Mae’n bleser gennyf gynnig cyllideb y Cynulliad yn unol â Rheol Sefydlog Rhif 19.3. Wrth ddatblygu’r cynigion, yr wyf wedi nodi’n ofalus y sylwadau a wnaed yn y ddadl yn y Cyfarfod Llawn ar 10 Tachwedd a’r rhai a wnaed wedyn gan y Pwyllgorau Pwnc. Ers y ddadl yn y Cyfarfod Llawn, darparwyd dyraniadau ychwanegol i’r gyllideb Gymreig drwy ddatganiad rhag-gyllidebol y Canghellor a thrwy ddyraniadau eraill. Byddaf yn ymateb i sylwadau’r Pwyllgorau ac yn cyfeirio at y dyraniadau ychwanegol yn ddiweddarach.

Mae’n bwysig fod y Cynulliad yn deall arwyddocâd cynnig heddiw. Mae’r cynnig yn pennu dyraniad arfaethedig cyllideb y Cynulliad am 2000-01 i lefel grwpiau is-wariant, ac yn nodi dyraniadau ar gyfer 2001-02 a 2002-03. Caiff y ffigurau hyn wedyn eu gosod, gan alluogi sefydliadau iechyd, cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad, sefydliadau gwirfoddol a llu o gyrff eraill a gefnogir gan y Cynulliad, i gynllunio ymlaen am y flwyddyn ariannol nesaf.

Gofynnir i Bwyllgorau wedyn roi sylwadau ar y dyraniadau manwl o dan lefel grwpiau is-wariant. Dyna fydd y cyfle i drafod dyraniadau penodol. Er enghraifft, bydd Aelodau’n gweld ein bod yn bwriadu cynyddu’r arian ar gyfer yr Asiantaeth Hyfforddi Athrawon, sydd yn rhedeg ymgyrchoedd recriwtio ac yn hyrwyddo dysgu fel gyrfa, o £202,000 y flwyddyn nesaf i £420,000. Bydd hyn yn talu cost blwyddyn lawn cynghorydd recriwtio athrawon i Gymru a chynnydd mewn gweithgareddau recriwtio yng Nghymru. Dyma lefel y manylder. Gofynnir i’r Cynulliad gadarnhau’r gyllideb fanwl ym mis Chwefror.

Fel y dywedais ar 10 Tachwedd, mae hon yn ffordd hollol newydd a radicalaidd o lunio cyllideb. Ei bwriad yw hybu cynwysoldeb, atebolrwydd a chonsensws rhyngom. Rhaid gweld cynigion y gyllideb yn eu holl agweddau. Gobeithiaf y cytunwch chi, yn dilyn ein dadl heddiw, ein bod wedi darparu dyraniadau cyllideb a fydd yn caniatáu i agenda polisi pwysig y Cynulliad symud ymlaen.

Mae hon yn gyllideb Gymreig iawn. Mae’n canolbwyntio ar anghenion a blaenoriaethau penodol pobl a chymunedau ledled Cymru ac yn targedu gwariant lle mae’r angen mwyaf. Mae’r gyllideb hon yn cynrychioli’r hyn y mae’r Cynulliad yma i’w gyflawni: atebion Cymreig i broblemau Cymreig. Byddai’n dda gennym allu gwneud mwy, ac yn y dyfodol yr wyf yn gobeithio y gallwn wneud mwy. Fodd bynnag, am eleni, yr wyf yn hyderus fod gennym becyn o fesurau a fydd yn ysgogi gwelliannau arwyddocaol mewn meysydd allweddol yng ngwaith y Cynulliad. Mae hyn ar ben y llinellau sylfaen ariannol uchel a etifeddwyd gennym.

Mae’n cynigion yn darparu cynnydd ariannol o 7 y cant i’r gwasanaeth iechyd gwladol y flwyddyn nesaf, neu 4.5 y cant mewn termau real. Yr ydym yn darparu cynnydd ariannol o 12 y cant mewn addysg a hyfforddiant, neu 9.5 y cant mewn termau real. Disgwyliwn gynnydd o dros £90 miliwn yng nghyllidebau awdurdodau lleol. Mae hyn yn cynnwys y cynnydd o £75 miliwn sydd ar y gweill eisoes a’r arian yr ydym wedi’i ychwanegu at y cytundeb refeniw i dalu costau’r trefniadau arfaethedig ar gyfer cyflogau a gwerthuso athrawon. Bydd ein cynigion ar gyfer cynghorau lleol yn caniatáu iddynt gynyddu bron 6 y cant ar eu gwariant cyffredinol.

Mae’r rhain yn godiadau sylweddol, y rhan fwyaf ohonynt yn mynd yn uniongyrchol i wasanaethau rheng flaen. Felly, cyn i neb geisio dibrisio arwyddocâd y dyraniadau hyn, peidiwn â cholli golwg ar ddarlun llawn y gyllideb gyfan. Yr wyf am droi at y manylion yn awr.

Yn gyntaf, iechyd. Mae’n cynigion ni ar iechyd yn golygu cynnydd ariannol o 7 y cant y flwyddyn nesaf i’r NHS. Fel y dywedodd Jane Hutt eisoes, bydd hyn yn cyfieithu’n gynnydd o 6 y cant i awdurdodau iechyd ac ymddiriedolaethau NHS. Bydd hyn yn darparu ar gyfer trin rhyw 540,000 o gleifion mewnol, 2.7 miliwn o gleifion allanol a 320,000 o achosion dydd. Dyma fydd y lefel uchaf o weithgaredd ysbyty a welwyd erioed yng Nghymru.

Bydd yr £14 miliwn ychwanegol ar gyfer y ddwy flynedd nesaf o’r gronfa foderneiddio cyfalaf a’r gyllideb buddsoddi i gynilo, ynghyd â’r derbyniadau a gynlluniwyd, yn ariannu rhaglen gyfalaf o £54 miliwn dros y flwyddyn hon a’r ddwy flynedd nesaf. Bydd hynny’n helpu i gyflawni strategaeth fuddsoddi gydlynol i gefnogi gwasanaethau mwy effeithiol, annog cydweithio rhwng iechyd a gwasanaethau cymdeithasol a chynorthwyo gydag adferiad ariannol.

Mae’n dda gennyf gyhoeddi hefyd ddyraniad ychwanegol o £7.9 miliwn gan y Trysorlys am eleni. Bwriadaf ddefnyddio’r arian hwn i ymateb i flaenoriaethau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ar ôl ymgynghori ag Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol y Cynulliad. Deallaf y gefnogaeth i brofion llygaid am ddim, a enwyd fel blaenoriaeth gan sawl Aelod Cynulliad. Fel y dywedodd Jane yn ei hymateb i gwestiwn yn gynharach y prynhawn yma, mae nifer o gwestiynau cyfreithiol ynglŷn â phwerau’r Cynulliad i estyn yr hawl i brofion llygaid am ddim i grwpiau ar wahân i’r rheini sydd eisoes wedi’u heithrio. Mae angen inni hefyd ystyried barn clinigwyr, a’r cwestiwn o flaenoriaeth gymharol ehangu profion llygaid am ddim yn erbyn galwadau eraill ar y gyllideb iechyd a gwasanaethau cymdeithasol.

in Welsh I welcome the announcement on spending more money on free eye tests.

yn Saesneg Croesawaf y cyhoeddiad hwn. Mae’n bolisi gan Blaid Cymru ers tro ac yn symudiad cadarnhaol i hybu iechyd. Mae pobl Cymru’n edrych at y Cynulliad i wneud gwahaniaeth a bydd yr ymrwymiad hwn i brofion llygaid yn dechrau gwneud y gwahaniaeth hwnnw.

Diolch. Os gallwn ni a’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol fod yn fodlon ar ffordd ymlaen, sydd yn ymateb i’r pryderon cyfreithiol, clinigol a chyllidebol hyn, byddai’r Cabinet yn cefnogi ymestyn profion llygaid am ddim yng Nghymru. Yr ydym felly wedi gofyn i Jane ymgynghori â’r Pwyllgor fel mater o flaenoriaeth—

Diolchaf i’r Ysgrifennydd Cynulliad. Tybed a ydych chi wedi cyfrifo cost bosibl eich bargen â Phlaid Cymru i gael eich cyllideb drwodd? [AELODAU O’R CYNULLIAD: ‘O’.] Oes gennych chi ffigur dan sylw?

Ni fyddaf yn cyfrifo unrhyw fargeinion. Croesawaf pobl sydd yn gyfrifol ynghylch y broses gyllidebol yng Nghymru. Mater o bennu cyllidebau i helpu’r genedl Gymreig yw hyn, ac weithiau mae’n rhaid inni roi ambell wahaniaeth o’r neilltu i sicrhau polisïau sydd yn flaenoriaethau allweddol nid yn unig i Blaid Cymru ond i Aelodau’r Blaid Lafur ac eraill yn y Siambr hon. Ni chaf fy ngwyro oddi ar y llwybr o wneud y penderfyniadau cywir ar gyllideb i bobl Cymru. Af ymlaen yn awr.

Yr ydym felly wedi gofyn i Jane ymgynghori â’r Pwyllgor, fel mater o flaenoriaeth, ar gwestiwn mynd â hyn yn ei flaen a sut i wneud hynny yng nghyd-destun y strategaeth fwy cyffredinol ar gyfer gofal iechyd cynradd. Byddwn yn dyrannu cyllid o fewn cyllideb iechyd a gwasanaethau cymdeithasol i alluogi ymestyn profion llygaid am ddim o 1 Hydref 2000, os penderfyna’r Pwyllgor fod cyfiawnhad dros hyn. Beth bynnag, bydd y £7.9 miliwn ar gael i dalu am welliannau iechyd, gan gynnwys mwy o fuddsoddi cyfalaf a gwella gwasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru, sydd yn flaenoriaeth gan y Pwyllgor. Mae nifer o newidiadau technegol niwtral i’r cyllidebau iechyd a dderbyniwyd gan y Pwyllgor ac a adlewyrchir yn y tablau.

Trof yn awr at wasanaethau cymdeithasol. Yn fy natganiad y mis diwethaf soniais am y flaenoriaeth a roddwn i wasanaethau cymdeithasol. Bydd ein cynigion yn dyrannu adnoddau i’r strategaeth genedlaethol i gynhalwyr, a groesawyd yn gyffredinol ac a oedd yn flaenoriaeth bwysig i’r Pwyllgor. Mae’r cynigion hefyd yn darparu ar gyfer cynnydd mewn gwasanaethau plant i dalu costau cychwynnol sefydlu comisiynydd plant, ac i gefnogi’r sector gwirfoddol. Mae’n cynigion ar gyfer ariannu llywodraeth leol yn caniatáu i gynghorau ychwanegu dros £50 miliwn at eu gwariant ar wasanaethau cymdeithasol, cynnydd o 9 y cant. Dylai hyn wneud gwahaniaeth arwyddocaol i’r lefel o wasanaethau a ddarperir i blant ac i’r henoed, sydd yn hanfodol.

Yr ydym hefyd wedi derbyn argymhelliad Jane y dylai’r £500,000 a ddarparwyd ar gyfer costau sefydlu’r trefniadau rheoleiddiol newydd ar gyfer gwasanaethau gofal cymdeithasol a’r gweithlu gofal gael ei rannu fel a ganlyn: £300,000 ar gyfer y comisiwn safonau gofal arfaethedig i Gymru, a £200,000 ar gyfer y cyngor gofal arfaethedig.

Mae gan raglenni addysg a hyfforddiant gyfraniad grymus a phwysig i’w wneud tuag at drawsnewid amodau cymdeithasol ac economaidd yng Nghymru. Mae dysgu gydol oes yn ganolog i’n hymdrechion i gau’r bylchau sgiliau a chyraeddiadau yng Nghymru o gymharu â rhannau eraill o’r DU ac yn rhyngwladol. Mae’n ganolog hefyd i roi buddran gryf i bawb mewn cymdeithas, i alluogi cymunedau i ddatblygu gyda hyder a menter, i gynhyrchu cyfoeth ac i hyrwyddo Cymru fel lle braf i fyw, gweithio a magu cenedlaethau’r dyfodol. Dyma rai o’r themâu y bydd angen i’r Cynulliad eu datblygu dros y blynyddoedd a ddaw.

Ar addysg a hyfforddiant, mae’n cynigion yn darparu ar gyfer £98 miliwn ychwanegol y flwyddyn nesaf. Yn ogystal, bydd y cytundeb refeniw awdurdod lleol yn caniatáu dros £90 miliwn o gynnydd yng ngwariant cynghorau ar addysg. Gallaf gyhoeddi hefyd, yn sgîl penderfyniad diweddar gan yr Adran Addysg a Chyflogaeth i ohirio newid cyfraniadau pensiwn y cyflogwyr i athrawon, y bydd mwy o’r cynnydd hwnnw ar gael i gefnogi gwasanaethau addysg newydd neu well.

You refer to a substantial amount of money, approximately £15 million, which will be transferred to the local authorities. The money is to do with performance-related pay. There is a possibility that the Assembly may reject those proposals. Is the money ringfenced? If we reject the proposals, will the money return to the coffers of the DfEE or is it safeguarded as ours?

Yr ydych yn cyfeirio at yr arian a ddarperais drwy’r setliad llywodraeth leol yng nghyswllt y system werthuso a pherfformiad athrawon, a nodais ar y tablau. Deallaf oddi wrth drafodaeth ragarweiniol gyda’r Ysgrifennydd Addysg a Phlant y bu trafodaethau yn y Pwyllgor Addysg Cyn-16 heddiw ynglŷn â hyn a bod y Pwyllgor wedi gwneud rhai argymhellion ar y mater. Byddaf angen cael trafodaethau pellach i sefydlu union natur a safle’r arian yma. Unwaith y bydd arian wedi’i ddosbarthu yn y setliadau llywodraeth leol, eiddo llywodraeth leol ydyw. Byddai’n rhaid i mi wedyn edrych ar sut y gellid defnyddio’r arian mewn llywodraeth leol ar gyfer blaenoriaethau addysg. Ni fyddwn eisiau gwneud unrhyw sylwadau sylweddol ar hyn o bryd, ond fe wnaf yr ymholiadau angenrheidiol ac wedyn adrodd i’r Ysgrifennydd Cynulliad sydd yn gyfrifol, a all drafod y mater, os yw hynny’n briodol, gyda’r Pwyllgor.

Fyddech chi’n cadarnhau nad yw cyflog ac amodau gwaith athrawon yn faterion datganoledig?

Maent yn faterion i Gymru a Lloegr. Gan fy mod yn awr wedi dangos fy nealltwriaeth o’r system addysg, symudaf ymlaen.

Pa ddealltwriaeth?

Dealltwriaeth berffaith, y brawd Bourne.

Bydd ein cynigion yn sicrhau na ddylai’r un plentyn pump, chwech na saith mlwydd oed gael ei ddysgu mewn dosbarth o fwy na 30 wedi Medi 2001. Byddant hefyd yn parhau i ehangu lleoedd mewn addysg bellach ac uwch. Yn ystod dadl mis Tachwedd, mynegodd sawl Aelod bryder ynghylch cyflwr ffisegol gwael adeiladau ysgolion. Yr ydym yn rhannu’r pryder hwn. Yn wir, daeth Jonathan â darn o nenfwd i mewn i ddangos y cyflwr gwael hwnnw yr wythnos o’r blaen.

Nid wyf eisiau i chi gamarwain y Siambr. Mae tâl ar sail perfformiad yn fater datganoledig, sydd yn cael ei drafod yn y Pwyllgor Addysg Cyn-16. Credaf eich bod eisiau cadarnhau nad oeddech yn bwriadu dweud nad ydym yn rheoli’r mater yma. Yr wyf eisiau rhoi’r cyfle ichi glirio’r pwynt hwnnw.

Mae telerau ac amodau’n fater Cymru a Lloegr.

Beth am dâl ar sail perfformiad?

Caiff tâl ar sail perfformiad ei drafod mewn pwyllgor. Mae’n fater perthnasol i’r Pwyllgor Addysg Cyn-16 ei drafod. Nid oeddwn yn bwriadu camarwain neb.

Yr wyf yn siŵr nad oeddech.

Yr oedd Nick.

Fel y dywedais, yn ystod dadl mis Tachwedd, mynegodd sawl Aelod bryder ynghylch cyflwr ffisegol gwael ein hadeiladau ysgol. Yr ydym yn rhannu’r pryder hwn. Yr wyf yn falch felly o gyhoeddi ychwanegiad at y fargen newydd ar gyfer arian ysgolion, a alluogwyd gan adroddiad cyn-cyllideb y Canghellor. Bydd y swm yn gyfanswm o £2.5 miliwn yn ychwanegol dros dair blynedd, yn cynnwys £1.5 miliwn ychwanegol y flwyddyn nesaf. Mae hyn yn gwthio’r ddarpariaeth gyfalaf i ysgolion i bron £150 miliwn dros y ddwy flynedd nesaf. Mae hynny ar ben unrhyw dderbyniadau neu ddyraniadau refeniw y gallai awdurdodau lleol ddymuno’u cyfeirio at wella neu adnewyddu adeiladau ysgolion drwy’r fenter cyllid preifat.

Yr wyf hefyd yn falch o ymateb i gais y Pwyllgor Addysg Cyn-16 ar inni edrych ar bosibilrwydd cynyddu arian i ymdrin â phroblemau ysgolion mewn ardaloedd cymdeithasol ddifreintiedig, yn enwedig triwantiaeth. Yr ydym wedi archwilio’r gyllideb ar gyfer ailstrwythuro athrawon ac yr ydym yn hyderus fod gennym ddarpariaeth fwy na digonol ar gyfer y flwyddyn nesaf. Cynigiwn felly y caiff £1.5 miliwn o’r arian ei drosglwyddo i’r rhaglen grantiau ar gyfer cefnogi addysg a hyfforddi i alluogi ysgolion ac awdurdodau lleol i weithio gyda swyddogion gwasanaeth lles addysg i fynd i’r afael â materion presenoldeb yn yr ysgol ac ymddygiad disgyblion. Mae hyn yn tanlinellu’n hymrwymiad ni a’r Cynulliad i gyflwyno rhaglenni sydd yn hybu cynhwysiant cymdeithasol. Yr ydym hefyd yn ymestyn cyfleoedd addysgol i blant ac oedolion drwy’n darpariaeth ychwanegol i Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Cyngor Celfyddydau Cymru ac, mae’n dda gennyf ddweud, Bwrdd yr Iaith Gymraeg.

Trof yn awr at ddatblygu economaidd. Mae pryder parhaus ynghylch sefyllfa arian strwythurol a dyraniadau’r dyfodol. Yr wyf yn ymwybodol y bydd hyn yn bwnc trafod yn y Siambr y prynhawn yma a bwriadaf ddelio â’r rhan fwyaf o’r materion yn fy araith i gloi. Fodd bynnag, rhoddaf y sicrwydd canlynol unwaith eto. Yn gyntaf, credwn fod digon o ddarpariaeth gwariant cyhoeddus ar gael oddi mewn i adnoddau presennol yn y bloc Cymreig i gwrdd yn llawn â’r anghenion i gyd eleni a’r flwyddyn nesaf.

Yn ail, credwn fod digon o arian cyfatebol ar gael ymhlith ein holl noddwyr prosiectau yng Nghymru i gwrdd ag anghenion tebygol pan ddechreua’r rhaglenni newydd. Yr ydym eisoes wedi amlinellu’n cynigion ar gyfer cronfa adfywio lleol newydd i helpu cynghorau i fanteisio ar arian Ewropeaidd. Yr oedd y gyllideb a gynigiais yn wreiddiol hefyd yn dyrannu £5 miliwn o gronfa’r Ffordd i Ffyniant tuag at raglenni datblygu economaidd newydd y flwyddyn nesaf, a £10 miliwn pellach y flwyddyn wedyn. Yng ngoleuni sylwadau gan aelodau o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd, yr wyf wedi penderfynu cynyddu dyraniad y flwyddyn nesaf i £6 miliwn. Yn ogystal, yr wyf yn darparu £400,000 ychwanegol yn 2000-01 a £250,000 yn 2001-02 allan o gronfeydd ychwanegol a ddyrannwyd gan Ganghellor y Trysorlys. Bydd y rhaglenni hyn yn dod ag arian Ewropeaidd i mewn.

