. Bydd llawer ohonoch yn cymryd ar sail ei ddyddiad geni yn 1943 ei fod yn 56, ond rhaid ichi ddefnyddio Llafur Newydd, Mathemateg Newydd. O ddefnyddio rhifyddeg gyfansawdd, 1,596 yw ei oed mewn gwirionedd. [Chwerthin.] Ar hyn o bryd, y cyfan y gallaf ei ddweud yw ei fod yn edrych ei oed.

Galwodd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol am gynyddu cyllid yr NHS yng Nghymru. Cefnogwyd hynny gan y pleidiau i gyd ar wahân i Lafur. Byddai’n ein helpu i fynd i’r afael â’r argyfwng ariannol presennol. Yr wyf yn sicr fod y pleidiau eraill wedi gweithredu’r un ddisgyblaeth â’r grŵp Ceidwadol. Cawsom drafodaeth ynghylch ble y dylid ychwanegu adnoddau ar draws y llinellau cyllideb a dewisom iechyd fel blaenoriaeth. Mae hynny’n gwbl briodol. Ymateb Llafur oedd ymatal rhag pleidleisio ar y mater allweddol hwn. Nid wyf yn meddwl fod hynny’n dangos arweiniad digonol.

Os na weithredwn, bydd adroddiad cloriannu’r NHS yn cael ei weld fel rhybudd dim ond yn rhy gywir i staff y llinell flaen. Dylem gofio bod yr adroddiad yn dweud fod gennym fwy o staff llinell flaen nag y gellir eu cyfiawnhau o gymharu â Lloegr. Dyna rybudd bygythiol. Mewn ateb ysgrifenedig i mi, cydnabu Jane Hutt y gallai fod cwtogi ar staff llinell flaen, sef meddygon a nyrsys. Cyfeiriai’r rhybudd arall at nifer yr unedau achosion llym—dyna fy hoff derm gwasanaeth sifil o hyd. Hyd y gallaf i ganfod, ysbytai y mae’n ei olygu mewn gwirionedd. Mae’r adroddiad yn nodi’r nifer o ysbytai sydd i’w harchwilio. Nid wyf yn siŵr a ydyw’n disgwyl inni eu harchwilio ac wedyn taflu’n hetiau i’r awyr a dathlu’r nifer sydd gennym, neu eu harchwilio ac wedyn gwneud yr hyn sydd yn briodol ym marn Llafur, sef cau ysbytai. Yn amlwg, dyna’r gwirionedd didostur y tu cefn i’r damcaniaethu hwn.

Beth am addewid mawr Llafur ar iechyd? Yn yr etholiad cyffredinol, efallai y cofiwch iddynt frolio pum peth y byddent yn eu gwneud, a’u hargraffu ar eu cerdyn ‘credyd’ aelodaeth. Un addewid oedd lleihau rhestrau aros fel cam cyntaf. Dylem bob amser gofio’r cymhwysiad hwnnw, ‘fel cam cyntaf’. Mae’n awgrymu bod llawer o gamau eraill i’w cymryd ar ôl y cam cyntaf hwnnw. Mae’n sicr yn awgrymu gweithredu buan i ddechrau mynd i’r afael â’r hyn a wêl Llafur fel problem. Fel cam cyntaf yr oedd yn mynd i docio 100,000 oddi ar restrau aros. Yng Nghymru, gallwn dybio, 5,000 fyddai’r gyfran o hynny. Beth sydd wedi digwydd? Yn 1997, yn union cyn yr etholiad cyffredinol, yr oedd y rhestr aros i gleifion mewnol yn llawer rhy uchel, yn 67,609. Ym Medi 1999, wedi i Lafur gael amser i gymryd cam cyntaf, cynyddodd y rhestr aros i 69,704. Nid cwympo o 5,000 a wnaethant, ond codi 2,000. Methiant amlwg yw hynny.

Mae’r rhestrau aros eraill yn waeth. Af drwyddynt oherwydd mae’n sgandal o gofio blaenoriaethau honedig Llafur. Yn 1997, 101,308 oedd rhestr aros y cleifion allanol. Etifeddwyd honno oddi wrth y Llywodraeth Geidwadol. Ym Medi 1999, yr oedd y rhestr aros wedi cynyddu bron 50,000 i 151,157. I gleifion allanol yn aros mwy na chwe mis, 5,956 oedd y ffigur a etifeddodd Llafur, bellach mae’n 28,955. Mae hynny’n gynnydd o 386 y cant. Yr wyf yn cau fy nadl gyda rhestrau aros am mai dyna’r mesur y gofynnodd Llafur am gael ei barnu yn ei erbyn. Mae Llafur wedi gwneud mwy na chymryd cam cyntaf ar y mater hwn; cymerodd sawl cam, bob un ohonynt yn ôl.

Nid cyfleusterau eilradd yw ysbytai cymunedol. I’r rheini ohonom sydd yn dibynnu arnynt yn llwyr, am nad oes dewis arall, maent yn cynnig y gorau mewn gofal glinigol. Cyflawnant lawdriniaeth fwyfwy aml a chymhleth a chynhaliant fwy a mwy o glinigau allgleifion. Onid synnwyr cyffredin yw i’r meddyg deithio yn hytrach na’r 10 i 15 o bobl y bydd yn eu gweld yn ei feddygfa? Dim ond yr wythnos diwethaf ymwelais â’r deleganolfan yn Arena Ryngwladol Caerdydd a thrafod posibiliadau telefeddygaeth gyda chlinigwyr. Mae datblygiadau mewn gweithdrefnau clinigol a thechnoleg o’r fath yn golygu y caiff mwy a mwy o wasanaethau yn y dyfodol eu cyflawni o fewn y gymuned. Dyna pam y bydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi cynnig Plaid Cymru. Mae angen inni, yng ngwir arddull y gwasanaeth sifil a Bob Hudson, fod yn gwarantu’n cyfleusterau cymunedol ar gyfer y dyfodol yn hytrach na chanoli gwasanaethau, oherwydd ymhen 15 neu 20 mlynedd byddwn yn wynebu’r tebygolrwydd o fod yn ailagor cyfleusterau y byddwn wedi’u cau yn y tymor byr.

