Bonjour! C’est un grand plaisir d’être ici cet après-midi. Bore da! Pleser ac anrhydedd mawr yw bod gyda chi. Yr wyf yn falch iawn o ddychwelyd i’r Cynulliad. Yr oeddwn yma ar y diwrnod mawr hwnnw ym mis Mai pan ddechreuodd y cwbl, a braf yw gweld y cynnydd a wnaethpwyd yn yr ychydig fisoedd ers hynny. Mae Cymru a Chanada yn rhannu cysylltiadau sydd yn mynd yn ôl ganrifoedd at ddechrau cyntaf Canada, ffaith a gofnodir ar garreg ar adeiladau ein Senedd yn Ottawa lle y dangosir cenhinen Bedr Cymru ochr yn ochr â fflŵr-dy-lis Ffrainc a’r gwahanol symbolau ar gyfer Iwerddon, yr Alban a Lloegr. Yng Nghanada, mae academyddion wedi trafod ai’r Tywysog o Gymro, Madog, oedd yr Ewropead cyntaf i ymweld â Gogledd America yn 1170. Yn sicr, gwnaethpwyd llawer gan y dewin a’r mapiwr rhyfeddol o Gymro John Dee i roi gwybod am arfordir dwyreiniol y cyfandir newydd. Yn llai ffodus, y môr-leidr drwg-enwog Bartholomew Roberts a blagiodd arfordir dwyreiniol gogledd America ychydig wedyn, gan ddefnyddio’r un mapiau.

Yr oedd yn ddifyr gan ein Gweinidog Tramor wybod am fy ymweliad yma heddiw. Aeth ei orhendaid o Gymru i Batagonia yn yr Ariannin, y buasai De Cymru Newydd wedi gallu bod yn enw gwell arni oni bai i rywun arall feddwl am hynny’n barod. O Batagonia, aeth ei deulu i Saskatchewan lle y bu iddynt ffynnu drwy waith caled ac, mae’n siwr, drwy ganu ambell emyn yn galonnog.

Heddiw, mae’r dolennau rhwng Cymru a Chanada yn dal i dyfu, ond ni fydd yr un ddolen mor gadarn â’r cof am gydwasanaethu mewn dau Ryfel Byd. Dyna pam yr oeddwn yn arbennig o falch o gymryd rhan mewn seremoni dair blynedd yn ôl yn Eglwys Gadeiriol Aberhonddu i goffáu Brwydr y Somme. Ar ddiwrnod cyntaf ofnadwy y frwydr honno, bu i Gyffinwyr De Cymru a Chatrawd Frenhinol y Tir Newydd sefyll a marw ochr yn ochr â’i gilydd. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, bu i ddau wleidydd a aned yng Nghanada Bonar Law a Max Aitken, a ddaeth wedyn yn Arglwydd de Beaverbrook, chwarae rhan flaenllaw wrth wneud Lloyd George yn Brif Weinidog. Yr oedd Lloyd George, gyda llaw, yn hoff iawn o Ganada, a bu ar ymweliad yno ddwywaith, yn 1899 ac eto yn 1923. Credai fod ein hinsawdd

‘yn heulog, yn iachus, yn fywhaol, hinsawdd i wneud dynion, hinsawdd sydd yn cymell gwaith ac yn ei wobrwyo, nid hinsawdd i segurwyr ac oferwyr, ond hinsawdd sydd yn cynrychioli diwydrwydd a digonedd.’

Efallai mai’r hyn oedd ganddo dan sylw oedd adroddiad Keir Hardie am weld arwyddion ‘cymorth yn eisiau’ yng Nghanada oedd yn nodi na ddylai’r un Sais ymgeisio—dim ond Cymry ac Albanwyr.

Yn hytrach na chynnig ychwaneg o hanesion ac atgofion, fe siaradaf yn gyntaf am systemau llywodraeth sydd yn ddatganoledig ac yn ddwyieithog, ac wedyn am y cysylltiadau diwylliannol, academaidd a masnachol llewyrchus rhwng Cymru a Chanada.

Fel y gŵyr rhai ohonoch efallai, yr oeddwn i, ychydig yn ôl, yn seneddwr fel chithau. Teimlaf yn gartrefol yma heddiw. Er mai sefydliad ifanc yw’ch Cynulliad, mae ei fodolaeth ynddi’i hun wedi ei seilio ar un o egwyddorion cadarnaf Llywodraeth heddiw—cynrychiolaeth ddemocrataidd ddatganoledig. Hoffwn rannu ychydig feddyliau am ein profiad yng Nghanada o system Llywodraeth ddatganoledig—gwladwriaeth ffederal. Nid yw’n fwriad gennyf gynnig ryseitiau, er bod rhai o’n profiadau ni wedi eu hadlewyrchu yn eich system ddatganoledig chi, yn y rôl weithredol gan mwyaf sydd gennych. Mae’r hyn a gymerodd 132 mlynedd i ni ei ddatblygu—mwy byth os cynhwyswch lywodraeth gyfrifol yng Nghanada—wedi helpu i lunio’r pwerau a ddatganolwyd i Gymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon.

Mae hwn yn gyfnod o newid cyfansoddiadol mawr ym Mhrydain, a fu hyd yn hyn yn un o’r gwladwriaethau mwyaf canoledig. Mae pŵer a sofraniaeth ym Mhrydain yn cael eu gwasgaru a’u lledaenu’n helaethach. Mae teimladau o deyrngarwch yn amlhau wrth i’r byd gael ei gymathu fwyfwy. Mae egwyddor is-reolaeth, sef y dylid symud penderfynu gwleidyddol i lawr i’r lefel fwyaf lleol bosibl, yn gyfarwydd i Ganadiaid ers 132 mlynedd pan grewyd Canada drwy Ddeddf yn Senedd Prydain. Yma ym Mhrydain, mae’r un egwyddor o is-reolaeth wedi cyfrannu at y penderfyniad diweddar i ddatganoli pwerau, er mor anghymesur y gwnaethpwyd hynny. Bellach mae gan ranbarthau Lloegr asiantaethau datblygu. Mae Llundain i gael maer a chynulliad etholedig. Mae’n bosibl y bydd rhanbarthau a dinasoedd eraill yn gwneud yr un peth. Mae’r newid cyfansoddiadol hwn a chyflwyno etholiadau drwy gynrychiolaeth gyfrannol yng Nghymru a’r Alban a diwygio’r ail siambr yn San Steffan, yn dod ar adeg pan drosglwyddir mwy o bwerau i’r Undeb Ewropeaidd i sefydlu safonau a rhaglenni cydweithredol i Ewrop gyfan. Mae’n gyfnod o newid cyfansoddiadol mawr.

Ymddengys bod llawer o’r newid hwn wedi digwydd yn sydyn ac efallai’n ddi-sylw hyd yn oed, i rai. Nid yw’n syndod ei bod yn ymddangos, i rai o’r rheini a gymerodd sylw, fod hyn wedi golygu colli sofraniaeth. Mae’n siwr bod hynny’n wir, os yw rhywun ond yn meddwl yn nhermau sofraniaeth draddodiadol. Fodd bynnag, os bydd rhywun yn meddwl yn nhermau byd cymathedig, mae sofraniaeth a theyrngarwch yn magu ystyron newydd. Mae teimladau o deyrngarwch yn fwy amlweddog heddiw nag yr oeddent ganrif yn ôl. Er enghraifft, gall rhywun deimlo teyrngarwch i Quebec ac i Ganada, heb groes-ddweud, gan gydnabod yr un pryd fod teyrngarwch byd-eang cynyddol mewn cadw heddwch, cyfiawnder rhyngwladol a diogelu’r amgylchedd yn mynegi cydnabyddiaeth o’r byd cyfan.

Yn Ewrop, mae hefyd yn ymddangos bod yr amldeyrngarwch hwn, sydd yn ganlyniad yn rhannol i gymathu byd-eang, wedi ei gwneud yn bosibl i deimlo, ar yr un pryd, deyrngarwch i Gymru, i’r Deyrnas Unedig, i Ewrop ac, yn y pen draw, i foeseg fyd-eang sydd yn datblygu. Gwelir y gydnabyddiaeth nad yw canoli helaeth ar lywodraeth yn cyd-fynd bellach â gofynion cymathu byd-eang yn y dywediad, meddyliwch yn fyd-eang, gweithredwch yn lleol. Yng Nghanada, mae’r meddylfryd hwn wedi cyfrannu at drosglwyddo llawer mwy o bwerau i’n 10 talaith nag a ragwelwyd yn 1867 ar enedigaeth Canada. Yn ddiweddarach, mae’r syniad o feddwl yn fyd-eang ond gweithredu’n lleol wedi cyfrannu at barodrwydd Canada i gyfranogi mewn gwahanol ffurfiau o gydweithredu rhyngwladol, bob un ohonynt, os mynnwch, yn lleihad ar sofraniaeth draddodiadol, ond pob un yn ymateb yn uniongyrchol i’r newid anferth hwnnw a gwmpasir yn yr un ymadrodd hwnnw—cymathu byd-eang. Er nad yw cymathu byd-eang yn dderbyniol i rai, efallai, bydd technoleg ar ei phen ei hun yn sicrhau ei fod yma i aros.

Caniatewch imi roi un enghraifft o’r modd y mae cymathu byd-eang yn cyd-fynd yn dda ag is-reolaeth. Yn rhaglen waith eich Cynulliad, nodais y pwyslais mawr a roesoch—os caf ddweud hynny fel un o’r tu allan—ar ansawdd addysg a dysgu ar hyd eich oes. Yn ein Ffederasiwn ni, mae’r cyfrifoldeb hwnnw’n perthyn i’n 10 talaith, gan nad oes yng Nghanada weinyddiaeth addysg genedlaethol. Mae dysgu lleol yn adlewyrchu anghenion lleol, a hefyd anghenion rhyngwladol, y gydnabyddiaeth bod yr economi byd-eang newydd yn seiliedig ar wybodaeth. Meddyliwch yn fyd-eang, gweithredwch yn lleol.

Yr ydym ni yng Nghanada wedi ymddiddori yng ngwaith y Cynulliad hwn yn ystod ei chwe mis cyntaf. Aethpwyd drwy ychydig o gyfnodau gwael, ond ni chrëir Cynulliad newydd dros nos. Mae’r hyn a gyflawnwyd ers penderfyniad pobl Cymru i greu’r Cynulliad hwn a gwleidyddiaeth gonsensws, yn hawlio diddordeb a pharch ymysg llawer. Mae’r Memorandwm Cyd-ddealltwriaeth a’r cytundebau ynghylch cysylltiadau rhwng San Steffan, Senedd yr Alban, Cynulliad Gogledd Iwerddon a Chynulliad Cymru, gan gynnwys Cyngor arloesol yr Ynysoedd, yn ddogfennau cymhleth ond maent yn sicr yn fan cychwyn rhagorol mewn Llywodraeth aml-lefel, gan helpu yng ngwaith beunyddiol y gwahanol awdurdodaethau. Mae Cydbwyllgor y Gweinidogion, a’i fandad i edrych ar y gwahanol gyfrifoldebau ar bob lefel, yn adlewyrchu rywfodd ein cynadleddau ffederal-taleithiol cyfnodol ni.

Fel rhan o’n rhaglen materion cyhoeddus yn Uchel Gomisiwn Canada, yr ydym yn cychwyn ‘Canada a Phrydain Heddiw: Fforwm ar Faterion Cymharol’. Bydd y cyfarfodydd bord gron hyn ar themâu llywodraeth yn dechrau yng Nghaerdydd ym mis Mawrth ac fe’u cynhelir ym mhob cwr o Brydain. Dylent fod yn gymorth i bob un ohonom edrych ymhellach, ynghyd ag academyddion, deddfwyr a swyddogion, ar y materion sydd yn hanfodol i drefn llywodraeth dda drwy ystyried datblygiad a gweinyddiaeth ein systemau ni ein dau.

Sylweddola’r deddfwyr, boed yng Nghaerdydd neu Lundain neu Ottawa neu Winnipeg, fod partneriaeth rhwng etholwyr a sawl lefel o lywodraeth. Crynhowyd hyn yn dda gan y Prif Weinidog Chrétien mewn cynhadledd ryngwladol ddiweddar ar ffederaliaeth pan ddywedodd

‘mae’r syniad o bartneriaeth yn ganolog i’n dull o weithredu. Nid yw problemau llywodraeth fodern yn disgyn i flychau taclus awdurdodaeth gyfansoddiadol. Er bod yn rhaid inni barchu awdurdodaeth a phwerau ein gilydd, mae angen inni gydweithio.’

Fel y dywedir yn erthygl 7 eich Memorandwm Cyd-ddealltwriaeth

‘mae’r gweinyddiaethau yn cydnabod pwysigrwydd cydweithredu ar draws amrediad o feysydd. Maent hefyd yn cydnabod y gall fod yn briodol iddynt ymgymryd â gweithgareddau ar ran ei gilydd.’

Mae’r cydweithrediad a’r hyblygrwydd a’r lefel uchel o gynhaliaeth o’r fath yn hollbwysig ar gyfer llywodraethu effeithiol ar bob lefel. Nid yw’r mecanweithiau ar gyfer trafodaethau ffurfiol a nodir yn eich Memorandwm Cyd-ddealltwriaeth yn cynnwys y cysylltiadau anffurfiol dirifedi ymysg gwleidyddion a swyddogion, sydd yn digwydd yn naturiol bob dydd. Y cydweithrediad hwn sydd yn iro peirianwaith llywodraeth. Yng Nghanada, bydd y broses datrys anghydfod hon yn fwy effeithlon yn aml pan fydd cynrychiolwyr o’r gwahanol lefelau yn siarad â’i gilydd yn anffurfiol. Gellir datrys llawer mwy pan na osodir terfynau. Fel y dywedodd Gweinidog Materion Rhynglywodraethol Canada

‘Mae’n wir bod ein cyfundeb ar adegau yn creu drwgdeimlad rhwng llywodraethau, ac anawsterau ar gyfer gwleidyddion a biwrocratiaid ffederal a thaleithiol. Yn y tymor hir, fodd bynnag, mae’n creu synergedd sydd yn ein galluogi i hyrwyddo yn fwy effeithiol fuddiannau economaidd, diwylliannol ac eraill pob Canadiad, yng Nghanada a ledled y byd.’

Fe ddylai’r un synergedd ddod i’r golwg yn raddol oddi wrth ddatganoli pwerau yn y Deyrnas Unedig ac, os defnyddir ef yn briodol, gall fod yn rym er lles Cymru yn benodol a Phrydain yn gyffredinol.

Fel un sydd yn trin materion rhyngwladol ac yn cynrychioli gwlad gyfeillgar, dywedaf ychydig eiriau ar ran y taleithiau mewn materion rhyngwladol. Gall y mater hwn fod yn sensitif weithiau yng Nghanada. Yng Nghymru ceir rhai meysydd lle y mae polisi tramor Prydain o ddiddordeb mawr, yn ôl pob tebyg, yn enwedig, er enghraifft, wrth sicrhau bod Cymru’n cael y budd mwyaf posibl o aelodaeth y Deyrnas Unedig o’r Undeb Ewropeaidd. Fel cyn-Weinidog Masnach, gwn y bydd rhanbarthau neilltuol o wlad yn gofyn am ymgynghori ar agweddau ar bolisi tramor yng ngoleuni’r effaith bosibl ar ardal neu ranbarth. Fodd bynnag, nid yw polisi tramor a pholisïau masnach ryngwladol yn feysydd a ddatganolwyd ym Mhrydain nac yng Nghanada. Y profiad a gawsom yng Nghanada a’m profiad personol i yw bod polisi tramor Canada yn adlewyrchu buddiannau ein 10 talaith. Mae gennym fecanweithiau ar gyfer ymgynghoriadau ffurfiol ond, fel y gwn o brofiad, gall y rhwydwaith anffurfiol weithio’n egnïol pan fo angen. Bydd cynrychiolwyr o lywodraethau taleithiol yn cael eu gwahodd yn rheolaidd i fod yn rhan o ddirprwyaethau o Ganada. Os nad oes cynrychiolwyr taleithiol yn bresennol, bydd y cynrychiolwyr cenedlaethol yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r taleithiau ac yn ymgynghori â hwy ar safbwyntiau trafod Canada. Mae’n ddull gweithredu cydweithredol, ymarferol, cytbwys y bu’n dda inni wrtho, ar y cyfan.

Yn yr un modd, yn yr economi byd-eang newydd, y cymdeithasau llwyddiannus fydd y rhai hynny sydd yn gallu ymaddasu a manteisio ar newid cyflym, sydd yn hyblyg ac yn greadigol ac sydd yn rheoli newid yn hytrach na chael eu llethu ganddo. Yr ydym yn gweld symudiad sylfaenol yn ein heconomïau a’n cymdeithasau. Er enghraifft, nid glo a dur yw conglfeini’n diwydiannau erbyn hyn, ac mae’r diwydiannau pysgota ac amaethu’n dirywio. Conglfaen yr economi newydd yw gwybodaeth, ac amlygir hynny’n aml drwy fentrau bychain arloesol. Asedau mwyaf gwerthfawr yr economi newydd yw medrau creadigol ein pobl, ffactor a chwaraeodd ran bwysig yng nghysylltiadau economaidd Canada â Chymru. Mae’r ffaith bod y buddsoddiad o Ganada yng Nghymru’n canolbwyntio’n bennaf ar y sector technoleg uwch yn brawf o’r modd y mae Canada a Chymru wedi ymbaratoi i ffynnu yn yr economi byd-eang newydd sydd yn seiliedig ar wybodaeth. Bydd grantiau’r Undeb Ewropaidd i ran helaeth o Gymru, pan geir cyllid lleol cyfatebol, yn gallu cynnig cyfle i helpu i drawsnewid economi Cymru, fel y maent wedi helpu i drawsnewid economi Iwerddon, er enghraifft.

Heddiw, mae 75 o gwmnïau cynhyrchu Cymreig yn allforio i Ganada. Mae cryn hanner ohonynt yn y sector technoleg uwch. Mae cwmnïau o Ganada, yn cynnwys busnesau bychain sydd yn ceisio dechrau mentrau ar y cyd, yn cydnabod mor gystadleuol yw Cymru fel lleoliad ar gyfer diwydiannau cynhyrchu a gwasanaethu. Mae Cymru’n fynedfa i’r Undeb Ewropeaidd i gwmnïau byd-eang o Ganada fel Nortel. Mitel, Newbridge, Corel, INCO ac Alcan. Heddiw, mae mwy na hanner holl fuddsoddiad Canada yn Ewrop ym Mhrydain. Fel rhan o’r buddsoddiad sylweddol hwnnw, gweithredir 18 gwaith gan 12 cwmni dan berchnogaeth Ganadaidd yng Nghymru. Golyga hynny mai Canada yw’r trydydd buddsoddwr tramor mwyaf yng Nghymru.