Yr ydym yn gweithio ar fanylion terfynol y cynlluniau a bydd Rhodri Morgan yn gwneud cyhoeddiad cyn hir. Fodd bynnag, bwriadwn i’r arian fynd i mewn i gynlluniau fel sefydlu banc datblygu menter neu gronfa i ateb anghenion mentrau bach a chanolig eu maint. Yn ogystal, byddwn yn cefnogi undebau credyd yng Nghymru, yn hybu arloesiaeth ymhlith ein mentrau bach a chanolig dynamig ac yn annog cwmnïau bychain i gynyddu sgiliau eu gweithwyr a’u perchnogion. Bydd Rhodri Morgan yn gwneud cyhoeddiad yn fuan ar y materion hyn i gyd, yn enwedig o safbwynt sut y bydd y banc datblygu’n gweithio.

Fy nhrydydd pwynt o sicrwydd, a’r olaf, ynghylch arian strwythurol yw os cawn dystiolaeth fod unrhyw rai o’r darpariaethau hyn ar gyfer y flwyddyn nesaf yn annigonol, awn i’r afael â’r materion hynny ar fyrder. Hyderaf y gall y Cynulliad bellach, gyda’r sicrwydd yma, gydweithio i greu mwy o swyddi a gwell swyddi ac i gymryd y cyfle y mae Amcan 1 yn ei gynnig.

Mynegwyd pryder ynghylch ein bwriad i gwtogi cymhorthdal i Awdurdod Datblygu Cymru. Yr ydym yn dal i gredu y bydd Awdurdod Datblygu Cymru yn symbylydd allweddol yn economi Cymru. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod fod cyllid Awdurdod Datblygu Cymru wedi’i lurgunio gan brosiect LG Semicon Cymru a’n cynlluniau ni i adfer maint rhaglen Awdurdod Datblygu Cymru i’r hyn ydoedd cyn LG. Mae’n bwysig bod Awdurdod Datblygu Cymru yn ailganolbwyntio yn awr ar anghenion datblygu eraill Cymru: annog arloesi, yn enwedig gan gwmnïau Cymreig, lledaenu cyfoeth i ardaloedd difreintiedig Cymru a datblygu gwasanaeth o safon ryngwladol ochr yn ochr â’r prif chwaraewyr economaidd eraill.

Trof yn awr at dai, trafnidiaeth a’r amgylchedd. Dywedais yn gynharach ein bod yn cynnig pecyn cytbwys i gefnogi’n blaenoriaethau allweddol. Nod ein polisïau ar dai yw delio â’r gwaith atgyweirio tai cyngor sydd yn aros i’w wneud, ond hefyd canolbwyntio’r grant tai cymdeithasol ar gymunedau a grwpiau difreintiedig. Defnyddir y ddarpariaeth o £5 miliwn ar gyfer tai o’r Gronfa Gynhwysiant Cymdeithasol am 2001-02 i ddibenion cymunedol a bydd yn ategu’n strategaeth ni.

Mae’r Pwyllgor hefyd wedi gofyn am i danwariant o £5 miliwn eleni yn y grant tai cymdeithasol gael ei gario ymlaen i’r flwyddyn nesaf a’i glustnodi ar gyfer rhaglenni tai. Yr wyf wedi trafod hyn gyda Sue Essex, Cadeirydd Pwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol, a Peter Law, Ysgrifennydd yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol. Derbyniaf y cynnig hwn, sydd yn cyd-fynd yn dda â’n hagenda ar gyfer cynhwysiant cymdeithasol. Bwriadwn ddefnyddio’r arian hwn ar gyfer y camau canlynol.

Yn gyntaf, byddai fy nghynigion cyllideb rhagarweiniol yn cynyddu’r rhaglen cymunedau cynaliadwy ar gyfer y dyfodol i £600,000. Mae cryn alw eisoes am y rhaglen hon a bwriadwn ychwanegu £400,000 eto at y gyllideb i’w chodi i £1 filiwn. Fe’i defnyddir i ddarparu cyllid i brosiectau cymunedol i ddelio â phroblemau cymdeithasol a chymunedol sylfaenol.

Yn ail, cynigiodd fy nghyllideb ddrafft gynyddu’r arian sydd ar gael i ddelio â chysgu ar y stryd. Aiff hyn gryn ffordd tuag at oresgyn problemau sydd yn codi ar adegau arbennig o’r flwyddyn, yn enwedig y gaeaf. Fodd bynnag, mae angen atebion tymor hir i gwestiwn cysgu ar y stryd, ac mae angen mynd i’r afael â’r peth mewn modd strategol. Ceir problemau hefyd yng nghyswllt digartrefedd a thai mewn aml-breswyliaeth. Felly, yr ydym yn ystyried dyraniad unwaith-ac-am-byth o £3.6 miliwn i awdurdodau lleol i fynd i’r afael â’r materion hyn.

Yn drydydd, mae chwarae o ansawdd da yn rhan sylfaenol o’r broses ddysgu i blant ifainc. Mewn llawer o ardaloedd yng Nghymru mae amddifadedd cymunedol wedi achosi diffyg cyfleusterau chwarae o ansawdd da. Yr ydym felly’n bwriadu rhoi’r £1 filiwn sydd yn weddill ar gyfer prosiectau cyfalaf tuag at wella cyfleusterau chwarae, a darparu cyfarpar chwarae symudol i’w defnyddio mewn cymunedau gwledig a stadau tai ar gyrion trefi. Hoffem ddatblygu’r cynigion hyn ar y cyd gyda’r Pwyllgor.

Ar gludiant, yr ydym yn darparu £8.4 miliwn yn ychwanegol o 2001-02 ymlaen i ddatblygu’r rhaglen gefnffyrdd a thalu am yr ad-daliad treth ar danwydd bysus. Yr ydym hefyd yn clustnodi £3.4 miliwn am y flwyddyn nesaf i brosiectau cludiant integredig ac i’r cynllun ffyrdd diogel i’r ysgol. Mae’r £1.5 miliwn yr ydym yn ei ddarparu ar gyfer y rhwydwaith lonydd beic cenedlaethol a’r £600,000 a glustnodwyd ar gyfer cynllun peilot y cerdyn clyfar cludiant cyhoeddus hefyd yn tanlinellu’n hymrwymiad i symud yr agenda gludiant yn ei blaen yng Nghymru.

Gwn fod llawer o Aelodau’r Cynulliad o bob grŵp yn awyddus i weld gwelliant yng nghyflymder, amlder a llwybrau gwasanaethau trên rhwng gogledd a de. Mae’n destun cryn ofid nad ydym eto—heb unrhyw fai ar y Cynulliad—wedi gallu symud ymlaen yn wirioneddol ar y mater hwn mewn modd y gellid ei gyfiawnhau i drethdalwyr Cymru. Deallaf fod Peter Law a Phwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol yn awyddus i edrych ar hyn yn fanylach er mwyn ceisio nodi ffordd ymlaen. Gallai clustnodi ffigur yn y gyllideb hon i dalu am welliannau o’r fath yn y gwasanaeth danseilio trafodaethau ariannol gyda darpar gwmnïau cludiant. Fodd bynnag, yr wyf yn barod i roi gwarant y deuaf o hyd i adnoddau yn ystod y flwyddyn, os cyfyd ateb sydd yn cwrdd â phryderon gwirioneddol ynghylch gwerth am arian yn ystod y flwyddyn nesaf.

Fel a ddywedwyd yn glir gan y Prif Ysgrifennydd a Peter Law, byddwn yn edrych yn y lle cyntaf i sicrhau gwell gwasanaethau drwy’r trafodaethau negodi masnachfraint, sydd yn debygol o ddigwydd yn y flwyddyn newydd. Mae angen inni uno Cymru. Mae hwnnw’n fater sylfaenol i nifer ohonom yn y Siambr hon. Ar gyfer llywodraeth leol, yr ydym yn talu cost yr archwiliadau Gwerth Gorau, costau ychwanegol Asiantaeth y Swyddfa Brisio wrth ddelio ag apeliadau yn erbyn rhestr drethi 2000, a chostau cychwyn y comisiwn safonau arfaethedig. Yr ydym hefyd wedi ymrwymo i’r amgylchedd ac yn cynnig £500,000 ychwanegol i’w ddyrannu bob blwyddyn i Asiantaeth yr Amgylchedd, £500,000 ychwanegol i’r parciau cenedlaethol a £200,000 ychwanegol i Gyngor Cefn Gwlad Cymru.

Yn olaf, amaethyddiaeth. Bu croeso cyffredinol i’n cynigion i ddarparu £3.5 miliwn ychwanegol y flwyddyn nesaf, a £3.9 miliwn am 2001-02 ymlaen, i gynllun amaeth-amgylcheddol Tir Gofal, ac i’r arian ychwanegol ar gyfer y strategaeth fwyd amaeth, cymorth organig a’r mesurau addasu ffermydd. O’u cymryd gyda’i gilydd, mae’r rhain yn gyfystyr â cham arwyddocaol ymlaen o ran helpu’r diwydiant i ddatblygu dyfodol mwy cynaliadwy ac economi wledig fodern.

Yn ogystal, yr wyf yn falch o gyhoeddi ein cyfran o’r £15 miliwn a gyhoeddodd Nick Brown y mis diwethaf. Bydd hyn yn gyfanswm o £750,000 dros y flwyddyn hon a’r nesaf. Yr wyf wedi trafod hyn gyda Christine Gwyther ac yr ydym yn cynnig y dylid rhoi £700,000 i gymorth organig a £50,000 i farchnata cynnyrch Cymru drwy’r Comisiwn Cig a Da Byw.

Mae’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig wedi gofyn am ddarparu cyllid ar gyfer cynllun ffermwyr newydd o 1 Hydref 2000, yn amodol ar ganlyniad yr astudiaeth arfaethedig o ymarferoldeb cynllun o’r fath. Er fy mod yn cydnabod y farn gref a fynegwyd gan y Pwyllgor, ac yn enwedig y Cadeirydd, Ieuan Wyn Jones, nid wyf yn credu ei bod yn iawn inni ddargyfeirio adnoddau’r Cynulliad i gynllun ffermwyr newydd ar hyn o bryd. Fodd bynnag, mae cynllun ar gyfer ffermwyr ifainc yn un o’r mesurau posibl a drafodir yn y cynllun datblygu gwledig, a gyflwynir i Frwsel cyn y Nadolig. Bydd y cynllun yn cyflwyno cynllun o’r fath fel un dewis ac, fel y gŵyr y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, efallai y gellir ei ariannu o adnoddau a ryddheir wrth fodiwleiddio cefnogaeth amaethyddol neu arian cyfatebol ychwanegol. Yr wyf yn eich sicrhau os bydd y diwydiant yn cefnogi cynllun i ffermwyr newydd, y gwnawn bopeth o fewn ein gallu i sicrhau cymeradwyaeth a chyllid i’r cynllun.

Ar daliadau hylendid llaeth, penderfynodd y Cabinet mewn egwyddor i dalu am y rhain yng Nghymru, gan godi baich sylweddol oddi ar war y diwydiant llaeth sydd dan bwysau ar hyn o bryd. Fodd bynnag, fel yr adroddwyd i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig y bore yma, mae angen inni geisio cymeradwyaeth o Ewrop. Yr ydym yn benderfynol o wneud popeth a allwn i ddatrys neu ganfod ffordd o amgylch unrhyw broblemau a allai godi o hynny. Am y rheswm hwn, bwriadaf glustnodi dyraniad yn y gyllideb ar gyfer dileu’r taliadau hyn.

Ynghyd â’n blaenoriaethau gwario, rhaid inni sicrhau fod pob punt sydd ar gael i’r Cynulliad yn rhoi gwerth am arian. Byddwn yn mynd ar ôl y mesurau a amlinellais y mis diwethaf. Byddwn hefyd yn sefydlu adolygiadau o asiantaethau cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad, gyda chyfranogiad y Pwyllgorau perthnasol. Yn ogystal, byddwn yn adolygu rhaglenni a pholisïau’r Cynulliad ei hun. Ar brynu, byddaf yn ymgynghori ynghylch sut y gallwn fynd ati mewn modd strategol gyda’n gwario cyfalaf a sut y gallwn annog partneriaeth breifat i’n helpu i wella isadeiledd cyfalaf yng Nghymru.

I gloi, mae’r gyllideb hon yn rhoi cyfle inni symud blaenoriaethau’r Cynulliad ymlaen. Yr ydym wedi sicrhau yr ymdrinnir â’r anghenion sydd angen fwyaf o sylw yng Nghymru ac y gallwn gynllunio ar gyfer y dyfodol. Mae’r cynigion ar gyfer y gyllideb wedi ystyried ein dadl ym mis Hydref ar werthoedd a blaenoriaethau cynllun strategol y Cynulliad. Byddwn yn cyhoeddi’r cynllun strategol drafft ar y rhyngrwyd cyn y Nadolig, fel yr addawyd, a dywedaf wrthych ym mhle i’w ganfod ar y rhyngrwyd er mwyn osgoi unrhyw broblemau technegol. Bydd y gyllideb yn rhoi cyfle pellach i’r Cynulliad a’i bartneriaid i lywio i’r cyfeiriad yr ydym eisiau teithio iddo.

O’u cymryd gyda’i gilydd, bydd y gyllideb a’r cynllun yn darparu agenda rymus i’r Cynulliad. Mae’r gyllideb hon yn cynnig mynd â Chymru i mewn i’r ganrif nesaf ar ei thelerau ei hun. Gobeithiaf y cymerwn y cyfle hwnnw. Yn y cyd-destun hwnnw, fe’i cymeradwyaf i chi. Gobeithiaf y gallwch chi i gyd ei gweld fel proses newydd a chynhwysol. Fodd bynnag, efallai y byddwn am adolygu’r broses honno y flwyddyn nesaf, ac yr wyf yn agored i unrhyw awgrymiadau.

Yr wyf yn llongyfarch Edwina Hart ar ei chyflwyniad o’r gyllideb ddiwygiedig a diolchaf iddi am ystyried llawer o awgrymiadau a wnaed yn y Cyfarfod Llawn ac mewn Pwyllgor. Fel y gwyddoch, yr wyf yn ddibynnol ar rifau ac yn cael mwynhad mawr o weld tablau a ffigurau oherwydd ceir stori wir yn llechu o dan y ffigurau mwyaf diniwed yr olwg.

Pan welais y gyllideb ddrafft rai wythnosau’n ôl, yr oeddwn yn siomedig am fod golwg mor gyfarwydd arni. Tynnais adroddiad adrannol y Swyddfa Gymreig i lawr o’r silff, a oedd yn cynnwys y gyllideb a gynlluniwyd cyn sefydlu’r Cynulliad a chyn cadarnhau statws Amcan 1 a’r dyraniad o £1.2 biliwn. Bryd hynny, yr oeddwn yn ddigalon o weld cyn lleied oedd wedi newid.

Cyfanswm y gyllideb a gynlluniwyd gan y Swyddfa Gymreig ar gyfer y flwyddyn nesaf oedd £7,908 a £7,909 miliwn yw’r gyllideb yr ydym yn ei thrafod heddiw. Tebyg yw’r hanes am 2001-02 gyda £8,334 miliwn wedi’i glustnodi yn rhag-gynlluniau’r Swyddfa Gymreig ac £8,332 miliwn yng nghyllideb Edwina. Y prif bwynt yma yw absenoldeb unrhyw gyllideb ychwanegol i dalu cost prosiectau Amcan 1. Yr oedd manylion y gyllideb ddrafft hefyd braidd yn siomedig gan mai ychydig oedd i’w weld wedi newid. Hyd yn oed mewn cyllideb benodedig yr oedd lle i newid blaenoriaethau. Yr oeddem wastad wedi cydnabod mai dyna fyddai prif rôl y Cynulliad cyhyd â’i fod yn gweithio o fewn cyllideb benodedig.

Yr oedd gan Blaid Cymru restr o eitemau yr oedd am eu gweld yn y gyllideb. Eitemau oedd y rheini a fyddai’n dod â manteision sylweddol i Gymru o fewn y cyfanswm penodedig hwnnw. Yr oeddent yn cynnwys sefydlu banc datblygu menter, profion llygaid am ddim, camau i wella cysylltiadau rheilffordd de-gogledd, cynlluniau i hybu recriwtio athrawon ac ymgyrch i annog pawb sydd â hawl i fanteisio ar bensiynau a budd-daliadau cymdeithasol yng Nghymru.

Ers cyhoeddi’r gyllideb ddrafft gyntaf honno, bu nifer o drafodaethau a chroesawaf yn wresog y newidiadau a wnaethpwyd, yn enwedig y symudiad tuag at brofion llygaid am ddim, y gronfa ddatblygu menter, recriwtio athrawon ac o leiaf y bwriad i wella’r cysylltiad rheilffordd rhwng de a gogledd. Croesawn arwyddion fod y Llywodraeth yn ystyried y materion eraill o ddifrif. Gwelwn hynny fel cydnabod y gwir ysbryd cynhwysol a ddathlwyd gennym yn ein seremoni agoriadol. Hoffwn ganmol y ffordd y mae Edwina wedi gwrando ac wedi ymateb yn gadarnhaol i’r achos a wnaethom. Fodd bynnag, nid yw hynny’n golygu fod Plaid Cymru’n gwbl fodlon. Wrth drafod y manylion, canolbwyntiaf ar ddatblygu economaidd a bydd Janet Davies yn ymdrin â materion eraill.

Yn y gyllideb ar gyfer datblygu economaidd, mae’r cymorth dewisol rhanbarthol i ddiwydiant wedi’i dorri o £88 miliwn y llynedd i £70 miliwn eleni a chaiff ei gwtogi ymhellach i £67 miliwn y flwyddyn nesaf. Cwtogwyd cyllideb Awdurdod Datblygu Cymru hefyd o £131 miliwn eleni i £128 miliwn y flwyddyn nesaf ac fe’i cwtogir i £121 miliwn y flwyddyn ganlynol.

Mae’r toriadau hyn i ddigwydd mewn cyfnod pryd y rhagwelwn gyfradd twf 1 y cant yn gyflymach nag ar gyfer y DU yn ei chyfanrwydd. Dywedodd Edwina wrthym fod y ffigurau blaenorol yn ganlyniad y llurgunio a achoswyd gan y prosiect LG. Bwriedid i’r prosiect hwnnw, mi gredaf, greu oddeutu 6,000 o swyddi. Yn ôl y strategaeth ddatblygu economaidd yr ydym wedi’i mabwysiadu, yn nwy flynedd y gyllideb hon bwriadwn greu 40,000 net o swyddi ychwanegol, felly mae rhywfaint o achos dros bryderu.

Yr oedd y toriad yn y gwariant ar brosiectau Corfforaeth Ddatblygu Bae Caerdydd i’w ddisgwyl wrth i’r morglawdd gael ei gwblhau, ac mae’n dda gweld cyflwyno llinell newydd yn y gyllideb i ateb y toriad hwn, sef cronfa’r Ffordd i Ffyniant. Fodd bynnag, mae hyn yn codi pwyntiau pwysig. Cyn dod i’r Cynulliad, yr oedd nifer ohonom yn meddwl y byddai cyllideb Bae Caerdydd yn cael ei thorri i ddim. Yr oeddem wedi deall fod y prosiect yn ddatblygiad a fyddai’n hunan-gynhaliol yn y pen draw. Yn sicr, yr wyf wedi gwario’r holl arian a ddyrannwyd i Flaenau Gwent. Mae’n destun pryder fod yn rhaid inni barhau i dalu £23 miliwn, mewn blwyddyn arferol, allan o’r gyllideb i Gymru, am gyfnod amhenodol. Gobeithio mai dyna’r cwbl ac nad oes neb wedi arwyddo siec wag, i’w thalu allan o’n cyllideb ni, ar gyfer gofynion Bae Caerdydd yn y dyfodol.