Mae’n gwneud synnwyr, o ddau safbwynt pwysig, ehangu a gwarchod gwasanaethau ysbytai cymunedol. O safbwynt y claf, mae cael triniaeth mewn ysbyty cymunedol yn rhoi profiad mwy boddhaol o’r NHS. Mae’n golygu pellterau teithio llai, a llai o amser aros am driniaeth ac amgylchedd cyfarwydd ar adeg sydd yn gallu peri braw a phryder i lawer. Mae hefyd yn golygu y gall cleifion gael ymweliadau gan ffrindiau a pherthnasau yn ystod amser cinio a chyda’r nos. O gofio’r prinder adnoddau sydd yn hysbys inni i gyd, mae’n gwneud synnwyr yn economaidd hefyd. Mae ffigurau’n dangos y gellid gofalu mewn ysbyty cymunedol am 10 y cant o’r cleifion a dderbynnir ar hyn o bryd i ysbyty achosion llym. Mae’n costio llawer llai i ddarparu gwely a gofal mewn ysbyty cymunedol nag mewn uned achosion llym. Gallai gofal ysbyty cymunedol hwyluso rhyddhau pobl yn gynnar o ysbytai llym, gan arbed arian a rhyddhau’r gwelyau gwerthfawr hynny i drin achosion mwy difrifol na ellir eu trin yn y gymuned er cymaint y dymunid gwneud hynny a chyda golwg ar reolaeth glinigol. Gall hefyd ddarparu gofal seibiant ac adferol wedi’i gynllunio er mwyn osgoi cael pobl yn mynd i’r ysbyty oherwydd argyfwng gan roi pwysedd ychwanegol ar ysbytai achosion llym.

Fodd bynnag, mae’r manteision a gynigir gan ysbytai cymunedol dan fygythiad yn ddyddiol. Mae’n rhaid i Ymddiriedolaeth NHS Gofal Iechyd Powys, a dim ond ysbytai cymunedol ganddi, arbed rhyw £5 miliwn yn ôl adolygiad ysbytai cymunedol eleni. Bydd yn gwneud hynny am fod Alun Michael yn dweud fod rhaid iddi. Bydd yn gwneud hynny drwy ymgynghori â’r gymuned ac nid, diolch byth, drwy gau cyfleusterau. Fodd bynnag, bydd pob ysbyty cymunedol ym Mhowys yn colli gwelyau. Nid dyna’r ffordd ymlaen ar ddiwedd y ganrif hon.

Mae ysbytai yng Ngheredigion, megis Ysbyty Coffa Aberteifi a’r Cylch ac Ysbyty Aberaeron yn wynebu cael eu cau. Byddai’r cleifion hyn wedyn yn gorfod teithio i ysbyty Bronglais a chael gofal mwy costus mewn lleoliad achosion llym, fel a grybwyllwyd yn gynharach. Nid yw’n gwneud synnwyr i’r claf ac nid yw’n gwneud synnwyr economaidd i gau’n hysbytai cymunedol a chanoli gwasanaethau mewn addoldai ac anghenfilod mawr i dechnoleg fodern.

Mae canolfan NHS yn y gymuned yn ymwneud â llawer mwy nag ysbytai cymunedol yn unig. Mae a wnelo hynny â darparu cefnogaeth ac adnoddau i holl agweddau’r tîm gofal iechyd sylfaenol, gan gynnwys meddygon teulu, nyrsys cymunedol a phroffesiynau meddygol eraill wedi’u hyfforddi’n dda. Mae cael ysbytai cymunedol fel sylfaen yn golygu y gall y gwasanaethau hynny gydweithio mewn ffordd gynlluniedig i atal pobl rhag syrthio drwy’r rhwyd ac osgoi’r angen i’w hanfon i leoedd pell. Mae hefyd yn darparu ar gyfer cydweithio llawer agosach rhwng yr NHS a’r gwasanaethau cymdeithasol, a drafodwyd gennym yn faith yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol.

Ynglŷn â gwelliant 1 Andrew Davies, yr wyf yn dal wedi fy argyhoeddi mai polisi’r weinyddiaeth hon yw canoli gwasanaethau gyda’i gilydd mewn unedau mawr. Nid oes dim tystiolaeth i’r gwrthwyneb. Mae datganiadau Jon Owen Jones yn glir, ac yr ydym newydd glywed am y triniaethau trawsblannu arennau yn ysbytai Caerdydd. Yn ateb Jane i lythyr ar y pwnc hwnnw, cyfeiriwyd at awydd Coleg Brenhinol y Llawfeddygon i gael dim ond tair uned yn y DU gyfan. Ni wnaeth ei hymateb hi gwestiynu dilysrwydd y gosodiad hwnnw. Nid yw’r Democratiaid Rhyddfrydol yn barod i achub croen y weinyddiaeth Lafur drwy gefnogi ei gwelliant.

Fe wnawn gefnogi gwelliant David Melding sydd yn tynnu sylw at yr argyfwng ariannol a danlinellwyd yn adroddiad cloriannu’r NHS. Fodd bynnag, nid ydym yn barod i achub eich croen chi a’ch Llywodraeth Geidwadol chwaith. Efallai na wnaethoch ysbeilio stad yr NHS yng Nghymru, ond hoffwn nodi i nifer y gwelyau am bob mil o’r boblogaeth yng Nghymru gael ei dorri bron 50 y cant yn ystod blynyddoedd y Ceidwadwyr. Efallai na wnaethoch gau niferoedd mawr o gyfleusterau ond cawsoch effaith andwyol ar nifer y gwelyau a oedd ar gael i bobl Cymru. Yn olaf, hoffwn ddiolch i Dai a Phlaid Cymru am y cyfle i drafod y mater hwn.