Yr wyf am sôn am brofiad Canada fel gwlad ddwyieithog. Mae Canada a Chymru’n wynebu’r her o feithrin dwyieithrwydd mewn cymdeithas amlddiwylliannol. Iaith yw dehonglydd diwylliant, sydd yn ei dro’n gymaint rhan o hunaniaeth. Dyna pam y mae dwyieithrwydd yn rhan hanfodol o gymeriad ein cymdeithas. Diogelu a hyrwyddo’r ddau grŵp ieithyddol yw hanfod dwyieithrwydd. Yng Nghanada, ceir addysg mewn dwy iaith. Nid wyf yn awgrymu bod pawb ohonom yn ddwyieithog—byddai’n dda gennyf pe baem felly—ond yr hyn a olygaf wrth hynny yw y meithrinir iaith orau, a diwylliant o ganlyniad i hynny, mewn cenedl-wladwriaeth lle y mae llawer o bwerau, gan gynnwys rhai sydd yn ymwneud ag addysg, wedi eu datganoli. Bydd traddodiadau ac amgyffrediadau sydd o fudd i’r wladwriaeth gyfan, ac sydd yn gallu atgyfnerthu is-reolaeth fel pwerau, yn cael eu trosglwyddo i sefydliadau rhyngwladol gan eu maethu drwy hynny. Ni chynigiaf Ganada yn esiampl yn hyn o beth—gwnaethom lawer o gamgymeriadau yn y gorffennol. Fodd bynnag, mae’n bosibl y bydd ein profiad o wladwriaeth ddwyieithog weithredol yn parhau i fod o ddiddordeb i chi, fel yr oedd pan oedd etholiadau’ch Cynulliad yn nesáu pan gafwyd cysylltiadau â swyddogion ffederal a swyddogion o dalaith New Brunswick.

Gan gofio’r anawsterau sydd mor aml yn gysylltiedig â phellter a niferoedd, mae polisi dwyieithog Canada yn gaffaeliad ac yn adlewyrchu ein hamrywiaeth ddiwylliannol. Mae’r gydnabyddiaeth a roddir i’r iaith Gymraeg yn eich sefydliadau’n arwydd o gymdeithas sydd yn oddefgar o’r mynegiant o wahaniaeth. Mae’n gaffaeliad y dylid ei drysori a’i hyrwyddo.

Gan ddwyn i gof y blynyddoedd a gefais yn y Senedd, yr oeddwn ar fin eich cyfarch fel Mr Llefarydd. Ceisiaf fod yn gywirach a dweud, Mr Llywydd, fy mod yn diolch yn fawr ichi am fy ngwahodd i fod gyda chi heddiw. Drwy ein Huchel Gomisiwn yn Llundain a chyda chymorth medrus ein his-gennad mygedol yma yng Nghymru, Dan Clayton-Jones, mae Llywodraeth Canada’n barod i wneud popeth yn ei gallu i gyfrannu at lwyddiant y Cynulliad wrth iddo gyflawni ei fandad pwysig, ac at gryfhau’r cysylltiadau sydd yn tyfu rhwng Cymru a Chanada yn eu holl amrywiaeth gynhyrchiol.

in Welsh Thank you, High Commissioner, for your interest in Wales and in our new Assembly. Welcome once more to Wales.

yn Saesneg Dywedais ‘unwaith eto’, Uchel Gomisiynydd Roy MacLaren, oherwydd nid hwn yw’r tro cyntaf ichi fod yng Nghymru. Yr ydych wedi ymddiddori’n fawr ynom dros gyfnod o amser. Mae Roy yn ddyn sydd yn sicr ynghylch pa ochr y mae’n ei chefnogi. Os nad yw Canada na’r Alban yn chwarae, bydd yn cefnogi Cymru, yn enwedig pan ydym yn chwarae yn erbyn Lloegr. Yr ydym yn deall ein gilydd i’r dim, Roy.

yn Saesneg Mae’r hyn a welwch o’ch blaen yn ddemocratiaeth ifanc iawn. Nid oes ond chwe mis er pan sefydlwyd Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Bu’n chwe mis hir i rai ohonom, ond mae’n garreg filltir yn hanes ein gwlad ac—fel y bu ichi nodi—hanes y Deyrnas Unedig. Pan ymwelaf â senedd neu gynulliad arall, mae’n fy nharo bob amser ein bod yr un peth mewn llawer ffordd, ond yn wahanol mewn eraill. Yn eich Tŷ’r Cyffredin gwelir y cyfluniad cyfwynebiadol a geir yn Nhŷ’r Cyffredin yn Llundain, ond mewn lle ehangach o lawer. Awgrymasoch mai’r rheswm am hynny, efallai, oedd er mwyn sicrhau na ellid taflu pethau o un ochr i’r llall. Yn sicr, nid oes dim i nodi dau hyd cleddyf rhyngddynt. Siom yw sylweddoli, mewn deddfwrfa o’r maint hwnnw, na allech weld gwyn llygaid y rhai ar yr ochr arall.

yn Saesneg Mae gennym gyfluniad o fath gwahanol yma ac yr ydym yn ceisio datblygu ymagwedd newydd at wleidyddiaeth yn ein Cynulliad ifanc ni—gweithredu drwy bartneriaeth ac, fel y dywedasoch, drwy gonsensws. Credwn mai hynny yw dymuniad pobl Cymru, ac mai hon yw’r ffordd i symud ymlaen. Fodd bynnag, mae’ch menter i symbylu trafodaeth i’w chroesawu oherwydd mae gennym lawer i’w ddysgu. Dysgu oddi wrth eraill sydd yn ymwneud â’r un ymdrechion i geisio cael democratiaeth i weithio yw un o’r dulliau gorau i symud ymlaen.

yn Saesneg Fel cenedl fechan, yr ydym yn dibynnu ar ein ffrindiau drwy’r byd—ac mae gennym lawer o ffrindiau. Ni fyddwn bob amser yn eu trin yn dda. Gan wybod bod gennych wybodaeth arbenigol am hanes dewiniaid a gwybodaeth esoterig am yr ymladd gan Ganadiaid y tu ôl i rengoedd y gelyn, nid ydym wedi’ch trin yn yr un modd â Phrif Weinidog De Cymru Newydd. Treuliodd ddiwrnod ym Mannau Brycheiniog a’r glaw’n diferu i lawr ei wyneb. Fodd bynnag, yr ydym yn dibynnu ar Ganada am gyfeillgarwch, cysylltiadau diwylliannol a chydweithio ar raglenni cymdeithasol. Ceisiwn ddysgu a rhannu gwersi llywodraeth dda a gobeithiwn gryfhau ein cysylltiadau economaidd, sydd yn hanfodol i’n dwy wlad.

yn Saesneg Ar fy ymweliad â Chanada ym mis Mawrth eleni, fe’m trawyd gan y cyffelybiaethau a’r diddordebau sydd yn gyffredin i’n dwy wlad, yn enwedig yn Ontario—y rhanbarth sydd yn bartner inni—ond hefyd mewn rhanbarthau eraill. Cefais fy nharo gan y brwdfrydedd ynghylch Cymru a’r nifer a ddatgelodd fod ganddynt ryw gysylltiad, profiad neu dras a olygai fod ganddynt ddiddordeb yng Nghymru. Euthum gyntaf i Ganada yn aelod o ddirprwyaeth o Gymdeithas Seneddol y Gymanwlad, a ffurfio cyfeillgarwch cadarn â David Warner, oedd yn Llefarydd Senedd Ontario ar y pryd. Daeth ei ferch i weithio i mi yn Nhŷ’r Cyffredin am ychydig. Yn wobr am hynny, rhoesom y profiad unigryw iddo o siarad yng nghyfarfod llawn Plaid Lafur De Caerdydd a Phenarth.

yn Saesneg Pan ymwelwch â rhai o’n cymunedau a’n busnesau llwyddiannus, fe welwch fod rhai ohonynt yn llwyddiannau ar y cyd. Mae cwmnïau o Ganada’n buddsoddi yng Nghymru. Mae gennym gyd-ddiddordeb mewn llwyddiant economaidd. Edrychwn ymlaen at yr unfed ganrif ar hugain gyda gobaith newydd ac ymdeimlad cryf o’n lle yn y byd. Gobeithiaf y byddwch chi a’ch gwraig Lee, neu Aletha i fod yn ffurfiol, yn dychwelyd â chyfarchion i bobl a rhanbarthau Canada oddi wrth Gynulliad Cenedlaethol Cymru a neges o gyfeillgarwch ac ewyllys da. Diolchaf i chi am eich diddordeb parhaol yng Nghymru. Hir y parhaed.

Diolch am y geiriau caredig hynny, Lywydd. Wrth eistedd a gwrando ar eich busnes yn ystod yr awr ddiwethaf, yr oedd yn ddiddorol iawn imi weld mor wahanol yw’r gweithdrefnau a fabwysiadwyd gennym yng Nghymru i’r rhai yn San Steffan. Fe’m cyfareddwyd gan y dechnoleg, ond yn arbennig gan y disgrifiad o’m sedd i ymwelydd tramor, sydd yn goch ac arwydd ‘gwag’ arni, ac yr wyf yn aelod o fainc flaen Plaid Cymru. Mae hynny yn sicr yn wahanol.

Yr oeddech yn gywir wrth nodi’r cysylltiad rhwng y busnes a fydd gerbron Tŷ’r Cyffredin heno a’r hyn sydd gerbron y Cynulliad heddiw. Mae cysylltiad, oherwydd mae’r ddau’n achlysuron unigryw a hanesyddol. O’n rhan ni yng Nghymru, mae’n unigryw am ei bod yn ofynnol, o dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998, imi ddod i’r Cynulliad ac amlinellu’r rhaglen ddeddfwriaethol a gyhoeddwyd gan y Frenhines yn Nhŷ’r Arglwyddi rai wythnosau’n ôl. Nid hawl a gofyniad yn unig yw gwneud hynny, ond pleser mawr a braint. Yn ddiweddarach, byddaf yn ymdrin yn fanwl â Mesurau sydd yn effeithio ar y Cynulliad ac ar bobl Cymru.

Fodd bynnag, yr hyn sydd o’r un pwysigrwydd heddiw yw y byddaf, pan ddychwelaf i Lundain brynhawn heddiw, yn pleidleisio gyda fy nghydweithwyr ar y Gorchymyn Datganoli ar gyfer Gogledd Iwerddon. Heddiw, trosglwyddir y pwerau o San Steffan i Belfast fel y gall datganoli llawn a phriodol ddigwydd yng Ngogledd Iwerddon. Mae’n bleser dwbl i mi oherwydd fy nghyfnod blaenorol yn Weinidog Gwladol dros Ogledd Iwerddon ac am imi annerch Cynulliad Gogledd Iwerddon ar y gyllideb rai misoedd yn ôl. O blith holl aelodau Llywodraeth Prydain, cefais y fraint unigryw o annerch dau o’r tri Chynulliad a Senedd a ddatganolwyd yn y ddwy flynedd ddiwethaf yn y Deyrnas Unedig.

Yr ydym oll yn deall bod hyn yn rhan o newid cyfansoddiadol ehangach, y mae fy Llywodraeth wedi ymrwymo iddo ac a grybwyllwyd eisoes yn y ddadl heddiw. Gellir gweld y newid cyfansoddiadol ehangach ar ffurf datganoli yng Nghymru, Senedd yr Alban, Cynulliad Gogledd Iwerddon ac yn y newid yn Nhŷ’r Arglwyddi lle y bydd y system y buom yn gyfarwydd â hi ers blynyddoedd lawer yn dod i ben. Ceir newidiadau eraill hefyd.

Gellir gweld proses datganoli hefyd, mewn cysylltiad â Chymru, yng nghyd-destun y modd y mae’r Cynulliad yn ffitio i Senedd y Deyrnas Unedig. Mae’r ffaith fy mod yma fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru, sydd â lle o hyd yng Nghabinet y DU, yn bwysig wrth sicrhau y bydd y bartneriaeth honno’n parhau.

Fe welir y bartneriaeth yn drawiadol yfory hefyd pan fydd Peter Mandelson, Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon, a David Andrews, Gweinidog Iwerddon dros Faterion Rhyngwadol, yn llofnodi’r neges. Bydd y neges yn sefydlu Cyngor Prydain-Iwerddon, y cyfeirir ato weithiau fel Cyngor yr Ynysoedd. Liz O’Donnell, y Gweinidog Gwladol yn yr Adran Materion Tramor, a minnau a gadeiriodd y trafodaethau a sefydlodd Gyngor Prydain-Iwerddon. Yr oeddem yn ymwybodol y byddai’r Cynulliadau a’r Seneddau datganoledig newydd yn y Deyrnas Unedig yn chwarae rôl bwysig yng Nghyngor Prydain-Iwerddon. Gobeithiaf, pan gyhoeddir manylion Cyngor Prydain-Iwerddon o fewn yr wythnos neu ddwy nesaf, y bydd Cymru’n chwarae ei rhan yn y Cyngor hwnnw. Mae cyfle o fewn y Cyngor i gael trefniadau dwyochrog rhwng Gweriniaeth Iwerddon, Gogledd Iwerddon, yr Alban, Ynys Manaw a Lloegr. Gobeithiaf y bydd y Cynulliad hwn yn chwarae rôl sylweddol ac ystyrlon yn y trefniadau dwyochrog hynny. Yr wyf yn sicr y bydd.

Mae’n bwysig, yng nghyd-destun yr hyn sydd yn digwydd heddiw yng Ngogledd Iwerddon ac yng Nghaerdydd, fod y Cynulliadau wedi eu sefydlu o ganlyniad i refferenda. O ganlyniad i ddymuniad pobl Cymru a’r Alban y sefydlwyd y Cynulliad Cenedlaethol a Senedd yr Alban. Mae’r un peth yn wir am Ogledd Iwerddon, lle y sefydlwyd y Cynulliad ar draws y ddwy gymuned.

Rhaid inni droi ein meddyliau heddiw at y materion sydd yn effeithio ar ein gwlad ein hunain. Byddaf yn cofio am fy rhagflaenydd cyntaf yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru, James Griffiths, un o arweinyddion y glowyr a gwladweinydd o fri rhyngwladol, sef yr Ysgrifennydd Gwladol cyntaf i sicrhau bod datganoli o ryw fath yn dod i Gymru. Yn y Siambr heddiw, cafodd tri ohonom yr anrhydedd o fod yn awr neu yn y gorffennol yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Mae unfed Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar ddeg yma, a’r deuddegfed, a minnau, y trydydd ar ddeg. Pwysleisiaf hynny oherwydd mae’n arwydd o bartneriaeth bwysig rhwng Llywodraeth y Deyrnas Unedig a Chynulliad Cenedlaethol Cymru. Yr ydym yn gynrychiolwyr etholedig y bobl. I ba bynnag blaid wleidyddol yr ydym yn perthyn, byddwn yn gallu cydweithio i ddatrys problemau cyffredin a sicrhau gwelliant yn ansawdd bywyd merched a dynion Cymru. Y prawf arnom oll fel gwleidyddion, pa un a ydym yn eistedd yn Nhŷ’r Cyffredin neu yn y Cynulliad, yw a fydd bywydau pobl yn well ar ddiwedd ein cyfnod yn y swydd. A yw eu bywydau’n well, gyda’i gilydd neu’n unigol, o ganlyniad i’r hyn a wnawn fel sefydliad?

Ceir sawl enghraifft lle y mae’r bartneriaeth, Llywodraeth y DU a Chynulliad Cenedlaethol Cymru, wedi gweithio gyda’i gilydd. Mae hynny’n bwysig i’r bobl yr ydych chi a minnau’n eu cynrychioli ac mae eisoes yn digwydd i raddau helaeth mewn hyfforddi, chwaraeon a gwyddoniaeth, lle y bydd Ysgrifenyddion Cynulliad yn cyfarfod â’u cymheiriaid yn Whitehall i ddatrys problemau sydd yn gyffredin.

Enghraifft glasurol o fater lle y gallwn weithio gyda’n gilydd yw dileu tlodi ac amddifadedd. Gwyddom lawer am hynny yng Nghymru. Mae fy Llywodraeth i’n gyfrifol o hyd am drethu, nawdd cymdeithasol a pholisi economaidd cyffredinol, sydd yn hollbwysig wrth fynd i’r afael â thlodi. Fodd bynnag, mae gan y Cynulliad gyfrifoldeb dros dai, iechyd ac addysg, sydd yr un mor bwysig wrth sicrhau y bydd ein pobl yn cael eu rhyddhau o rwymau ofnadwy amddifadedd a thlodi.

I’r diben hwnnw, bydd fy nghydweithiwr, yr Ysgrifennydd Gwladol dros Nawdd Cymdeithasol, Alistair Darling, yn ymweld â Chaerdydd yfory, ac yn cyfarfod ag Alun ac eraill. Bydd yn nodi’n fanylach sut y gallwn sicrhau bod y bartneriaeth honno’n tyfu ac yn datblygu er budd pobl Cymru, yn enwedig wrth ymdrin â thlodi. Yr oeddwn am sicrhau heddiw fod Aelodau’r Cynulliad yn ymwybodol bod y syniad o bartneriaeth yn fy meddwl i ac ym meddwl pawb ohonom sydd yn cynrychioli etholaethau yng Nghymru.

Mae’r broses heddiw yn wahanol i’r hyn a geir fel arfer. Wedi’r cwbl, nid yw’r Cynulliad ond ar waith ers Gorffennaf. Yr oedd yn anorfod bod rhywfaint o’r amser hwnnw wedi ei dreulio ar faterion cadw tŷ. Cymerwyd rhywfaint o amser gan y toriad a oedd bron ar ein gwarthaf pan ddechreuodd y Cynulliad. Mewn blwyddyn arferol i’r Senedd a’r Cynulliad bydd gennym flwyddyn gyfan i ymgynghori a siarad â’n gilydd ynghylch deddfwriaeth sylfaenol. Ni chawsom y cyfle hwnnw eleni. Fodd bynnag, cafwyd ymgynghori anffurfiol rhwng Swyddogion y Cynulliad ac Adrannau perthnasol o’r Llywodraeth, gan gynnwys fy un i. Bu trafodaethau hefyd rhwng y Prif Ysgrifennydd a minnau. Fodd bynnag, hon yw’r agwedd ffurfiol a phwysig gyntaf ar ymgynghori ar ddeddfwriaeth sylfaenol o’r fath, ac nid dyma ddiwedd y stori.

Cyfeiriodd Andrew at y cam nesaf. Bydd y Cynulliad yn parhau â’i ddadl yr wythnos nesaf. Bydd fy nirprwy, yr Is-Ysgrifennydd Seneddol dros Gymru, David Hanson, yn fy lle. Rhoddir iddo’r cyfrifoldeb dros edrych ar fanylion y ddeddfwriaeth hon sydd yn mynd drwy Dŷ’r Cyffredin, ei Bwyllgorau Sefydlog a llawr y Tŷ. Mae’n briodol ei fod yma hefyd i wrando ar farn Aelodau’r Cynulliad, fel y bydd wrth ymdrin wedyn â phwyntiau manwl ym Mhwyllgorau Sefydlog Tŷ’r Cyffredin—bydd yr Aelodau Seneddol sydd yma’n deall hynny—wedi cael cyfle i wrando ar eich dadl.

Symudaf ymlaen at rai o fanylion y rhaglen ddeddfwriaethol sydd ger ein bron. Daw rhyw 28 o Fesurau o flaen Tŷ’r Cyffredin a Thŷ’r Arglwyddi y flwyddyn nesaf. Fe’u hamlinellir yn ôl sawl prif thema: menter, tegwch, moderneiddio a phartneriaeth. Ynglŷn â menter, bu inni ystyried ddoe ail ddarlleniad y Mesur Cyfathrebu Electronig, a byddwn yn ymdrin â’r Mesur Gwasanaethau Post. Ynglŷn â thegwch, ceir Mesurau sydd yn ymdrin â diwygio lles a’r rhai sydd yn gadael gofal. Ynglŷn â moderneiddio, mae’r Mesur Llywodraeth Leol, a’r Mesur Safonau Gofal. Ynglŷn â phartneriaeth, mae tri o’r Mesurau hynny—ar addysg, llywodraeth leol a safonau gofal—yn faterion sydd yn ymdrin yn benodol â phroblemau Cymru, ac yn cynnwys cymalau sydd yn ymwneud â Chymru. Byddant yn gyfrifoldeb i’r Cynulliad.