Mae’r gyllideb ar gyfer cronfa’r Ffordd i Ffyniant ychydig yn niwlog. Pwysodd Plaid Cymru a gwrthbleidiau eraill am ddefnyddio’r gyllideb hon i gychwyn banc datblygu menter a allai chwarae rhan bwysig i annog twf mentrau bach a chanolig eu maint. Mae Edwina yn awr wedi mynegi’r bwriad pendant i sefydlu cronfa o’r fath. Mae Plaid Cymru’n croesawu hyn a gobeithiwn y bydd banc datblygu menter ar gael i helpu mentrau bach a chanolig yn gynnar yn y rhaglen Amcan 1.

Yn awr edrychaf ar y gyllideb economaidd yn ei chyfanrwydd. Am flwyddyn gyntaf y rhaglen Amcan 1, mae gennym gyllideb llinell sylfaen o £315 miliwn, ychydig bach yn llai na’r gwariant a gynlluniwyd ar gyfer eleni a £29 miliwn yn llai na’r gyllideb derfynol y llynedd. Gallech ddweud fod hynny’n newyddion drwg. Wedyn, yn y print mân, gwelwn £56 miliwn o arian cronfeydd datblygu rhanbarthol Ewrop wedi’i gario ymlaen o flynyddoedd blaenorol. Mae hynny’n edrych fel newyddion da ond mae angen inni edrych arno ychydig yn fanylach.

Mae tarddiad rhyfedd i’r £56 miliwn hwnnw. Cyhoeddwyd yn gyntaf i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig y byddai £46 miliwn o arian Cronfa Ddatblygu Rhanbarthol Ewrop a oedd heb ei wario ar gael yng nghyllideb 2000-01 i helpu i ariannu’r rhaglen Amcan 1. Yn ddiweddarach, yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd, rhannwyd y ffigur yn £25 miliwn am eleni a £21 miliwn am y flwyddyn nesaf. Nid yw’n eglur a gynhwyswyd y £25 miliwn hwnnw yn y cyfanswm a gynlluniwyd ar gyfer y flwyddyn bresennol, ond mae’r £21 miliwn wedi’i drosglwyddo i gyllideb y flwyddyn nesaf. Wedyn cafwyd y cyhoeddiad fod £35 miliwn yn ychwanegol wedi’i ychwanegu at y rhaglen Amcan 1. Nid arian newydd oedd hwnnw; fe ddaeth o danwariant yn 1998-99. Felly, ar y pryd hwnnw yr oedd yn ymddangos fod y llinell gyllideb wreiddiol o £19 miliwn wedi’i chwyddo gyda £21 miliwn o arian Cronfa Ddatblygu Rhanbarthol Ewrop a gariwyd ymlaen, a £35 miliwn drwy hyblygrwydd diwedd-blwyddyn, gan wneud cyfanswm o £75 miliwn. Rhoddwyd yr argraff, yn fwriadol neu fel arall, y byddai hyn yn cyfrannu at Amcan 1.

Fodd bynnag, rhaid inni edrych ar hyn yn ofalus. Pan welodd y Pwyllgor Datblygu Economaidd y cyfrifon llawn yr oedd eitem newydd ar yr ochr ddyled, sef £50 miliwn a oedd eisoes wedi’i ymrwymo dan y cylch blaenorol o ariannu Ewropeaidd. Yn ein papurau heddiw, gwelir y £46 miliwn o arian na wariwyd yn flaenorol, er mai mewn print mân y mae, ond nid yr £50 miliwn o ddyledion na thalwyd. O na allem redeg ein cyllidebau teuluol ar yr un egwyddor. Mewn gwirionedd, os cymerwn i ystyriaeth y dyraniad i gronfa’r Ffordd i Ffyniant mae gennym gyfanswm o ryw £35 miliwn yn 2000-01 ar gyfer cyfraniadau’r UE i brosiectau Amcan 1 a’n cyfraniadau ni’n hunain i arian cyfatebol, gan gynnwys cost y banc datblygu menter. £44 miliwn yw’r ffigur cyfatebol am 2001-02.

Rhaid i’r Cynulliad gymharu’r ffigurau hyn â’r cyfanswm gwariant cyhoeddus a ddangosir yn y ddogfen raglennu sengl Amcan 1 a gyflwynwyd gennym i Ewrop: £338 miliwn yn 2000 a £316 miliwn yn 2001. Hyd yn oed os tynnwn gydran cronfa gymdeithasol Ewrop sydd, ar hyn o bryd, yn dod drwy’r Adran Addysg a Chyflogaeth, bydd gennym gyfrifoldeb dros ymrwymo rhyw £275 miliwn o wariant i’w gymeradwyo y flwyddyn nesaf a £246 miliwn yn y flwyddyn ddilynol. Cytunwn y caiff llawer o’r gwariant, er nad y cyfan, ei ddal yn ôl a bod posibilrwydd y bydd mwy o arian ar gael ar ôl yr adolygiad gwariant. Fodd bynnag, y gyllideb a drafodwn heddiw sydd yn llygad y cyhoedd. Dyma’r gyllideb a welir gan gwmnïau preifat a chwmnïau sydd â diddordeb mewn prosiectau Amcan 1 mawr. Y gyllideb hon hefyd yw’r un y gall awdurdodau lleol a’r sector gwirfoddol edrych arni. Rhaid inni ofyn sut y gallwn ddarbwyllo’r cwmnïau hyn i ymrwymo i wariant mawr a sut y gall ein gweithrediaeth raglenni gymeradwyo gwariant o £275 miliwn y flwyddyn nesaf a £246 miliwn yn y flwyddyn wedi hynny oni bai fod gennym ryw warant a datganiad o fwriad y bydd yr arian ar gael yn 2001 a 2002.

Fel corff corfforaethol, ni allwn wneud ymrwymiadau i wneud defnydd llawn o’r arian Ewropeaidd yr ydym i gyd eisiau ei weld hyd nes bydd gennym sicrwydd rhesymol y bydd yr arian gennym yn y gyllideb. Rhaid inni gymryd o ddifrif y wers o’r £50 miliwn o ymrwymiad blaenorol y bydd yn rhaid inni ei ariannu o gyllideb 2000-01. Gallai fod dros £200 miliwn o ymrwymiad heb ei gyllidebu y tro nesaf. Ble byddem ni’n canfod cymaint o arian mewn cyllideb sydd wedi’i chyfyngu gymaint gan y fformwla bresennol?

Dywedir wrthym y dylem aros tan yr adolygiad gwariant yr haf nesaf. Un peth a addefaf yw y bydd union lefel yr arian cyfatebol y mae angen ei ychwanegu at ein grant bloc yn fater i’w negodi yn y pen draw. Efallai y bydd angen inni barhau’r lefel o arian cyfatebol a ddarparwyd o’r bloc Cymreig rhwng 1994 ac 1999. Fodd bynnag, pan edrychwn yn ofalus ar y gyllideb sydd dan ystyriaeth gennym heddiw ac wrth inni grafu’n pen ynghylch y problemau o gynyddu cyllid yn y gwasanaeth iechyd, addysg a chyfrifoldebau llywodraeth leol, credaf y byddech i gyd yn cytuno nad oes unrhyw ffordd y gallwn wasgu arian ychwanegol sylweddol o gyllideb bresennol y Cynulliad. Amcangyfrifaf fod yn rhaid ychwanegu ffigur sydd yn agos at £100 miliwn i ddarparu’r arian cyfatebol angenrheidiol os ydym am allu tynnu i lawr y lefel uchaf bosib o arian yr Undeb Ewropeaidd. Bydd yr union ffigur yn fater i’r adolygiad gwariant. Nid yw’n ormod i ofyn, fel corff cyfrifol am y rhaglen Amcan 1 yng Nghymru, ein bod yn cael datganiad o fwriad. Mewn cynnig a basiwyd gan y Cynulliad ym mis Hydref, dywedwyd y câi’r lefel angenrheidiol o arian cyfatebol ei ychwanegu. Dyna swm a sylwedd cydran arian cyfatebol y DU.

I gloi, rhaid imi ofyn ble mae’r arian o Ewrop? Siawns na ddylai cael mynediad at arian a ddaw oddi wrth yr Undeb Ewropeaidd i brosiectau yng Nghymru fod yn destun negodi nac ansicrwydd. Siawns nad oes raid inni gyflwyno achos ac ymladd brwydr galed i gael defnyddio’r arian a ddyrannwyd gan yr UE i’r ardal Amcan 1 yng Nghymru. Pam nad oes llinell yn y gyllideb hon—mewn cromfachau, hyd yn oed—yn nodi’r £123 miliwn o arian o gronfa datblygu rhanbarthol Ewropeaidd a fyddai ar gael o Ewrop petaem ni’n gallu darparu’r arian cyfatebol neu’r £113 miliwn yn 2001?

Diweddaf gyda chynnig difrifol sydd yn osgoi pob gwrthwynebiad a godwyd hyd yma. Yn ôl pennod 5, adran 1 y Vade mecum ar gyfer cynlluniau strwythurol—sydd, mi gredaf, yn llyfr o reolau a gyhoeddir gan y Comisiwn Ewropeaidd—ar ddechrau cylch o ariannu strwythurol Ewropeaidd, bydd yr UE yn gwneud taliad, neu’n fodlon gwneud taliad i’r aelod wladwriaeth o ryw 7 y cant o gyfanswm cyfraniad yr UE. Mae’r 7 y cant hwn yn arian ymlaen llaw a dywed y rheolau Ewropeaidd y dylid gwneud taliadau ymlaen llaw i’r rhai fydd yn elwa yn y diwedd. Bydd yr arian hwn yn holl bwysig i’r cannoedd o gyrff gwirfoddol a mentrau bach a chanolig eu maint sydd yn awyddus i fynd yn eu blaenau â phrosiectau Amcan 1 ond sydd heb y cyfalaf wrth gefn i gychwyn ar unrhyw brosiect uchelgeisiol.

O dan y rheolau a gyhoeddwyd yn y Vade mecum, deallaf fod yr Undeb Ewropeaidd yn y flwyddyn newydd yn barod i dalu £86 miliwn i’r DU fel blaendaliad ar gyfer prosiectau Amcan 1 yng Nghymru. Caiff hynny ei ddal mewn cyfrif crog. A yw Alun Michael yn dweud wrthym na ellir, dan y rheolau presennol, gynnwys hyd yn oed yr arian hwn fel elfen wrth gefn yn y gyllideb? Ni ellir cynnwys yr arian hwn—y gellir ei orsymleiddio fel arian a gedwir ym Manc Lloegr ac sydd wedi’i glustnodi ar gyfer Cymru—y mae’r UE wedi gorchymyn ei ddosbarthu ar ddechrau’r rhaglen fel blaendaliadau, fel elfen wrth gefn. Ni ellid bod wedi rhagweld hynny yn yr adolygiad gwariant cynhwysfawr blaenorol. Gwn y caiff yr arian y byddwn yn ei wario ei dynnu allan ohono ond mae wedi’i gyfyngu gan derfyn Barnett. Yr hyn y mae arnom ei angen a’r hyn yr ydym yn ei ddisgwyl yn y gyllideb yw llinell wrth-gefn newydd ac ar-wahân yn y gyllideb.

Derbyniaf fod yma her inni i gyd. Dadleuwyd efallai na fydd digon o brosiectau da i wario’r arian. Fodd bynnag, os llwyddwn a mynd ati’n rhagweithiol i annog pobl i gynllunio ar gyfer adfywiad yr economi Cymreig, gobeithiwn y cawn ein hwynebu wedyn â nifer fawr o brosiectau, rhai ohonynt yn gofyn am flaendaliad. O leiaf fel darpariaeth wrth gefn, gofynnaf fod yr achos yn cael ei wneud dros i’r blaendaliad hwn fod ar gael.

Ym mis Gorffennaf, cymeradwyodd y Cynulliad ddatganiad y dylai gweithrediad fformwla Barnett beidio â chynnwys gwariant cefnogol yr UE mewn adrannau gwario yn Lloegr ac yng Nghymru, ac y dylai cyllid strwythurol a ddynodwyd ar gyfer Cymru a’r lefel briodol o arian cyfatebol gael eu hychwanegu. Dyna bolisi’r Cynulliad a, heb linell wrth-gefn yn y gyllideb sydd yn cymryd hynny i ystyriaeth, rhaid inni edrych ar y gyllideb fel un wallus.

Yr ydym, felly, â chyfyng gyngor. Byddai’n gwbl anghyfrifol gwrthwynebu pethau yr ystyriwn yn gynnydd gwirioneddol ym manylion y gyllideb. Ni fyddem eisiau gwadu i Gymru y manteision a ddaw yn sgîl rhai o wir effeithiau blaenoriaethau’r Cynulliad. Ni fyddem yn dymuno bwrw ansicrwydd ar gyllid y flwyddyn nesaf ar gyfer ysgolion, ysbytai a llywodraeth leol a dymunwn groesawu’n ddidwyll y newidiadau a gyhoeddwyd gan Edwina o ran symud tuag at brofion llygaid am ddim, cronfa ddatblygu menter, recriwtio mwy o athrawon, sefydlu cysylltiad rhwng de a gogledd ac ati.

Fodd bynnag, ni allwn ar hyn o bryd bleidleisio dros gyllideb sydd heb fynd i’r afael â chwestiwn allweddol ariannu cyllid strwythurol Ewrop. Byddwn yn parhau i bwyso cymaint ag a allwn am yr arian ychwanegol a chyfatebol rhwng yn awr a mis Chwefror.

Camaf ymlaen at lwyfan y Siaradwr â chryn betruster, a minnau bron wedi syrthio.

Edwina osododd y fagl honno i lawr yn y fan honno.

Credaf mai Tom Middlehurst a wnaeth, er fy mod wedi darllen sawl adroddiad yn y cyfryngau Cymreig dros yr wythnosau diweddaf ynglŷn â’r canlyniadau ofnadwy a allai ddod i ran unrhyw un a safai yn ffordd ein Hysgrifennydd Cyllid glew. Rhoddodd hynny gryn syndod i mi gan fy mod yn adnabod yr Ysgrifennydd Cyllid ers nifer o flynyddoedd ac wedi ei chael yn berson tyner a thirion iawn bob amser.

Yr wyf am fentro a dechrau drwy ddweud nad yw’r gyllideb wedi gwneud argraff o gwbl ar y Ceidwadwyr Cymreig yn y Cynulliad. Croesawn sylwadau’r Ysgrifennydd Cyllid ynglŷn â’r strategaeth yrfaoedd genedlaethol a mentrau megis y fenter i ddelio â chysgu ar y stryd—

Y strategaeth genedlaethol i gynhalwyr sydd gennych dan sylw.

Ie, y strategaeth genedlaethol i gynhalwyr. Croesawn hefyd y gefnogaeth ychwanegol i ffermio organig yn y gyllideb amaethyddiaeth. Fodd bynnag, er gwaethaf protestiadau’r Ysgrifennydd Cyllid, yr ydym yn dal i ystyried y gyllideb hon yn gyllideb yn ei hanfod a wnaethpwyd yn Stryd Downing ac ni allwn ond ei gwrthwynebu.

Yr wyf yn cyfaddef imi gael rhywfaint o anhawster wrth baratoi ar gyfer y ddadl heddiw, oherwydd mae i bob pwrpas yn ailadroddiad o’r ddadl a gawsom dair neu bedair wythnos yn ôl. Derbyniaf y cyfeirir at y gyllideb yn awr fel cyllideb ddrafft, yn hytrach na chyllideb ddrafft ragarweiniol a bod Canghellor y Trysorlys wedi ymestyn i’w gist ryfel orlawn—honno a lenwodd drwy gadw’r incwm o lefelau cynyddol uwch o dreth ar bobl Cymru—ac wedi taflu ambell geiniog i gyfeiriad yr Ysgrifennydd Cyllid fel y byddai ganddi rywbeth i’w ddweud heddiw ac fel y gallai helpu Plaid Cymru i wneud penderfyniad ar y gyllideb. Mae’n bwysig cadw mewn cof, wrth ddadlau’n ffordd drwy’r broses baratoi cyllideb, fod gan Gymru un o’r beichiau treth sydd yn cynyddu gyflymaf mewn unrhyw wlad ddatblygedig. Mae’r enillion caled a sicrhawyd o ran cystadleurwydd a chynhyrchiant dan lywodraethau Ceidwadol un ar ôl ei gilydd yn cael eu haberthu mewn ymgyrch ailethol sinigaidd gan y Llywodraeth Lafur yn San Steffan.

Cefais rywfaint o anhawster hefyd wrth baratoi ar gyfer dadl heddiw oherwydd fy nymuniad i osgoi ailadrodd dadleuon a ymarferwyd o’r blaen. Nid oes amheuaeth nad yr un methiant mwyaf difrifol yn y gyllideb hon, ac yn y gyllideb ragarweiniol, yw’r methiant i ymdrin yn foddhaol â mater arian cyfatebol Amcan 1. Soniwyd am hyn lawer gwaith o’r blaen, nid yn lleiaf gan y siaradwr diwethaf. Fodd bynnag, dyma’r mater allweddol a’r prif reswm pam fy mod yn disgrifio’r gyllideb hon fel un a wnaed yn Stryd Downing a pham y mae yn annerbyniol. Mae arweinydd y blaid leiafrifol fwyaf yn y Cynulliad wedi datgan yn gyhoeddus ac yn aml y gallai gael ei orfodi i fynd ati i symud Alun Michael o’i swydd fel Prif Ysgrifennydd dros y mater hwn. Yr wyf wedi darllen sawl adroddiad fod y coup de grâce yn debygol o ddigwydd fis Chwefror nesaf. Cawn weld.

Gallai fod problem gyda hyn. Nid wyf yn tanbrisio cyfrwystra’r Prif Ysgrifennydd. Llywydd, efallai yr hoffech chi imi ddefnyddio geiriau fel ‘ymwybyddiaeth dactegol’. Mae gan y Prif Ysgrifennydd, chwedl Baldrick, gynllun cyfrwys. Mae ganddo strategaeth ar gyfer delio â’r broblem anodd hon, neu efallai y dylwn ddweud y mater anodd hwn. Yn wyneb anallu anobeithiol i lunio cyllideb sydd yn ateb y rhaglen Amcan 1, penderfynodd lunio rhaglen Amcan 1 sydd yn ateb y gyllideb. Mae’n syml. Drwy dywyllu’r mater a pheidio â mynd ati i chwilio am gynlluniau newydd potensial, mae’r Llywodraeth wedi gostwng disgwyliadau i’r fath raddau fel mai ychydig o geisiadau gaiff eu cyflwyno am daliadau y flwyddyn nesaf. Wele, mae’r problemau cyllidebol wedi diflannu. Dyna syniad Tony Blair o beidio â gadael Cymru i lawr. Gobeithiaf y bydd fy nghyd-Aelod, Alun Cairns, sydd bellach yn cael ei dderbyn yn gyffredinol fel awdurdod ar y mater hwn, yn gallu ychwanegu at fy sylwadau ar y broblem hon, neu’r mater hwn, yn ddiweddarach yn y ddadl.

Hoffwn grybwyll cynllun cyfrwys arall, sef dileu unrhyw wrthwynebiad i’r gyllideb hon drwy bwytho Aelodau’r Cynulliad i mewn i wasgod gaeth ariannol. Daeth y thema honno i’r amlwg mewn trafodaethau pwyllgor. Dywedir wrthym y bydd yn rhaid i unrhyw alwad am wariant ychwanegol gael ei ateb gan ostyngiad cymesur mewn man arall. Dyna agwedd hurt ac un na ellir ei chynnal. Derbyniaf na all unrhyw wrthblaid ddifrifol wneud galwadau gwirion am wariant ychwanegol. Fodd bynnag, nid yw Aelodau gwrthbleidiau ar y Cynulliad yn gwybod am y wybodaeth sydd ar gael i’r Cabinet. Ni wyddom ddim am y gwariant ychwanegol a ryddheir gan y Canghellor drwy gydol y flwyddyn ac nid oes llinyn bogail yn ein cysylltu ni â Stryd Downing neu Dŵr Millbank.