Diolch am y cyfle i siarad ar y mater pwysig hwn. Mae’r modd y deliwn â’r gwasanaeth iechyd a mynd i’r afael â’r rhaniad iechyd yn fesur pwysig o’r modd y bernir y Cynulliad hwn.

A minnau o’r Rhondda, yr wyf yn cynrychioli ac yn byw mewn ardal sydd ar yr ochr anghywir i’r rhaniad iechyd. Mae’n siomedig nad oes unrhyw gynlluniau i sefydlu parthau gweithredu iechyd yng Nghymru. Cafodd parthau gweithredu iechyd eu brolio dro ar ôl tro gan y Blaid Lafur fel eu camp fawr yn Lloegr, ond eto nid oes dim yng Nghymru. Codwyd y mater gyda’r Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a ddywedodd fod hyn oherwydd fod Cymru gyfan yn barth gweithredu iechyd. Ni wnaiff Plaid Cymru wadu fod anghenion iechyd Cymru’n fwy na rhai Lloegr. Mae Dai Lloyd eisoes wedi sôn fod pobl yng Nghymru yn salach ac mewn mwy o angen na phobl yn Lloegr.

Mae anghyfartaledd trawiadol mewn iechyd yng Nghymru. Ystyriwch bron unrhyw ystadegyn iechyd sydd yn cymharu ardaloedd difreintiedig â rhai mwy cefnog, er enghraifft, cymharwch y Rhondda â Bro Morgannwg. Cymharwch yr ystadegyn ar gymarebau salwch tymor hir cyfyngol. Mae’n dangos ffigur o 175 i’r Rhondda, tra bod y rhan fwyaf o’r Fro yn is na’r cyfartaledd ar gyfer Cymru a Lloegr, hynny yw yn is na 100. Dyna wahaniaeth o 75 y cant. Yn wyneb yr ystadegyn hwnnw, nid oes rhyfedd fod pobl mewn ardaloedd mwy difreintiedig yn marw’n iau a’u bod, mewn rhai wardiau yn y Rhondda, yn marw chwe blynedd yn iau nag mewn wardiau tebyg yn y Fro.

Gyda thystiolaeth fel hyn, mae achos anatebadwy fod angen ffocysu a thargedu’r arian a’r cynlluniau iechyd sydd ar gael ar hyn o bryd. Mae’n rhyfedd fod presenoldeb parthau gweithredu iechyd yn Lloegr ynddo’i hun fel petai’n denu arian ychwanegol. Daw hynny â mi at wariant ar iechyd. Fel y dywedwyd, mae gwariant ar iechyd yng Nghymru’n annigonol. Beth yw cynlluniau’r Llywodraeth hon i fynd i’r afael â hyn? A dyfynnu o’r ddogfen swyddogol ‘Emerging Trends’, a chaf hyn yn annymunol iawn:

Rhaid i bobl gael dewis a dylai gofal iechyd preifat fod ar gael. Fodd bynnag, mae darpariaeth breifat yng Nghymru yn hanner yr hyn ydyw yn Lloegr oherwydd ei fod yn erbyn dymuniadau pobl Cymru i ddibynnu ar hynny ar draul yr NHS. Nid cynyddu darpariaeth gofal iechyd preifat yw’r ateb i broblem yr NHS. Hoffwn i Jane gadarnhau nad oes agenda gudd i hyrwyddo gofal iechyd preifat. Nid gofal iechyd preifat, ac nid y menter cyllid preifat yw’r ateb ychwaith. Mae Pwyllgor Iechyd Tŷ’r Cyffredin, Unsain a Chymdeithas Feddygol Brydeinig yr Alban i gyd wedi condemnio’r defnydd o’r menter cyllid preifat. Yn y diwedd mae’r trethdalwr yn talu eilwaith a mwy am freuddwyd yr NHS, am rywbeth a all ddod yn eiddo’r gymuned ymhen cenhedlaeth, os o gwbl.

Addawyd ysbyty i’r Rhondda i gymryd lle Llwynypia ers 20 mlynedd. Erbyn hyn yr ydym yn cael cynnig yr ysbyty efallai gyda menter cyllid preifat, ar yr amod ei fod yn gost-niwtral. Mae hynny’n golygu lleihad mewn gwasanaethau oherwydd mae’n ddrutach na’r sefyllfa bresennol. Mae cysylltiad annatod rhwng gwariant ar iechyd a rhestrau aros. Mae’r Llywodraeth hon yn ddiweddar wedi rhoi’r gorau i drafod ei haddewid i gwtogi rhestrau aros ac wedi dechrau pwysleisio’r angen i leihau amserau aros i achosion brys yn lle hynny. Croesewir hynny. Mae Plaid Cymru wedi taeru ers talwm fod rhestrau aros yn fesur ffug o wir angen. Fodd bynnag, ai ymrwymiad yw hyn ynteu ddim ond rhethreg? Nid yw rhethreg yn dda i ddim i rai sydd ar restrau aros; pobl, er enghraifft, sydd yn aros ers dros 18 mis am lawdriniaeth ddargyfeiriol driphlyg. Mae angen ymrwymiad i fynd i’r afael â’r broblem honno. Fodd bynnag, nid rhestrau ac amserau aros yw’r brif broblem; symptom ofnadwy ydynt o broblem lawer mwy—y diffyg adnoddau cyffredinol yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Mae arnom angen mwy o staff, nyrsys a meddygon a mwy o ymgynghorwyr ymroddedig i’r NHS. Dyna pam y mae Plaid Cymru wedi galw am ail ysgol feddygol yng Nghymru i ymateb i anghenion Cymru. Mae adnoddau’n broblem ehangach. Mae arian ychwanegol ar gyfer trin canser yn werth chweil. Os na chaiff rhywfaint ohono ei gyfeirio i feysydd lletach fel patholeg, ni chaiff canser ei ddarganfod a’i drin mor gyflym ag yr hoffai’r Llywodraeth.