Mae holl ddeddfwriaeth San Steffan yn effeithio ar Gymru i ryw raddau, er bod rhai deddfau wedi eu cyfeirio’n benodol at anghenion Cymru a bydd y Cynulliad yn rhoi sylw i’r ddeddfwriaeth honno.

Ceir Mesurau eraill fel y Mesur Gwahardd Ffermio Ffwr, sydd yn fater pwysig. Deallaf nad oes ffermydd ffwr yng Nghymru, ond yr wyf yn sicr bod gan yr Aelodau ddiddordeb yn y ddeddfwriaeth honno. Mae’r Mesur Cysylltiadau rhwng yr Hiliau (Diwygiad) yn gweithredu argymhelliad pwysig ymchwiliad Stephen Lawrence y dylai deddfwriaeth cysylltiadau rhwng yr hiliau fod yn berthnasol i’r heddlu, ac â’n bellach na hynny drwy gynnwys yr holl wasanaethau cyhoeddus o fewn cwmpas y ddeddfwriaeth. Fodd bynnag, nid yw’n newid pwerau na dyletswyddau’r Cynulliad. Mae hynny’n wir hefyd am y Mesur Rheoleiddio Cyfleustodau, sydd yn rhoi’r brif ddyletswydd dros ddiogelu buddiannau defnyddwyr i’r rheoleiddwyr.

Bydd Mesurau eraill a grybwyllir yn y cynnig heddiw yn effeithio’n fwy uniongyrchol ar y Cynulliad. Bydd y Mesur Plant (Gadael Gofal) yn rhoi dyletswydd ar awdurdodau lleol i sicrhau na fydd pobl ifainc yn gadael gofal ond pan fyddant yn barod a’u bod yn cael cymorth priodol. Nid oes gwahaniaeth rhwng Cymru a Lloegr yn hynny o beth ac ni ddylai fod. Mae’r Mesur Anghenion Addysgol Arbennig yn sefydlu gwell trefniadaeth partneriaeth a gweithdrefnau cymodi rhwng rhieni ac awdurdodau lleol fel bod rhieni’n derbyn gwasanaeth gwell. Bydd yn cryfhau hawl plant ag anghenion addysgol arbennig i fynychu ysgolion y brif ffrwd os yw eu rhieni’n dymuno hynny. Unwaith eto, nid oes gwahaniaeth rhwng Cymru a Lloegr ynghylch hynny.

Bydd y Mesur Trafnidiaeth yn sefydlu awdurdod rheilffyrdd strategol, ac arno aelod o Gymru. Bydd yn darparu ar gyfer partneriaethau o ansawdd da rhwng gweithredwyr bysiau ac awdurdodau lleol, ac yn cyflawni ein haddewid i roi’r hawl i bawb mewn oed gael tocynnau bws am hanner pris. Bydd yn rhoi pwerau i awdurdodau lleol gyflwyno taliadau am barcio ar y ffordd ac yn y gweithle, a gedwir gan yr awdurdodau lleol i’w rhoi’n ôl at drafnidiaeth gyhoeddus a ffyrdd. Bydd Mesur Rhyddid Gwybodaeth, sydd yn gam mawr tuag at gyflawni’r ymrwymiad i lywodraeth agored sydd yn ein maniffesto. Efallai na fydd yn newid gymaint â hynny ar ddull gweithio’r Cynulliad, ond mae gennych bolisi agored eisoes sydd wedi ei atgyfnerthu â’ch Cod Ymarfer ar Ganiatáu i’r Cyhoedd Weld Gwybodaeth.

Byddai’n well gennyf godi’r mater hwn gyda’r Ysgrifennydd Gwladol, oherwydd bydd yn rhaid ei godi yn San Steffan.

Byddaf yn falch iawn o wrando ar yr hyn sydd gan yr Aelodau i’w ddweud ar y diwedd, a dof yn ôl a gwneud fy sylwadau. Fodd bynnag, yr wyf yn nwylo’r Cynulliad a chithau, Lywydd, oherwydd mae angen ichi ymdrin â mater o gynsail yn y fan hyn.

Lywydd, dyna’r pwynt yn union—

Nac ydwyf, yr wyf yn gofyn a yw Ysgrifennydd Gwladol Cymru’n fodlon imi ymyrryd.

Fel y nodais, atebaf bwyntiau ar ddiwedd y ddadl.

Bydd y Mesur Cefn Gwlad yn darparu mynediad i gefn gwlad agored a mesurau cryfach i ddiogelu bywyd gwyllt. Bu pryder ynghylch darpariaethau mynediad yng Nghymru, ond bu darpariaethau o’r fath yn amod erioed mewn cynlluniau amaethyddol-amgylcheddol. Bydd y tri Mesur canlynol yn cyfeirio’n benodol at Gymru a byddant o ddiddordeb arbennig i’r Cynulliad.

Y cyntaf yw’r Mesur Llywodraeth Leol. Fe’i cyflwynwyd yn Nhŷ’r Arglwyddi ddydd Iau diwethaf a’i gyhoeddi ddydd Gwener diwethaf. Bydd yn rhoi pwerau newydd i gynghorau hybu lles cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol eu hardaloedd. Bydd yn creu fframwaith moesegol cryf, fydd yn hybu safonau ymddygiad uchel ymhlith cynghorwyr a swyddogion cynghorau. Bydd yn rhoi pwerau i gynghorau greu partneriaethau lleol cryf er mwyn cydweithio i ddynodi blaenoriaethau lleol. Bydd yn creu grant newydd i gynghorau er mwyn ariannu gwasanaethau cefnogaeth i bobl sydd yn agored i niwed drwy un gyllideb a bydd yn symleiddio strwythurau rheoli cynghorau, gyda’r dewis o system gabinet neu faerol.

Ar gyfer Cymru, byddant yn diffinio mathau pellach o adrannau gweithredol mewn awdurdodau lleol, er na fydd Cymru’n gallu llunio is-ddeddfwriaeth ar gynnal etholiadau meiri gan fod materion etholiadol yn swyddogaeth i Lywodraeth y DU o hyd. Fodd bynnag, bydd y ddeddfwriaeth yn rhoi mwy o hyblygrwydd i’r Cynulliad benderfynu’r dulliau y caiff awdurdodau lleol eu defnyddio o ran rheolaeth wleidyddol.

Nid yw’r Mesur Safonau Gofal yn gweithredu argymhellion Waterhouse. Yr ydym newydd dderbyn adroddiad yr Ymchwiliad Cam-drin Plant Gogledd Cymru ac ni chyhoeddir yr adroddiad hwnnw tan y flwyddyn newydd. Fodd bynnag, mae darpariaethau’r Mesur Safonau Gofal yn rhai doeth, beth bynnag. Byddant yn sefydlu comisiwn dros safonau gofal, sef corff cenedlaethol annibynnol i reoleiddio gwasanaethau gofal cymdeithasol a gofal iechyd preifat a gwirfoddol. Yng Nghymru, cyflwynir y swyddogaethau rheoleiddio i’r Cynulliad. Bydd y mesur yn sefydlu cyngor gofal cymdeithasol cyffredinol i oruchwylio safonau a hyfforddi ar gyfer yr holl weithlu gofal cymdeithasol. Yng Nghymru, bydd cyngor gofal i Gymru’n cyflawni’r swyddogaethau hynny. Bydd y Mesur hefyd yn diwygio rheoleiddiad gofal plant yn eu blynyddoedd cynnar drwy drosglwyddo cyfrifoldeb o awdurdodau lleol i adain newydd o’r Swyddfa dros Safonau mewn Addysg yn Lloegr. Yng Nghymru, cyflawnir hyn drwy drosglwyddo rheoleiddiad gofal plant i’r Cynulliad, tra bydd Estyn yn parhau i archwilio meithrinfeydd.

Bydd y trydydd Mesur, y Mesur Dysgu a Medrau, a elwir yn ffurfiol yn Fesur Addysg a Hyfforddiant Ôl-16, hefyd yn bwysig i Gymru. Yn Lloegr, bydd yn creu’r cyngor dysgu a medrau ac yn sefydlu gwasanaeth cefnogaeth ieuenctid i weithio gyda’r holl bobl ifainc 13 i 19 oed, er mwyn cynyddu’r gyfran sydd yn aros mewn addysg. Bydd y Mesur yn rhesymoli’r systemau archwilio presennol ac yn cyfuno’r dull gweithredu ar gyfer archwilio’r ddarpariaeth i oedolion a hyfforddiant sydd yn seiliedig ar waith, a bydd yn darparu trefniadau ariannu a chynllunio ar gyfer dosbarthiadau chwech mewn ysgolion ac yn gwneud newidiadau cysylltiedig eraill sydd yn addas i’r trefniadau ôl-16 newydd.

Ar gyfer Cymru’n arbennig—ac mae llawer o’r ddeddfwriaeth hon â’i dechreuadau yng Nghymru—bydd yn galluogi’r Cynulliad i weithredu cynigion y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant. Darpara ar gyfer creu’r cyngor cenedlaethol dros addysg a hyfforddiant i Gymru gan nodi ei ddyletswyddau a’i bwerau craidd. Bydd yn dileu Cyngor Cyllido Addysg Bellach Cymru ac yn galluogi Estyn i ymgymryd â chyfrifoldeb dros yr holl ddarpariaeth a sefydlwyd gan y cyngor cenedlaethol. Bydd y Mesur hefyd yn gwneud newidiadau cyfatebol yn Neddf Addysg Bellach ac Uwch 1992 a’r deddfau eraill sydd yn cyfateb i’r rhai a wneir yn Lloegr.

Y rheini yw’r tri phrif Fesur y mae gan y Cynulliad ddiddordeb arbennig ynddynt, a bydd adegau yn y misoedd sydd i ddod pan fydd y Cynulliad yn trafod y materion hyn. Ceir cyfle, er bod y Mesurau hynny wedi eu cyhoeddi, i gyflwyno gwelliannau un ai yn Nhŷ’r Cyffredin neu yn Nhŷ’r Arglwyddi, er mwyn rhoi ystyriaeth i’r cynigion y bydd y Cynulliad, yn ddoeth, fe wn, yn eu rhoi gerbron.

Mae pawb ohonom yma yn cynrychioli pobl. Cynrychiolais bobl Torfaen, un ai yn siambr y cyngor neu yn Nhŷ’r Cyffredin, am chwarter canrif. Mae’n bwysig, pa un a ydym yn y Cynulliad, yn Nhŷ’r Cyffredin neu mewn siambr cyngor, na fyddwn byth yn anghofio’r fraint fawr o gynrychioli benywod a dynion. Weithiau, yng nghynnwrf ystafell bwyllgor, y Cynulliad neu Dŷ’r Cyffredin, anghofiwn ein bod yn cynrychioli miloedd lawer o bobl. Gallwn ddeall hynny’n well pan wneir deddfwriaeth rhyngom sydd yn effeithio ar y dynion a’r benywod hynny. Fe’i gwneir er mwyn gwella ansawdd eu bywydau.

Mae’r rôl sydd gennyf fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru’n ymwneud yn bennaf â hwyluso a galluogi wrth adeiladu partneriaeth ddemocrataidd rhwng y Cynulliad a’r Senedd. Yr wyf yn falch bod ein Llywodraeth wedi rhoi’r flaenoriaeth uchaf i ddatganoli. Gyda threigl amser, fe welir y setliad democrataidd hwn yn gam ymlaen i ddemocratiaeth sydd gyn bwysiced â chyflawniadau pennaf y siartwyr a’r swffragetiaid yng Nghymru a ddangosodd y ffordd i weddill pobl y Deyrnas Unedig mewn democratiaeth, tegwch a chyfiawnder.

Ar ran y Cynulliad, diolchaf i’r Ysgrifennydd Gwladol am amlinellu rhaglen ddeddfwriaethol Llywodraeth y DU ac am ei agwedd at bartneriaeth, nid yn unig gyda mi ond gyda’r Cynulliad cyfan. Mae gwelliant 1 Nick Bourne yn awgrymu na ddylwn ddiolch i Paul Murphy. Fodd bynnag, tra bydd Paul yn cyflawni’i ddyletswydd statudol drwy fod yma—ac mae’n sicr y bydd rhai Aelodau’n anghytuno â rhai o’r amcanion polisi a amlinellwyd ganddo—anfoesgar fyddai peidio â diolch iddo am araith ystyriol a thrwyadl. Felly, gwnaf hynny. Yng ngolwg y cynnydd yr wythnos hon yng Ngogledd Iwerddon, llongyfarchaf Paul ar y broses o ddatganoli a heddwch yn y rhanbarth hwnnw, y cyfrannodd lawer iawn ati.

Mae’r ddadl hon yn adlewyrchu un o hawliau pwysicaf y Cynulliad. Yr ydym yn gweithio o fewn deddfwriaeth sylfaenol a gaiff ei phasio yn San Steffan. Mae’n holl bwysig, felly, inni fynegi barn eglur a chyson ar gynigion y Llywodraeth. Gallwn helpu i sicrhau bod deddfwriaeth sylfaenol sydd yn effeithio ar Gymru yn ateb anghenion Cymru. Mae’r ddadl heddiw yn rhan o’r broses honno, a dylem fanteisio’n llawn ar y broses. Er ein bod yn dibynnu ar ddeddfwriaeth sylfaenol o’r Senedd, nid yw hynny’n golygu na ddylem ond ymateb yn oddefol i agenda Llywodraeth y DU. Rhaid inni ddadlau dros lunio deddfwriaeth sylfaenol mewn modd sydd yn caniatáu inni ddatblygu polisi sydd yn ateb anghenion Cymru. Rhaid inni ddeall bod llawer o ddeddfwriaeth y DU gyn bwysiced yng Nghymru ag ydyw mewn unrhyw le arall yn y DU. Mae’n bwysig mewn materion fel amddiffyn plant, ymdrin â throseddu a darparu ar gyfer plant ag anghenion addysgol arbennig. Gwn, o’m profiad fy hun fel AS—a bydd eraill yn cytuno—gymaint yw’r angen am gynnydd yn y maes a grybwyllwyd olaf.

Credaf yn gryf fod hon yn broses a ddylai gynnwys y Cynulliad cyfan, nid fi a’r Cabinet yn unig. Mae rôl arbennig gennyf fi a’m cydweithwyr wrth gysylltu â Gweinidogion y DU ar amodau manwl unrhyw Fesur arfaethedig, yn unol â’r Memorandwm Cyd-ddealltwriaeth. Gwnawn hynny mewn modd sydd yn ceisio sicrhau’r canlyniad deddfwriaethol gorau posibl i Gymru. Fodd bynnag, ni allwn ac ni fyddwn yn gweithio ar wahân. Mae’r Pwyllgorau Pwnc eisoes wedi ystyried sawl agwedd ar y rhaglen. Er enghraifft, mae’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn trafod dyfodol gofal cymdeithasol yng Nghymru, yr ymdrinnir ag ef yn y pen draw yn y Mesur Safonau Gofal. Dychwelaf at hynny’n ddiweddarach. Fodd bynnag, barn y Cynulliad fel cyfangorff sydd yn dwyn y pwysau mwyaf. Dyna pam y derbyniaf yn frwd yr ymrwymiad i baratoi ymateb cyfunol i Lywodraeth y DU ar sail pwyntiau a godir yn ein dadl ddeuddydd. Fel y nodir yn y cynnig heddiw, cyflawynaf yr ymateb i’r Cynulliad i’w gymeradwyo ymhellach.

Ni allaf warantu, na’r Ysgrifennydd Gwladol ychwaith, y bydd Llywodraeth y DU yn derbyn pob pwynt a wnawn. Fodd bynnag, bydd yn rhaid iddi eu hystyried am yr hyn ydynt: barn bendant llais democrataidd Cymru ar faterion o bwys tyngedfennol i Gymru.

In his contribution, Paul Murphy made an interesting point, which is relevant to what you say now. He said that if the Assembly wished to reform Bills passing through Parliament, there would be an opportunity to recommend reforms at the committee stage or the report stage. We realise that an assurance cannot be given that the Government in London will accept our amendments. Is there any assurance, therefore, that there will be a mechanism in place to table amendments, either through the Secretary of State or a deputy in the Office of the Secretary of State for Wales, or through specific Members? However, if Members of the Government disagree with the Assembly’s wishes, will any assurance whatsoever be forthcoming?

in Welsh There is an assurance that Ministers will discuss these matters with us. The Secretary of State has an open door so that we can discuss any subject with him or with Ministers with responsibility for important issues such as education and health. It is for them to decide whether to take on board officially something that we recommend. We have the opportunity to discuss and amend a Bill. However, one of the most important points, and one that was raised by Dafydd Wigley last week, is that we should begin to do this early on in the process of drafting a Bill. There will be mechanisms in place to allow discussion and comment on Bills. We should seize the opportunity to raise different issues when a Bill passes through the House of Commons.

yn Saesneg Dof yn ôl at y pwynt hwnnw, oherwydd mae arnom angen datblygu prosesau i gyflawni hyn. Cyfeiriodd Dafydd at hynny mewn cwestiwn yr wythnos diwethaf, ac mewn rhai ffyrdd mae’r cynnig yn ymateb i’r cwestiwn hwnnw. Mae’r cynnig yn ymwneud â sefydlu proses nad yw ond yn gyfle unwaith ac am byth i ymateb pan ddywedir wrthym ‘Dyma ddeddf. Cefnogwch hi neu gwrthwynebwch hi’, ond yn hytrach yn broses o wella. Gŵyr Dafydd o’i flynyddoedd yn y Senedd y bydd cynnig neu ddeddf weithiau’n cael ei basio mewn modd a enillodd i Syr Wyn Roberts yr enw ‘The Bardic Steamroller’. Hynny yw, deddfwriaeth heb newid neu welliant. Fodd bynnag, weithiau gellir cael dadl wirioneddol ar draws y pleidiau. Po fwyaf cadarnhaol ac ymrwymedig y byddwn, y mwyaf tebygol yw hi y gallwn weithredu’r broses. Wrth inni geisio adeiladu consensws ar draws y pleidiau, bydd mwy o wrando ar ein llais.

yn Saesneg Er mai’r ddadl heddiw yw’r cyfle pwysicaf sydd gennym i weithredu—

Yr wyf am ddatblygu’r pwynt hwn. Nid hwn yw’r unig gyfle sydd gennym i weithredu’r rhaglen. Ar unrhyw adeg gallwn gynnig mesurau newydd, boed hynny ar ffurf newidiadau i Fesurau, yr ydym newydd gyfeirio atynt, neu ar ffurf cynigion ar gyfer deddfwriaeth yn y dyfodol er mwyn ateb anghenion Cymru. Nid yw ond yn fater o dderbyn cynigion y Senedd. Mae’r cynnig heddiw’n mynd ymhellach drwy gynnig mecanwaith ffurfiol i ganiatáu inni fynegi ein barn. Os cytuna’r Cynulliad, bwriadaf baratoi protocol y gallem ei ddefnyddio i hysbysu’r Ysgrifennydd Gwladol am ein cynigion bob blwyddyn, ar adeg sydd yn gyson ag ystyriaeth fewnol Llywodraeth y DU i’w rhaglen. Ymatebodd yr Ysgrifennydd Gwladol yn gadarnhaol i’r awgrym hwn, sydd yn adeiladu ar sail fy atebion i bwynt Dafydd Wigley yr wythnos diwethaf. Os derbynnir y cynnig hwnnw, trafodaf amserlen gyda’r Ysgrifennydd Gwladol a dof â chynigion manwl gerbron y Cynulliad. Ni ellir cael sicrwydd, gan fod amser y Senedd yn brin. Rhaid i bob Llywodraeth ystyried pob cais yn ofalus, sydd yn golygu gwrthod rhai ceisiadau. Gallai fod yn briodol datblygu rhai o’n cynigion fel Mesurau Aelodau Preifat. Efallai y gallem sicrhau cefnogaeth y Llywodraeth drwy hynny. Fodd bynnag, gobeithiaf y gallwn gytuno bod hyn yn gyfle gwerthfawr inni agor dadl ar faterion pwysig.