Yr ydym wedi arfer clywed y Prif Ysgrifennydd yn rhygnu ymlaen am wleidyddiaeth gynhwysol, sef ei ffordd ef o fynnu bod yn rhaid i bawb gytuno ag ef. Ni dderbyniwn yr alwad honno ac ni dderbyniwn wasgod gaeth ariannol, sydd wedi’i chynllunio i atal beirniadaeth ar y gyllideb wallus hon. Hoffwn roi sylwadau ar nifer o faterion ail reng neu grwpiau iswariant, fel y’u gelwir mewn geiriau anneniadol, ond cyfyngaf fy hun i ddau. Cefnogaf safle’r Cabinet ar un o’r ddau fater hyn.

Mae setliad refeniw’r awdurdodau lleol yn y gyllideb hon yn caniatáu ar gyfer cymryd £17 miliwn oddi ar y cyfanswm i ddarparu cynllun dampio a fydd yn rhannu’r baich o dalu’r diffygion enfawr yng nghyllidebau pedwar awdurdod lleol yn y de rhwng holl drethdalwyr cynghorau Cymru. Fel pawb arall yn y Canolbarth a’r Gorllewin, yr etholaeth a gynrychiolaf, yr wyf fi’n gandryll â’r penderfyniad hwn. Ysgrifennydd Cyllid, pa fath o neges mae hyn yn ei anfon i’r cynghorau gofalus yng ngweddill Cymru? Nodaf na fydd y Cynulliad yn cyfrannu at dalu’r gost.

Onid ydych chi’n cytuno fod gan y pedwar cyngor hyn y lefelau uchaf o ddieithrwch cymdeithasol yng Nghymru? Os ydym am gymryd eich haeriadau o bryder o ddifrif, yna dylech gefnogi’r cymorth a roddir i bedwar cyngor tlotaf Cymru, lle mae’r ardaloedd lle ceir y dieithrwch cymdeithasol mwyaf. Rhaid cael gonestrwydd, nid rhagrith.

Credaf eich bod chi’n gwneud pwynt gwahanol, ond fe’i hatebaf. Pryd bynnag y bydd awdurdod lleol yn y math o anawsterau a wynebir gan y pedwar cyngor hyn, mae’n rhaid i elfen o hynny gael ei adlewyrchu yn y dreth cyngor a godir gan yr awdurdod lleol hwnnw. Os na ddigwydd hynny, mae’n amhosibl meithrin unrhyw radd o gyfrifoldeb mewn awdurdodau lleol.

Diolch am ildio, gan fod hyn yn adlewyrchu’n uniongyrchol, ac yn annheg, ar awdurdod lleol yn fy etholaeth. Nid canlyniad diffyg sgiliau rheoli ariannol yw’r problemau hyn ond canlyniad effeithiau amddifadiad cymdeithasol a thlodi. Nid oes gennym fformwla ariannu ar gyfer awdurdodau lleol sydd yn cydnabod amddifadiad cymdeithasol fel ffactor allweddol. Gwelsom y ffigurau a buom drwyddynt yn y Siambr. Yn gyson â’ch athroniaeth Dorïaidd, yr ydych yn sôn am gymryd oddi wrth y tlotaf yn ein cymdeithas ac ailddosbarthu cyfoeth ymhlith y cyfoethocaf.

Symudaf ymlaen at fy mhwynt nesaf, sydd yn mynd i’r afael â’r mater hwnnw i ryw raddau. Ni fydd y Cynulliad yn cyfrannu at y cynllun dampio er ei fod yn rhydd i wneud hynny. Boed y penderfyniad yn gam neu’n gymwys, mae’n golygu fod yn rhaid i holl drethdalwyr Cymru wynebu cynnydd enfawr yn eu treth gyngor y flwyddyn nesaf. Dyma’r hyn a alwaf yn dreth lechwraidd gyntaf Cymru. Mae’n siŵr y bydd mwy i ddilyn.

Symudaf ymlaen at yr ail fater parthed grŵp iswariant. Mae’n gymharol fach yn nhermau cyllidebol. Cyfeiriodd yr Ysgrifennydd Cyllid ato yn eithaf maith a thrafodwyd y peth yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig y bore yma. Mae’n fater arwyddocaol i ddiwydiant llaeth Cymru, i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ag i hygrededd y Cynulliad Cenedlaethol yng Nghymru. Esmwytho’r taliadau hylendid llaeth yw’r mater hwn.

Mae morâl y diwydiant llaeth yng Nghymru a hygrededd y Cynulliad yn bwysig iawn i’r Grŵp Ceidwadol Cymreig. Cefnogaf benderfyniad yr Ysgrifennydd Cyllid i ganiatáu ar gyfer ymrwymiad blynyddol o ryw £180,000 y flwyddyn i ganiatáu’r rhyddhad hwn. Aiff y Cabinet ymlaen â’r mater hwn gyda chefnogaeth y Grŵp Ceidwadol Cymreig.

Dywedais eisoes nad yw’r Grŵp Ceidwadol Cymreig yn cael y gyllideb hon yn un foddhaol. Nid yw’n deg rhoi’r bai i gyd ar yr Ysgrifennydd Cyllid, efallai mewn ofn rhag y glewder y cyfeiriais ato ynghynt. Tony sydd wedi gadael Cymru i lawr. Gyda’i sêl dros ennill pleidleisiau yn Lloegr ganol a’i ddifrawder dideimlad wrth iddo gymryd pleidleiswyr Cymru yn ganiataol, Tony o Stryd Downing sydd yn tynnu’r llinynnau. Ef sydd wedi gadael Cymru i lawr.

Mae sawl rheswm pam na wnaiff y Democratiaid Rhyddfrydol bleidleisio dros y gyllideb hon. Mae rhai ohonynt yn fwy pwysig na’i gilydd a byddaf yn edrych yn fanylach ar y rhain. Teimlwn yn gryf nad yw’r Llywodraeth, ar y cyfan, wedi symud digon tuag at ein hagenda ni i’n galluogi ni i wneud dim arall heblaw pleidleisio yn erbyn y gyllideb.

Fel pob un o bleidiau’r wrthblaid buom yn cynnal trafodaethau gyda’r Llywodraeth ynghylch yr hyn sydd yn bosibl ac yn amhosibl ei gyflawni gyda’r gyllideb hon. Mae’n ofid imi i’r trafodaethau hynny gael eu cynnal yn y dirgel ac na ddatgelwyd manylion y trafodaethau. Os yw gwleidyddiaeth gynhwysol i weithio, rhaid sicrhau fod trafodaeth agored a chytundeb ynghylch materion o bwys megis y gyllideb fel bod y broses gyfan yn dryloyw. Nid wyf yn cymryd arnaf nad yw trafodaethau wedi eu cynnal ac nid wyf ychwaith yn ceisio cuddio’r ffaith bod agenda’r Democratiaid Rhyddfrydol i Gymru wedi cael ei chydnabod mewn rhai ffyrdd.

Croesewir y ddarpariaeth o £7.9 miliwn o arian ychwanegol ar gyfer iechyd yn natganiad drafft y gyllideb, ynghyd â’r ymrwymiad i geisio canfod ffordd o ddefnyddio cyfran helaeth o’r arian hwn i adfer profion llygaid di-dâl. Mae hyn yn rhan bwysig o agenda’r Democratiaid Rhyddfrydol. Y ni oedd y blaid gyntaf i godi hyn yn y Cynulliad pan gafwyd dadl fer ar y mater gan Jenny Randerson. Mae’n drueni bod Plaid Cymru, sydd wedi honni’n ddiweddarach eu bod yn cefnogi’r mesur hwn, wedi ymatal rhag cyfrannu at y drafodaeth honno. Mae’r hyn a wnaeth y blaid yn bwrw amheuaeth ar eu hymrwymiad i’r mesur ac i’r lles mawr a allai ddeillio o gyflwyno profion llygaid di-dâl i bawb.

Fodd bynnag, nid yw’r ymrwymiad a wnaethpwyd yn ddigon. Yr ydym yn cael cynnig ymchwiliad a chyflwyno profion llygaid ar raddfa gyfyngedig o 1 Hydref 2000. Mae’r achos o blaid manteision meddygol y mesur hwn eisoes wedi’u gwneud. Dim ond profion llygaid sydd ar gael i bawb a wnaiff y tro. Rhaid iddynt fod ar gael yn llawn o 1 Ebrill, nid ar ffurf mesur anghyflawn a fydd ar gael rywbryd yn y dyfodol pell. Drwy dderbyn y cyfaddawd hwn, mae Plaid Cymru, unwaith yn rhagor, wedi gwanychu’r mesur hwn. Mae’r peryglon y mae’r blaid wedi ymrwymo iddynt yn amlwg fel y gwelwyd yn achos y drafodaeth ar gig eidion ar yr asgwrn. Yr oedd bargen wedi ei tharo ynghylch hyn hefyd. Cytunodd Plaid Cymru y dylid cynnal ymchwiliad gan y Pwyllgor yn hytrach na phleidleisio ar y mater drwy’r Cyfarfod Llawn. Profwyd mai diwerth oedd eu cyfaddawd pan gawsant eu tanseilio gan Nick Brown a Christine Gwyther ddoe.

Yr ydym i gyd yn ymwybodol o’r ôl-groniad enfawr o waith cynnal a chadw mewn adeiladau ysgol yng Nghymru. Cynhaliais ddadl fer ar y broblem hon ym mis Medi. Yr oeddwn yn siomedig gydag ymateb y Llywodraeth a chyda’r ffaith bod cyn lleied o wybodaeth yn cael ei chadw’n ganolog ynghylch y broblem. Croesewir yr £1.489 miliwn ychwanegol ar gyfer eleni ond mae’n amlwg nad yw’n ddigon. Nid oes unrhyw sicrwydd y bydd yr arian a neilltuwyd ar gyfer gwariant cyfalaf o dan dri grŵp gwariant ar wahân yn y gyllideb addysg yn cael ei wario ar uwchraddio adeiladwaith adeiladau ysgol y flwyddyn nesaf. Ar sail hanesyddol, mae’n debyg na fydd. Pe bai’n cael ei wario felly, yr wyf yn siŵr y byddai’n ymddangos dan bennawd ar wahân yn y gyllideb o dan cynnal a chadw adeiladau ysgol.

Sut y bydd yr ysgolion yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili, sydd o dan reolaeth Plaid Cymru, yn teimlo ynglŷn â hyn? Mae ganddynt werth £20 miliwn o waith cynnal a chadw sydd wedi cronni, sydd 13 gwaith yn fwy na’r arian ychwanegol a roddwyd heddiw. Mae ganddynt o leiaf 36 ystafell ddosbarth symudol sydd yn hŷn na 10 oed. Bydd angen i bleidleiswyr Caerffili gofio hynny yn 2003.

Rhaid mynd ati i roi dechrau da i’r gwaith sydd yn rhaid ei gyflawni. Dylai’r gwaith ddechrau y flwyddyn nesaf, nid y flwyddyn wedyn na’r flwyddyn ar ôl hynny. Yn ogystal â dyrannu llawer iawn mwy o arian o dan y penawdau hyn o’r gyllideb eleni, rhaid i’r Llywodraeth hefyd ymrwymo i raglen dreigl o atgyweirio mewn partneriaeth gyda chynghorau lleol er mwyn rhoi sylw i’r broblem hon unwaith ac am byth, oddi mewn i amserlen benodol. Nid yw hynny’n digwydd ar hyn o bryd ac mae hynny’n un o’r prif ffactorau yn ein penderfyniad i bleidleisio yn erbyn y gyllideb hon.

Nid drwg mo popeth ynghylch y gyllideb. Croesewir yr arian a neilltuwyd i sefydlu banc datblygu i Gymru. Fodd bynnag, yr ydym yn siomedig na chafwyd cyhoeddiad ynghylch ymrwymo i awdurdod buddsoddi cymunedol er mwyn sicrhau bod nawdd i fudiadau gwirfoddol yn parhau. Byddai’r naill fesur a’r llall yn fodd i sicrhau y sianelir arian o Ewrop i roi hwb cychwynnol i fusnesau cynhenid ac y gall mudiadau gwirfoddol ddefnyddio’r arian hwnnw i fynd i’r afael â dieithrwch cymdeithasol yn yr ardaloedd lle maent yn gweithio. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi mynd ati’n frwd i hyrwyddo’r mesurau hyn mewn Cyfarfodydd Llawn ac mae’r ddau fesur wedi derbyn cefnogaeth y mwyafrif. Mae’r ffaith bod cefnogaeth i awdurdod buddsoddi cymunedol wedi’i ddiystyru yn siomedig ac yn rheswm arall dros bleidleisio’n erbyn y gyllideb.

Ers imi fod yn Aelod o’r Cynulliad teimlaf fy mod wedi gorfod treulio gormod o’m hamser yn hybu’r angen i wario mwy ar dai. Mae cyfanswm yr arian sydd ar gael ar gyfer tai yng Nghymru wedi gostwng flwyddyn ar ôl blwyddyn er 1992. Mae hynny’n golygu bod gwerth £1.1 biliwn o waith atgyweirio a chynnal a chadw, a hynny ddim ond o ran adfer tai i gyflwr sydd yn addas yn ôl y gyfraith. Mewn gwirionedd, mae’r broblem yn waeth na hynny.

Dyma pam yr wyf yn falch bod yr Ysgrifennydd Cyllid wedi nodi’r hyn yr wyf fi, Pwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol ac Aelodau eraill wedi bod yn ei ddweud—bod angen mwy o arian ar gyfer tai. Mae’r penderfyniad i adfer y gostyngiad o £5 miliwn yn y gyllideb tai, a wnaethpwyd yn y gyllideb ddrafft ragarweiniol, yn gam i’r cyfeiriad iawn. Croesawaf yn arbennig y £400,000 ychwanegol i’r rhaglen cymunedau cynaliadwy a’r £1 miliwn ar gyfer chwarae mewn cymunedau difreintiedig, a bydd y naill a’r llall yn cyfrannu’n sylweddol at gynhwysiant cymdeithasol. Mae’n bwysig gwneud defnydd doeth o’r £1 miliwn sydd ar gael ar gyfer cymunedau cynaliadwy er mwyn datblygu dull synhwyrol a chydlynus o drosglwyddo stoc. Mae’n hanfodol bod buddsoddi yn y gymuned leol yn mynd law yn llaw ag unrhyw stoc tai a gaiff ei drosglwyddo a’i fod yn grymuso’r tenantiaid. Gobeithiaf y bydd y gronfa hon yn galluogi cyflawni gwaith ar hynny.

Croesawaf hefyd y £3.6 miliwn ychwanegol ar gyfer tai cyffredinol i ymdrin â digartrefedd. Dylai Pwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol fabwysiadu’r syniad o gyfeirio’r arian hwn tuag at dai amlbreswyliaeth Mewn eiddo o’r fath y mae’r lefelau uchaf o anffitrwydd yng Nghymru ac, yn aml iawn, myfyrwyr neu bobl sengl sydd yn byw ar fudd-daliadau neu incwm isel sydd yn byw ynddynt a chânt eu defnyddio hefyd fel llety cam cyntaf i rai sydd wedi bod yn cysgu ar y stryd yn y broses o’u hadsefydlu i gymuned y brif ffrwd. Mae pryder, yn aml iawn, am eu diogelwch, ac mae’n briodol ein bod yn ceisio sicrhau bod arian ar gael ar gyfer cynlluniau ar dai amlbreswyliaeth ar adeg pan ydym yn symud tuag at gynllun trwyddedu cenedlaethol.

Fel y dywedom o’r blaen, rhywbeth amlwg sydd wedi’i hepgor o’r tablau a drafodwn heddiw yw nad oes arian newydd nac ychwanegol ar gael ar gyfer arian cyfatebol yn achos cronfeydd Ewrop Amcan 1, 2 a 3. Nid wyf eisiau ailadrodd yr un hen stori, ond mae’n werth pwysleisio unwaith eto y ffaith bod methiant Gordon Brown i ddarparu arian newydd ar gyfer y flwyddyn nesaf yn golygu nad oes modd gwario £25 miliwn o’r grant bloc ar wasanaethau hanfodol. Gwn y gallai pawb yn y Siambr hon wario’r arian sawl gwaith drosodd pe rhoddid y dewis iddynt. Mae ôl-groniad o £500 miliwn o waith cynnal a chadw ac atgyweirio adeiladau ysgol wedi cronni, mae angen buddsoddi mewn rhaglen gyfalaf i’r gwasanaeth iechyd a chafwyd ôl-groniad anferth o waith atgyweirio tai yng Nghymru. Yn wir, gallai £25 miliwn olygu gostyngiad o £20 ym mil pawb sydd yn talu’r dreth gyngor yng Nghymru. Mae’r rhestr yn ddiddiwedd. Y broblem yw nad oes gennym ddewis. Mae Llundain wedi gadael Cymru i lawr am y flwyddyn nesaf. O ganlyniad, bydd gwasanaethau ac adeiladwaith yr economi cymdeithasol yn siŵr o ddioddef. Wrth adael i’r gyllideb hon fynd rhagddi, mae Plaid Cymru wedi ochri, i bob pwrpas, gyda Gordon Brown wrth iddo wrthod yr arian hwn i Gymru.

Yr wyf hefyd wedi trafod y setliad llywodraeth leol yn y gyllideb hon o’r blaen. Hwn yw’r setliad gwaethaf ers tro. Os rhoddwn ni’r £75 miliwn sydd wedi’i neilltuo ar gyfer addysg i’r naill du, mae cynnydd o £26 miliwn—ychydig dros 1 y cant ar gyfer gwariant ar wahân i addysg. Bydd hyn yn rhoi mwy o bwysau ar wasanaethau cymdeithasol, gwasanaethau cludiant, cynnal a chadw priffyrdd a llawer mwy. Bydd y trethdalwyr yn wynebu codiad anferth yn eu biliau treth cyngor, a’r oll a gânt am hynny yw mwy o doriadau ar wasanaethau. Dyma beth yw trethiant drwy’r drws cefn. Mae’n holl bwysig ein bod yn rhoi sylw i’r peirianweithiau ar gyfer cyllido llywodraeth leol yn ogystal ag i’r arian sydd ar gael yn gyffredinol, fel y gallwn sicrhau na fydd hyn yn digwydd eto.

Bu llawer o drafod ar wleidyddiaeth gynhwysol yn y Cynulliad a’r angen am inni gydweithio er lles Cymru. Yr oedd potensial gan y gyllideb hon i fod yn drobwynt. Gallai fod wedi arwain at lywodraeth ar ffurf fwy cynhwysol lle byddai’r Pwyllgorau yn dylanwadu i raddau helaethach ar bolisi a’r Llywodraeth yn cydnabod nad yw mewn mwyafrif a bod yn rhaid iddo ymgynghori’n agored gyda phob plaid arall.

Gwelwyd yr angen hwn y bore yma pan ddilornwyd y Pwyllgor Addysg Cyn-16 gan yr Ysgrifennydd Addysg a Phlant fel corff i ymgynghori ag ef yn unig. Rhaid gofyn felly sut y gall Plaid Cymru ganiatáu i’r gyllideb hon fynd drwodd pan fydd yn cyflwyno’r union gynllun tâl ar sail perfformiad y pleidleisiodd eu Haelodau hwynt eu hunain o’r Cynulliad yn ei erbyn fore heddiw.