Symptom o fethiant adnoddau yw rhestrau aros ac amserau aros. Dangosir hyn yn arbennig gan y prinder affwysol o welyau mewn ysbytai. Soniodd Dai Lloyd mor anodd ydyw cael pobl i mewn i ysbytai. Mae’r strategaeth gorfforaethol a dadansoddiadau eraill o wasanaeth iechyd Cymru eisoes wedi awgrymu eu bod yn gweld gormodedd o welyau yng Nghymru. Mae hyn yn hurt. Nid ydynt yn edrych ar anghenion gwahanol Cymru, ond mae ganddynt un agenda, sef canoli. Mae arnom angen mwy o welyau yng Nghymru. Yn fy etholaeth i, yr ydym ar fin colli 33 o welyau gwerthfawr yn yr ychydig fisoedd nesaf, y gellid eu defnyddio i leihau’r pwysau sydd yn blocio gwelyau yn yr ysbyty cyffredinol.

Hoffwn danlinellu’r prinder mawr o welyau seiciatryddol aciwt yng Nghymru. Mae meddygon wedi dweud wrthyf mor anodd ydyw cael pobl i mewn i’r wardiau hyn. Mae hanesion am bobl yn teithio i fyny ac i lawr yr M4 yn chwilio am wely ysbyty. Clywais am achos lle mai’r unig wely oedd ar gael i glaf o dde Cymru oedd yn Bodmin, Cernyw. Mae angen dybryd am weledigaeth amgen o’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru am y 25 mlynedd nesaf. Dylai unrhyw un sydd yn pryderu am y sefyllfa hon gefnogi cynnig Plaid Cymru heddiw. Byddwn hefyd yn cefnogi gwelliant 2 ac yn gwrthod gwelliannau 1 a 3.

Mae bob amser yn rhyfeddod imi y ffordd y gall plaid cenedlaetholwyr Cymru ddod ger bron y Siambr hon a gofyn am ddyblygu sefydliad fel y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth Glinigol, sydd yn effeithiol ac yn briodol ar gyfer y gwasanaeth iechyd yng Nghymru a Lloegr. Mae Plaid Cymru o hyd yn taro’r drwm dros barthau gweithredu iechyd pan fo gennym ymateb gwasanaeth iechyd dychmygus ac arloesol yng Nghymru, sydd yn dod ynghyd â iechyd a llywodraeth leol i weithio mewn ffordd newydd fel a ddisgrifir yn y Ddeddf Iechyd 1999.

Hefyd, pan gawn ni ganlyniadau’r rownd diweddaraf o ddyrannu adnoddau iechyd a dyrannu adnoddau llywodraeth leol, gallwn dargedu’r adnoddau yn yr ardaloedd lle ceir yr angen mwyaf drwy becyn iechyd a gofal cymdeithasol integredig. Yr ydym yn dyfeisio ateb Cymreig i broblem Gymreig. Pam na all plaid y cenedlaetholwyr Cymreig gefnogi hyn—

Byddai’n dda gennyf pe bai Brian yn defnyddio enw cywir y blaid. Naill ai Plaid Cymru neu ‘the Party of Wales’ ydyw. Dylai ef o’r hen blaid sosialaidd gael yr enw’n iawn.

Ni all y blaid y cyfeiriais ati dderbyn ateb a ddyfeisiwyd yng Nghymru. Mae record y weinyddiaeth hon ar gefnogi datblygu cymunedol yn un a saif o’i archwilio. Ni wnaf amlinellu’r manylion llawn oherwydd yr wyf yn siŵr y gwnaiff Jane Hutt ddelio â hynny yn ei hymateb. Fodd bynnag, yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yr ydym wedi cydnabod pwysigrwydd cynyddol yr haen ganolraddol o gyflwyno gofal iechyd. Darperir llawer o’r gofal iechyd a ddarperir yn yr haen ganolraddol hon mewn ysbytai cymunedol. Yr ydym yn cefnogi parhad hyn ond ni ddylem ganiatáu inni’n hunain gael ein cyfyngu i ateb brics a morter i roi atebion gofal iechyd canolraddol. Mae angen inni fod yn fwy dychmygus ac arloesol yn y ffordd y gweithredwn lawer o’r gwasanaethau newydd yr ydym wedi ymrwymo iddynt yn yr NHS yng Nghymru ac yr ydym wedi’u cryfhau drwy ein hymrwymiad i’r strategaeth ofal sylfaenol. Yr ydym wedi gofyn i amryfal aelodau o sefydliadau gofal iechyd sylfaenol gyflwyno sylwadau i’r Cynulliad er mwyn inni allu annog mentrau gofal sylfaenol a gofal canolraddol cymunedol.

Mae ail ran y cynnig yn peri mwy o ddryswch byth imi. Roedd rhifyddeg gyfansawdd David Melding yn ddoniol iawn. Ceisiais weithio rhifyddeg gyfansawdd ar y nifer o AS Ceidwadol o Gymru sydd yn Nhŷ’r Cyffredin. Pa mor hir bynnag y byddwn wrthi, dim oedd yr ateb o hyd. Yr wyf yn sicr mai un o’r rhesymau am hyn yw record warthus y Llywodraeth Geidwadol ar y gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru. Yr ydym yn gwerthfawrogi’r gwasanaeth iechyd gwladol. Tra siaradodd David am y nifer o ysbytai a agorwyd, mae’n ffaith fod y nifer o welyau ysbyty aciwt yng Nghymru wedi gostwng 10 y cant ers 1992. Ni wnaiff unrhyw faint o rethreg na dangos darnau o bapur osgoi’r gwirionedd hwnnw. Mae’r rheini ohonom a fu’n ymwneud â rhoi gwasanaethau clinigol i gleifion yn gwybod hyn.

Mae bob amser yn hyfryd clywed Brian, ac mae’n raslon yn ildio. Yr oedd y lleihad yn y nifer o welyau ysbyty yn ymateb i’r arhosiad cyfartalog yn y gwelyau hynny. Bu hwnnw ar i lawr ac mae’n ganlyniad syml i feddygaeth fodern. Dylech gyfeirio at hynny yn ogystal.