Efallai y dylwn ddweud bod gwelliannau Mike German—

It is appropriate for me to interrupt now in the light of what the First Secretary said about parliamentary time. Does he agree with the demand that has been reiterated several times that a process of swift legislation for Wales should be established in Parliament? This would enable legislation to be passed, at the Assembly’s request, independently of time difficulties. There are already committees such as the Welsh Grand Committee. Other committees could be established as useful mechanisms. I hope that the First Secretary will support this type of suggestion.

in Welsh I understand the point. I hope that confidence will develop in Westminster, because that would give a boost to ideas that originate from the Assembly. However, as Cynog knows, as a Member of the other place, it is the House of Commons, not the Government, which decides the speed and the way in which legislation passes through the different stages. If we could do things in a way that showed people that parties are pulling together to support Bills, that would afford greater authority to the process and would develop Westminster’s confidence for the future.

yn Saesneg Mae gwelliant 4 Mike German, sydd yn galw am barhau i drafod â Senedd y DU, wedi ei gyflwyno mewn modd sydd yn gydnaws â’r pwynt hwnnw ac yn adeiladu arno. Cefnogaf y teimladau sydd y tu ôl iddo. Cytunaf ei bod yn bwysig inni gael mewnbwn ar bob cam yn y broses deddfwriaeth sylfaenol, ac mae’r cynnig fel y’i cyflwynwyd yn adlewyrchu hynny. Rhaid imi nodi nad y Senedd sydd yn drafftio Mesurau’r Llywodraeth. Felly, rhaid inni ddylanwadu ar y rhai sydd yn eu drafftio, sef Gweinidogion y DU a’u swyddogion. Yr wyf yn ymwybodol, fel y nodais yn gynharach, mai po hwyraf yn y broses y ceir ymyriad, mwyaf anodd yw hi i sicrhau newid. Yr wyf yn sicr y bydd Mike yn derbyn y pwynt hwnnw fel un technegol yn bennaf a derbyniaf welliant 4 o’i eiddo yn yr un ysbryd ag y’i cyflwynwyd.

yn Saesneg Mae gwelliant 6 Mike yn galw am roi cymaint o bwyslais ag y bo modd mewn Mesurau ar is-ddeddfwriaeth yn hytrach na nodi’r manylion ar wyneb deddfwriaeth sylfaenol. Unwaith eto, mae hyn yn bwynt teg. Rhaid i’r Cynulliad gael yr hyblygrwydd mwyaf posibl i weithredu deddfwriaeth sylfaenol fel y gwelwn orau, boed drwy bwerau i wneud ein his-ddeddfwriaeth ein hunain neu swyddogaethau awtonomaidd eraill. Mae nifer o Fesurau yn y rhaglen eleni yn darparu ar gyfer hynny.

yn Saesneg Fodd bynnag, pwysleisiaf eto mai Llywodraeth y DU sydd yn pennu drafftio’r Mesurau er mai lle’r Senedd yw eu cymeradwyo neu eu diwygio. Dylem felly geisio dwyn perswâd ar Weinidogion i fabwysiadu’r dull gweithredu hwn cyn inni ofyn hynny gan y Senedd. Yn amodol ar hynny ac ar drafodaeth bellach ar y modd i weithredu’r syniadau sydd y tu ôl i welliant Mike, derbyniaf a chefnogaf y gwelliant. Af heibio i welliant 5 o eiddo Mike, sydd yn ymddangos fel rhestr o nodiadau ar gefn amlen cyn araith i ffyddloniaid ei blaid oherwydd, o weld natur adeiladol ei ddau welliant arall, yr wyf yn barod i gredu ei fod wedi cyflwyno hwn drwy gamgymeriad.

yn Saesneg Mae gwelliant 3 Dafydd Wigley yn adeiladol. Cytunaf fod arnom angen cymaint o ryddid ag y bo modd i wneud i ddeddfwriaeth sylfaenol weithio dros Gymru. Nid oes arnom eisiau cael ein rhwymo gan ddeddfwriaeth gyfyngiadol a rhagnodol, a allai fod yn ansensitif yn y diwedd i’n hanghenion a’n hamcanion. Mae gwelliant Dafydd yn dal y teimlad hwnnw’n dda ac ni phetrusaf rhag ei gefnogi.

yn Saesneg Ni chytunaf â gwelliant 1 yn enw Nick Bourne. Ymddengys ei fod yn credu bod y rhaglen ddeddfwriaethol yn gosod baich ar bobl Cymru, yn enwedig rhai yng nghefn gwlad. Prin fod y cynnig i liniaru tagfeydd ar ffyrdd prysur yn faich ar ardaloedd gwledig, er enghraifft. Dylem aros i weld y Mesur Trafnidiaeth. Ni welaf ychwaith fod y cynigion i roi mynediad dan amodau i bawb i gefn gwlad agored yn faich. Mae pob darn o ymchwil yn dangos na fydd cost sylweddol i berchnogion tir, ac mae’r Llywodraeth wedi rhoi ar ddeall y bydd y Mesur yn cyfyngu ar fynediad er mwyn atal difrod i gnydau a da byw. Rhoddir mynediad i fwyafrif helaeth o bobl i ardaloedd o brydferthwch eithriadol na fuont yn agored iddynt cyn hynny. Ni chredaf mai baich yw hynny.

yn Saesneg Nid y rhaglen ddeddfwriaethol yw’r lle ychwaith i ymdrin ag arian cyfatebol. Nid oes neb, a minnau yn anad neb, yn tanbrisio pwysigrwydd cyllid cyfatebol i Gymru, ond ni olyga hynny fod angen inni ei drafod ar bob cyfle amhriodol. Ni fydd yr un Llywodraeth, nac unrhyw gwmni yn wir, yn ymrwymo i lefel benodol o wariant am byth. Ffolineb ariannol fyddai hynny. Dyna pam nad yw cynlluniau gwariant y Llywodraeth, o dan unrhyw Lywodraeth, erioed wedi bod yn fater o ddarpariaeth statudol barhaol, ac ni fyddant byth. Yr oeddwn yn credu bod Nick yn deall y system gwariant cyhoeddus yn well na hynny.

yn Saesneg Yn olaf, mae gwelliant 2 David Melding yn gwneud camsyniad a wneir yn aml ynghylch y gyfraith. Mae’n gamsyniad yr arferwn geryddu Michael Howard am ei wneud yn eithaf aml. Gofynnaf i’r Cynulliad fyfyrio uwchben sylwadau Edward Gibbon am y gyfraith yn The Decline and Fall of the Roman Empire. Dywedodd fod

yn Saesneg ‘y gweithredu ar y deddfau doethaf yn amherffaith ac yn ansicr. Anaml y byddant yn ennyn rhinwedd, ni allant ffrwyno drygioni bob amser. Nid yw eu pŵer yn ddigon i wahardd popeth a gollfernir ganddynt, ac ni allant bob amser gosbi’r gweithredoedd a waharddant.’

yn Saesneg Y pwynt yw bod rhaid i ddeddfwriaeth fod yn effeithiol bob amser. Dyna’r prawf a gymhwysaf wrth edrych ar gynnwys rhaglen ddeddfwriaethol eleni.

yn Saesneg Nid af dros yr un tir â Paul Murphy, ac ni ofynnaf i’r Cynulliad gymeradwyo’r rhaglen fel y mae. Fodd bynnag, dymunaf dynnu sylw at y modd y mae dwy agwedd ar y rhaglen ddeddfwriaethol yn ateb yr anghenion penodol a nodwyd gennym.

yn Saesneg Yn gyntaf, mae gweithredu adroddiad y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant yn ganolog wrth wella addysg a dysgu yng Nghymru. Gallwn gyflawni rhai diwygiadau drwy bwerau sydd yn bodoli eisoes ond mae arnom angen deddfwriaeth sylfaenol newydd er mwyn sefydlu elfen ganolog adroddiad y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant, sef y cyngor cenedlaethol dros addysg a hyfforddiant yng Nghymru, ac er mwyn gweithredu argymhellion eraill y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant. Yr wyf yn falch, felly, y bydd y Mesur Dysgu a Medrau yn cynnwys darpariaethau penodol ar gyfer Cymru fydd yn ateb ein hanghenion yn union. Yn wir, dylid stampio ‘gwnaethpwyd yng Nghymru’ ar y ddeddfwriaeth honno. Mae’n enghraifft dda o’r modd y mae’r Cynulliad a Llywodraeth y DU yn cydweithio i baratoi deddfwriaeth sydd yn gweithio dros Gymru. Atebion Cymreig i broblemau Cymreig yw’r rhain yng nghyd-destun deddfwriaeth y DU. Gobeithiaf y gallwn ddefnyddio’r Mesur hwn yn gyfrwng i gryfhau’r gefnogaeth i bobl ifainc yn gyffredinol yn ogystal â thrwy eu hyfforddi a’u paratoi ar gyfer cyflogaeth.

yn Saesneg Yn ail, rhaid i’r bwriad i gynnal a gwella safonau gofal cymdeithasol yng Nghymru fod ymysg ein prif flaenoriaethau. Mae digwyddiadau diweddar wedi pwysleisio’r angen hwnnw. Bydd y Mesur safonau gofal yn pennu trefniadau newydd, mwy cynhwysfawr a thrwyadl i reoleiddio pob agwedd ar ofal cymdeithasol a’r proffesiwn gofal cymdeithasol. Bydd y safonau hynny yn gyffredin i Gymru a Lloegr.

yn Saesneg Nid oes neb am weld safonau is. Fodd bynnag, bydd y Mesur yn caniatáu inni sefydlu gwahanol strwythurau a gweithdrefnau i orfodi’r safonau hynny yng Nghymru. Bydd gan Loegr gomisiynau rhanbarthol annibynnol ar wahân ar gyfer safonau gofal. Bydd gan Gymru un awdurdod rheoleiddiol ar gyfer Cymru gyfan yn rhan o’r Cynulliad, a fydd yn caniatáu’r cydlynu llawnaf posibl ar drefniadau archwilio ym mhob cwr o Gymru.

yn Saesneg Bydd hefyd gyngor gofal ar wahân i Gymru o dan reolaeth y Cynulliad, a phartneriaeth unigryw ag Estyn i archwilio gwasanaethau ar gyfer y blynyddoedd cynnar. Yr ydym wedi ymgynghori’n eang oddi mewn i Gymru ar y materion hynny. Mae’r ffaith fod y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi trafod pob un ohonynt yn drwyadl yn dangos cryfder y Cynulliad. Mae’n dda gennyf y bydd y Mesur yn cyflawni holl ofynion y Cynulliad yn y meysydd a amlinellais. Dyna un ffordd i’r Cynulliad sicrhau deddfwriaeth sydd yn ateb anghenion Cymru. Mae hefyd yn enghraifft dda o’r modd y mae Aelodau Cynulliad o bob plaid, drwy’r Pwyllgorau Pwnc, yn chwarae rôl wrth ddatblygu polisi ar y cyd â’r Cabinet mewn maes sydd o bwys i bob un ohonom. Bydd Mesurau’r Llywodraeth—

Diolchaf i Alun Michael am ei sylwadau am waith y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Byddai pawb ohonom, fel aelodau o’r Pwyllgor, yn cytuno â’r sylwadau hynny. A yw Alun Michael yn ymwybodol o farn y mwyafrif ar y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar un arall o Fesurau’r Llywodraeth, sef y Mesur Plant (Gadael Gofal)? Yr oedd y mwyafrif yn anfodlon â’r bwriad i dynnu’n ôl yr hawl awtomatig i rai sydd yn gadael gofal rhwng 16 a 18 oed dderbyn budd-daliadau. A wnaiff y Prif Ysgrifennydd godi’r mater hwnnw gyda’r Ysgrifennydd Gwladol, oherwydd dyna ddymuniad amlwg y Pwyllgor Cynulliad?

Yn ffodus, mae’r Ysgrifennydd Gwladol wedi clywed yr hyn a ddywedasoch. Rhaid inni dynnu llinell rhwng materion y mae gennym gyfrifoldeb drostynt a’r elfennau, fel materion nawdd cymdeithasol, sydd yn parhau’n faterion i Lywodraeth y DU. Gwnaethoch eich pwynt yn eich cwestiwn, Helen Mary.

Bydd Mesurau’r Llywodraeth yn hir iawn yn dod i’r golwg. Bydd y rhai ohonom a fu’n ymwneud â’r broses yn gwybod y gall fod yn drwyadl o araf. Gwnaethom yn eithriadol o dda wrth sicrhau darpariaethau penodol a gwahanol i Gymru mewn dwy ran bwysig o’r rhaglen eleni, lai na saith mis ar ôl etholiadau’r Cynulliad. Bydd y trefniadau a gynigiaf yn y cynnig yn cryfhau ein gallu i wneud yn dda yn y dyfodol. Mewn achosion eraill, mae’r ddeddfwriaeth yn debygol o fod yn llai rhagnodol ynghylch yr hyn fydd yn digwydd yng Nghymru. Bydd yn rhoi pwerau newydd mewn perthynas â llywodraeth leol, cefn gwlad a thrafnidiaeth, er enghraifft. Ein lle ni yw defnyddio’r pwerau newydd hynny mewn modd sydd yn gyson â blaenoriaethau ac amcanion y Cynulliad.

Mae mesurau rhyddid gwybodaeth ar gyfer llywodraeth leol yn bwysig. Mewn llywodraeth leol, hawdd yw peidio â bod mor agored ag y gellid bod er mwyn helpu pobl leol a chynghorwyr y meinciau cefn. Bellach bydd yn rhaid i gynghorwyr y fainc gefn mewn rhai ffurfiau ar lywodraeth gael rôl gadarn a sicr. Yn ogystal â sicrhau bod gwybodaeth ar gael yn rhwydd i bob cynghorydd, a aiff y Prif Ysgrifennydd ymhellach a sicrhau bod y cynghorwyr yn ymwybodol o ba wybodaeth sydd ar gael? Y broblem a gefais i yw nid bod heb y gallu i ofyn cwestiynau ond bod heb wybod pa gwestiynau i’w gofyn. Mae’n bwysig rhoi gwybod i gynghorwyr am y wybodaeth sydd ar gael ac am eu hawl i weld y wybodaeth honno.

Mae hynny’n bwynt pwysig. Anodd weithiau yw cadw’r ddysgl yn wastad rhwng rhyddid gwybodaeth a diogelu data er mwyn gwarchod unigolion. Mewn ffordd ryfedd, gellir defnyddio’r ddau i amddiffyn aneffeithlonrwydd neu gelu gwybodaeth a ddylai fod yn gyhoeddus. Mae deall deddfwriaeth a hybu’r ymarfer gorau yng Nghymru, gan gynnwys llywodraeth leol, yn gwbl briodol ac mae’n ddigon posibl ei fod yn fater priodol i’w ddatblygu gan y Cyngor Partneriaeth wedi i’r ddeddfwriaeth fynd drwodd. Mae deall un ddeddf mewn perthynas ag eraill yn her bwysig. Derbyniaf y pwynt.

Cyfeiriaf at y pwynt diwethaf. A ydych yn ymwybodol fod y rhyngweithiadau rhwng y ddeddfwriaeth rhyddid gwybodaeth a’r ddeddfwriaeth llywodraeth leol yn dyngedfennol? Gan fod gennych gefndir mewn llywodraeth leol, byddwch yn llwyr ymwybodol fod llawer o wybodaeth yn dod i sylw’r cyhoedd drwy system pwyllgorau cynghorau lleol. Wrth i awdurdodau lleol symud tuag at system cabinet, gwelant fod llawer llai o wybodaeth yn dod ymlaen a’i bod yn llawer anos dod o hyd iddi. Pan edrychwn ar y model newydd ar gyfer llywodraeth leol yn ei berthynas â Chymru, rhaid inni sicrhau bod mwy o wybodaeth ar gael, nid llai, oherwydd mae profiad y cynghorau o’r system newydd yn profi bod llai o wybodaeth ar gael, nid mwy.

Derbyniaf y pwynt cyffredinol fod yn rhaid inni edrych yn ofalus ar y ddeddfwriaeth. Mewn llawer o leoedd, mae pobl wedi gweithredu cyn dyfodiad y ddeddfwriaeth. Rhaid cael rhwystrau a gwrthbwysau. Mae hyn yn bwnc priodol i Bwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol ei ystyried gyda manylion y ddeddfwriaeth.

Anodd yw sicrhau’r cydbwysedd cywir a chael pobl i weithredu’n iawn. Profais anhawster mawr wrth annog yr heddlu a’r awdurdodau lleol i gydweithredu drwy gyfnewid gwybodaeth a allai fod o gymorth wrth leihau troseddu. Yr oedd hynny oherwydd camddealltwriaeth sylfaenol ynghylch natur y ddeddfwriaeth diogelu data. Felly, nid yw cael y ddeddf yn iawn yn ddigon. Rhaid inni weithio ar yr ymarfer a’r canllawiau a hybu’r safon uchaf. Mae materion pwysig y bydd yn rhaid i’r Cynulliad ymdrin â hwy, ac yr oedd yn iawn ichi eu codi.

Rhoddaf ymrwymiad i’r Cynulliad y byddaf yn paratoi un ymateb cyfunol i’r ddadl ar y rhaglen ddeddfwriaethol. Wedyn gofynnaf i’r Cynulliad gymeradwyo’r ymateb hwnnw a gwnaf drefniadau inni gynnig Mesurau’n gynnar i’w cynnwys o bosibl mewn rhaglenni yn y dyfodol. Mae hynny’n ffordd bwysig inni fwrw ymlaen â’n gweithgareddau a thyfu fel corff. Gwelir y cynigion hyn yng ngeiriau’r cynnig, sydd yn nodi mecanweithiau ffurfiol i ymdrin â’r pwyntiau a godwyd gan yr Aelodau yn eu gwelliannau.

Bydd mwy o sylw yn ein hymateb cytûn i welliannau sydd yn gwneud sylwadau am Fesurau a gynhwysir yn y rhaglen. Bydd hynny’n caniatáu inni gynnwys yr holl sylwadau o’r ddadl hon ac adlewyrchu cynnwys manwl y Mesurau dan sylw, wedi iddynt gael eu cyhoeddi. Bwriadaf fanteisio i’r eithaf ar ein cyfleoedd i ddylanwadu ar y rhaglen ddeddfwriaethol hon a rhai’r dyfodol. Gwelir y potensial inni lwyddo yn ein rhaglen gyfredol. Drwy fynd ymlaen fel y cynigiaf—ac fel y dymuna’r Aelodau ar draws y pleidiau, yr wyf yn credu—bydd gan y Cynulliad y cyfle gorau i wneud yr hyn sydd orau er mwyn Cymru.

Nid dadl am gymeradwyo neu wrthod rhaglen y Llywodraeth gan y Cynulliad mo hon. Mae’r ddadl yn ymwneud â mesur barn yr Aelodau am y cyfleoedd a geir yn y rhaglen, a gweithredu’n unol â hynny er mwyn cael y gorau i Gymru ohoni. Mae’r cyfleoedd yn fawr ac yn amrywiol. Fodd bynnag, pwysicach yw pwyso am ddeddfwriaeth sydd yn gweithio dros Gymru ac yn adlewyrchu barn bendant y lle hwn. Felly, edrychaf ymlaen at ddau sesiwn y ddadl ac at weithredu ar y pwyntiau a godir yn unol â’r cynnig hwn.