Gallai’r gyllideb hefyd fod wedi anfon neges ein bod yn barod i fod yn fwy tryloyw ac agored yn ein trafodion. Gallai fod wedi anfon neges ein bod yn cydnabod, yn niffyg mwyafrif gan unrhyw un blaid, bod yn rhaid wrth fargeinio er mwyn cyflawni pethau ac y dylai bargeinio o’r fath fod yn destun cofnod cyhoeddus. Fodd bynnag, nid dyna’r drefn. Efallai y dylai Plaid Cymru yn awr gyhoeddi telerau’r fargen y mae wedi ei tharo gyda’r Blaid Lafur. Cynhelir gormod o fusnes y Cynulliad y tu ôl i ddrysau caeedig.

I have listened to several accusations against Plaid Cymru—The Party of Wales. I do not know of any deal or agreement. I say this in case people feel that the budget is going ahead without any opposition at all. If you want to live in that kind of world, so be it. However, as far as we are concerned, there is no truth in what you say.

Mae’n ddrwg gennyf nad yw Gareth yn gwybod am y datganiad i’r wasg gan arweinydd ei blaid. Mae i’w weld ar BBC-ar lein a chaiff ei ddarllen maes o law.

Cynhelir gormod o fusnes y Cynulliad y tu ôl i ddrysau caeedig. Mae ystafelloedd myglyd proses ddethol Plaid Cymru Ynys Môn yn cael eu cyflwyno yng Nghaerdydd. Onid y rheswm pam fod pobl wedi ymwrthod â’r Blaid Lafur yn rhai o’i chadarnleoedd yn y Cymoedd gan bleidleisio dros Plaid Cymru, yw oherwydd eu bod eisiau rhywbeth gwahanol?

Mae ystafelloedd myglyd yn well na chiosg ffôn myglyd.

Yr wyf yn siŵr bod gan Owen John ddigon o brofiad mewn lleoedd felly i wybod sut i ddianc ohonynt.

Pan ymwrthododd pobl â’r Blaid Lafur yn rhai o’i chadarnleoedd yn y Cymoedd a phleidleisio dros Blaid Cymru, gwnaethant hynny oherwydd eu bod wedi diflasu ar blaid sydd yn gwrthod system un aelod un bleidlais i’w haelodau ei hun ac sydd yn trin a thrafod yn y dirgel. Ni chafodd y bobl yr hyn yr oedd ei eisiau arnynt. Cawsant fwy o’r un peth. Cawn ein hwynebu’n awr gan gyllideb sydd yn cael ein gorfodi arnom oherwydd i Ganghellor y Trysorlys y Blaid Lafur fethu â chanfod arian newydd neu ychwanegol i Amcan 1. Oherwydd hynny mae’r Gyllideb yn ddiffygiol y tu hwnt i’w hadfer. Mae penderfyniad y Canghellor wedi amddifadu gwasanaethau hanfodol o arian y mae angen mawr amdano, ac ni all bargeinio o unrhyw fath wneud iawn am hynny. Mae’n ddyletswydd arnom i bleidleisio yn erbyn y gyllideb am y rheswm hwnnw. Mae’n drueni na wnaiff Plaid Cymru yr un modd.

Ymunais â’m plaid oherwydd fy mod yn ffieiddio at bolisi’r Torïaid o wneud cyn lleied dros bobl dlawd, pobl dan anfantais a’r digartref. Mae pobl yn cysgu mewn bocsys cardbord—nid yng Nghymru, yr wyf yn cyfaddef, ond yn Llundain. Dylem fod wrth ein boddau bod ein Hysgrifennydd Cyllid, sydd yn fenyw, wedi saernïo cyllideb mor grefftus ac wedi llwyddo i wneud hynny gyda chyn lleied o arian. Mae’n drist bod pleidiau lleiafrifol yn ymddwyn mewn ffordd mor leiafrifol, yn ymddwyn fel pobl fach nad ydynt yn mynd â Chymru yn ei blaen ac yn ymddwyn mewn ffordd mor negyddol. Yr wyf wrth fy modd bod arian wedi’i ddyrannu i ymdrin â phroblem cysgu ar y stryd ac i wella’r cysylltiadau rheilffordd rhwng y gogledd a’r de. Mae’n warth bod y wlad hon yn dal i orfod dibynnu ar y ffyrdd barbaraidd sydd yn rhaid imi eu goddef wythnos ar ôl wythnos wrth imi deithio yn ôl ac ymlaen.

Gan mai fi yw Cyfarwyddwraig Chwarae Cymru, yr wyf wrth fy modd bod Edwina yn gallu ystyried y materion llai a dyrannu arian i brosiectau bychain ond hanfodol sydd yn sicrhau bod plant yn dysgu chwarae’n dda, a datblygu eu hunain yn addysgol drwy wneud hynny, a sicrhau eu bod yn elwa o brofiadau o’r fath. Nid oes neb wedi llongyfarch Edwina ar ddyrannu arian, er cyn lleied yw, ar gyfer datblygu cynaliadwy. Nid oes yr un ohonoch chi bleidiau bychain wedi ystyried hyn. Hefyd, ni roddwyd unrhyw glod—[Torri ar draws.]

A oes unrhyw un yn gwrando ar y deunydd ardderchog hwn? A gaf i ailddechrau? Byddaf yr un mor anfoesgar gyda’r Torïaid a’r Democratiaid Rhyddfrydol oherwydd, a dweud y gwir, dyna beth y maent yn ei haeddu. Nid oes neb wedi ystyried yr arian a ddyrannwyd i’n parciau cenedlaethol. Rhowch y gorau i’ch swnian, chi’r bobl fach. Edrychwch ar y gyllideb hon fel rhywbeth—

Byddai’n wahanol pe bai hi’n cyfeirio at Alun Cairns.

Yn aml iawn pan yn effro a di-gwsg, byddaf yn meddwl pa mor ddeniadol yw David Davies. Rhannaf gyfrinach â chi: mae ganddo un o’r penolau delaf imi eu gweld ers tro byd. [Chwerthin] Mae meddwl am hynny’n caniatáu imi alw ei blaid yn blaid fach o bobl fach.

Mae’n dda gennyf eich bod yn chwerthin oherwydd rhaid inni fod yn unfrydol ynghylch y gyllideb hon. Hon yw’r gyllideb orau i bobl Cymru. Rhowch y gorau i’w beirniadu a bod yn negyddol. Gadewch inni ystyried y pethau cadarnhaol y mae Edwina wedi’u cynhyrchu yn ei chyllideb gyntaf.

Yr wyf fi am fod ychydig yn fwy difrfol. Peth hawdd bob amser yw beirniadu cyllideb, ei darnio a chyflwyno rhestr o ddymuniadau. Fodd bynnag, heb ystyried y problemau gyda’r cronfeydd strwythurol, mae’n bwysig sylweddoli ein bod yn cael ein cyfyngu gan y grant bloc.

Soniodd llefarydd y blaid Geidwadol am reolaeth Stryd Downing drwy’r grant bloc. Pam felly, tybed, fod y blaid hon nid yn unig wedi gwrthwynebu sefydlu’r Cynulliad hwn ond wedi gwrthwynebu, yn chwyrnach fyth, unrhyw bosibilrwydd o gyfrifoldeb i amrywio trethi.

Gwrthwynebasom y Cynulliad oherwydd ein bod yn gwybod bod pob ceiniog a gâi ei wario arno yn geiniog yn llai i’r prosiectau y mae Edwina Hart wedi ceisio eu cyllido. Cafodd ei beirniadu, gan aelodau o’i phlaid ei hun hyd yn oed, am beidio â dyrannu digon o arian ar gyfer y prosiectau hynny.

Ar y llaw arall, mae’r Ysgrifennydd Cyllid wedi dyrannu arian mewn ffordd sydd yn fwy addas i Gymru nag a wnaethpwyd erioed o’r blaen, yn enwedig rhwng 1979 a 1995.

Bu llawer o feirniadu ar Blaid Cymru yn ystod y deng munud diwethaf ac yr wyf yn nodi anghyfrifoldeb y ddwy blaid fechan yn y Siambr hon yn eu bwriad i wrthod y gyllideb—

Byddwn yn ymosod ar Blaid Cymru os gwelwn ni na fydd yn gwrthwynebu’r gyllideb hon fel y dylai ei wneud. Cafwyd esboniad clir eisoes nad ydym yn gwrthwynebu’r pecyn hwn, yn gymaint â’r ffaith nad oes unrhyw gyllidebau ychwanegol at ddibenion cyllido’r UE. Dyna’r maen tramgwydd. Bu’n faen tramgwydd ers amser maith i Blaid Cymru, sydd yn honni mai nhw yw’r party of Wales. Mae eich arweinydd, sydd yn absennol—ac nid wyf yn ymosod arno, ond ar y blaid—wedi ei gwneud yn glir y gallai hyn arwain at bleidlais o ddiffyg hyder. Dywedwyd dro ar ôl tro eich bod yn ystyried bod hwn yn fater sydd yn mynd at wraidd y Llywodraeth hon. Gan nad oes unrhyw arian ychwanegol o Ewrop, ni allwn ddeall, Janet, sut y teimlwch eich bod yn gallu cefnogi’r gyllideb hon. Mae’n dod yn fwyfwy amlwg y byddwch yn cefnogi’r gyllideb er gwaetha’r ffaith bod Gareth Jones wedi mynegi’n gynharach nad oedd yn sylweddoli y byddai hynny’n digwydd. O leiaf, credaf mai dyna beth a ddywedodd Gareth. Fodd bynnag, mae’n amlwg na fyddwch yn pleidleisio’n erbyn y gyllideb hon.

Dylech fod wedi gwrando ar yr hyn a ddywedodd Phil Williams a’i feirniadaeth ynglŷn â’r cronfeydd strwythurol a dylech ddisgwyl a gwrando ar yr hyn sydd gennyf i’w ddweud a than ddiwedd y ddadl. Bydd mater ariannu Amcan 1 ac Amcan 2 yn argyfwng ymhen ychydig fisoedd, nid ar hyn o bryd.

Fel y dywedais, nodaf gyfrifoldebau’r ddwy blaid, sydd yn llai o ran nifer yn y Siambr hon, i bleidleisio’n erbyn y gyllideb er gwaethaf consesiynau a symudiadau tuag at y cynhwysiant y maent yn gofyn mor aml amdano. Dim ond pleidiau sydd yn gwybod eu bod ar y ffordd allan sydd yn gallu dangos anghyfrifoldeb ar y lefel hon ac nid oes ganddynt unrhyw obaith o gymryd yr awenau gweinyddol ar unrhyw lefel o gwbl, pleidiau a ddywedodd wrthym gyda chymaint o falchder ddoe am eu trafodion gyda gwybodaeth ddienw mewn amlenni brown heb gyfeiriad arnynt.

Hoffwn ddychwelyd at y pwynt ynglŷn â’r grant bloc cyfyngedig, ond yn gyntaf mae’n bwysig canmol yr Ysgrifennydd Cyllid am ei pharodrwydd i wrando a’i hymdrechion i geisio cyflawni argymhellion y Pwyllgorau. Croesewir byrdwn cyffredinol y gyllideb. Rhaid imi danlinellu’r pwynt, fodd bynnag, mai doeth oedd iddi, er mwyn ennyn ffydd, ddechrau gyda chyllideb gaeth ac yna ddod o hyd i arian ychwanegol ar gyfer rhagor o raglenni yn ystod y broses drafod. Gallai bron fod wedi dod allan o lywodraeth leol. Edrychaf yn awr ar rai o’r manylion. Cyfeiriaf, yn gyntaf, at bapur ymgynghori dyddiedig 24 Tachwedd yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, sydd yn ddryslyd ac yn gamarweiniol. Mae’n dda gennyf ddweud bod peth o’r dryswch hwnnw wedi ei ddatrys heddiw yn araith yr Ysgrifennydd Cyllid. Yr hyn sydd yn fy mhoeni ynglŷn â’r papur oedd ei fod yn newid yn gyson rhwng cyfeirio at dermau real a chyfeirio at dermau arian parod. Mae’n bosibl bod hynny’n fwriadol, er mwyn ei wneud yn anodd ei ddadansoddi, neu efallai mai diffyg profiad oedd yn gyfrifol. Rhaid inni ddisgwyl tan y flwyddyn nesaf i weld. Er enghraifft, nodir yn y papur mai cyfanswm y cynydd mewn arian ar gyfer iechyd a gwasanaethau cymdeithasol y flwyddyn nesaf yw £195 miliwn neu 7.3 y cant. Mewn gwirionedd, 5 y cant yw hynny ac esboniwyd hynny heddiw.

Bu Plaid Cymru’n bryderus ynghylch cost cyffuriau ar bresgripsiwn. Cafwyd cynnydd o 8 y cant ar gyfer y ddarpariaeth honno eleni—cynnydd sylweddol iawn yn ôl unrhyw safonau. Mae hyn wedi digwydd yn rhy gynnar oherwydd nid yw adroddiad y gweithgor gorchwyl a gorffen wedi’i gyflwyno eto ac mae posibiliadau sylweddol ar gyfer arbedion yn y maes hwn. Fel y gwyddoch, gan fy mod yn dod o gefndir llywodraeth leol, yr wyf yn dipyn o sinig. Yr oedd ofn arnaf bod y Llywodraeth Lafur yn rhoi arian o’r neilltu fel y gwna wiwer ei chnau. Fodd bynnag, yr wyf yn falch bod Edwina wedi sôn am roi arian tuag at brofion llygad di-dâl heddiw a’i bod wedi edrych ar y mater mewn ffordd ofalus a chyfrifol. Yr oedd Plaid Cymru’n bryderus ynghylch y ddarpariaeth ar gyfer profion llygad di-dâl oherwydd bod y bleidlais i gefnogi hynny wedi ei chynnal ar ôl dadl hanner awr a heb unrhyw adolygu o sut y byddid yn cyflawni hynny na beth allai’r oblygiadau fod. Galwaf hefyd am flaenoriaeth i barthau gweithredu iechyd. Pan drown ni at dai—

Ydych chi’n cytuno bod y gyllideb hon yn gwneud ychydig iawn neu ddim i fynd i’r afael â’r ymraniad amlwg a geir o ran iechyd yng Nghymru? Mae’r trafodaethau a gefais gydag ymddiriedolaethau ac awdurdodau iechyd yn cadarnhau y byddwn yn ffodus iawn i allu cynnal y status quo gyda’r gyllideb hon y flwyddyn nesaf. Yn ogystal â sicrhau rhagor o adnoddau, mae targedu’r adnoddau hynny yn allweddol er mwyn sicrhau bod lleoedd fel y Cymoedd yn elwa o’r gwelliannau iechyd y maent yn eu haeddu, ac nid oes gwell ffordd o wneud hynny na thrwy’r parthau gweithredu iechyd.

Yr wyf yn cytuno. Soniodd Peter Black am dai. Mae hynny’n holl bwysig. Os oes diffyg tai o safon, mae’r cyllidebau addysg ac iechyd yn cynyddu ac mae pobl yn dioddef yn addysgol ac o ran eu hiechyd. Croesawaf yr arian ychwanegol a ddyrannwyd i faterion sydd yn ymwneud â thai, yn enwedig y digartref, ond mae’r £5 miliwn a ddyrannwyd i dai cymdeithasol yn dila iawn. Ychydig iawn o arian fydd hynny ar ôl ei rannu rhwng y 22 cyngor yng Nghymru. Mae atgyweirio tai yn gost anferth ac ni wn o ble cawn ni’r arian i dalu’r gost honno ond bydd hwnnw’n fater a fydd yn codi’i ben dro ar ôl tro yn y Cynulliad hwn.

Cawsom ddatganiad y bydd yna £90 miliwn ychwanegol yn cael ei ddyrannu i addysg a bod £75 miliwn wedi ei ddyrannu’n barod. Bydd y rhan fwyaf o’r arian hwnnw yn cynnwys costau chwyddiant a chodiadau cyflog. Nid arian ychwanegol ydyw mewn gwirionedd. I ddilyn y pwynt a gododd Gareth Jones, pryderaf y cymrir rhan helaeth o’r gyllideb addysg a’i defnyddio i weinyddu’r system newydd ar gyfer talu a gwerthuso athrawon. Nid dadl ar dâl ar sail perfformiad yw hon ac ni fyddaf yn rhagdybio’r dadleuon sydd yn cael eu rhoi gerbron. Fodd bynnag, mae’n berthnasol rhybuddio yn erbyn cymryd arian oddi wrth ysgolion ar gyfer mwy o fiwrocratiaeth. Byddai’n annoeth iawn gweithredu yn y fath fodd.

Croesawaf yn fawr yr arian ychwanegol ar gyfer cymorth organig yn y gyllideb amaethyddol. Ffermio organig ddylai fod y ffordd ymlaen i gynifer ag y bo modd o ffermwyr Cymru ac mae angen inni fuddsoddi cymaint o arian ag y gallwn mewn cymorth organig. Mae’n help i ffermwyr gan ei fod yn ychwanegu gwerth at eu cynnyrch. Yr wyf hefyd yn falch fod arian yn cael ei geisio i dalu’r costau sydd ynghlwm wrth y rheoliadau hylendid llaethdai a gobeithiaf y bydd ymgynghorwyr cyfreithiol y Cynulliad yn datrys hyn gydag ymgynghorwyr cyfreithiol y Weinyddiaeth Amaeth fel y gall pethau fynd rhagddynt cyn gynted ag y bo modd.

Rhaid inni gadw golwg ar y darlun ehangach, ond hoffwn ofyn i’r Ysgrifennydd Cyllid ein sicrhau, pe na ellid gwario’r arian hwn am resymau cyfreithiol neu resymau eraill, mai mater i’r pwyllgorau fydd penderfynu sut i’w ddefnyddio. Ein problem fwyaf yw ein bod yn rhedeg Cymru ar grant bloc diffygiol gan Lywodraeth y DU. Golyga hynny fod yn rhaid wrth ddisgyblaeth dda a rheolau cadw tŷ caeth i’n Llywodraeth genedlaethol newydd. Mae gan ein Llywodraeth gyfle i brofi ei gwerth a’i gallu drwy ddangos beth y gall ei wneud dros Gymru dan amgylchiadau mor gaeth.

Ochr arall y geiniog, fodd bynnag, yw nad oes gan ein Llywodraeth genedlaethol gyfle i fod yn gyfrifol am bennu ei hincwm ei hun yn ogystal â’i gwariant. Mae fel plentyn sydd yn cael 50c i fynd i’r siop i brynu losin. Mae ganddi’r fraint o anghyfrifoldeb a gallai, fel y gwelsom ni brynhawn heddiw, feio Llywodraeth y DU am ddiffyg arian. Ryw ddiwrnod, bydd yn rhaid i Lywodraeth Cymru dyfu i fyny ac ysgwyddo cyfrifoldeb.

Fel un o’r rhai a ymgyrchodd yn frwd dros ddatganoli, yr oeddwn yn argyhoeddedig mai un o’r prif fanteision a ddeuai yn ei sgîl fyddai agor allan broses y gyllideb a’n galluogi i ganfod y gallwn ni wario ein harian yn ddoeth pe baem yn cael y cyfle. Mae dull Edwina o weithredu wedi profi hynny. Gobeithiaf y gallwn ddechrau gweld y gwerth ychwanegol a ddaw yn sgîl datganoli ac argyhoeddi’r rhai a oedd yn amheus o’r Cynulliad ei fod yn arian sydd wedi’i wario’n ddoeth. Bydd yn rhoi gwerth ychwanegol i bawb yn eu bywyd beunyddiol. Ceryddwyd Edwina gan Glyn am ei chydweithrediad. Yr oedd hynny’n anffodus.