Y mae’n wir y bu cynnydd o 25 y cant dros y cyfnod hwn yn y nifer o gleifion a driniwyd. Fodd bynnag, mae’n ddiddorol fod y ffigur hwn wedi codi 5 y cant y llynedd dan y weinyddiaeth Lafur. O gymhwyso hynny i flynyddoedd y Ceidwadwyr, dylai’r cynnydd fod yn 35 y cant. Mae’r weinyddiaeth Lafur yn sicrhau defnydd mwy effeithlon o adnoddau’r gwasanaeth iechyd.

Hoffwn wneud fy mhwynt terfynol yn yr wythnos pryd y mae Ymddiriedolaeth NHS Bro Morgannwg a Iechyd Morgannwg Health yn cyflwyno’u cynlluniau ar gyfer ysbyty newydd ym Maglan. Cefnogir yr ysbyty hwn gan y gymuned leol, fel enghraifft o wella mynediad i’n gwasanaethau iechyd i bobl. Bydd yn enghraifft o ymrwymiad y Cynulliad i wella mynediad os rhydd sêl bendith i’r prosiect hwn.

Byddwn yn ddiolchgar petai Plaid Cymru’n cefnogi’r prosiect hwn, yn enwedig gan fod un o’u cynghorwyr uchaf ar Gyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot wedi dangos diffyg cydweithrediad a chymorth i ymdrechion y gymuned leol i sicrhau’r ysbyty hwn.

Yr ydym yn gwbl ymroddedig i ysbyty Baglan. Dadl ynghylch y menter cyllid preifat sydd gennym ni, sydd yn fater cwbl ar wahân. Mae arnom eisiau ysbyty Baglan. Mae arnom angen y gwelyau. Gallaf eich sicrhau o hynny.

Gobeithio fod holl aelodau Plaid Cymru yn cefnogi hynny. Diolch.

As a nationalist and a member of Plaid Cymru—The Party of Wales, I am pleased to have an opportunity to introduce a couple of ideas on practical issues. As Kirsty Williams said earlier, I will not discuss anything that involves expertise in this field. I do not claim to have any expertise. However, I will refer to a couple of things that concern me. It is unacceptable, for example, that we deprive hospitals of resources and funding. We allow buildings to deteriorate and permit an all-important official to say,

‘It will not pay. Look at the state of this hospital and how it has deteriorated. Look at its faults and weaknesses. This is no good. We will close the hospital and centralise to be cost effective.’

That is the tactic. It has been used in Wales for many years. It originates from our friends here on the left. It is still being used today and it will be used in the future. We must be on our guard.

There is an excellent example of this in my constituency in Conwy. Conwy hospital has been deprived. The services have been moved to adjacent hospitals, and because of that the situation does not look good. On that basis, the Authority wants to close the hospital and deprive the community of a crucial and priceless service. That is detrimental considering the percentage of elderly people in the constituency of Conwy. That percentage will increase during the next few years. That is a practical example of what is happening and we must prevent it. As Dai Lloyd said, we must look at what we have, safeguard those interests and services, build on them and improve them.

The second practical note deals with preventative care. We hear a great deal about preventative care; that is, diagnosing a disease early enough to treat it and, by doing so, saving a cost for the health service. I shall refer to an absurd example which has received publicity in Llandudno this week. In Llandudno General Hospital there is a bone scanner. It is a mobile unit which has been there for over a year, but it will close at the end of this month. It has scanned about a thousand people during the past year. It has saved thousand of pounds for the health service because it discovers osteoporosis, the disease of the bones, early enough. There is no funding for the scanner and it is a deficiency on our behalf and the North Wales Health Authority that the money is not there to invest. Establishing a permanent unit at Llandudno would only cost about £90,000 and another £90,000 in revenue to keep it going. When we talk about preventative care, consider the situation in Llandudno.

I hope that you will support the motion of Plaid Cymru—The Party of Wales. It is crucial that we do not draw attention to the statistics and the compound arithmetic. Statistics can be useful but you can also undo many good things by being selective in your quotations. Using statistics without telling the truth, because no one understands them, is one way of achieving this. Forget the statistics and look in a practical manner at what is happening around you in Wales.

The buzz words at the end of the millennium are cost effective and centralisation and that is legacy of Mrs Thatcher. Let the buzz words of the new millennium be investment, real preventative care and effective and local services.

Diolch i David Lloyd am roi’r NHS ar yr agenda. Yr wyf yn cefnogi prif ddyheadau eich cynnig a’r sylwadau am rôl yr NHS yn y gymuned. Nid ydym wedi trafod y gwasanaeth iechyd ddigon yn y Siambr ac yr wyf yn gwerthfawrogi’r cyfle hwn heddiw. Dywedais fwy nag unwaith, Dai, bod ein hagenda yn un Gymreig ac mae eich cyfraniad chi, cyfraniadau Plaid Cymru a holl bleidiau’r Cynulliad yn rhan o’r ateb. Yn ogystal, mae’ch cyfraniadau yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn rhan o’r ateb. Mae’ch profiad a’ch arbenigedd chi fel gwleidydd ac fel meddyg teulu yn rhan o’r ateb yn yr un modd ag aelodau eraill y Pwyllgor hwnnw.

Hoffwn dalu teyrnged i’r 65,000 o bobl sydd yn gweithio yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Drwy’r dadleuon hyn rhaid inni sicrhau na fyddwn yn tanseilio’u hymdrechion hwy i roi gofal iechyd a chymdeithasol o’r radd flaenaf yn ein cymunedau. Ledled Cymru ceir enghreifftiau gwych o gymunedau lleol yn cydweithio gyda’r NHS, llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol i ganfod ffyrdd o ddarparu gofal iechyd a chymdeithasol integredig.