I apologise if my cold interrupts my contribution. I know, Mr Llywydd, that you have suffered in the same way as it is so cramped and hot in this Chamber at times.

On behalf of Plaid Cymru, I welcome Paul Murphy here and to this debate. We wish him well in his job and his huge responsibilities, particularly in his discussions with the Treasury. We have an interest in these discussions with regard to our current programme and the Barnett formula, and particularly because of our additional needs with regard to the Objective 1 money that we will receive from Europe. We hope, Paul, that you will succeed in your discussions with the Treasury to get the essential resources so that the Assembly can do its best on behalf of people throughout Wales, particularly those who are most in need.

The debate today reflects the weakness in our devolution system. There is a feeling that we are dealing with re-heated soup in this debate. This summarises the Assembly’s central problem. Can we create our own agenda, or to what extent are we obliged to operate within an agenda that is set out for us by the Government in London? This is bound to happen within the present system, but it will raise questions.

Friends in the Labour Party will remember the report that they received recently about the need to ensure that they are not seen as a party that follows orders from London. This is relevant as we look at the debates arising from the Queen’s Speech.

It is difficult not to feel that that is exactly what we are doing today. We receive an agenda that has been set out for us by the Government in London. We spend two days discussing a programme to which we did not have an opportunity to contribute during its formative stage—as a result of exceptional circumstances perhaps, as this is the Assembly’s first year. We do not have the responsibility for passing the Acts before us, and neither do we have the right to amend those Acts. I will return to Paul Murphy’s point about possible ways of proposing amendments. That is an important matter.

This illustrates how the Assembly is expected to walk step by step with London. Sometimes we feel that those are false steps. We should be discussing how we can create a governing programme for Wales. We are discussing Westminster’s programme and acting as the Welsh Grand Committee used to do. We would not wish the main comparison to be between the Assembly and the Welsh Grand Committee. The whole point of establishing the Assembly was to enable us to do greater work than was possible in the Grand Committee. We remember some of the open-ended discussions on the Queen’s Speech in the Welsh Grand Committee. There is a danger that our debate today will be re-run by the Grand Committee in London on 14 December. There is a danger, therefore, that we are covering the same ground twice. There are lessons to be learnt in this respect.

I hope that this is the first and the last time that the Assembly will be expected to operate in this exact way. I suggest that next year we touch upon these matters, as I have noted in amendment 3 in my name. In May or thereabout, I hope that we can debate the legislation needed in order to meet the Assembly’s needs. During the first week following the summer recess, I hope that we will debate the programme of the Government here in Cardiff for the following year. We should try to feed in the legislative needs in May and then have guidance at the beginning of September on a programme that is within our powers in Cardiff. We realise that we will not know the contents of the Queen’s Speech until it is made public. However, there will be an opportunity for us to have our own programme within our powers and also to influence the contents of the Queen’s Speech in future. This gives us a better opportunity, within our limited powers, to construct a programme here in Wales which meets the requirements of the people of Wales and which is implemented by the National Assembly for Wales for the benefit of the nation.

The main question today is how we can adapt or amend the acts passed in London to meet Wales’s needs. How can we influence the Government’s forward legislative programme, and change it through amendments in the House of Lords or, hopefully, in the House of Commons? That is the only way that the programme could be changed. A question arises regarding the importance of making these amendments.

If there is no need to amend the programme, and if the intention of the Labour Government in London is appropriate and acceptable to the Assembly, there is no point in us debating this programme today. If the programme needs to be amended, with regard to legislation that Tony Blair’s Government has in store for us, what will the process for submitting and achieving those amendments be? Has the First Secretary discussed these matters with the Prime Minister and Paul Murphy? I presume that he has had discussions with the Secretary of State.

Cofiaf yr helynt yr wythnos diwethaf am ddefnyddio’r gair ‘cenedlaetholwr’. Llywodaeth y DU yw Llywodraeth y DU, nid Llywodraeth Llundain. O ystyried eich bod wedi tynnu sylw at y derminoleg gywir yr wythnos diwethaf, byddai’n dda gennyf pe baech yn defnyddio’r term Llywodraeth y DU yn hytrach na Llywodraeth Llundain.

Derbyniaf eich pwynt. Fodd bynnag, mae’n rhaid inni wahaniaethu rhwng y Llywodraeth yng Nghaerdydd a’r Llywodraeth yn Llundain, fel na fyddwn yn drysu rhwng y naill a’r llall. Derbyniaf fod gennych deimladau ar y mater hwn a cheisiaf fod yn ofalus wrth ddefnyddio terminoleg.

yn Saesneg Ceisiaf beidio â dilyn trywydd Ken Livingstone, cyfaill a chydweithiwr i chi ers talwm iawn.

in Welsh I had better return to the theme. Thank you, Karen, for your comments.

What is the Welsh for touché?

What is it in English, I wonder, Rhodri?

What Bills do we consider should be amended? At present we do not know all the details of the Bills because they have not all been published. Paul referred to those that have been published and are relevant to Wales. The references to Wales in those Bills are few and far between. It is unclear whether the powers given through the Orders give us powers in those Bills. For example, we are now familiar with the details of the Children (Leaving Care) Bill. However, there is not much scope, as far as I can see, for the Assembly to respond to that Bill.

In a spirit of reconciliation with the Government, I propose a constructive suggestion that there should be a clause in each Bill that deals with matters for which the Assembly has responsibility, such as education, health and housing. This will permit the Assembly to amend those Bills by Order if it wishes to do so. We should possess the ability to amend Bills to respond to the requirements of Wales. That does not establish a new principle. Under the powers of sections 126 to 128 of the Government of Wales Act 1998, we have the ability to amend the Welsh Development Agency Act 1975, together with the provisions transferred from the Development Board for Rural Wales. If we can amend such Acts by Order, why should we not amend other Acts that will be passed in Westminster this year and in future years, at least with regard to sections relevant to the Assembly. The UK Parliament, Karen, will this year pass Bills relating to local government, education and training, transport, special educational needs, care standards and the countryside. Those are important matters to the Assembly.

Paul Murphy said in his substantial and interesting speech that the Assembly will be able to submit amendments to Bills as they pass through Parliament. However, the question I asked when the First Secretary spoke earlier was how will that be done? What will be the mechanism?

If we as an Assembly—perhaps by a majority—pass something, that does not necessarily reflect the wishes of this minority Government. If a majority in the Assembly calls for a change to a Bill that is going through Parliament, how can we ensure that that change is introduced in the Committee or at the report stage in the House of Commons so that the matter is discussed? We accept that there is no certainty that it would be adopted in London because the Government there has a majority, but how can we ensure that it is at least raised for discussion? I believe that this is something we need to ask. There are Members like myself who are also Members in Westminster, and we can raise these matters as individuals. However, there is no certainty that this will be the case in the future. A little light needs to be shed on this matter. What mechanism will be in place to ensure that this happens automatically?

I wanted to ask whether you intended to lose Caernarfon in the coming by-election?

in Welsh I am certain and confident that we will retain the Caernarfon seat. Unfortunately, however, I shall not be standing there at the next election. This is a change that affects us all, as it will affect you, Alun, in relation to your own seat.

yn Saesneg Os yw datganoli i olygu rhywbeth, dylai ein galluogi i greu ein hagenda ein hunain yng Nghymru. Dylai hynny olygu’r gallu, o leiaf, i fanwl gyweirio Deddfau San Steffan i ateb anghenion Cymru. Er enghraifft, mae’r Mesur Trafnidiaeth yn mynd drwy Dŷ’r Cyffredin eleni. Dylem allu ei newid i sefydlu awdurdod trafnidiaeth teithwyr i Gymru, os mai hynny yw dymuniad y mwyafrif yn y Siambr hon. Byddai hynny’n gydnaws ag ysbryd a dull gweithredu’r Llywodraeth ac fe apeliai i Aelodau ar draws ffiniau’r pleidiau. Mae Mesur Llywodraeth Leol ar ei ffordd drwy Dŷ’r Cyffredin hefyd. Mae’n ddigon posibl y gellid newid y Mesur hwnnw ac nad oes rhaid inni ddilyn yn slafaidd y model Seisnig ar gyfer meiri etholedig, er enghraifft. Sylweddolaf y bydd rhywfaint o hyblygrwydd yn y cynigion sydd i ddod ond ni fyddai’r model hwnnw’n addas i ardaloedd gwledig gwasgaredig yng Nghymru. Efallai y byddwn am fanwl gyweirio Mesur o’r fath. Ynglŷn â’r Mesur Cefn Gwlad, mae cwestiwn ynghylch beth fyddai’r bartneriaeth briodol yng Nghymru i sicrhau’r hawliau mynediad cyfiawn y mae rhai mewn ardaloedd trefol ac ardaloedd eraill am eu cael i fwynhau cefn gwlad. Dylai’r bartnriaeth honno fod yn un adeiladol, rhwng y rhai sydd am gael mynediad a’r rhai sydd yn gofalu am gefn gwlad ac sydd â buddiannau yno o ddydd i ddydd. Gallai’r model fod yn wahanol yng Nghymru i’r hyn a geir yn Lloegr oherwydd natur ein hamaethyddiaeth a’n topograffi. Pam na ddylem allu manwl gyweirio mesurau fel hwnnw?

yn Saesneg Mae addysg arbennig yn bwnc sydd yn agos at fy nghalon a chymeraf ddiddordeb yn y Mesur wrth iddo fynd drwy San Steffan. Dylem allu adlewyrchu ein profiad yng Nghymru yn y Mesur hwn. Y profiad hwnnw a enillwyd, er enghraifft, drwy strategaeth Cymru gyfan i oedolion a phlant dan anfantais meddwl yn y 1980au. Bryd hynny, yr oeddem yn arwain yn y maes hwn yng Nghymru. Mae’r profiad gennym. Mae’r Grŵp Ymgynghorol Cymreig ar Anghenion Arbennig gennym, sef y corff a ddatblygodd gyngor ar hyn. Sut y byddwn yn rhoi cynllun gweithredu ar waith yng Nghymru yn unol â’n gwerthoedd cymdeithasol a’n hanghenion addysgol yn y cyd-destun hwnnw? Mae angen dynodi anghenion arbennig yn gynnar iawn a gwn fod pryder mawr ynghylch hynny yng Nghymru. Mae anghenion arbennig gan gymaint ag 20 y cant o’n plant ar ryw adeg. Mae hynny’n tanlinellu pwysigrwydd y mater. O’r holl gategorïau o anghydfodau a gyfeirir at yr ombwdsmon, deallaf fod y rhan fwyaf o gwynion yn ymwneud ag addysg arbennig. Felly mae gennym anghenion y gallem ddymuno ymdrin â hwy mewn cyd-destun Cymreig.

yn Saesneg Gallai Mesurau fel y rhain gynnwys cymal tebyg i, ‘gellir diwygio’r Mesur hwn mewn perthynas â’r modd y’i gweithredir yng Nghymru drwy Orchymyn gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru’. Os gellid cynnwys cymal o’r fath mewn deddfwriaeth sylfaenol yn San Steffan, byddai’n caniatáu i ni wneud newidiadau, os byddai arnom angen gwneud hynny, oddi mewn i fframwaith cyffredinol y Mesur. Wrth gwrs, ni allwn fynd yn tu hwnt i gylch gorchwyl unrhyw Fesur. Rhoddai hynny inni’r hyblygrwydd sylfaenol i addasu Mesurau i ateb anghenion Cymru. Nid oes dim afresymol o geisio darpariaeth o’r fath. Yn ôl sylwadau’r Prif Ysgrifennydd yn gynharach, mae rhywfaint o dir cyffredin yn y fan hyn; credaf ein bod yn chwilio am fwy o hyblygrwydd a modd i addasu ein systemau newydd i ateb anghenion Cymru. Os nad oes gennym allu i newid yr un mymryn ar unrhyw Fesur a osodwyd, byddai’n rhaid inni bwyso am ddeddfwriaeth sylfaenol lawn cyn y gallem wneud yr un dim. Gwyddom am faint y mae’n rhaid disgwyl yn San Steffan i gael deddfwriaeth sylfaenol; fe achosai broblemau ymarferol enfawr.

yn Saesneg Mae rhai o’r Mesurau a gyflwynwyd yn Araith y Frenhines yn darparu’n arbennig ar gyfer Cymru. Mae’r Mesur Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 yn caniatáu strwythurau yng Nghymru ar gyfer addysg a hyfforddiant ôl-16 ac mae’r Mesur Safonau Gofal yn sefydlu cyngor gofal i Gymru. Fodd bynnag, os bydd arnom angen diwygio’r darpariaethau penodol i Gymru yn y Mesurau hyn maes o law a gwneud newidiadau bychain yn y cynnwys ar gyfer Cymru’n unig mewn deddfwriaeth o’r fath, dylem allu gwneud hynny drwy fecanwaith gwneud Gorchmynion.

yn Saesneg Mae agweddau eraill ar Araith y Frenhines y mae gennym rai amheuon yn eu cylch. Ymddengys fod preifateiddio’n fyw ac yn iach ac mewn dwylo diogel ar y funud o ystyried y darpariaethau ynghylch gwasanaethau’r swyddfa bost, gwasanaethau rheoli traffig yr awyr a rheilffyrdd tanddaearol Llundain. Efallai nad ydynt yn effeithio’n uniongyrchol arnom ond testun pryder yw bod agenda preifateiddio yn cael ei hymestyn. Yr wyf yn amheus a fyddai mwyafrif yn cefnogi hynny yn y Siambr hon, heblaw rhai cylchoedd efallai. Mae ein cyfeillion ym Mhlaid Geidwadol Cymru’n cytuno â’r rhan honno o Araith y Frenhines. A roddais enw’r blaid yn iawn?

Do.

Yr ydym yn amau a fydd y Mesur Rhyddid Gwybodaeth yn agor Llywodraeth mewn gwirionedd. Mynegodd Janet Davies y pryder hwnnw yn ei hymyriad yn gynharach. Os bydd yn agor Llywodraeth mewn gwirionedd, byddem yn ei groesawu oherwydd mae mawr angen hynny. Nodwn fod yr Alban yn debygol o gael Mesur mwy radical ar hyn am fod ganddynt bwerau mwy nag sydd gennym yng Nghymru. Mae gennym rai amheuon ynghylch materion fel pleidleisio mewn archfarchnadoedd—mater sydd yn berthnasol i ni yn y Cynulliad hwn er ei fod y tu hwnt i’n pwerau. Mae agweddau eraill ar Fesur Cynrychiolaeth y Bobl, fel y ddarpariaeth ar gyfer pobl anabl, yr wyf yn siwr y bydd gennym sylwadau arnynt.

Croesawn Fesurau fel y Mesur Cysylltiadau rhwng yr Hiliau (Diwygiad), y Mesur Rheoleiddio Cyfleustodau, y Mesur Cyfathrebu Electronig a’r Mesur Partneriaeth Atebolrwydd Cyfyngedig, yn amodol ar gael gwybod manylion eu cynnwys. Ymddengys fod eu cyfeiriad cyffredinol yn dderbyniol. Mae Mesurau eraill y byddem wedi hoffi gweld eu cynnwys yn y rhaglen ddeddfwriaethol, sydd heb eu cynnwys. Er enghraifft, Mesur i ddatganoli cyfrifoldeb dros y rheilffyrdd yng Nghymru i’r Cynulliad; Mesur i leihau TAW ar adnewyddu tai—pleidleisiasom o blaid hynny yn y Siambr hon; Mesur yn rhoi hawl i’r Asiantaeth Cefnogaeth Plant weld ffurflenni treth a Mesur i ddatganoli’r gwasanaeth prawf. Rhoddaf sylw i’r rhain fel y daw’r cyfle.

Os ydym i gael ein pŵer deddfwriaethol ein hunain a darpariaeth i ddiwygio Mesurau drwy Orchymyn, mae’n holl bwysig i’r Cynulliad gael y pŵer i alw Gweinidogion y Llywodraeth, lle y bo’n briodol, i wynebu ein Pwyllgorau fel y gellir eu siarsio ynghylch ein hanghenion. Mae hynny’n ganlyniad uniongyrchol, anorfod i’n diffyg pwerau uniongyrchol. Gellir defnyddio ein Pwyllgorau, mewn swyddogaeth archwilio cyn-ddeddfwriaethol o bosibl, i ystyried goblygiadau mesurau drafft i Gymru. Yn Nhŷ’r Cyffredin bu symudiad at archwilio cyn-ddeddfwriaethol ac mae’n ddigon posibl y gallem ystyried gwneud hynny hefyd.

Sylweddolaf fod rôl i Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn hyn o beth ac fe’i croesawn yma. Fodd bynnag, ni allaf yn fy myw ddeall pam nad oedd modd trefnu dyddiad ar gyfer yr ail sesiwn pan allai fod yn bresennol. Sylweddolaf fod cyd-daro ar y dyddiad a enwyd. Awgrymwyd yn gynharach, pan benderfynwyd na fyddai Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn derbyn ymyriadau, y byddai’n ymateb i bwyntiau manwl yn ddiweddarach. Fodd bynnag, os na fydd yma yn yr ail sesiwn ni fydd modd iddo glywed y pwyntiau manwl hynny o’r meinciau cefn.

Gŵyr Dafydd Wigley y broses seneddol ac yr wyf yn siŵr ei fod yn derbyn mai’r is-Weinidog yn aml sydd yn ymdrin â’r holl waith caled sydd yn ymwneud â’r manylion. Gallaf ddweud wrtho’n awdurdodol, ar ôl fy nghyfnod yn y Swyddfa Gartref, mai hynny sydd yn wir a’i fod yn un o bleserau arbennig y swydd. Mae’n bleser arbennig yn yr un modd i Ysgrifennydd Gwladol Cymru sefyll yn ôl a gadael i’w is-Weinidog ymdrin â’r manylion. Bydd gan David Hanson rôl bwysig wrth ymdrin â’r manylion mewn pwyllgorau ac mae’n bwysig felly fod gan y Cynulliad berthynas ag ef yn ogystal â chydag Ysgrifennydd Gwladol Cymru.

Yr ydym wedi sylwi, Alun, ar effaith cymaint o waith caled ar fanylion arnoch dros y blynyddoedd. Yr oedd gennych gynifer o Fesurau i ddygymod â hwy yn y Swyddfa Gartref. Mae cwestiwn difrifol ynghylch a yw’r Protocol a fabwysiadwyd gennym—yn gwbl briodol yr wythnos diwethaf—yn unol ag adran 76 y Ddeddf neu y tu allan iddi. Fodd bynnag, gallwn drafod hynny ymhellach rywdro eto.

Bu llawer o erthyglau mewn papurau newydd yn ddiweddar ynghylch yr hyn a wna Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar ôl inni gael y Cynulliad yng Nghymru. Yr oedd yn wahanol i’r Ysgrifennydd Cartref; yr oedd ganddo lawer o waith. Fodd bynnag, a gytunwch fod swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru gymaint yn llai fel y byddai rhywun yn credu y gallai gael digon o amser i ddod yma?

Yr wyf yn sicr y manteisia Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar bob cyfle posibl i ddod yma. Yn ogystal â hynny, yr wyf yn sicr, os pery i wneud ei waith yn llawn, fel y mae’n gwneud, y bydd ei amser yn llawn. Fodd bynnag, nid wyf yn sicr a oes gwaith i ddirprwy oherwydd, hyd y gallaf weld, treulir y rhan fwyaf o’i amser ar weithgareddau eraill. Fodd bynnag, nid ymhelaethaf ar hynny ar hyn o bryd.