Nid arwydd o wendid yw cydweithredu ond, yn hytrach, arwydd o gryfder. Mae pobl Cymru am inni weithio gyda’n gilydd, i gael consensws a dod â syniadau da at ei gilydd i sicrhau’r ffordd ymlaen. Rhaid wrth fath newydd o gyfrifoldeb, aeddfedrwydd newydd mewn gwleidyddiaeth, i gydnabod hynny ac i gydweithredu. Yr wyf yn falch fod Edwina wedi arwain y ffordd yn hynny o beth, a gobeithiaf y gallwn adeiladu ar hynny yn y dyfodol. Yr wyf yn falch hefyd fod yna agwedd newydd a thematig tuag at y gyllideb. Mae’n ffordd gydlynus ac integredig o edrych ar wariant y gyllideb a bydd hynny, yn y pen draw, yn sicrhau gwerth ychwanegol a chynnyrch ychwanegol am yr arian a roddwn i mewn. Yr wyf wedi fy nghyffroi oherwydd, er y byddai’n amhosibl i unrhyw Aelod lunio cyllideb y byddai’r 59 Aelod arall yn cytuno iddi, dyma ddechrau newydd i’r Cynulliad. Fel y dywedodd Edwina, byddwn yn adeiladu ar hyn mewn blynyddoedd i ddod.

Fel aelod o Bwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol, yr wyf yn arbennig o falch o weld tair eitem. Yn gyntaf, y gronfa cynhwysiant cymdeithasol, sydd yn edrych ar dai nid dim ond fel brics a morter ond hefyd yn y cyd-destun cymunedol ehangach. Dyma sut y mae pobl yn gweld eu bywydau a’u cymunedau. Mae’r rhai sydd yn delio â materion o’r fath yn cytuno y dylid gwneud hynny fel bod ystyriaethau cynhwysiant cymdeithasol yn dod yn rhan o’n safbwynt cyffredinol tuag at dai.

Yn ail, croesewir yn fawr y £3.6 miliwn a ddyrennir i’r bobl sydd fwyaf mewn angen. Mae rhai pobl o blith ein cymdeithas yng Nghymru yn byw mewn amgylchiadau arswydus. Gobeithiaf y bydd modd goresgyn digartrefedd. Yn ogystal, mae rhai tai amlbreswyliaeth yn y sector rhentu preifat mewn cyflwr annioddefol o ddrwg ac mae’n dda gennyf weld dyraniad yn y maes hwnnw. Er nad fy Mhwyllgor i sydd yn gyfrifol am y gwasanaethau cymdeithasol, yr wyf yn falch gweld hefyd eu bod yn derbyn arian ychwanegol. Mae llawer o bobl yn ein cymunedau yn byw bywydau tlawd iawn oherwydd diffyg yn y gyllideb gwasanaethau cymdeithasol. Yr oeddwn wrth fy modd o weld yr arian ychwanegol hwnnw.

I gloi, bydd y gyllideb hon yn sicrhau gwerth ychwanegol, nid dim ond o safbwynt ariannol ond hefyd o ran ansawdd bywyd. Dywedodd un foneddiges enwog, er nad ‘boneddiges’ yw’r disgrifiad gorau, o bosibl, nad oes y fath beth â chymdeithas. Mae cymdeithas yn fyw ac yn iach yng Nghymru. Caiff y Cynulliad ei farnu, nid yn unig am y ffordd y mae’n gwario ei arian, ond am y ffordd y mae’n gofalu am, ac yn siarad dros, y bobl hynny sydd leiaf abl i ofalu amdanynt eu hunain ac amddiffyn eu hunain. Mae’r gyllideb hon mor gyffrous, oherwydd ei bod yn dangos newid o ran gwariant sydd yn cydnabod y byddwn yn barod i siarad dros y bobl dlotaf sydd fwyaf dan anfantais yn ein cymdeithas. Diolchaf i Edwina am hynny.

Pan lwyddwch i weld drwy ymffrost y Llywodraeth hon, mae’r sefyllfa sydd ohoni mewn gwirionedd braidd yn fwy llwm. Mae’r grŵp Ceidwadol yn croesawu’r cynnydd mewn termau real yn y gyllideb iechyd. Dylid cyflawni’r cynnydd. Mae hynny’n dilyn ymarfer y Llywodraeth Geidwadol flaenorol. Mae’r cyhoedd yn mynnu cynnydd mewn gwariant ar iechyd ac mae’r Ceidwadwyr yn cytuno â hynny.

Fodd bynnag, rhaid inni weld y ffigurau fel ag y maent mewn gwirionedd. Gan ganiatáu ar gyfer chwyddiant—a oedd yn cael ei ystyried y tu allan i’r ffigurau gan y Llywodraeth flaenorol, fel eich bod yn gwybod bod unrhyw gynnydd canrannol y soniwyd amdano yn ychwanegol at chwyddiant—bydd y cynnydd yng ngwariant yr NHS yn 5 y cant y flwyddyn nesaf ac yn 4 y cant y flwyddyn ganlynol. Mae’r rhain yn ffigurau gwirioneddol. Gallwch ddiystyru 7.5 a 6.5 y cant Edwina oherwydd nid yw hynny’n ystyried chwyddiant. Nid ydynt yn gynnydd gwirioneddol.

Fodd bynnag, mae hyd yn oed y ffigurau a roddwyd inni gan y weinyddiaeth wedi eu gorliwio y tu hwnt i bob rheswm gan yr honiad gwrthun y bydd £1 biliwn ychwanegol yn mynd tuag at y gwasanaeth iechyd yng Nghymru dros y tair blynedd nesaf. Ni wnaf orfodi’r trawma ar Edwina o weithio allan faint yw ei hoed drwy ddefnyddio’r ffurf newydd hon o rifyddeg gyfansawdd sydd wedi’i dyfeisio gan y Blaid Lafur, ond byddai ymhell dros 1,200 oed. Ni fyddwn yn meiddio cynhyrchu’r union ateb. Y pwynt yw bod hyn yn tanseilio ffydd y rhai a bleidleisiodd dros y Blaid Lafur mewn niferoedd mor fawr ddwy flynedd a hanner yn ôl. Er mwyn gallu dadansoddi perfformiad y Llywodraeth hon o ran gwariant ar iechyd neu unrhyw wasanaeth cyhoeddus arall, byddai’n rhaid inni ailgyfrif beth a fu’n gwariant cyhoeddus bob blwyddyn ers y rhyfel. Nid oes yr un Llywodraeth erioed o’r blaen wedi ffidlan y ffigurau fel y gwnewch chi yn awr drwy’r ffordd chwerthinllyd hon o gyfrif dwbl.

Dyma fydd eich problem. Ar y naill law, yr ydych yn dweud wrth bobl eich bod yn cynyddu gwariant ar iechyd o £1 biliwn. O ystyried mai’r gwariant ar iechyd mewn unrhyw un flwyddyn yw £2.5 biliwn, mae’n ymddangos bod cynnydd o £1 biliwn yn ychwanegiad anferth. Ar y llaw arall, dywedwch fod yna hefyd sawl her ym maes iechyd—yr ydym yn wynebu diffygion ariannol yn yr ymddiriedolaethau NHS a’r awdurdodau iechyd ar hyn o bryd. Dyna’r argyfwng gwirioneddol yn y gwasanaeth iechyd. Mae’r ymddiriedolaethau eisoes yn rhagweld diffyg ariannol o rhwng £30 a £40 miliwn—nid yw’r union ffigur gennym eto—ac maent yn rhagweld rhagor o ddiffygion ariannol y flwyddyn nesaf. Mae’r cyhoedd yn darllen am hyn ar dudalen flaen y papurau newydd ond rhethreg y Llywodraeth yw nad oes angen poeni oherwydd eu bod wedi rhoi £1 biliwn ychwanegol i’r gwasanaeth iechyd. Nid yw’r ddau beth yn cyd-fynd â’i gilydd ac mae hyn yn tanseilio ffydd y bobl ynoch. Y ddadl holl bwysig y dylem ei chynnal gyda’r cyhoedd yw a oes angen inni wario mwy fyth ar iechyd. Mae hon yn ystyriaeth bwysig yn y tymor hir ac yn un a fyddai wedi wynebu unrhyw Lywodraeth, beth bynnag fo’i lliw.

Rhaid bod yn fathemategydd neu’n astroffisegydd i allu ymdopi â’r hyn y mae’r Blaid Lafur yn ei wneud gyda’r rhaglen gyfalaf. Crybwyllaf rai o’r ffigurau. Bydd y llinell gyfalaf yn y gyllideb yn gostwng o £37 miliwn eleni—a oedd eisoes wedi ei dorri o thua £50 miliwn y flwyddyn flaenorol—i £9 miliwn y flwyddyn nesaf. Y flwyddyn ganlynol bydd yn gostwng ymhellach i £4 miliwn. Hwn yw’r cwtogiad mwyaf erioed yn hanes yr NHS, a hynny ar adeg pan fo gennym y nifer uchaf erioed o gleifion. Crybwyllodd Edwina Hart hyn yn ei sylwadau agoriadol. Mae gennym hefyd y cwtogiad mwyaf a welwyd erioed o ran darparu ysbytai newydd. Nid yw’r ffeithiau hyn, o edrych arnynt ochr yn ochr, yn argoeli’n dda.

Fodd bynnag, mae’r Llywodraeth yn ymffrostio ei bod wedi cynhyrchu pecyn cyllido cyfalaf o £54 miliwn. Dyna oedd pennawd eu datganiad i’r wasg. Unwaith yn rhagor, mae’r realiti’n chwalu’r ymffrost. Mae’r pecyn hwn yn ymestyn dros gyfnod o ddwy flynedd yn hytrach na blwyddyn, mae’n cynnwys £19 miliwn o gyfalaf nas gwariwyd yn flaenorol, sydd wedi ei ddwyn ymlaen, ac mae’n rhagdybio y daw £21 miliwn yn sgîl gwerthu tir nad oes ei angen bellach. Mae hyn er gwaethaf y ffaith bod derbyniadau mewn blynyddoedd a aeth heibio wedi bod yn symiau gweddol fychan neu’n ddim o gwbl. Dyna realiti’r sefyllfa. Mae’r arian newydd hwn—ac mae rhywfaint ohono—yn £14 miliwn wedi ei ymestyn dros ddwy flynedd. Rhaid cymharu hynny gyda’r cwtogi cynyddol yn y gyllideb gyfalaf o £61 miliwn. Felly, mae’r Llywodraeth wedi tocio ar adeiladu ysbytai o £61 miliwn ac wedi rhoi inni £14 miliwn gan ddisgwyl inni fod yn ddiolchgar.

Hwn yw tymor yr Adfent, felly soniaf am rai agweddau cadarnhaol o’r gyllideb. Mae’r Blaid Lafur yn haeddu ambell i ganmoliaeth. Mae’r £3 miliwn ar gyfer y strategaeth genedlaethol i gynhalwyr yn ymateb hael i’r mater pwysig hwn. Gwn fod y pleidiau i gyd yn gefnogol i’r mater hwn ac mae’n dda gennyf weld bod cyllid wedi’i ganfod ar gyfer gofal seibiant. Yr wyf yn falch hefyd fod y ffigur yn £3 miliwn ar gyfer y tair blynedd i ddod, a bydd hynny’n golygu cyfanswm o £9 miliwn. Mae hynny’n galonogol. Croesawaf hefyd y bwriad i gyllido comisiynydd i blant a chomisiynydd safonau gofal. Mae’r rhain, eto, yn ymatebion priodol. Mae’r cyhoedd yn mynnu’r safonau uchaf o ofal a rheoleiddio priodol. Y comisiynydd plant, o bosibl, fydd yn canfod trywydd i’n ffordd ni o ymdrin â’r materion hyn ym Mhrydain. Mae’n glod i chi eich bod wedi dwyn y cynlluniau hyn yn eu blaenau. Mae’r grŵp Ceidwadol o blaid cynlluniau a gyllidir drwy’r fenter cyllid preifat. Os cynigir rhaglen adeiladu ysbyty resymol sydd yn defnyddio’r partneriaethau hyn, byddwn yn ei chefnogi. Yr ydym am weld adeiladau NHS rhagorol a gallwn eu cyllido naill ai’n uniongyrchol o bwrs y cyhoedd, yn breifat, neu drwy gyfuno’r naill beth a’r llall. Os llwydda hyn i sicrhau cyfnod newydd o adeiladu ysbytai sydd eu hangen arnom, yr ydym yn ei groesawu a byddwn yn eich cefnogi mewn ffordd adeiladol.

Yn olaf mae gennym episod ryfedd o safbwynt profion llygaid. Yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, cyfeiria Ysgrifennydd y Cynulliad yn barhaus at y mater hwn o safbwynt manteision iechyd. Yn naturiol, cymeraf yn ganiataol bod y manteision iechyd hyn yn berthnasol i’r boblogaeth yn gyffredinol. Fodd bynnag, sylweddolaf yn awr eu bod yn ymwneud â’r manteision iechyd y mae’r weinyddiaeth Lafur hon yn eu disgwyl, sef crafu drwodd gyda’r gyllideb gyda help Plaid Cymru. Yr oedd y pris a dalwyd i brynu Plaid Cymru ar yr ochr rad braidd—mae £7.5 miliwn o gyllideb o £7.5 biliwn yn ymddangos yn dipyn o fargen cyn belled ag y mae’r Blaid Lafur dan sylw. Lluniwyd y gyllideb yn Stryd Downing a’i phostio i Gaerdydd i’w chymeradwyo gan Blaid Cymru.

Nid wyf yn meddwl y gallem ddisgwyl dim byd gwahanol gan y Ceidwadwyr. Maent yn frwd iawn dros wariant cyhoeddus, a oedd i’w weld yn ystod yr etholiadau ar gyfer y Cynulliad ym mis Mai pan bleidleisiodd pobl Cymru mor ysgubol o’u plaid. Rhaid imi atgoffa’r Ceidwadwyr, yn y ddogfen bolisi—

A ydych yn awgrymu bod y Blaid Lafur wedi cael cefnogaeth ysgubol a hwythau â gweinyddiaeth leiafrifol yn y Cynulliad?

Mae rhifyddeg syml yn dangos mai 28 i 9 yw’r ateb i hynny. Atgoffaf y Ceidwadwyr bod Dr Liam Fox, llefarydd iechyd y Ceidwadwyr yn San Steffan, wedi dweud yn y ddogfen bolisi ‘A Right Wing Revolution’ ei fod eisiau trechu monopoli yr NHS, beth bynnag y mae hynny’n ei olygu. Yr wyf yn amau nad yw’n golygu cynyddu gwariant cyhoeddus. Mae’n golygu, yn hytrach, mwy a mwy o breifateiddio. Felly, nid yw sylwadau David Melding yn swnio’n ddiffuant.

Rhaid imi hefyd gyflwyno fy sylwadau am farn y Democratiaid Rhyddfrydol. Mae gwleidyddiaeth gynhwysol, cyn belled ag y maent hwy dan sylw, yn golygu mabwysiadu maniffesto y Democratiaid Rhyddfrydol yn ei gyfanrwydd. Mae chwe Aelod o’r Cynulliad yn Ddemocratiaid Rhyddfrydol—10 y cant o’r seddau a, phrysuraf i ychwanegu, 8 y cant o bleidlais y bobl. Rhoddwyd ystyriaeth i farn pob plaid yn y gyllideb ddrafft hon. Yn San Steffan, ni fyddid wedi rhoi ystyriaeth o gwbl i farn y ddwy blaid leiaf. Mae’r ffaith bod y blaid fwyaf yn barod i wrando ar y pleidiau lleiaf yn dangos pa mor ddemocrataidd yw’r Cynulliad hwn a pha mor wahanol ydyw i San Steffan.

Ai awgrymu y mae’r Aelod y dylai’r Llywodraeth yn San Steffan wrando ar y pleidiau llai? Onid yw o fewn pŵer y Llywodraeth Lafur i wneud hynny? Ai awgrymu y mae y dylai’r Llywodraeth Lafur yn San Steffan wrando ar y pleidiau eraill a rhoi ystyriaeth i’w barn?

Lle’r Llywodraeth yn San Steffan yw penderfynu a yw’n dymuno rhoi ystyriaeth i farn pleidiau eraill ai peidio. Mae’r ffaith ein bod yn gwrando yn cael ei dderbyn fel yr ymarfer gorau yn y Cynulliad. Bu’r gyllideb ddrafft gerbron y Pwyllgorau Pwnc, ac y maent wedi rhoi ystyriaeth i farn pleidiau eraill. Mae hynny’n ffordd gynhwysol o weithredu. Rhaid i’r Llywodraeth yn San Steffan ystyried nifer o faterion. Ni allaf ddweud dim gan nad wyf yn Aelod Seneddol yn San Steffan.

Mae’n annheg beirniadu’r Ysgrifennydd Cyllid. Ei gwaith yw dod â’r holl ymatebion a’r ceisiadau a wnaethpwyd gan y Pwyllgorau Pwnc at ei gilydd. Rhaid i rywun wneud y gwaith. Pe bai pob Pwyllgor Pwnc yn llwyddo i gynnwys pob un o’u blaenoriaethau yn y gyllideb, byddem yn siŵr o orwario.

Gobeithiaf y bydd Carwyn yn penderfynu pa swydd y mae am ei chael. Arferem feddwl mai ar ôl swydd Christine yr oedd ond erbyn hyn tybiaf mai ar ôl swydd Edwina y mae. Fodd bynnag, os mai gwrando ar San Steffan yr ydych—ac felly mae’n ymddangos, oherwydd cynigion iechyd Liam Fox yr ydych yn eu dyfynnu, nid rhai David Melding—synnaf na lwyddoch i wneud i’r Trysorlys ddeall bod angen adnoddau ychwanegol at ddibenion cyllid cyfatebol. Os oes tystiolaeth bod y weinyddiaeth Lafur yn gwrando ar y pleidiau lleiafrifol—mae tair ohonom, er bod un yn dawedog iawn ar hyn o bryd, yr wyf yn siŵr na fydd y blaid honno yn cadw mor ddistaw ym mis Chwefror wrth ymdrin â chyllid cyfatebol—yna hoffwn weld y dystiolaeth honno, gan mai dyma galon y mater. Mater cyllidebol yw hwn a pha beth bynnag y mae Edwina wedi ei wneud, mae rhai pwyntiau i’w croesawu yn y gyllideb, fel y cynllun i helpu’r rhai sydd yn cysgu ar y stryd a gweithredu ar strategaeth i gynhalwyr. Fodd bynnag, nid oedd dim yn y gyllideb am addewid o San Steffan i roi cyllid cyfatebol. Mae hwn yn parhau’n gwestiwn hollol waelodol ac yr wyf yn sicr bod y weinyddiaeth hefyd yn ymwybodol o hynny.

Gwn yr hoffech chi swydd y Prif Ysgrifennydd, Nick. Daliwch ati i freuddwydio.

Ddoe, trafodasom Araith y Frenhines. Codwyd cwestiynau am gyllid cyfatebol a darpariaeth gwariant cyhoeddus ar gyfer Amcan 1. Heddiw, yr ydym yn trafod y gyllideb, ac mae cronfeydd Ewropeaidd yn bwnc sydd yn codi ei ben eto. Mae’n bwysig, gan mai hon yw ein blwyddyn gyntaf, gwneud y pwynt bod prosesau cyllidebol bob amser yn anodd. Mae yna bob amser cais i bethau gael eu gwneud yn wahanol i’r safonau cyfrifo cywir. Mae hyn yn digwydd wrth ddelio ag arian preifat ac ag arian cyhoeddus. Rhaid mynegi gwariant cyhoeddus mewn ffyrdd arbennig. Bydd Edwina yn delio â hynny yn ei haraith ar ddiwedd y ddadl. Fodd bynnag, mae’r pwynt sydd yn cael ei wneud yma yn amhriodol. Mae’r Llywodraeth hon wedi ennill statws Amcan 1 am ein bod yn awyddus i statws Amcan 1 weithio i’r rhannau hynny o Gymru sydd islaw 75 y cant o’r gyfartaledd Ewropeaidd o’r cynnyrch mewnwladol crynswth y pen. Mae yna broses i’w dilyn. Yr ydym wedi ei gwneud yn glir y gellir defnyddio’r arian y flwyddyn nesaf. Yr ydym yn fodlon bod digon o arian i allu gweithredu. Felly, nid yw’r pwyntiau hyn sydd yn cael eu codi ond yn creu ansicrwydd os yw pobl fel arweinydd y Grŵp Ceidwadol Cymreig am godi ansicrwydd. Dylem fod yn anfon neges glir, gref bod angen i bobl gynllunio ar gyfer defnyddio cyfle Amcan 1 er budd ein cymunedau. Mae’r sicrwydd yna.