Ar ysbytai cymunedol, mae Kirsty’n gwybod imi siarad yng nghynhadledd Cymdeithas yr Ysbytai Cymunedol yn Llandrindod. Un o’r ysbytai cyntaf imi ymweld ag ef oedd un cymunedol yn Nhrefyclo. Nid yw ysbytai cymunedol yn cael eu gwthio o’r neilltu o gwbl gan y Llywodraeth hon; maent yn flaenllaw yn ein gwaith. Mae’n bwysig ein bod yn cydnabod eu rôl ac yr wyf yn siŵr eich bod i gyd wedi ymweld â hwy yn eich cymunedau. Rhaid inni gydnabod nad yw pob ysbyty cymunedol yr un fath. Ysbytai lleol ydynt, yn darparu gwasanaethau gwahanol mewn ardaloedd gwahanol. Caiff rhai eu rhedeg gan feddygon teulu, mae rhai’n darparu gofal tymor hir ac eraill yn darparu gofal holl bwysig rhwng ysbytai aciwt a’r cartref, a grybwyllwyd gan Brian Gibbons. Ni ddylem gael rhagnodion ynghylch diffiniad ysbyty cymunedol gan eu bod wedi’u seilio mewn cymunedau ag anghenion gwahanol. Dylem edrych arnynt fel ysbytai lleol yn ein cymunedau, ac fel rhan bwysig o ddyfodol yr NHS. Sicrhaf chi fod ysbytai lleol a’u gwelyau’n rhan bwysig o’n gwasanaeth iechyd modern, ymatebol.

Rhaid i’r datblygiadau newydd yr ydym yn eu trafod yn y gwasanaeth iechyd beidio â bod yn seiliedig ar ragdybiaethau ynghylch y ffordd orau ymlaen. Rhaid iddynt fod yn seiliedig ar anghenion iechyd a chymdeithasol lleol ein cymunedau. Dyna lle mae ystadegau’n holl bwysig. Hebddynt, ni fyddem yn gweld anghenion y boblogaeth. Ers gormod o amser, rhoddwyd adnoddau i mewn i’r gwasanaeth iechyd oherwydd penderfyniadau ariannol a rheolaethol. Gyrrodd y Llywodraeth ddiwethaf reolaeth yr NHS drwy’r farchnad fewnol a phenderfyniadau rheoli ariannol. Nid oeddent yn dechrau gydag anghenion iechyd a chymdeithasol ein poblogaeth, felly rhaid inni wybod beth yw’r anghenion hynny. Rhaid inni gydnabod a deall ystadegau iechyd gwarthus Cymru. Yr wyf yn falch fod cynnig Dai’n cydnabod yr agenda tymor hir o wella iechyd a lles ein pobl yng Nghymru, sydd yn holl bwysig.

Mae sylwadau Kirsty am Bowys a’r ysbytai cymunedol yn dibrisio proses hynod o bwysig ac effeithiol yn yr ardal honno—sef adolygiad yr ysbytai cymunedol. Daeth pobl sydd yn gweithio yn y gwasanaeth, cleifion, meddygon teulu lleol a nyrsys at ei gilydd i ystyried anghenion y gymuned. Cyfarfûm â grŵp iechyd lleol Powys yn ddiweddar. Mae’r ymddiriedolaeth, yr awdurdod iechyd, yr awdurdod lleol a meddygon teulu eisiau gwneud rhywbeth gwahanol yn yr ardal honno. Maent eisiau i ysbytai cymunedol gael rôl mewn gofal dydd a chymdeithasol, yn ogystal â darparu gwelyau.

Mae’n bwysig i ni, fel Cynulliad, beidio â meddwl mai ni ŵyr orau. Rhaid inni siarad â phobl yn y pen blaen sydd yn edrych am ffyrdd i fod yn arloesol. Rhaid i’n gwaith ni eu cefnogi ac nid eu tanseilio. Dyna pam yr ydym wedi cynnig gwelliant i gynnig Dai i ddileu’r gair ‘ehangu’. Cytunaf fod yn rhaid inni gryfhau rôl ysbytai cymunedol. Fodd bynnag, rhaid inni sicrhau fod ehangu a datblygiad yn briodol i amgylchiadau lleol ac anghenion iechyd a chymdeithasol ein poblogaeth. Hynny ddylai yrru ein datblygiadau iechyd a gofal cymdeithasol. Rhaid inni gryfhau rôl ein hysbytai lleol, ond rhaid i hynny ddigwydd yng nghyd-destun y materion polisi ar ffocws gofal sylfaenol a drafodwyd gennym yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Yr ydym wedi cael dadleuon gwerthfawr am ffocws gofal sylfaenol, gwasanaethau iechyd meddwl a gwasanaethau cymunedol sydd heb fod yn seiliedig yn yr ysbyty. Peidiwn ag anghofio’r gwasanaethau hynny. Mae llawer yn anweledig am nad ydynt mewn brics a morter; pobl ydynt allan yn y maes fel a soniwyd gennym ddoe yn y ddadl ar Gychwyn Cadarn. Rhaid inni hefyd ddatblygu gwasanaethau aciwt. Rhaid inni gydnabod mai dyna sut y dylem gryfhau rôl ein hysbytai lleol.

Ynglŷn ag ail ran y cynnig, yr ydym yn cymryd agwedd fwy holistig tuag at ddatblygu’r gwasanaeth iechyd ac ymdrin â gwella iechyd a mynediad fel meini prawf ar gyfer y modd y byddwn yn cynllunio ac yn datblygu’n gwasanaethau. Yr ydym yn edrych ar sut y gallwn wneud gwahaniaeth tymor hir i fywydau pobl drwy fynd i’r afael ag anghyfartaleddau iechyd. Soniwyd am anghyfartaleddau iechyd yn y Siambr hon dros y misoedd gan Huw Lewis, Christine Chapman yn ogystal â Dai, Geraint a Brian heddiw. Er mwyn mynd i’r afael â’r anghyfartaleddau hyn, rhaid inni sicrhau nad ydym yn dyrannu adnoddau i ymddiriedolaethau NHS ac awdurdodau iechyd sydd wedi gwario dros eu hanghenion yn unig. Rhaid inni roi adnoddau i gwrdd ag anghenion iechyd a chymdeithasol ein poblogaeth. Fel y nododd Pauline Jarman yn ystod y ddadl ar y sector gwirfoddol, mae gan bawb ohonom bocedi o anghyfartaledd yn ein cymunedau. Rhaid inni gydnabod fod hynny’n effeithio ac yn dylanwadu ar y modd y byddwn yn dyrannu’n hadnoddau. Rhaid inni lynu’n gadarn wrth hynny.