Edrychwn ymlaen at y diwrnod pan na fydd yn rhaid i’r Cynulliad bigo briwsion deddfwriaethol o fwrdd Llywodraeth y DU. Disgwyliwn allu llunio ein rhaglen ddeddfwriaethol ein hunain yng Nghymru ar gyfer ein swyddogaethau datganoledig o leiaf, fel y gall pobl yr Alban a Gogledd Iwerddon ond nid pobl Cymru, gwaetha’r modd.

Manteisiaf ar y cyfle hwn i ddymuno’n dda i bobl Gogledd Iwerddon. Maent wedi cymryd cam dewr ymlaen. Drwy Gyngor yr Ynysoedd, gobeithiaf y gallwn roi iddynt bob cymorth, cefnogaeth, cydymdeimlad a chydweithrediad yn ystod y cyfnod anodd y maent yn ei wynebu. Mae llawer iawn o’r materion sydd yn eu hwynebu hwy yn ein hwynebu ninnau a dymunwn yn dda iddynt. Talaf deyrnged hefyd i Paul Murphy am ei gyfraniad at sicrhau’r setliad yng Ngogledd Iwerddon.

Yr ydym am weld y Llywodraeth Lafur yng Nghymru’n cyflwyno ei rhaglen lywodraethu ei hun i’r Cynulliad y flwyddyn nesaf. Wrth wneud hynny, yr ydym yn chwilio am Brif Ysgrifennydd a rydd weledigaeth ddynamig a rhaglen weithredu i’r Cynulliad hwn. Ni ddylem orfod dibynnu ar wahanol ddehongliadau o areithiau a wneir yn Aberystwyth ac mewn mannau eraill. Bydd y Cynulliad hwn yn ennill calon a meddwl Cymru pan ddechreua wneud gwahaniaeth gwirioneddol o ran swyddi, ysgolion, tai ac ysbytai i holl bobl Cymru. Mae arnom angen rhaglen lywodraethu sydd yn ymdrin â’r anghenion hynny yng nghyd-destun ein gwlad. Nid yw ailgyfogi agenda a gyfeiriwyd at anghenion de-ddwyrain Lloegr yn gwneud hynny, a dweud y gwir. Gorau po gyntaf er mwyn ein gwlad inni orffen â’r ddadl hon a dechrau ymroi i ddiwallu anghenion Cymru. Yn y cyfamser, gwnawn bopeth a allwn, o fewn fframwaith y ddeddfwriaeth hon, i gael y fargen orau i Gymru.

Yr wyf hefyd yn cynnig gwelliant 2 ar ran David Melding. Ychwanegu ar ôl yr ail gymal

Ategaf eiriau Dafydd Wigley wrth longyfarch Paul Murphy ar ei waith yng Ngogledd Iwerddon. Mae ein meddyliau a’n gobeithion, fel Paul Murphy yr wyf yn siŵr, gyda phobl Gogledd Iwerddon a gobeithiaf yr â ei Gynulliad o nerth i nerth ac y bydd yn llwyddiannus.

Croesawaf y cyfle i drafod rhaglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth am y sesiwn sydd i ddod. Mae Plaid Geidwadol Cymru—yr wrthblaid yng Nghymru—yn falch o weld Ysgrifennydd Gwladol Cymru yma heddiw, ond ni fydd yn diolch iddo am raglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth ar gyfer y sesiwn sydd i ddod. Nid sylw personol mo hynny; mae’n ymwneud â’r rôl yn hytrach na’r unigolyn. Mae’r cymal cyntaf hwnnw yng nghynnig y Llywodraeth yn nodweddiadol iawn o’r dôn hunanglodforus a glywn yn rhy aml o lawer yn y Siambr hon oddi wrth y weinyddiaeth Lafur. Nid yw’n gyson ag ysbryd datganoli i blygu glin i San Steffan yn y modd y dywedodd Edwina Hart yn ddiweddar na wnâi hi. Fodd bynnag, nid yw yma’n awr i wneud y pwynt hwnnw.

Wrth gyflwyno Araith y Frenhines, soniodd y Frenhines am doriadau’r Llywodraeth yng nghyfraddau sylfaenol y dreth incwm. Mae hynny’n gamarweiniol iawn oherwydd bu cynnydd sylweddol ym maich y trethi o dan y Llywodraeth hon ac nid yw’n haeddu ei chanmol am yr hyn a wnaeth gyda threthi. Mae cyfradd dreth o 10c i’r rhai isaf eu cyflog; cyfradd dreth sylfaenol o 22c; cyfradd dreth uwch o 40 y cant a chyfradd gordal o dros 50 y cant i rai ag anabledd difrifol. Ni ddylai hynny fod yn fater i’r un llywodraeth ymfalchïo ynddo ac yn sicr nid y Llywodraeth yn San Steffan.

Mae Araith y Frenhines yn mynd ymlaen wedyn i roi ymrwymiad i hybu diwygiad economaidd yn Ewrop. Byddwn ni ym Mhlaid Geidwadol Cymru’n disgwyl i’r Llywodraethau yn San Steffan ac yng Nghaerdydd sefyll dros fuddiannau Prydain ym Mrwsel ac yn Strasbourg. Bu distawrwydd byddarol yn ddiweddar ar y cynnydd ynghylch dileu’r gwaharddiad anghyfreithlon ar gig eidion o Brydain ar y cyfandir a distawrwydd yr un mor fyddarol yng Nghaerdydd—nid bod hynny’n annisgwyl. Diddorol fydd clywed, ar ryw adeg, am yr hyn y mae yr Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn ei wneud ar ran ffermwyr Cymru mewn cysylltiad â’r gwaharddiad hwnnw.

Mae Araith y Frenhines yn datgan mai blaenoriaeth gyntaf Llywodraeth y DU yw addysg. Ni welir hynny mewn meintiau dosbarth llai yng Nghymru ac nis gwelir ychwaith yn y rhaglen atgyweirio ar gyfer adeiladau ysgolion yng Nghymru. Dof at bwynt a wneir yn Araith y Frenhines ac un nas gwelir yng nghynnig y Llywodraeth—ymrwymiad i wobrwyo athrawon da. Yr ydym yn llwyr o blaid hynny, ond gwyddom fod hynny, yng nghyd-destun Cymru, yn golygu tâl ar sail perfformiad. Rhybuddiaf yr Ysgrifennydd Addysg a Phlant fod pleidiau’r wrthblaid yn gytûn yn erbyn hynny. Gŵyr fod hynny wedi ei ollwng o’r agenda ar gyfer cyfarfod nesaf y Pwyllgor. Ymddengys fod athrawon, undebau’r athrawon, rhieni a chymdeithasau rhieni-athrawon oll yn erbyn tâl ar sail perfformiad, pawb heblaw Tony Blair. Os mai’ch polisi chi ydyw, Rosemary, os mai baban Rosemary Butler ydyw—yna, gollyngwch ef. Dylech daflu’r polisi gyda’r brych oherwydd fe’i trechwn ef fel arall.

Peidiwch â rhoi’r gorau i’ch prif swydd, Nick.

Hon yw fy mhrif swydd. Efallai nad ydyw yn achos rhai o’ch Aelodau chi, ond hon yw fy mhrif swydd. Er syndod, nid oes sôn yng nghynnig Llafur am y ddarpariaeth i wobrwyo athrawon da a grybwyllwyd yn Araith y Frenhines. Mae’n holl bwysig i waith y Cynulliad. Hyderwn y caiff ei ollwng oherwydd byddai’n ddrud, yn ddiangen ac yn niweidiol.

Mae ymrwymiad Llywodraeth y DU i ad-drefnu a diwygio’r system les wedi ei ailddatgan yn Araith y Frenhines hefyd. Clywsom y stori honno o’r blaen. Yr ydym oll yn cofio pan ofynnwyd i Frank Field, gwleidydd ac iddo barch ar draws y rhaniad gwleidyddol, ddychmygu’r annychmygol. Fe wnaeth, ac fe’i diswyddwyd. Mae’n amlwg nad oedd yn anniswyddadwy. Felly, yr ydym yn amau’r ymrwymiad hwnnw i ddiwygiad lles trwyadl. Croesawn y cymorth i bobl anabl, os yw’r Llywodraeth o ddifrif yn ei gylch a chroesawn y tynhau priodol ar ddeddfwriaeth cysylltiadau rhwng yr hiliau. Fodd bynnag, yr ydym yn bryderus ynghylch yr ymrwymiad yn Araith y Frenhines i dynnu yn ôl yr hawl i sefyll prawf gerbron rheithgor yn achos rhai diffynyddion. Mae hynny’n wrthlibertaraidd iawn ac ni allwn gefnogi hynny.

Nid yw Mesur Rhyddid Gwybodaeth yn annerbyniol. Ymddengys fod rhai Aelodau Cynulliad Llafur wedi achub y blaen ar hynny’n barod, fel y clywsom yn gynharach. Mae gan Rhodri a Tom Middlehurst brofiad eisoes; mae’n amlwg eu bod o’i blaid. Gobeithiwn y bydd hynny’n ymledu drwy’r Blaid Lafur a’r Llywodraeth Lafur yng Nghymru ac wedyn y gallwn glywed am faterion yr ydym yn dibynnu ar ychydig o Aelodau Cynulliad yn unig i’n hysbysu amdanynt. Amheuwn a yw hyn yn ymrwymiad trwyadl ar ran Llywodraeth San Steffan. Nid ydym ond newydd glywed am y trafodaethau a fu ar ôl yr etholiad ar gyfer clymblaid Ryddfrydol-Llafur. Yr ydym yn meddwl tybed a yw’r un trafodaethau’n digwydd yma. Nid oes amheuaeth gennym y byddai rhai Aelodau Cynulliad yn dymuno hynny.

Derbyniaf y cywiriad. Fodd bynnag, sylwaf nad oedd cywiriad i’m hawgrym bod trafodaethau wedi digwydd ynghylch clymblaid rhwng y Blaid Ryddfrydol a’r Blaid Lafur, felly rhaid inni ddod i’r casgliad anorfod eu bod yn digwydd, neu o leiaf ei fod yn dymuno y byddent yn digwydd.

Truenus.

A ydych yn rhoi’r gorau i’r trafodaethau, Brif Ysgrifennydd?

Un eitem o ddeddfwriaeth yr ydym yn bryderus yn ei chylch yw’r Mesur Cefn Gwlad. Amheuaf a oes angen y ddeddfwriaeth hon yn Lloegr ac nid oes angen amdani yng Nghymru, lle y mae rhannau helaeth o gefn gwlad Cymru eisoes yn agored i gerddwyr. Nid oes galw am y Mesur.

Yr ydym yn bryderus iawn ynghylch hawliau anghyfyngedig i grwydro dros dir amaeth a thiroedd ledled Cymru. Bydd yn rhoi beichiau ariannol ar ffermwyr sydd eisoes dan bwysau ar adeg pan geir argyfwng dwfn a mwyfwy difrifol yng nghefn gwlad Cymru, na all Llafur ymdrin ag ef i bob golwg. Defnyddiwn bob dull cyfreithlon i ymladd yn erbyn gweithredu’r ddeddfwriaeth hon yng Nghymru. Mae’n ddiangen, yn ddrud, yn fiwrocrataidd a bydd yn bygwth yr ardaloedd gwledig y mae’n ceisio eu hagor i bobl.

Yr ydym yn dal i ystyried y ddeddfwriaeth ar lywodraeth leol. Archwiliwn y ddeddfwriaeth ac os nad yw’n rhagnodi ffurfiau penodol o lywodraeth leol rhoddwn ystyriaeth deg iddi. Os ydyw’n rhagnodol, fe’i gwrthwynebwn oherwydd ni ddylid cael ond un patrwm ar gyfer Cymru gyfan. Yr ydym yn bryderus ynghylch darpariaethau moduro a thrafnidiaeth. Nid moethusbeth yw car yng nghefn gwlad Cymru nac yn y rhan fwyaf o ardaloedd trefol Cymru. Mae’n anghenraid. Bydd y cynigion i godi tâl am barcio yn y gweithle a thagfeydd yn ergyd i bobl sydd eisoes wedi eu bwrw’n galed ac sydd yn dibynnu ar gludiant mewn cerbydau modur.

Nid oes dim yma ar gyfer pobl yng nghefn gwlad Cymru. Ychydig sydd yma ar gyfer pobl yng Nghymru’n gyffredinol ond mae’r rhaglen ddeddfwriaethol yn sicr yn taro cefn gwlad Cymru’n galed. Bydd David Melding yn siarad yn fanwl yn ddiweddarach am y darpariaethau iechyd ond yr ydym yn siomedig, ar adeg pan fo rhestrau aros ar gynnydd a phobl o Gymru’n mynd i Loegr am driniaeth, nad oes darpariaeth i ymdrin â’r argyfwng hwnnw.

Ynglŷn â phreifateiddio, yr oedd Dafydd nid yn unig yn ddigon caredig i nodi ei bolisi ei hun ond hefyd i geisio nodi ein polisi ninnau. Cofiaf yn dda, pan awgrymwyd y gallai rheolaeth ar draffig yr awyr gael ei phreifateiddio gan Lywodraeth Geidwadol, yr ymgollodd rhyw Andrew Smith, sydd bellach yn aelod o’r Cabinet Llafur, mewn dicter cyfiawn, gan nodi mai hynny fyddai diwedd gwareiddiad fel y’i hadnabyddem. Ni wnaeth y Blaid Geidwadol y fath gynnig erioed. Ymddengys fod pethau wedi newid bellach; ydynt, yn wir, gan fod Andrew Smith yn y Cabinet erbyn hyn. Credwn mai diogelwch yw’r brif ystyriaeth os cynigir polisi o’r fath. Dylai hynny fod yn wir am bob polisi trafnidiaeth, ac yn sicr am drafnidiaeth awyr.

Croesawn y ddadl hon a gobeithiwn y bydd sylwadau Aelodau’r Cynulliad, fel y’u mynegir yn y ddadl hon, yn cael eu dwyn yn ôl i San Steffan gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Credwn ei bod yn bwysig edrych ar gynigion deddfwriaethol cyn eu gweithredu. Yr oedd Ysgrifennydd Gwladol Cymru’n agored ac yn onest ynghylch hynny a dywedodd y byddai hynny’n bosibl yn y dyfodol. Mae’n ofid inni nad hynny a ddigwyddodd y tro hwn a’n bod yn edrych ar Araith gan y Frenhines sydd wedi ei thraddodi eisoes ac yn ceisio ei hailffurfio mewn modd sydd yn briodol i anghenion a dymuniadau pobl Cymru.

Yr oedd sylwadau’r Prif Ysgrifennydd am arian Ewropeaidd yn ddilornus ac yn ddiystyriol. Mae hwn yn fater difrifol a gellir deall bod Aelodau’r Cynulliad am fanteisio ar y cyfle hwn i siarsio Ysgrifennydd Gwladol Cymru ynghylch yr angen mawr am gyllid cyfatebol llawn o San Steffan. Mae’r ffaith na wnaethpwyd hynny’n ddigon cadarn a phendant gan Gabinet y Cynulliad yn golygu ei bod yn bwysicach fyth i ni wneud hynny. Yr ydym yn bryderus bod arian yn cael ei ddosrannu o wahanol gyllidebau, fel y Ffordd i Ffyniant. Yn ogystal â hynny mae £35 miliwn o gyllideb y Cynulliad. Mae hyn yn fater pwysig ac nid ydym yn ddiystyriol ohono. Dywedwyd wrthym yn rhy aml nad oes angen inni boeni am gyllid cyfatebol ond â amser yn ei flaen ac nid oes byth gyhoeddiad am gyllid cyfatebol llawn. Ysgrifennydd Gwladol, gobeithiaf yr ewch â neges yn ôl i San Steffan o’r Cynulliad hwn sef bod hwn yn fater o’r difrifoldeb mwyaf. Mae Plaid Geidwadol Cymru yn ei ystyried yn fater o hyder, y bwriwn ymlaen ag ef yn y flwyddyn newydd beth bynnag fo agwedd y gwrthbleidiau neu’r lled-wrthbleidiau eraill.

A dderbyniwch fod y diffyg cyllid cyfatebol hyd yn hyn a’r oedi wrth gyhoeddi cyllid cyfatebol yn peryglu llwyddiant y rhaglen Amcan 1 gan nad yw’r sector preifat yn barod i gyflwyno prosiectau? Mae’r Cabinet, Ysgrifennydd Gwladol Cymru a’r Llywodraeth yn drysu’r mater ac yn disgwyl i’r sector preifat wneud ymrwymiadau ar sail sieciau sydd heb eu llofnodi.

Mae’r ymateb sydd gennyf yn debyg i un Alun Michael i’r rhan fwyaf o gwestiynau Lynne Neagle. Cytunaf â’r sylw. Gadewch imi orffen y pwynt, Alun, a chewch chi siarad wedyn, a Lynne hefyd os yw’n dymuno.

Cytunaf â sylw Alun. Prin y gall fod o gymorth i’r broses oherwydd os nad yw arweinyddion prosiectau’n gwybod bod cyllid cyfatebol llawn, ni ellir eu hannog i gyflwyno prosiectau. Mae’r bobl y byddaf yn siarad â hwy drwy orllewin Cymru yn bryderus ynghylch y mater hwn. Pryderaf y bydd Rhodri a’r Cabinet yn dweud ar ryw bwynt, ‘ni chawsom lawer o alwadau am gyllid cyfatebol, mae gennym ddigon o arian i ateb gofynion y prosiectau hyn’. Cwestiwn ydyw o beth sydd yn gyrru’r broses. Dylai’r arian fod yno gyntaf, yn creu’r prosiectau, yn hytrach na’r prosiectau’n creu’r arian. Mae hynny’n ofid mawr i mi.

Yr wyf yn ddiolchgar i Nick am ildio. Mae gwahaniaeth mawr oherwydd mae cyfraniadau Lynne bob amser yn gryno, yn bwrpasol ac yn gywir. Gwnaethpwyd cyfres o osodiadau a chyffredinoliadau di-sail yn y cyfraniad hwn. Cymerai ormod o amser o lawer i ateb pob un a byddai hynny’n gamarfer ar broses y Cynulliad. Fodd bynnag, dywedwch eich bod yn mynd o amgylch gorllewin Cymru yn siarad â phobl; gallai fod o gymorth hefyd pe baech yn gwrando. Yr ydych yn perswadio’r bobl hynny i beidio ag ymddiried yn y ffaith ein bod yn bwriadu gwneud popeth i sicrhau y bydd cyfnod Amcan 1 yn effeithiol, ac y byddwn nid yn unig yn ymestyn am yr arian ond yn ei ddefnyddio hefyd ym mhob achos i wella’r economi, gan weithio gyda phartneriaid mewn busnes, llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol. Nick, nid yw hyn o gymorth. Dylech annog ymddiriedaeth yn y broses, nid ei thanseilio.

Cytunaf fod Lynne Neagle yn fwy cryno a phwrpasol na’i harweinydd. Byddaf yn gwrando pan ymwelaf â gorllewin Cymru ac ni fyddaf yn bychanu’r broses. Cadwaf bob hawl i ymosod ar Lywodraeth Cymru, ond nid ymosodaf ar y broses. Ni chawsom unrhyw ymrwymiad i ddarparu arian cyfatebol llawn er gwaethaf y fformwla a ailadroddwch yn aml sef na fydd Tony Blair yn siomi Cymru. Beth yw hynny ond cyffredinoliad bras? Pan ddeuwch yn ôl ag arian pendant, gadewch imi wybod ac wedyn fe wrandawaf ar rai o’ch sylwadau. Ni wnaf tan hynny.