I will talk about agriculture and rural development. The Labour Party in Wales has been accused of not listening to farmers and the inhabitants of rural areas. This evidence shows that that is not true. The agriculture and rural development budget has increased significantly, which shows people in Wales and outside Wales that we take rural problems seriously. We are looking at ways of resolving those problems. That shows that the Cabinet is paying serious attention to the problems of rural areas.

We are fortunate that we have a democratic process in this Chamber. It shows people outside Wales that we have a draft budget and that we have consulted on it. Everyone has had an opportunity to contribute to the budget in the Committees. Edwina has worked hard to ensure that there is a budget before the Assembly this afternoon. She has listened to people and has announced a budget that will win the support of the majority of Members.

Ategaf y gefnogaeth i waith Edwina a’r ffordd yr ymgymerwyd â phroses y gyllideb. Mae’n bwysig bod hon yn broses agored, hygyrch a thrawsbynciol. Fel rhywun a fu’n ceisio dylanwadu ar flaenoriaethau cyllideb y Swyddfa Gymreig am flynyddoedd lawer, cyffyrddwyd fi’n rhyfeddol gan bryder Glyn Davies ar ran pobl Cymru y gallai’r gyllideb hon fod wedi ei gwneud yn Llundain. Am 18 mlynedd, yn Llundain y câi cyllidebau eu gwneud ac nid gan bobl Cymru. Tybed, Glyn, a oes yna dref fechan rhwng y Drenewydd a Chaerdydd o’r enw Damascus lle’r ydych chi wedi aros i gael cwpanaid o de?

Ni thybiaf y byddai trafodaeth bellach ar y mater hwn yn ateb unrhyw ddiben buddiol. Yn fy rôl fel Cadeirydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd, dywedais fod y Pwyllgor yn amlwg yn siomedig o glywed am y gostyngiad yn ei gyllideb yn natganiad cyntaf y gyllideb.

Fodd bynnag, yr wyf yn falch bod Edwina wedi dyrannu mwy o arian i ddarparu’r sail a’r gefnogaeth ar gyfer datblygu busnesau yng Nghymru ynghyd â’r banc datblygu. Mae’n debyg fod hynny wrth fodd calon pob aelod o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd, er bod gan bob un ohonom ddarlun gwahanol efallai o hanfod y banc. Rhaid wrth lawer iawn o drafod a gwaith er mwyn dod i gytundeb ar sut i’w ddatblygu. Yr wyf yn falch hefyd bod Edwina wedi awgrymu y dylid rhoi arian i gefnogi datblygiad undebau credyd. Mae’r rhain yn neilltuol o bwysig yn ardaloedd tlotaf Cymru sydd bellach yn gyfran fawr o’n gwlad.

Ni fyddaf yn siarad am Amcan 1 oherwydd mae Alun yn gywir i ddweud ein bod wedi treulio gormod o amser yn trafod hynny. Rhaid inni ddisgwyl i weld a fydd gennym ddigon o arian y flwyddyn nesaf. Fodd bynnag, yr ydym wedi cael addewidion sylweddol ar hynny. Y flwyddyn nesaf, byddwn yn trafod y blynyddoedd dilynol a’r cwestiwn o arolygu gwariant cyhoeddus a chyllid cyfatebol. Yr wyf wedi meddwl llawer iawn am y broses hon ac mae’n anochel bod rhywun yn ceisio amddiffyn cyllideb ei Bwyllgor ei hun. Fodd bynnag, dylid ystyried datblygu economaidd mewn termau eang. Mae’n bwysig, felly, nad yw’r Cynulliad yn ymddangos yn blwyfol. Mae’r ffordd y datblygwyd y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol yn dangos yn glir y bydd yn rhaid inni gyrraedd y rhannau o gymdeithas sydd wedi eu dieithrio a seiliau’r gymdeithas, os ydym i symud ymlaen a gwneud gwahaniaeth gwirioneddol yng Nghymru drwy ddefnyddio cronfeydd Ewropeaidd i godi economi Cymru fel ei fod yn dod yn hunangynhaliol ac yn gyrru ei hun erbyn diwedd y cyfnod Amcan 1. Mae hynny’n golygu llawer iawn o waith ar iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol i sicrhau bod pobl yn cael y gefnogaeth a fydd yn eu galluogi i gymryd rhan yn y farchnad lafur. Rhaid inni hefyd fynd i’r afael â phroblemau digartrefedd a thai gwael a buddsoddi llawer o adnoddau mewn addysg a hyfforddiant fel bod pobl â’r sgiliau angenrheidiol. Rhaid inni hefyd fynd i’r afael â phroblemau go-iawn dieithrwch cymdeithasol ar ein hystadau, fel y bydd pobl, pan fyddwn yn darparu mwy o swyddi, fel yr ydym wedi dechrau gwneud, yn gallu manteisio arnynt.

Fel Cadeirydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd, a fyddwch chi, neu eich Pwyllgor, yn mynegi barn ar y penderfyniad i rewi cyllideb Bwrdd Croeso Cymru am y tair blynedd nesaf, sydd, mewn termau real, yn golygu gostyngiad yn ei gyllideb? A ydych chi’n ymwybodol fod prosiect ar gyfer gwesty mawr yn fy etholaeth wedi cael ei roi o’r neilltu oherwydd y penderfyniad hwnnw?

Gwn yn iawn am y gŵr bonheddig o ogofâu Dan-yr-Ogof a bûm yn cymryd rhan mewn rhaglen radio gydag ef yn ddiweddar. Yr wyf hefyd yn ymwybodol iawn o’i honiadau fod ganddo gynlluniau i godi gwesty mawr. Efallai yr hoffai Rhodri Morgan gyfrannu at y drafodaeth hon oherwydd yr oedd yn yr ardal yn ddiweddar ac nid oedd yn ymwybodol o unrhyw gynllun. Nid yw’r sefyllfa gyfredol ynglŷn â chyllideb Bwrdd Croeso Cymru yn effeithio ar y penderfyniad hwnnw oherwydd ceir buddsoddi sylweddol yn y dyfodol drwy Amcan 1 a rhaglenni eraill.

Nid yw Dan-yr-Ogof wedi ei gynnwys yn ardal Amcan 1.

Na, mae fymryn y tu allan iddi. Fodd bynnag, er mwyn cyrraedd gorllewin Cymru, lle caiff yr arian ei fuddsoddi, bydd yn rhaid mynd heibio i Dan-yr-Ogof. Nid yw ond fymryn y tu allan i ardal Amcan 1 a chredaf y bydd y rheolwr yn elwa’n sylweddol o’r buddsoddiad hwnnw.

Hoffwn ymateb i’r pwynt hwnnw o drefn. Clywsom nifer o leisiau heddiw, yn enwedig un Glyn Davies, ond nid ydym wedi clywed gan Kirsty Williams. Yr oedd, felly, yn briodol gadael iddi godi pwynt. Yr oedd yn bosibl fod ganddi rywbeth newydd i’w gyfrannu, ac yn wir dyna a ddigwyddodd. Mae’n ystyriaeth berthnasol. Hoffwn ddirwyn i ben yn awr fel bod eraill yn cael cyfle i gyfrannu.

Mae’n bwysig bod datblygu economaidd a gwireddu cyfoeth yn cael eu gweld mewn termau eang. Nid yw datblygu economaidd yn ymwneud yn unig â’r arian sydd yn dod o dan gylch gwaith yr Ysgrifennydd Datblygu Economaidd a’r Pwyllgor Pwnc. Mae buddsoddi yn ein cymunedau, y gwasanaeth iechyd, y stoc tai ac yn ein rhaglenni addysg a hyfforddi yn hanfodol bwysig i’n twf economaidd. Os gwneir y gwaith yn iawn, yr wyf yn barod i gefnogi cyllideb Edwina Hart. Yr wyf hefyd yn falch ei bod wedi dod o hyd i fwy o arian ac os oes ganddi rywfaint mwy i’w sbario, byddem yn ei dderbyn yn llawen.

Llongyfarchaf Edwina Hart oherwydd mae ganddi dasg anodd. Mae pobl wedi cyfeirio at ei pharodrwydd i roi clust i’r pleidiau gwleidyddol eraill er mwyn ceisio cael consensws ar y gyllideb. Fodd bynnag, fel un o gynrychiolwyr y Blaid Lafur yng Nghymru, llongyfarchaf Edwina ar y gyllideb o bersbectif Llafur. Mae wedi rhoi sylw i’r prif faterion y rhoddwn flaenoriaeth iddynt ac mae wedi rhoi addewid inni y bydd arian ar gael ar gyfer dwy flynedd gyntaf y cronfeydd strwythurol, cyn yr adolygiad gwariant cynhwysfawr. Felly, hyd yn oed o safbwynt Llafur, mae hon yn gyllideb dda.

Synnais o glywed cyfraniad Glyn Davies i’r ddadl hon. Ei brif neges yn ôl pob tebyg oedd nad oes digon o arian yn cael ei wario yn gyffredinol. Cwynodd hefyd am ymddangosiad treth lechwraidd. Arferai menyw o Finchley, a fu unwaith yn byw yn Stryd Downing, glodfori’r gyllideb ddomestig. Yr wyf yn siŵr y byddai’n siomedig o glywed Glyn yn sôn am ateb galwadau drwy wario swm enfawr o arian heb wybod o ble y byddai’r arian hwnnw yn dod. Mae’r ffaith bod Glyn wedi gorfod cymryd y safbwynt yna yn nodweddiadol o ddiffyg deallusol llwyr y Blaid Geidwadol yn y Siambr hon.

Pe na bai peth o’r arian sydd yng nghyllideb y Cynulliad eisoes yn cael ei ddefnyddio fel cyllid cyfatebol, fel y £35 miliwn sydd yn cael ei dynnu allan o gyllideb y Cynulliad a’r gronfa Ffordd i Ffyniant, ceid arbedion ar unwaith. Gellid arbed llawer iawn o arian ar arolygon a mater syml fyddai arbed arian ar gyllidebau eraill. Mae’r Ceidwadwyr wedi cynnal ymarferiad costio ac wedi dweud na ddylid cael cynnydd ond yn y gyllideb iechyd a’r gyllideb amaethyddiaeth. Mae’r cyllidebau hynny wedi eu costio’n llwyr heb unrhyw gynnydd pellach a gobeithiaf eich bod yn derbyn hynny. Fodd bynnag, y pwynt sylfaenol yw’r un ynglŷn â phrosiectau cyllid cyfatebol yr Undeb Ewropeaidd. Pe câi’r arian ei gyfrannu, fel y dywedasom ni y dylai, yn ychwanegol at grant bloc Barnett, gellid defnyddio arian o gyllideb y Cynulliad a ddefnyddir ar hyn o bryd fel cyllid cyfatebol at ddibenion pwysig eraill yn y cyllidebau iechyd ac amaethyddiaeth.

Efallai fod hynny’n wir. Fodd bynnag, yr ydym ar hyn o bryd yn gweithredu o fewn y grant bloc a rhaid inni baratoi ein cyllideb yn unol â’r symiau sydd ar gael. Mae awgrymu y dylem wneud fel arall yn nodweddiadol o ddiffyg cysylltiad y Ceidwadwyr â realiti ar y mater hwn.

Yr wyf hefyd yn siomedig gydag agwedd negyddol y Democratiaid Rhyddfrydol tuag at y gyllideb hon, yn enwedig yn wyneb yr eitemau dyddiadur a ddatgelwyd yn ddiweddar, sydd yn dangos ei bod yn bosibl y buom yn gweithredu ar lefel llawer mwy clos. Efallai fod y dyddiaduron hynny yn cynrychioli rhithfawredd arweinydd un blaid arbennig—

Tybed a ydych wedi bod yn darllen y rhifyn cynharaf o’r British Medical Journal y prynhawn yma, Brian. Dylech ddysgu nad yw erthyglau gan Clive Betts bob amser yn gywir, yn enwedig os mai pobl eich plaid chi sydd yn rhoi’r wybodaeth iddo. Dylech edrych yn nes adref cyn gwneud cyhuddiadau o’r fath.

Yr ydym wedi edrych yn ofalus ar y gyllideb hon a thra bo yna rai mesurau yr ydym yn cytuno â hwy, mai rhai nad ydym yn cytuno â hwy. Nid ydym yn fodlon bod y gyllideb yn darparu’n ddigonol ar gyfer ysgolion. Gwyddom nad oes cyllid wedi ei neilltuo ar gyfer rhaglen i atgyweirio adeiladau ysgolion. Nid ydym ychwaith yn fodlon â’r ffaith na wyddom eto o ble y daw’r cyllid cyfatebol. Yr oedd yn amlwg yn natganiad Edwina Hart y bydd yr arian ar gyfer cyllid cyfatebol dros y flwyddyn nesaf yn dod o’r adnoddau presennol. Gellid defnyddio’r arian hwnnw ar gyfer iechyd ac addysg. Mae hynny’n ofid imi a dyna pam na allaf gefnogi’r gyllideb.

Mae peth o’r arian y cyfeiria Mike ato yn arian a glustnodwyd ar gyfer datblygu economaidd—

Nid y cyfan ohono.

Gadewch imi orffen y frawddeg. Daeth elfennau eraill o’r arian hwn o arbedion diwedd blwyddyn. Mater o ddewis yw sut y gwariwn ni’r arian hwn. Dyna yw datganoli. Mae adfywio cymdeithasol ac economaidd yn flaenoriaeth, fel y mae pob plaid yn cytuno yr wyf yn sicr. Os nad yw Mike German eisiau cytuno â’r consensws hwnnw, yna gall awgrymu y dylid gwario’r arian yn rhywle arall. Fodd bynnag, os oes gennym hyblygrwydd ac arbedion ar ddiwedd blwyddyn, y dymunwn eu gwario ar adfywio economaidd, mae hynny’n briodol a dylai gael ei wneud.

Byddaf yn dychwelyd at y Democratiaid Rhyddfrydol a’r rhithfawredd a ddadlennwyd gan ddyddiadur eu harweinydd. Mae’r ffaith mai hwy yw’r blaid wleidyddol leiaf yn y Cynulliad hwn, ond eu bod serch hynny yn edrych fel pe baent wedi eu brifo a’u tramgwyddo’n arw am na fu inni dderbyn eu hagenda yn llawn, yn adlewyrchu’r rhithfawredd y maent yn dioddef ohono.

Yn hytrach na rhithfawredd mae gennym ni egwyddorion uwch ac nid ydym yn barod i’w bradychu, yn wahanol i eraill yn y Siambr hon.

Gadewch inni symud at hynny. Cafodd gwleidyddiaeth ei galw yn gelfyddyd yr hyn sydd yn bosibl. Mae llawer iawn o wleidyddiaeth yn cynnwys gwerthoedd, barn a phethau na ellir eu mesur. Fodd bynnag, mae yna feysydd lle gellir cloriannu penderfyniadau ar sail wyddonol. Mae’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn yn un enghraifft. Yr oedd consensws eang ymysg pob plaid yn y Cynulliad y byddem yn edrych ar y dystiolaeth wyddonol ac yna’n penderfynu pa un i godi’r gwaharddiad ai peidio. Nid yw’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi cytuno i wneud hynny yng nghyswllt profion llygaid am ddim. Maent wedi gwrthwynebu’r gyllideb hon am na roddwyd addewid ddiamod i ddarparu profion llygaid am ddim. Yr ydym wedi cytuno y byddwn yn edrych ar y dystiolaeth ac, os oes cyfiawnhad, gyflwyno profion llygaid am ddim, bydd y gyllideb hon yn talu am driniaeth iechyd sydd yn effeithiol o safbwynt clinigol. Pam na allai’r Democratiaid Rhyddfrydol gefnogi hynny? Mae hynny’n egwyddorol a byddai wedi ei seilio ar dystiolaeth glinigol.

Mae’r mwyafrif o bleidiau wedi cyfrannu’n sylweddol at y gyllideb hon, ac mae holl flaenoriaethau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, yr wyf i’n aelod ohono, o blaid adnoddau ychwanegol, gan gynnwys profion llygaid am ddim, wedi eu bodloni—

Mae Brian Gibbons yn hir ei amynedd. Rhaid imi ddweud hynny gan mai dyma’r pumed pwynt iddo ei dderbyn. Un o’n prif ofidiau ni gyda’r gyllideb oedd y diffyg rhaglen i godi ysbytai. Ni chafwyd darpariaeth ddigonol ar gyfer y flaenoriaeth honno. Yr wyf yn siŵr y byddech yn cytuno â hynny. Ni allwch ddweud bod dymuniadau’r Pwyllgor wedi eu bodloni.

Ni ddywedais fod pob dymuniad wedi ei fodloni. Dywedais fod y blaenoriaethau a nodwyd gan y Pwyllgor wedi cael sylw. Rhoddwyd sylw i bob un ohonynt, hyd yn oed fater dadleuol profion llygaid am ddim. Yr ydym wedi ceisio ymdrin â’r mater hwnnw mewn ffordd gynhwysol i fodloni pryderon pob plaid wleidyddol yn y Siambr hon. O’m profiad i ar y Pwyllgor, fe ddywedwn fod tystiolaeth glir inni wrando ar y pleidiau gwleidyddol yn y Cynulliad hwn ac inni fod yn gynhwysol.

Onid ydych chi’n teimlo, Brian, wrth inni ystyried blaenoriaethau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, na ddylem adael i’r ddadl ddod i ben heb dalu teyrnged i Edwina Hart a Jane Hutt? Maent wedi llwyddo i ganfod arian ychwanegol ar gyfer gwasanaethau plant a’r sector gwirfoddol ac edrychwn ymlaen at lwyddiant y rhaglen plant yn gyntaf a’r prosiect Cychwyn Cadarn.

Cytunaf â hynny. Bob tro yr ydym wedi trafod y gyllideb iechyd a gwasanaethau cymdeithasol yn y Pwyllgor, mae Jane Hutt ac Edwina Hart wedi llwyddo i ddod ag arian ychwanegol i’n cyllideb tu hwnt i’r adolygiad gwariant cynhwysfawr. Fel gweinyddiaeth Lafur dros Gymru, gwnaethom iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol yn flaenoriaeth ac yr ydym yn gwireddu hynny.

Cyfeiriodd Brian Gibbons at rithfawredd. Byddai’n dda gennyf pe bai gan y weinyddiaeth Lafur ychydig o ddychymyg. Yr hyn sydd yn nodweddu syniadau’r weinyddiaeth hon hyd yma yw nad ei syniadau ei hun mohonynt. Dônt yn syth o Lundain. Byddem yn croesawu ambell i rith a mwy o ddychymyg. Nid yw Brian yn gywir pan ddywed ein bod yn negyddol ein hagwedd yma. Mae yna, fel y’i gwnaed yn glir gan Peter Black, elfennau a groesawn, er gwaethaf y ffaith bod yr addewid ar brofion llygaid rhad ac am ddim wedi ei amgylchynu â phob petai a phetasai y gellir meddwl amdano nes ein hatgoffa’n gryf o’r ymateb i fater cig eidion ar yr asgwrn. Fodd bynnag, croesawn y ffaith i’r mater gael ei roi ar yr agenda, er yn betrus. Yr ydym wrth reswm yn ei groesawu gan mai fi oedd y cyntaf i godi cwestiwn profion llygaid rhad ac am ddim. Yr oedd yn flin iawn gennym na chafwyd cefnogaeth Plaid Cymru ar y pryd. Pe baent wedi ei gefnogi, byddai wedi bod ar yr agenda yn fwy pendant heddiw.