Rhaid i’r agenda dymor hir bwysleisio iechyd gwell, cyfoeth gwell. Mae’n bwysig inni dargedu’r grwpiau sydd mewn perygl. Gallwn wneud hyn a hyn ar lefel ataliol ond gadewch inni sicrhau na fyddwn yn llithro’n ôl. Gadewch inni gadw’r agenda dymor hir honno ar gyfer ein polisi mewn iechyd a gwasanaethau cymdeithasol o’n blaenau. Nid yw gofal ataliol yn cyrraedd y penawdau yn ein Siambr ond rhaid inni siarad amdano.

Mae’r strategaeth gorfforaethol ar gyfer yr NHS yn edrych ar bethau dros dymor hir. Cawsom ddadl aeddfed yn y Pwyllgor ynglŷn â hyn. Edrychwyd ar y defnydd o welyau, nid yn unig mewn perthynas â Lloegr, ond mynnais ein bod yn edrych ar ffigurau’r Alban a Gogledd Iwerddon. Wrth gwrs mae angen gwelyau yng Nghymru a rhaid i’n hamgylchiadau ddylanwadu ar y ffordd y datblygwn ein strategaeth gorfforaethol. Mae’n bwysig y gwahoddwyd clinigwyr, meddygon teulu, nyrsys, fferyllwyr ac eraill o’r gwasanaeth i ymuno â’n dadleuon ar iechyd a gwasanaethau cymdeithasol.

Mae’n bwysig ein bod yn cydnabod sut y mae’r gwasanaeth iechyd yn gweithredu. Byddwn yn bositif. Bu cynnydd dramatig mewn triniaeth i gleifion mewnol. Rhoddodd ysbytai Cymru driniaeth i 13,000 mwy o gleifion mewnol ac achosion dydd yn nhri mis cyntaf 1999 nag yn ystod yr un chwarter bedair blynedd yn ôl. Dyna gynnydd aruthrol o ran gweithgaredd ac effeithlonrwydd yn ein hysbytai. Cynyddodd effeithlonrwydd cyfraddau achosion dydd o 57 y cant yn 1995 i 69 y cant yn 1999. Peidiwn â dibrisio’r gwaith a wneir gan bobl yn ein hysbytai a’n cymunedau i sicrhau eu bod yn ateb anghenion gofal iechyd ein cymunedau.

Mewn ymateb i bortread Dai Lloyd a David Melding o bolisïau’r Llywodraeth, ein blaenoriaeth yn bendant yw peidio â chau ysbytai a chanoli gwasanaethau. Mae’r Prif Ysgrifennydd a mi wedi gwneud hyn yn glir yn y Siambr hon ac mewn Pwyllgorau ac i gyrff iechyd ar hyd a lled Cymru. Dyna pam yr wyf yn cytuno â gwelliant 1, sydd yn awgrymu mai polisïau yw’r rhain a ddilynir gan y Llywodraeth gyfredol, ac yn gwrthod gwelliant 3. Diben datblygu’r 22 grŵp iechyd lleol a’r 22 lwfans iechyd lleol yw datganoli’r prosesau cynllunio a darparu gwasanaethau ar sail anghenion iechyd a chymdeithasol. Ei ddiben yw datagnaoli ein gwasanaethau ar y cyd â darparu ein gwasanaethau drwy ein hysbytai a’n gwasanaethau yn y gymuned.

Ni allaf achub croen Llywodraeth David Melding. Ni allwch ymbellhau oddi wrth y 72 o ysbytai a gaewyd yng Nghymru yn ystod y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf. Dyna pam y gwrthodaf welliant 3. Yr wyf wedi rhoi sylwadau ar gwestiwn Nick Bourne ynghylch adnoddau ychwanegol yn gynharach heddiw ac, fel y gŵyr ef yn iawn, mae’r adolygiad cynhwysfawr o wariant wedi rhoi inni’r cynnydd digynsail o £1 biliwn dros y tair blynedd diwethaf.

Yr wyf yn ddiolchgar am y ddadl hon heddiw ond anogaf y Cynulliad a phawb ohonom ynddo i adeiladu ar ein hagwedd adeiladol a chefnogi gwelliant 1, gwelliant y Llywodraeth i’r cynnig. Yr ydym yn cryfhau’n gwasanaethau cymunedol a’n hysbytai lleol. Anogaf y Cynulliad i adeiladu ar ein hagwedd adeiladol drwy gefnogi gwelliant y Llywodraeth. Mae’n datgan mai ein nod yw cryfhau’n gwasanaethau cymunedol a’n hysbytai lleol, a sicrhau gwasanaethau lleol i gwrdd ag anghenion iechyd a chymdeithasol ein poblogaeth a gwella iechyd a lles tymor hir pobl Cymru.

Yr wyf yn ddiolchgar am ymateb Jane i’n dadl. Caiff y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ei ddefnyddio’n aml fel enghraifft dda o’r arferion cynhwysol yr ydym yn ceisio’u datblygu yn y Cynulliad. Mae’n wir, o leiaf yn nhermau ei arddull ddadlau er nad o reidrwydd yn nhermau ei ddylanwad ar bolisi’r Llywodraeth. Talaf deyrnged i Jane fel Ysgrifennydd Cynulliad. Mae hi’n weithgar, yn ymroddgar ac ni all neb amau ei bwriadau da.

Fodd bynnag, weithiau mae’r ffordd i uffern yn llawn bwriadau da. Ni fydd y bwriadau hynny’n werth dim i bobl Cymru os na wneir dim o ganlyniad. Mae angen inni fod yn gweithio yn y tymor hir, fel y dywedodd Jane yn gywir, a rhaid inni weld y strategaeth gorfforaethol yn y cyd-destun hwnnw. Ni allwn wyrdroi pethau dros nos. Mae’n ddiddorol mai 25 mlynedd yw’r raddfa amser, sef union hyd oes menter cyllid preifat—cyfres o feini melin yr ydym mewn perygl o’u rhoi am yddfau ein plant.