Croesawn y cyfle hwn i drafod rhaglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth. Mae’n ddadl bwysig ac yn un o’r rhai pwysicaf a gawsom. Hyderaf na osodir cyfyngiad amser ar y 28 Mesur hyn yn fwy nag sydd raid. Gosodwyd cyfyngiad amser ar 18 mesur yn ystod y sesiwn seneddol diwethaf, felly yng ngolwg rhaglen mor anferth, gallwn gredu y bydd yn rhaid gosod cyfyngiad amser llym ar rai ohonynt. Yr ydym yn bryderus ynghylch y mesur cefn gwlad, mesurau codi tâl ar ffyrdd a’r Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant. Yr oedd yn drawiadol bod y Prif Ysgrifennydd yn siarad yn faith am hyfforddiant ond na ddywedodd lawer am addysg. Mae agwedd academaidd ar addysg. Ni soniodd am y cynghorau hyfforddi a menter ychwaith, ac yr ydym yn bryderus ynghylch eu dyfodol. Uwchlaw popeth, yr ydym yn bryderus ynghylch arian Ewropeaidd a gobeithiwn yr eir â’r neges honno’n ôl i San Steffan fel un sydd o bwys sylfaenol.

Yr wyf hefyd yn cynnig gwelliant 5. Ychwanegu ar y diwedd

Yr wyf hefyd yn cynnig gwelliant 6. Ychwanegu ar y diwedd

Diolchaf i Ysgrifennydd Gwladol Cymru am siarad yn y ddadl heddiw, ac yr wyf yn ddiolchgar na ddaeth yma mewn siwt wen a het â phlu estrys. Ac o feddwl eich bod wedi traddodi Araith y Frenhines i ni yng Nghymru, dylem fod yn ddiolchgar ichi ddod yn eich dillad eich hun, ac na chyraeddasoch mewn coets gyda gosgordd o farchluoedd. Nid llywodraethwr cyffredinol Cymru mo Paul Murphy, ein Hysgrifennydd Gwladol ni ydyw, ac mae ganddo rôl bwysig i’w chwarae wrth ryddhau Cymru oddi wrth afael ddeddfwriaethol haearnaidd bosibl y Llywodraeth.

Nid oes dwywaith bod gennym system gymhleth ar gyfer ein deddfwriaeth newydd, sut y’i trafodwn a sut y’i trosglwyddir i ni. Mae perthynas yr Ysgrifennydd Gwladol â’r Cynulliad braidd fel honno rhwng cerddwr â’i gi wrth fynd am dro. Yr ydym yn y parc bellach ac nid oes angen ein cadw ar dennyn mwyach. Gallai Araith y Frenhines ein gollwng o’r tennyn hwnnw. Fodd bynnag, nid oes angen poeni, Mr Murphy, nid cwn Rottweiler mohonom—mae o leiaf 59 ohonom heb fod felly. Ni redwn i ffwrdd ac ymosod ar y diamddiffyn. Fodd bynnag, nid pwdls mohonom ychwaith, ni waeth beth a feddylia Paul Flynn am un o’n Haelodau. Gwaetha’r modd, nid yw Araith y Frenhines yn ein gollwng oddi ar y tennyn; nid yw ond yn ymestyn y tennyn fymryn bach, oherwydd er gwaethaf y sôn am barhau â’r broses ddatganoli, prin yw’r dystiolaeth o weithredu. Er enghraifft, mae llawer o Ddeddfau a phwerau heb eu trosglwyddo i’r Cynulliad o hyd, ac nid oes sôn yn Araith y Frenhines ynghylch pa bryd y’u trosglwyddir. Yr ydym ni, fel Democratiaid Rhyddfrydol, yn credu bod y ddeddfwriaeth a roddwyd gerbron—

Os bu imi beri tramgwydd i neb, mae’n ddrwg gennyf am hynny. Dywedais hynny o ran difyrrwch ynghylch rôl Ysgrifennydd Gwladol Cymru.

Rhaid i’r ddeddfwriaeth a gyflwynwyd gael ei llunio mewn modd sydd yn cynnig hyblygrwydd i’r Cynulliad ddatblygu ei atebion ei hun i broblemau Cymru. Dyna bwrpas gwelliant 6 a gyflwynwyd gennyf fi a thestun gwelliant 3 Plaid Cymru, a gefnogwn.

Mae’r Mesur Llywodraeth Leol yn enghraifft hwylus. Cynigia strwythurau newydd i awdurdodau lleol ond ofnwn yn gryf y gellid defnyddio’r rhain i weithredu strwythurau sydd yn fwy cyfrinachgar, sydd yn cynnig mwy o reolaeth ganolog, a llai o rôl i gynghorwyr yr wrthblaid a’r meinciau cefn a llai o atebolrwydd democrataidd.

Mae gan Gymru hanes o gynghorau un-blaid a gallai’r Mesurau hyn waethygu’r duedd honno. Mae arnom angen llawer mwy o hyblygrwydd yn y strwythurau y gellir eu mabwysiadu, oherwydd nid ydym am gael Jeffrey Archer Cymreig neu Red Ken Cymreig. Yr ydym am gael ffurf newydd ar wleidyddiaeth, gyda chonsensws, yn seiliedig ar bolisi ac nid ar bersonoliaeth. Hyd yn oed os na chytuna gwleidyddion y Cynulliad o bleidiau eraill, dylem fynnu ein hawl i drafod a phenderfynu ar y materion hyn. Ni chredaf fod y Cynulliad am weld meiri’n cael eu gorfodi arnom gan Lywodraeth y DU.

Yn ôl y cynigion ar eu ffurf bresennol, ni fyddai’r strwythurau a ddefnyddir gan y Cynulliad ei hun yn dderbyniol. Mae rhywfaint o hyblygrwydd yn y Mesur sydd gerbron y Senedd ar hyn o bryd, sydd yn galluogi’r Cynulliad i gyflwyno ffurfiau a strwythurau eraill. Fodd bynnag, mae cymal 15 (2) y Mesur Llywodraeth Leol yn mynnu y bydd rhaniad pendant rhwng rolau archwilio a rolau ffurfio polisi a’r rolau gweithredol ac nid yw’n caniatáu croesffrwythloni rhwng y ddwy. Mewn geiriau eraill, ni fyddai’r model y mae’r Cynulliad hwn yn ceisio’i greu, gyda Phwyllgorau sydd â rôl ffurfio polisi a gweithrediaeth yn gweithio gyda’i gilydd, yn cael ei ganiatáu fel y saif y mesur ar hyn o bryd, yn enwedig adran 15 (2). Fodd bynnag, os caiff y ddeddfwriaeth ei llunio er mwyn rhoi’r hyblygrwydd mwyaf posibl i’r Cynulliad, gallem sefydlu a dyfeisio dewisiadau neu strwythurau yng Nghymru sydd yn addas i gynghorau lleol Cymru. Dywedwyd wrthyf gan gynghorydd lleol nad yw’n bell o etholaeth yr Ysgrifennydd Gwladol y byddai’r cyngor yn hoffi ystyried y dewis o gael model sydd yn seiliedig ar y Cynulliad, ond nid yw’r dewis hwnnw ar gael ar hyn o bryd.

Mae’r Mesur Trafnidiaeth yn enghraifft arall a chymeradwyaf sylwadau Dafydd yn gynharach. Fel y mae, mae’r Mesur Trafnidiaeth yn cynnig awdurdod rheilffyrdd strategol heb swyddfa yng Nghymru. Nid oes cyfle i’r Cynulliad gael mewnbwn i’r awdurdod ychwaith. Dylai’r Cynulliad gael yr hawl i benderfynu pwy fydd yn cynrychioli Cymru ar yr awdurdod hwn. Fel y mae’r Mesur yn awr, John Prescott fydd yn penodi, felly gallai rhai Aelodau hy ddweud ein bod yn fwy tebygol o gael cynrychiolydd dros Jaguar yn gweithio dros Gymru na rhywun sydd yn profi anhrefn feunyddiol rheilffyrdd y Cymoedd.

Rhwydwaith rheilffyrdd bylchog a geir yng Nghymru ar hyn o bryd. Felly rhaid inni fynd ymhellach a hybu ffurfiau eraill ar gludiant cyhoeddus hefyd.

Ar fater yr awdurdod rheilffyrdd strategol i Gymru, a gytunwch mai gwell, wrth i’r ddeddfwriaeth hon fynd drwy San Steffan, fyddai rhoi cydraddoldeb â’r Alban i Gymru? Deallaf fod yr Alban yn gallu cyfarwyddo ac arwain yr awdurdod rheilffyrdd strategol tra na wneir dim ond ymgynghori â Chymru. Efallai y gellid newid y ddeddfwriaeth wrth iddi fynd drwy San Steffan er mwyn rhoi hawl i’r Cynulliad gymryd rhan, fel y bydd yn achos yr Asiantaeth Safonau Bwydydd, ochr yn ochr â’r Alban a San Steffan yng ngwaith a thrafodion yr awdurdod rheilffyrdd strategol.

Yr ydych wedi achub y blaen arnaf. Hoffai’r Democratiaid Rhyddfrydol weld gweithrediaeth trafnidiaeth teithwyr i Gymru, sydd â’r pwerau, fel yn yr Alban, i gymryd golwg strategol fel bod bysiau, trenau, awyrennau, beiciau modur a cheir yn cyflenwi ei gilydd ac yn gweithio gyda’i gilydd. Mae gennym gyfundrefn yng Nghymru lle y mae ceir yn drechaf a chludiant cyhoeddus sydd yn anghydlynol, yn fudr, yn hwyr fel arfer ac un ai’n wag neu’n orlawn. Credaf y byddai mwyafrif yn y Siambr hon yn cefnogi gweithrediaeth trafnidiaeth teithwyr i Gymru. Mae hon yn un ffordd y gellir llunio deddfwriaeth er mwyn rhoi’r pwerau inni weithredu mewn modd sydd yn dderbyniol i fwyafrif yn y Cynulliad.

Ceir rhai rhannau o Araith y Frenhines nad ydynt yn ddigon cryf. Mae’r araith yn methu â bod yn radical mewn llawer ffordd. Mae’n ddiuchelgais ac ni wna ddim i ymdrin â rhai o’n problemau mwyaf enbyd. Er enghraifft, ni wna ddim i ddatrys problem gynyddol amseroedd aros y GIG. Ers i’r Llywodraeth Lafur ddod i rym yn Llundain yn 1997, mae’r nifer yng Nghymru sydd yn aros mwy na chwe mis—

A oes modd i Mike German gadarnhau bod holl aelodau ei Grŵp yn cefnogi awdurdod rheilffyrdd strategol i Gymru, yn gydradd â’r Alban ar y mater hwnnw? Mae’r hyn a ddarllenais yn y wasg yn awgrymu fel arall.

Credaf fy mod wedi datgan hynny’n eglur. Fodd bynnag, fe’i hailadroddaf. Yn un o’r 239 cynnig yn ein maniffesto, yr wyf yn sicr bod pob un ohonoch wedi ei ddarllen, mae lle amlwg i’r weithrediaeth trafnidiaeth teithwyr ac yr oedd yn ymrwymiad gan y blaid. Aeth drwy’r broses ddemocrataidd gyfan.

Hoffwn gynorthwyo fy arweinydd. Mae gwahaniaeth rhwng awdurdod trafnidiaeth teithwyr ac awdurdod rheilffyrdd strategol. Mae gan yr Alban hawl i gyfarwyddo, ond nid yw hynny ond yn ymwneud â rheilffyrdd sydd yn dechrau ac yn gorffen yn yr Alban. Ni fyddai pŵer tebyg yng Nghymru ond yn berthnasol i reilffyrdd y Cymoedd. Byddai hynny’n bŵer bychan iawn ac ni fyddai’n werth ei gael. Mae’n bwysicach o lawer inni allu defnyddio’r awdurdod trafnidiaeth teithwyr i ddylanwadu ar integreiddio trafnidiaeth yng Nghymru, a dylanwadu ar yr awdurdod rheilffyrdd strategol drwy ein cynrychiolwyr a drwy gael swyddfa i’r awdurdod yng Nghymru.

Dyna’n union a ddywedais yn gynharach yn fy araith.

Sut yr ydych yn bwriadu creu strwythur trafnidiaeth integredig yng Nghymru heb gael pŵer dros reilffyrdd?

yn Saesneg Rhaid ichi gydnabod bod y rhan fwyaf o’r rheilffyrdd yn mynd drwy Loegr, gan gynnwys yr holl gysylltiadau rhwng y de a’r gogledd. Nid oes gennym y cysylltiadau yr hoffem eu gweld yng Nghymru. Felly, awgrymwn y dylem gael rheolaeth dros yr hyn sydd yng Nghymru. Oni bai fod Owen John Thomas yn paratoi i gyfeddiannu Swydd Henffordd a Swydd Amwythig—os felly, byddaf yn falch o weld hynny ym maniffesto nesaf Plaid Cymru—byddai ei gynnig yn un anodd.

yn Saesneg Dychwelaf at amseroedd aros y GIG. Ers i’r Llywodraeth Lafur ddod i rym yn 1997, mae nifer y bobl yng Nghymru sydd yn aros dros chwe mis am ymweliad cyntaf fel claf allanol wedi cynyddu bum gwaith. Nid yr amser aros i dderbyn triniaeth yw hynny hyd yn oed. Dyna’r amser aros i gael lle ar y rhestr aros i dderbyn triniaeth.

yn Saesneg Nid yw Araith y Frenhines yn ymdrin â phroblem tlodi. Mae adroddiad cyn-gyllidebol diweddar Gordon Brown yn cymryd hyd at £3,000 y flwyddyn oddi ar y tlawd a’r anabl gan roi manteision treth newydd ar yr un pryd i rai sydd eisoes yn gefnog. Nid oes dim yn Araith y Frenhines i ymdrin â hynny. Mae celc yn cael ei gasglu mewn cist ryfel er mwyn llwgrwobrwyo’r etholwyr â’u harian eu hunain ymhen 18 mis.

yn Saesneg Mae gennyf bryderon ynghylch cymunedau gwledig yng Nghymru. Yn y cymunedau hynny, swyddfa bost y pentref yw’r gonglfaen, yr unig gonglfaen sydd ar ôl yn aml mewn mannau lle y caewyd ysgolion pentref a thafarnau a chludiant cyhoeddus, gan adael cymunedau gwledig â dim ond diwydiant amaeth gwael i’w cadw gyda’i gilydd. Mae Mesur Gwasanaethau Post y Llywodraeth yn arwydd o ymosodiad ar y rhwydwaith o is-swyddfeydd post. Creu cwmni cyfyngedig cyhoeddus lle y mae mwyafrif y cyfrannau gan y Llywodraeth yw’r cam cyntaf at breifateiddio. Mae ar y Swyddfa Bost angen rhyddid masnachol nid statws cwmni cyfyngedig cyhoeddus.

yn Saesneg Nid oes unrhyw fesurau yn Araith y Frenhines i ddiwygio fformwla Barnett er mwyn sicrhau’r cyllid cyfatebol Ewropeaidd i Gymru, uwchlaw’r arian a roddir yng ngrant bloc Barnett, fel y gallwn ymestyn am yr holl arian Ewropeaidd a ddyrannwyd i ni. Mae’r drafodaeth honno’n bwysig i ni. Mae’n hollbwysig inni gael yr arian hwnnw os ydym i adfywio rhannau mwyaf difreintiedig Cymru ac ymdrin â phroblem ddifrifol y cynnyrch mewnwladol crynswth y pen sydd yn is o lawer na chyfartaledd y DU.

yn Saesneg Nid yw Araith y Frenhines yn rhyddhau’r bobl oddi wrth wladwriaeth y nani fusneslyd ychwaith. Yn lle hynny, mewn gornest macho ddiraddiol â’r Torïaid, mae Jack Straw yn cynnig cyfres o Fesurau fydd yn cyfyngu ar ryddid pobl ac yn tresmasu ar eu hawliau. Mae sawl Mesur na chaiff pobl Cymru effaith arnynt ond a gaiff effaith fawr ar bobl Cymru.

yn Saesneg Yn y mesur Trosedd a Phrofiannaeth, mae’r Llywodraeth yn cynnig cyflwyno profion cyffuriau gorfodol ar bawb sydd dan ddrwgdybiaeth. Ni ddylai profion cyffuriau ddigwydd heblaw pan fydd cyffuriau’n berthnasol i’r drosedd neu lle y rhoddir prawf anadl i yrrwr.

yn Saesneg Mae’r Mesur Cyfiawnder Troseddol (Dull Prawf) yn dileu’r hawl i brawf gerbron rheithgor, sydd yn gwanhau hawliau sifil mewn modd peryglus, gan roi arbedion economaidd o flaen ansawdd cyfiawnder. Dylid adnewyddu’r Mesur Atal Terfysgaeth unwaith o leiaf mewn Senedd. Os na wneir hynny dylai fynd yn ddi-rym yn awtomatig. Fodd bynnag, croesawn ymestyn Deddf Cysylltiadau rhwng yr Hiliau 1976 i’r gwasanaeth cyhoeddus ac yn enwedig i’r gwasanaeth heddlu.

yn Saesneg Mae’r Mesur Rhyddid Gwybodaeth, a grybwyllwyd gan yr Ysgrifennydd Gwladol, yn fesur pwysig. Dylid mesur record y Llywodraeth Lafur ynghylch rhyddid yn ôl y Mesur hwn. Mae’n dangos, fodd bynnag, mai’r hyn a olyga Llafur wrth ryddid yw rhyddid Gweinidogion Llafur—nid ASau neu Aelodau Cynulliad hyd yn oed—i benderfynu’r hyn y mae arnom angen ei wybod. Yn Llundain, Jack Straw fydd yn penderfynu ar yr hyn y mae arnom angen ei wybod. Yma, y Prif Ysgrifennydd fydd yn penderfynu’r hyn y mae arnom angen ei wybod. Mae’r Mesur yn wan ynghylch datgelu gwybodaeth sydd er budd y cyhoedd. Ceir nifer fawr o ryddhadau sydd yn ymwneud, er enghraifft, â pholisi’r llywodraeth, yr heddlu ac ymchwiliadau i ddamweiniau, sydd yn golygu y cedwir gwybodaeth hyd yn oed os yw’n ddiniwed.

yn Saesneg Nid oes raid iddi fod felly. Yn yr Alban, ceir cynnig mwy radical ac eang ynghylch rhyddid gwybodaeth. Mae fy nghydweithiwr, Jim Wallace, wedi rhoi pŵer i gomisiynydd gwybodaeth yr Alban orchymyn datgelu gwybodaeth. Bydd awdurdod ganddo ef neu hi i newid cyhuddiadau, datrys anghydfodau drwy gymodi, a chaiff hawl i weld dogfennau. Yng Nghymru, rhoddir y pŵer hwnnw i’r Prif Ysgrifennydd. Dylid rhoi’r pŵer hwnnw i gomisiynydd gwybodaeth annibynnol i Gymru, fel nad ymddiriedir y pŵer i benderfynu beth a gedwir yn gyfrinachol i wleidyddion a’i fod yn annibynnol. Dyna’r hyn y mae arnom ei angen yng Nghymru ond nid yw Araith y Frenhines yn ei roi. Ceir pechodau drwy esgeulustod hefyd. Yr ydym yn dioddef yn fawr oherwydd cryfder y bunt a dylid cael Mesur sydd o leiaf yn paratoi ar gyfer yr arian sengl, fel y gallwn sicrhau na fydd gwerth y bunt yn peryglu ein diwydiant cynhyrchu.

yn Saesneg Felly, er fy mod yn cymeradwyo rhannau o Araith y Frenhines, ceir llawer ynddi nad yw’n ddigon eofn ac sydd yn methu ag adlewyrchu anghenion Cymru. Fodd bynnag, nid hwn yw’r unig gyfle sydd gennym i ddweud hynny. Wrth i’r ddeddfwriaeth fynd yn ei blaen. bydd yn rhaid cael trafod parhaus rhwng y Cynulliad a’r Senedd. Ceir safbwyntiau ar draws Siambr y Cynulliad y dylid eu datblygu. Dyna pam na allwn adael i hyn ddibynnu ar y berthynas rhwng y Prif Ysgrifennydd ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru.

yn Saesneg Ni chaiff ein perthynas fod yn un rhwng Cabinet a Chabinet yn unig. Dylai hefyd fod yn un rhwng y Senedd a’r Cynulliad. Derbyniaf bwynt Alun Michael fod rhaid inni sicrhau bod y berthynas ehangach honno gennym. Rhaid inni wrth fecanweithiau a phrosesau sydd yn gweithio dros newid, fel ein bod yn manteisio ar bob cyfle wrth i’r ddeddfwriaeth fynd yn ei blaen i’w haddasu i ateb anghenion Cymru. Mae arnom angen y rhyddid mwyaf posibl ynghylch materion is-ddeddfwriaethol.

in Welsh Where the legislation is timid, we must be bold. Where it lacks ambition, we must add strength. Where it fails to work for us, we must make it speak for Wales.

yn Saesneg Mae rhaglen y Llywodraeth yn betrus, mae ynddi ddiffyg uchelgais a radicaliaeth. Fodd bynnag, mae o leiaf yn rhaglen ar gyfer Llywodraeth. Gwyddom o leiaf beth y mae Llywodraeth y DU yn bwriadu ei wneud y flwyddyn nesaf. Gellir barnu’r Llywodraeth honno ar sail y rhaglen ddeddfwriaethol honno. Efallai y bydd y ddadl heddiw a’r wythnos nesaf wedi ei chyfyngu oherwydd prinder amser, ond fe gawn y ddadl honno o leiaf. Nid oes gennym raglen lywodraethu o’r fath yng Nghymru. Ni chawsom weledigaeth o’r fath, ni waeth pa mor agos ydoedd i’r gorwel. Mae gennym gyfle yn awr i gael y ddadl honno yn y Cynulliad. Gall y Cynulliad hwn wneud gwahaniaeth a rhaid iddo wneud hynny. Cawsom her i gyflwyno’n rhaglen, un a wna wahaniaeth yng Nghymru ac a bair i bethau ddigwydd er mwyn pobl Cymru.

Bu hon yn ddadl ddiddorol a chododd lawer o bynciau a materion. Ni fwriadaf ymateb i bob un. Pwyntiau gwleidyddol cyffredinol yw rhai ohonynt, ac fe’u gwnaethpwyd hefyd gan gynrychiolwyr y pleidiau yn ystod y ddadl ar Araith y Frenhines yn Nhŷ’r Cyffredin. Gallwn ddod yn ôl at y rheini eto. Cyfyngaf fy sylwadau i’r modd y bydd y Cynulliad yn ymdrin â deddfwriaeth sylfaenol, y broses a rhai o’r materion penodol sydd yn effeithio ar Gymru yn y Mesurau sydd gerbron Tŷ’r Cyffredin.

Cyfeiriodd Dafydd Wigley at sawl pwynt pwysig o ran proses a gweithdrefn. Gallai’r Llywodraeth gyflwyno gwelliannau ar ran y Cynulliad yn ystod y weithdrefn seneddol er mwyn cynnwys newidiadau a awgrymwyd gan y Cynulliad yn y ddeddfwriaeth. Yr wythnos diwethaf, nodais fod gwaith eto i’w gyflawni ynghylch sawl mater yn y cymalau lles yn y Mesur Llywodraeth Leol. Yr oedd y ddadl yn parhau ac yr oedd trafodaethau’n digwydd o hyd. Yr oedd yn bwysig, felly, inni gymryd hynny i ystyriaeth ar ôl cyflwyno’r Mesur, yn hytrach na gohirio’r mesur oherwydd yr angen i drafod hyn a materion eraill.

Derbyniaf fod hon yn flwyddyn anarferol, yn yr ystyr mai ond chwech neu saith mis sydd wedi mynd heibio. Rhaid inni edrych ar bethau yng nghyd-destun sesiwn llawn y Senedd a’r Cynulliad o 12 mis. Dylem ystyried dau fater. Yn gyntaf, a yw’r Cynulliad yn dymuno cyflwyno, drwy ddeddfwriaeth sylfaenol, newidiadau polisi mawr sydd wedi eu trafod a’u cytuno? Os felly, rhaid sefydlu mecanwaith i drosglwyddo’r mater polisi hwnnw i ni yn Whitehall er mwyn sicrhau y paratoir yn ddigonol ar gyfer deddfwriaeth o’r fath os—ac mae hwn yn os mawr—oes amser. Fel y dywedodd pawb, y broblem ynglŷn â deddfwriaeth yn San Steffan yw amser. Bydd yn rhaid i’r Cynulliad gystadlu ag eraill sydd yn ceisio amser yn y broses seneddol. Ceir achlysuron pan allwn ychwanegu materion Cymreig a drafodwyd ac a benderfynwyd gan y Cynulliad i wahanol fesurau sydd yn mynd drwy Dŷ’r Cyffredin. Rhaid chwilio am y cyfleoedd hynny hefyd.

Ni olyga hynny y bydd yr holl welliannau hynny’n cael eu cyflwyno bob amser. Efallai y byddai goblygiadau i’r DU gyfan na fydd Llywodraeth y DU yn cytuno arnynt. Wedi’r cwbl, yr ydym yn gweithredu mewn strwythur pleidiol. Rhaid i unrhyw lywodraeth roi ystyriaeth i’r ymrwymiadau yn ei maniffesto oddi mewn i’w phroses seneddol a deddfwriaethol. Dyna sut yr etholir llywodraethau. Mae hynny’n wir am flaenoriaethau hefyd. Fodd bynnag, derbyniaf y pwynt a wnaethpwyd gan Dafydd ac Alun am yr angen i sefydlu protocol; mecanwaith y gallwn ei ddefnyddio i edrych ar y dull gweithredu arbennig hwnnw. Codwyd mater gan Cynog yn ymwneud â chyflymu hynt deddfwriaeth Gymreig. Cytunodd Margaret Beckett, mewn dadl ar adroddiad y Pwyllgor Gweithdrefnau yn Nhŷ’r Cyffredin, i ystyried y posibilrwydd o ystyried deddfwriaeth i Gymru’n unig yn gyflym ac ar wahân. Felly, pan godai’r angen am ddeddfwriaeth a weithredir yng Nghymru’n unig, byddai mecanwaith wedi ei sefydlu yn y Senedd i gyflawni hynny. Dywedwyd hynny yng nghyd-destun yr Uwch Bwyllgor Cymreig, ond mae’n bosibl y bydd eraill y bydd angen inni eu hystyried.

Cyfeiriodd Dafydd hefyd at ganfod amser ar gyfer Mesurau sydd yn effeithio ar Gymru—fel y Mesur Safonau Gofal a’r Mesur Llywodraeth Leol—drwy eu diwygio drwy Orchmynion y Cynulliad a sefydlu fframwaith lle y gall y Cynulliad weithredu drwy ddeddfwriaeth eilaidd. Gellir ateb y pwynt hwnnw drwy arfer y dull hwnnw o ddrafftio. Gallwn roi cymaint ag y bo modd o hyblygrwydd i’r Cynulliad ymdrin â’r materion hynny. Gyda golwg yn arbennig ar y Mesur Llywodraeth Leol, a grybwyllwyd gan yr holl Aelodau a siaradodd, mae cyfle i gyflwyno hyblygrwydd.

Rhaid i’r Cynulliad benderfynu ar y math o fecanwaith i’w ddefnyddio i benderfynu ei flaenoriaethau ei hun. Mater i’w benderfynu gan y Cynulliad yw hynny, nid gennyf fi. Mater i chi yw sut y byddwch yn llunio’ch blaenoriaethau a’ch gweithdrefnau. Ar ôl penderfynu ar eich blaenoriaethau, rhaid ichi weithio gyda mi a’m cydweithwyr yn y Cabinet i weld sut y gellir eu cynnwys mewn deddfwriaeth. Mae hon yn flwyddyn anarferol, fodd bynnag, o ran gweithredu’r broses. Dim ond pan ddechreua’r flwyddyn seneddol newydd ymhen blwyddyn y gallwn weld sut y bydd pethau’n gweithio. Ym Mai gall y Cynulliad ddechrau porthi syniadau y teimla y dylid eu cynnwys mewn deddfwriaeth sylfaenol i broses y DU.

Rhaid imi grybwyll y ffaith bod rôl i’w chwarae gan y 40 unigolyn sydd yn cynrychioli Cymru yn Nhŷ’r Cyffredin. Pan fydd Mesurau’n mynd drwy Dŷ’r Cyffredin a Thŷ’r Arglwyddi, lle y mae nifer o Aelodau o Gymru a chanddynt ddiddordebau yng Nghymru, gall fy nghyd-aelodau seneddol gyflwyno awgrymiadau, a hyd yn oed welliannau, i’r Mesurau hyn yn rhinwedd eu swydd. Mae angen cydweithredu rhwng Aelodau Cynulliad ac Aelodau Seneddol i ganfod a ddylid codi pwyntiau penodol os nad ar ffurf gwelliannau yna, yn sicr, mewn dadleuon sydd yn effeithio ar etholaethau ac ar Gymru gyfan.

Mae’n bwysig i David Hanson ddod yma i wrando arnoch am ei fod yn ymddiddori’n fanwl yn y materion hyn ac am fod rhaid iddo lywio’r ddeddfwriaeth hon—fesul cymal, fesul llinell a fesul gair—drwy Dŷ’r Cyffredin. Yn ogystal â hynny, yr ydym oll yn gobeithio y bydd o leiaf un meinciwr cefn o Gymru, os nad mwy, yn gallu bod yn llais ychwanegol dros Gymru ar Bwyllgorau Sefydlog yr holl Fesurau hynny sydd yn cynnwys rhannau neu gymalau sydd yn berthnasol i Gymru.

Yr oedd llawer o bwyntiau Nick Bourne yn rhai pleidiol a wnaethpwyd yn Nhŷ’r Cyffredin ac a ailadroddwyd yma. Yn naturiol, anghytunaf â’r rhan fwyaf ohonynt, ond mater arall yw hynny. Af â’r sylwadau hynny yn ôl i San Steffan. Fodd bynnag, derbyniaf ei bwynt am bwysigrwydd Amcan 1. Mynegwyd y pwynt hwnnw gan bob Aelod a siaradodd heddiw, gan gynnwys y Prif Ysgrifennydd. Mae’r statws Amcan 1 a gaiff Cymru o ganlyniad i gronfeydd strwythurol yn aruthrol o bwysig, wrth gwrs. Ymdrechodd y Prif Weinidog a Changhellor y Trysorlys drwy’r nos ym Merlin i sicrhau statws Amcan 1 i Gymru. Dyna pam y mae mor bwysig. Ni fuasent wedi ymladd drosto oni bai eu bod yn sylweddoli y câi ei ddefnyddio’n gywir.

Fodd bynnag, gwyddom oll fod cyllideb Cymru, fel un y DU, yn ddarostyngedig i’r adolygiad cynhwysfawr o wariant. Yr wyf yn ymwybodol o’ch pwyntiau. Rhaid inni fod yn ofalus sut y byddwn yn cydbwyso’n dadleuon ar y materion hyn. Yr oedd yn bwysig ymdrin ag ariannu dros naw mlynedd, nid saith, oherwydd y modd y mae’r ariannu’n gweithio. Fodd bynnag, mae’r un mor bwysig i’r cyhoedd weld bod Amcan 1 yn gynllun a yrrir drwy brosiectau. Mae cronfeydd strwythurol yn dibynnu’n gyfan gwbl ar y prosiectau a’r cynlluniau eu hunain. Yn y gorffennol, hyd yn oed cyn cyhoeddi manylion yr ariannu strwythurol, nid oedd pobl Cymru, neu bobl Gogledd Iwerddon yn fy mhrofiad i, wedi peidio â chynllunio a pharatoi ar gyfer y cynlluniau hyn. Ceir enghreifftiau o’r gorffennol, mewn mannau eraill yn Ewrop ac yn y DU, lle’r oedd arian wedi ei anfon yn ôl am nad oedd pobl wedi ystyried eu prosiectau’n ddigon manwl.

Yr ydym wedi sôn llawer am Iwerddon heddiw. Mae’n bwysig ystyried yr ymarfer gorau mewn mannau eraill yn Ewrop ond yn enwedig yng Ngogledd a De Iwerddon. Gwn fod Rhodri Morgan wedi ymweld â Dulyn. Rhaid inni edrych arnynt hwy i weld sut y gall arian Amcan 1 newid economi, codi’r cynnyrch mewnwladol crynswth a helpu i ailhyfforddi pobl a datblygu eu sgiliau. Drwy edrych ar Iwerddon a chyda sefydlu Cyngor Prydain-Iwerddon byddwch yn gallu delio ag ariannu strwythurol mewn modd mwy ystyrlon ac arwyddocaol.

Cyfeiriodd Nick at gyfyngu Mesurau. Wrth gwrs, nid yw’r Ceidwadwyr erioed wedi cyfyngu Mesurau. Bydd yn rhaid inni aros i weld beth a fydd yn digwydd ar y mater hwnnw. Fodd bynnag, derbyniaf fod nifer y Mesurau’n fawr.

Cyfeiriodd Mike German at nifer o bwyntiau.

Ni chytunodd â llawer yn fy natganiad a chwalodd unrhyw syniad y gallesid byth fod wedi cael clymblaid rhwng y Blaid Lafur a Phlaid y Democratiaid Rhyddfrydol, beth bynnag a ddarllenwch yn nyddiaduron Paddy Ashdown. Fodd bynnag, i fod yn deg, cytunodd â rhywfaint o’r hyn a ddywedais a derbyniaf ei bwynt ar y gorchymyn trosglwyddo.

Ynglŷn â’r Mesur Llywodraeth Leol, nid oes sôn am gael meiri gorfodol. Derbyniaf y pwyntiau a wnaethpwyd gan lawer o Aelodau am gefn gwlad Cymru. Rhaid inni addasu’n system llywodraeth leol i’r ardaloedd perthnasol. Ceir gwahaniaethau rhwng dinas a thref fawr ac ardal wledig a chymuned yn y Cymoedd fel yr un a gynrychiolaf fi. Dylid cael hyblygrwydd. Pan edrychwch ar y Mesur Llywodraeth Leol, gwelwch fod llawer o hyblygrwydd i’r Cynulliad deilwra’r Mesur i ateb anghenion llywodraeth leol Cymru. Fodd bynnag, fel Llywodraeth Lafur, rhaid inni gofio bod pobl wedi pleidleisio dros ein maniffesto yn ogystal â drosom ni, a’n bod yn y maniffesto hwnnw wedi dweud bod rhaid inni sicrhau llywodraeth leol effeithiol ac effeithlon. Rhaid cadw’r ddysgl yn wastad rhwng yr effeithiolrwydd a’r effeithlonrwydd hwnnw ac atebolrwydd, gwaith agored a thryloywder. Mae’n cwmpasu gwahanol ddulliau o lywodraeth fel llywodraeth drwy Gabinet a llywodraeth gan feiri, os mai dyna ddymuniad y bobl. Nid yw llywodraeth gan feiri yn orfodol. Fel un a fu’n gynghorydd yn Nhor-faen am 14 blynedd, deallaf rai o’r pwyntiau. Yr wyf wedi siarad â phobl mewn cynghorau o amgylch Cymru, ac mae gan rai ohonynt farn wahanol iawn am y rheolaeth wleidyddol y carent ei gweld. Mae’r Mesur wedi ei lunio yn y fath fodd fel ei fod yn cynnig hyblygrwydd o’r fath—ar yr amod bod y Cynulliad yn cytuno â’r egwyddor honno. Nid drwy ddatgan bod popeth yn y gorffennol yn dda, ond drwy dderbyn bod rhaid wrth ddulliau eraill er mwyn cael cynnydd. Dylai’r Cynulliad ganiatáu dewis i awdurdodau lleol.

Gwnaethpwyd y pwyntiau am y Mesur Trafnidiaeth yn dda. Fodd bynnag, ni chredaf fod rheilffyrdd sydd yn dechrau ac yn gorffen yng Nghymru. Mae’r holl reilffyrdd, mewn rhyw ffordd neu’i gilydd, yn croesi’r ffin i Loegr. Rhaid inni ystyried rheilffyrdd mewn ystyr ehangach. Os ydym am gael system reilffyrdd weddus, rhaid inni edrych ar ei pherthynas â’r system reilffyrdd yn Lloegr. Fodd bynnag, nid yw’r Mesur Trafnidiaeth wedi ei gwblhau eto ac mae cyfle o hyd i’r Cynulliad gyflwyno sylwadau. Af â’r pwyntiau cyffredinol yn ôl i San Steffan, ond gall yr Aelodau fod yn sicr bod pwyntiau penodol eisoes yn cael eu cyflwyno i swyddogion.

Nid oes neb ar ben tennyn. Nid yw’r ffaith fy mod yn y swydd hon yn golygu bod gennyf unrhyw fath o dennyn. Fodd bynnag, mae fy nghydweithwyr yn San Steffan, a minnau a phawb ohonoch yma, mewn sefyllfa newydd. Beth bynnag yw ein gwleidyddiaeth, yr ydym oll yn dysgu swydd newydd. Yn y ddemocratiaeth newydd, ifanc, fywiog hon ac wrth inni symud i’r mileniwm nesaf ac i’r ganrif nesaf dysgwn wrth fynd ymlaen. Nid oes dim o’i le ar hynny. Dyna sydd yn ei wneud mor gyffrous. Mae’r broses ddysgu yn ymwneud â’r modd y gweithredwch eich gweithdrefnau er budd pobl Cymru, ond yn ogystal â hynny, â’r modd y byddaf fi, fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru, yn gweithredu gyda chi. Felly, ni chredaf y dylai’r wythnos nesaf fod yn unig gyfle i’r Aelodau fy holi neu drafod y rhaglen ddeddfwriaethol. Croesawn y cyfle yn ddiweddarach, wrth i’r amserlen seneddol fynd heibio, i ddod yn ôl a rhoi adroddiad cynnydd. Fodd bynnag, mater i chi yw hynny, Lywydd, a’r Cynulliad. Yr wyf yn eich dwylo chi. Ni fwriadaf ddefnyddio fy hawl i eistedd yn fy sedd yn y Siambr hon drwy’r amser a siarad pan fynnaf. Yn hytrach, defnyddiaf fy hawl yn strwythurol, a chredaf y bydd hynny o gymorth i bawb ohonom. Mae’r bartneriaeth rhwng fy Llywodraeth a’r Cynulliad yn un ffrwythlon. Dymunaf yn dda i chi wrth ichi gynrychioli pobl Cymru ac wrth sicrhau y bydd ansawdd bywyd pobl ym mhob rhan o Gymru yn cael ei wella drwy’ch trafodion. Dymunaf yn dda i chi yn y trafodion hynny, yn eich dadleuon ac yn y penderfyniadau a wnewch ar ran pobl Cymru. [Curo dwylo.]