Croesawn sawl agwedd ar bolisi’r Llywodraeth. Fodd bynnag, er gwaethaf yr hyn a ddywedodd Jane, yr ydym yn dal yn bryderus nad yw rhai agweddau polisi’n caniatáu i Lywodraeth Cymru fod mor rhydd ag yr hoffai i ddatblygu agenda wirioneddol Gymreig. Un enghraifft yw hyfywdra ysbytai, a grybwyllwyd sawl gwaith y prynhawn yma. A yw’r model o ddarpariaeth ysbytai yn anghynaliadwy? Os ydyw, yn nhermau prinder gwelyau a diffyg gwasanaethau y mae hynny. Yr wyf wedi hen alaru ar bobl yn fy nghymorthfeydd etholaethol yn sôn am gael eu hel o bant i bentan. Yr oedd gennyf enghreifftiau yr oeddwn am eu rhannu, ond fe’u gadawaf ar y bwrdd. Os ydyw’n anghynaliadwy yn nhermau prinder gwelyau a diffyg gwasanaethau, anghynaliadwyedd tymor hir yw’r rheswm oherwydd prinder adnoddau. Yr wyf yn pwyso ar Lywodraeth Cymru eto i gymryd sylwadau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol o ddifrif ar y mater hwn.

Nid oes angen inni ganoli i ddarparu’r gwasanaethau gorau. Mae’r rhan fwyaf o anghenion iechyd yn weddol syml ac yn cael eu diwallu orau yn y gymuned. Anogwn y Llywodraeth i gymryd ein polisi o gryfhau ac ehangu’n rhwydwaith o ysbytai cymunedol o ddifrif. Efallai y bydd angen i ganolfannau arbennig ymdrin ag anghenion mwy arbenigol a chymhleth. Fodd bynnag, gellir ymdrin â llawer o’r anghenion hyn drwy ofyn i’r staff symud o gwmpas yn hytrach na’r cleifion, ac mae’r polisïau hynny eisoes yn cael eu datblygu.

Anogaf y Llywodraeth eto i ddatgysylltu ei hun unwaith ac am byth oddi wrth sylwadau Jon Owen Jones yr haf diwethaf, sydd yn parhau i fwrw cysgod dros bob trafodaeth am gynllunio strategol—

Pa mor aml sydd yn rhaid inni wneud hyn?

Rhaid ichi ei wneud nes bydd pobl yng Nghymru’n eich credu chi. Y canlyniad ar hyn o bryd yw eu bod—[Torri ar draws.]

Yr wyf wedi ei ddweud yn y Siambr hon. Ni allaf feddwl am le mwy awdurdodol i’w wneud gyda’r holl egni a nerth a allaf, nad agenda’r Llywodraeth yw’r agenda yn erthygl Jon Owen Jones. Nid dyna’r ffordd y byddwn yn mynd â phethau yn eu blaenau. Yr wyf yn ailadrodd yr hyn a ddywedais o’r blaen, felly nid wyf yn credu y byddai’n ddefnyddiol parhau i roi coel ar rywbeth yr ydym wedi’i wrthod.

Yr wyf yn croesawu’r hyn yr ydych wedi’i ddweud. Nid wyf i’n parhau i roi coel ar hyn ond y mae fy etholwyr yn Llanelli yn gwneud. Byddaf yn eu hatgoffa eto o’r hyn a ddywedasoch heddiw.

Soniodd Jane am bwysigrwydd gwybodaeth ystadegol. Anogaf hi i ystyried yn ofalus rannau o’r wybodaeth ystadegol sydd yn cael ei defnyddio ar hyn o bryd fel sail i’n penderfyniadau. Yr wyf yn siŵr y byddai hi’n cytuno nad ydyw bob amser mor gywir ag y dymunem. Er enghraifft, mae’n dangos na fu llawdriniaeth ar y galon o gwbl yn Llanelli yn ystod y flwyddyn ddiwethaf. Mae hynny’n gwneud i lawfeddygon a nyrsys a fu wrthi gyda’r nifer o lawdriniaethau a ddigwyddodd, deimlo’n anweledig a heb eu gwerthfawrogi. Er gwaethaf rhai pwyntiau cadarnhaol, yr argraff a gaiff y cyhoedd yng Nghymru yw fod yr NHS mewn dyfroedd dyfnion, os nad argyfwng. Dyna’r argraff er gwaethaf gwaith rhagorol degau o filoedd o bobl sydd yn cyflawni’r gwasanaethau hynny. Mae’r cynnig wedi’i ddrafftio i roi cyfle i’r Blaid Geidwadol a’r Llywodraeth Lafur gydnabod eu cyfrifoldeb am y sefyllfa hon. Yr ydym yn siomedig fod eu gwelliannau’n dangos nad oes ganddynt unrhyw fwriad i wneud hynny. Byddwn, felly, yn gwrthwynebu gwelliannau 1 a 3.

Rhaid inni fod yn gadarnhaol a symud ymlaen. Mae angen dirfawr am ragor o adnoddau fel y mae’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi cytuno. Fodd bynnag, gallwn sicrhau newid cadarnhaol hyd yn oed o fewn y patrwm cyfredol. Rhaid i’n cynllun corfforaethol i’r NHS yng Nghymru ateb anghenion Cymru mewn cyd-destun Cymreig, gan ddarparu gwasanaethau i bobl lle mae eu hangen fwyaf a thargedu adnoddau i’r man lle mae’r angen mwyaf. Rhaid i’r cynllun beidio â chanoli na chwtogi. Gofynnaf i’r Cynulliad gefnogi’r cynnig hwn ynghyd â gwelliant 2 yn enw David Melding, fel cyfraniad cadarnhaol at y ddadl sydd yn mynd yn ei blaen.