Croesawn y banc datblygu menter. Croesawn fwy o arian ar gyfer tai. Fodd bynnag, y broblem a wynebir gan bawb yma heddiw yw na ellir diwygio na newid y gyllideb. Ni allwch dderbyn darnau ohono. Rhaid ichi dderbyn y cyfan ohoni neu ddim. Mae yna rai materion y mae’n rhaid gwneud mwy o waith arnynt cyn mis Chwefror. Ymdriniaf ag addysg yn arbennig, gan ei bod yn ymgorffori’r ddau bryder sydd gan y Democratiaid Rhyddfrydol am y gyllideb. Yn gyntaf, lefelau cyllido ar gyfer addysg ac, yn ail, y broses ar gyfer llunio penderfyniadau yn y Cynulliad hwn. Er mwyn i ni gefnogi’r gyllideb, yr oedd gofyn inni weld llawer mwy o arian yn y llinell gyllideb ar gyfer adeiladau ysgol. Gŵyr pawb ohonom am y ffigurau sydd yn dangos ôl-groniad o £325 miliwn o leiaf ar atgyweirio adeiladau ysgol. Mae ffigur Undeb Cenedlaethol yr Athrawon yn £500 miliwn. Mae’n debyg bod y ffigur iawn rywle yn y canol.

Rhoddwyd ffigur o £1.4 miliwn inni heddiw ar gyfer atgyweirio ysgolion eleni. Ni ellir dweud dim mwy am hynny na’i fod yn well na dim. Y broblem sydd gennym o ran buddsoddiad cyfalaf ar gyfer ysgolion yw nad oes unrhyw warant y bydd yr arian—sydd yn dod o dan dri phennawd gwahanol yn y gyllideb addysg—yn cael ei wario ar adeiladau ysgol o gwbl.

Mae hanes yn awgrymu bod cynghorau bob amser yn tanwario ar yr arian a ddyrennir ganddynt i ysgolion. Yr wyf yn siŵr y byddai’r Ysgrifennydd Addysg a Phlant yn cydnabod hynny. Mae’n costio dros £12 miliwn i godi ysgol newydd o faint sylweddol. Yng Nghaerdydd yn unig mae ôl-groniad o £49 miliwn o waith atgyweirio ar ysgolion—cofiwch am ysgol gynradd Trelái. Yn Ynys Môn mae’r ôl-groniad yn £5 miliwn, yng Nghonwy yn £8.75 miliwn, yn Rhondda Cynon Taf yn £50 miliwn, yn Abertawe yn £40 miliwn ac yng Nghaerffili yn £20 miliwn. A yw Plaid Cymru o ddifrif yn dweud bod £1.4 miliwn yn ddigon? Mae’n arwyddocaol mai dim ond un neu ddau aelod o Blaid Cymru—credaf fod yna bump erbyn hyn—a fu yn y Siambr yn ystod y ddadl y prynhawn yma. Byddai’n dda gennyf pe byddent yma i wrando ar y sylwadau a wnaethpwyd.

Nid oes rhaid ichi fod yn y Siambr i wrando ar y ddadl. Mae’n ddiddorol gweld cymaint o feirniadaeth sydd yn cael ei hanelu at Blaid Cymru am ymdrin â’r gyllideb hon mewn ffordd adeiladol. Nid ydym erioed wedi dweud bod £1.4 miliwn yn ddigon yn ein barn ni. Dywedodd Phil a Janet yn glir fod hon yn gyllideb annigonol allan o grant bloc annigonol. Fe ddywedasom fod y Llywodraeth—ac Edwina Hart yn benodol—wedi gwneud ymdrech deg i geisio gwrando ar yr hyn oedd gennym i’w ddweud, o fewn terfynau’r gyllideb. Cyn belled ag y mae gwrando ar y ddadl yn bod, da o beth fyddai i’r Democratiaid Rhyddfrydol a’r Ceidwadwyr wrando ar yr hyn y mae pobl yn ei ddweud. Nid yw eistedd yn y Siambr ohono’i hun yn golygu eich bod yn gwrando ar y ddadl.

Mae’n braf clywed gan Helen Mary oherwydd ni fedraf i fyth ei gweld y tu ôl i’r piler yna. Nid yw’r gyllideb addysg ychwaith yn cymryd i ystyriaeth ddifrifol drafferthion addysg bellach yng Nghymru lle barnwyd bod 15 o’r 28 sefydliad mewn cyflwr iechyd ariannol ymylol neu anfoddhaol. Nid yw’r gyllideb yn cydnabod i unrhyw raddau sylweddol yr angen i wella addysg uwch lle mae wyth o’r 13 sefydliad yn ymylol neu’n anfoddhaol yn ariannol. Credwn fod angen gwneud mwy i unioni hyn.

Uwchlaw popeth, y rheswm pam na allwn bleidleisio o blaid y gyllideb hon yw am ei bod yn cynnwys arian sylweddol a fydd yn mynd tuag at y corff sector preifat newydd sydd yn cael ei sefydlu i redeg y system rheoli perfformiad newydd ar gyfer athrawon. Mae’n gwbl anghyfiawn na allwn ganfod arian ar gyfer adeiladau ysgol ond ein bod yn gallu canfod arian ar gyfer corff preifat—cwango newydd i bob diben—a wrthodwyd gan y Pwyllgor Addysg Cyn-16 y bore yma. Mae hynny’n ffordd gostus o sefydlu tâl ar sail perfformiad i athrawon. Mae angen gwell cyflogau ar athrawon da ond nid yn y ffordd y’u cyflwynir yn y gyllideb hon.

Mae Peter Black eisoes wedi sôn ein bod yn anhapus ynglŷn â’r dulliau gweithredu yn ogystal â’r canlyniad. Mae’r ffordd yr ymdriniwyd â thâl ar sail perfformiad yn y Pwyllgor y bore yma yn ymgorffori’r math o broblemau y cyfeiriwn atynt. Er iddo gael ei ollwng oddi ar agenda’r Pwyllgor Addysg Cyn-16 ar y funud olaf y bore yma, fe drafodwyd tâl ar sail perfformiad a phleidleisiodd y Pwyllgor i wrthod y cynigion sydd yn y gyllideb hon. Dywedwyd wrthym gan swyddogion, yn gyntaf, nad yw’r Pwyllgor ond yn gorff yr ymgynghorir ag ef ac, yn ail, er nad yw’r cyfnod ymgynghori ar y cynigion hyn wedi dod i ben, fod y broses o hysbysebu a gosod contractau ar gyfer y cwmni newydd hwn wedi mynd mor bell fel y byddai’n amhosibl bron ei newid. Mae’r Weithrediaeth wedi bwrw ymlaen â’r system heb ddisgwyl tan ddiwedd y cyfnod ymgynghori. Dyna’r hyn sydd o’i le gyda’r ffordd y mae pethau’n cael eu rhedeg. Naw wfft i ymgynghori, i dryloywder, i fod yn gynhwysol.

Cyllideb ddrafft yw hon. Gobeithia’r Democratiaid Rhyddfrydol y rhoddir sylw i’n pryderon cyn y cyflwynir y gyllideb derfynol ym mis Chwefror. Gobeithiwn hefyd y bydd y Weithrediaeth erbyn hynny wedi dangos ffordd fwy derbyniol o ymdrin â dymuniadau, barn a phenderfyniadau’r Pwyllgorau. Uwchlaw popeth, erbyn mis Chwefror, gobeithiwn y bydd Tony Blair yn ei dro, dan bwysau o du’r weinyddiaeth Lafur, yn barod i gynnig arian gogyfer â chyllid Amcan 1.

Pleser yw gweld bod cynifer o Aelodau Plaid Cymru a’r Trefnydd wedi dod i mewn erbyn hyn i wrando ar fy nghyfraniad i’r ddadl. Prin ei bod yn dangos cefnogaeth wirioneddol i’r chwip dair llinell sydd ar Aelodau Plaid Cymru i’w hatal rhag gwrthwynebu’r gyllideb eu bod yn amlwg yn rhy anghyfforddus i aros yn y Siambr ar gyfer y rhan fwyaf o’r ddadl heddiw.

Bu pwnc cyllid cyfatebol yn rhygnu yn ei flaen ers amser. Mae galwadau’r Cynulliad am gyllid cyfatebol llawn i’r rhaglen Amcan 1 yn ei chyfanrwydd wedi cael eu hanwybyddu. Camarweiniwyd newyddiadurwyr a thwyllwyd y cyhoedd gan y weinyddiaeth. Ni all faint bynnag o sbin guddio’r ffaith nad yw’r gyllideb hon yn ateb yr angen dirfawr am hybu’r rhaglen Amcan 1 i’r eithaf. Yr ydym yn disgwyl am yr ymrwymiad a’r gwarant y rhoddir cyllid cyfatebol i’r rhaglen Amcan 1 yn ei chyfanrwydd. Fel arall, bydd yn rhaid i’r Prif Ysgrifennydd—yr wyf yn falch gweld ei fod yntau wedi cyrraedd erbyn hyn—dalu’r pris mewn pleidlais o ddiffyg hyder.

Yr oeddwn yma.

Mae’r Prif Ysgrifennydd yn sôn yn aml am yr hyder sydd yn rhaid inni ei ennyn mewn amryw o sectorau ynglŷn â rhaglen Amcan 1. O na bai yn gallu dweud gyda’r un hyder mewn Cyfarfod Llawn y gallai gael cyllid cyfatebol llawn i’r rhaglen Amcan 1 yn ei chyfanrwydd o’r Trysorlys. Ddiwrnod ar ôl diwrnod, wrth inni amlygu’r angen holl bwysig hwn, caiff ffigurau eu hystumio, caiff arian ei symud a chaiff cyllidebau eu brig-dorri. Mewn papur i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd rai wythnosau yn ôl datganwyd y byddai’r cyfrifoldeb am gyllid cyfatebol yn disgyn ar noddwyr prosiectau, megis Awdurdod Datblygu Cymru, Bwrdd Croeso Cymru neu lywodraeth leol. Mae’n amlwg bod y gyllideb datblygu economaidd yn cael ei thorri. Mae arian Awdurdod Datblygu Cymru yn cael ei dorri. Ceir adroddiadau lu yn y newyddion ar hyn o bryd am broblemau cyllid llywodraeth leol ac nid yw’r arian a roddir i Fwrdd Croeso Cymru yn cael ei gynyddu. Mae hynny’n dangos ymrwymiad y Prif Ysgrifennydd i gefnogi’r rhaglen Amcan 1. Mae’n amlwg nad yw’n fanteisiol iddo ef fod llawer o geisiadau am nawdd strwythurol yn dod i law oherwydd nid oes ganddo’r cyllid cyfatebol i wireddu’r ymrwymiadau hynny.

Cafwyd datblygiad diddorol heddiw yn ein dadl ar gymhorthion gweithredu yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Dywedwyd mewn papur i’r Pwyllgor y gallai cytundeb y Trysorlys i ostwng trethi ar unrhyw ffurf leihau grant bloc y Cynulliad. Mae hynny’n dangos yn eglur ddiffyg ymrwymiad y Llywodraeth hon i’r rhaglen Amcan 1. Os ydym am weithio ochr yn ochr â Glannau Mersi, de Swydd Efrog ac ardaloedd Amcan 1 eraill yn Lloegr a’r Alban, go brin dybiwn i y byddant hwy’n barod i weld eu cyllidebau’n cael eu brig-dorri a’u cyllidebau addysg ac iechyd yn cael eu torri am ddim rheswm heblaw am y cymhorthion gweithredu a awgrymir i wella’r rhaglen Amcan 1.

Mewn papur â phroffil digon isel, cyhoeddodd yr Ysgrifennydd Datblygu Economaidd ddatganiad ysgrifenedig yn cyhoeddi bod tair cronfa a weinyddir gan lywodraeth leol i gael eu huno: her gyfalaf Cymru, cynllun adnewyddu awdurdodau lleol a’r cynllun datblygu strategol. Mae’r cronfeydd hyn yn cael eu hysbeilio i’w defnyddio fel cyllid cyfatebol—a dyfynnaf yr Ysgrifennydd Cyllid—‘i ddechrau manteisio ar gronfeydd strwythurol Ewrop’. Mae hefyd wedi tynnu sylw at y ffaith bod cyllideb Ffordd i Ffyniant yn cael ei defnyddio mewn modd tebyg. Mae’r gyllideb honno, a glustnodwyd ar gyfer adnewyddu economaidd, yn cael ei hysbeilio i gael cyllid cyfatebol. Dyna gyfaddefiad arall y bydd yn rhaid i’r cyllid cyfatebol ddod o’r cyllidebau sydd yn bod yn barod. Yr unig esboniad yw bod arian yn cael ei symud o un maes i faes arall i ddarparu ar gyfer rhaglen Amcan 1. Rhaid i’r rhaglen honno gydweddu â’r gyllideb, yn hytrach na bod y gyllideb yn cydweddu â’r rhaglen. Nid yw’r gyllideb hon yn cyflawni’r angen holl bwysig i ddarparu cyllid cyfatebol ac mae Aelodau o’r Cynulliad nad ydynt yn ei gwrthwynebu yn bradychu’r bobl sydd wedi eu hethol, yn enwedig y rhai hynny sydd yn cynrychioli etholaethau mewn ardaloedd Amcan 1.

Mae’n bleser gennyf ddirwyn yr ail ddadl ar broses y gyllideb i ben. Diolchaf i’r Aelodau am eu cyfraniadau. Yr wyf wedi mwynhau rhai, wedi cytuno â rhai ac anghytuno ag eraill. Mae ein trafodaethau yn y Siambr hon yn dangos y broses ddemocrataidd newydd yng Nghymru yn glir, ac yr wyf yn ymfalchïo ynddi.

Yr wyf yn sicr wedi mwynhau’r ffraethineb ar draws y Siambr ar lawer o’r materion hyn. Fodd bynnag, ailadroddaf bwysigrwydd cytuno ar broses y gyllideb heddiw. Nid yw’r Cynulliad wedi ei ynysu oddi wrth Gymru; mae’n rhan annatod ohoni. Mae ein penderfyniadau heddiw yn effeithio ar lywodraeth leol, iechyd, Awdurdod Datblygu Cymru, Cyngor Celfyddydau Cymru a phawb arall yng Nghymru. Mae angen sicrwydd cyllideb arnynt iddynt allu cynllunio eu gwaith. Diolchaf i Blaid Cymru am gydnabod bod ganddi, fel yr wrthblaid fwyaf, gyfrifoldeb. Nid yw arddel y cyfrifoldeb hwnnw yn golygu ildio egwyddorion, ond dangos bod gennych egwyddorion. Mae hynny’n bwysig.

Yr wyf yn ymwybodol bod llawer o’r sylwadau ar fy nghyllideb heddiw wedi cael eu gwneud yma o’r blaen. Yn gyntaf, yr wyf am ddelio â phwyntiau Phil ar gronfeydd strwythurol. Yr oedd y £50 miliwn a grybwyllodd, sef cost y rhaglenni presennol dros y flwyddyn nesaf, wedi ei gynnwys yn ffigurau’r Pwyllgor Datblygu Economaidd o 13 Hydref ymlaen. Ceisiaf ymdrin â rhai o’r materion difrifol a godwyd gan Phil o fewn proses yr adolygiad gwariant. Fodd bynnag, yr wyf wedi ceisio esbonio sawl gwaith yn y Siambr hon ac mewn atebion i gwestiynau a gohebiaeth nad yw dyraniad arian a ddaw oddi wrth y Comisiwn Ewropeaidd yn sgorio yn erbyn gwariant cyhoeddus hyd nes y rhoddir taliad i’r sawl sydd yn derbyn grant. Nid hawl ychwanegol i wario y tu hwnt i’r hyn sydd wedi ei gynnwys o fewn y terfyn gwariant adrannol yw hyn.

A fyddai ar gael pe ceid lefel annisgwyl o wariant yn y flwyddyn gyntaf? A allwn ni fanteisio arno hyd yn oed pe bai’n mynd tu hwnt i fformwla Barnett?

Daw’r arian hwn drwy’r system ac, os bydd ei angen, gallwn ei ddefnyddio yn y flwyddyn gyntaf. Rhoddaf eglurhad ar y pwyntiau a wnaethpwyd ar gronfeydd strwythurol yn fy ymateb. O ran cyfeiriad Glyn at y llinyn bogail, credwn imi golli hwnnw ryw ddeugain mlynedd yn ôl. Yn sicr nid oes gennyf linyn ynghlwm wrth Stryd Downing na dim byd arall. Safaf ar fy nhraed fy hun, ac mae’r gyllideb hon yn adlewyrchu anghenion Cymru. Gŵyr pawb sydd yn fy adnabod bod yr awgrym yna yn chwerthinllyd. Fodd bynnag, derbyniaf ef yn yr ysbryd y’i gwnaethpwyd ynddo.

Edwina, dychmygwch eich bod yn aelod o blaid a fu, am 18 mlynedd ofnadwy, yn gormesu Cymru, gan greu’r amodau sydd yn peri bod cymaint o’r wlad yn gymwys i gael cyllid Amcan 1 yn y dyfodol. Dychmygwch eich bod wedyn yn cael eich hun yn Siambr adeilad na chredech chi ddylai fodoli, ar sail system bleidleisio nad oeddech yn credu ynddi. Beth fyddech chi’n ei wneud?

Ni wn i. Mae hynny’n ormod o ffantasi i mi. Fodd bynnag, derbyniaf y pwynt. Soniodd Glyn am grantiau dampio. Cafodd y mater ei gymryd allan o’i gyd-destun mewn rhai o’n trafodaethau. Mater i’r Cyngor Partneriaeth yw grantiau dampio ac mae nifer o ystyriaethau sylfaenol ynghlwm â hynny. Mae yna awdurdodau tlawd iawn yng Nghymru. Hawdd yw dweud y dylent gael trefn ar eu gweithgareddau, ond cafodd awdurdodau lleol amser ofnadwy yn ystod 18 mlynedd o Lywodraeth Dorïaidd. Nid oedd gan y Llywodraeth honno ddim ond amarch i lywodraeth leol a democratiaeth.

Cyfeiriodd Glyn hefyd yn adeiladol at fater glanweithdra mewn llaethdai, sydd yn peri cymaint o bryder i mi ag i yntau. Brawychwyd fi pan ganfuom gyntaf y gallai fod yna broblemau gyda hynny. Yr wyf yn siŵr ein bod i gyd yn cydnabod bod yn rhaid inni gynorthwyo ffermwyr llaeth Cymru. Byddaf yn mynd ar drywydd hyn yn egnïol ac yr wyf wrth fy modd yn darparu arian ar gyfer hyn yn y gyllideb.

Peter Black wnaeth y cyfraniad nesaf. Cydnabyddaf y trafodaethau yr ydym wedi eu cael mewn Pwyllgorau, yn enwedig ar dai, mater sydd, mi wn, yn agos at ei galon. Soniodd am wleidyddiaeth gynhwysol a chyflwynodd ei bwyntiau am y broses yn huawdl iawn. Fel y dywedais yn fy araith agoriadol, yn y blynyddoedd i ddod gallwn ystyried sut y mae’r broses gyllidebu wedi gweithio a sut yr hoffem ei chaboli a’i newid. Yr wyf bob amser yn agored i drafodaeth ar hynny.

Fodd bynnag, i fod yn onest, fy ymateb i’ch sylwadau ar brofion llygaid a chig eidion ar yr asgwrn yw mae gwir wrthblaid yw gwrthblaid gyfrifol. Pe bawn i’n edrych ar y Rhyddfrydwyr ymhen pedair blynedd ac yn rhoi marciau ichi am eich cyfraniadau hyd yma, ar eich gwerth ychwanegol a’r ffordd yr ydych yn gwasanaethu diddordebau pobl Cymru, fel y buaswn yn marcio papur arholiad, byddech yn methu yn llwyr.

Llithro’n ddifeddwl a wneuthum, Llywydd. Ni fwriadwn sarhau neb. Symudaf yn awr at sylwadau Alison Halford. Diolchaf iddi ond ni chredaf y dylwn fentro i drafod sylwadau am ‘bobl fach’.

Cytunaf â llawer o bwyntiau Janet Davies. Cododd rai pwyntiau difrifol. Yr wyf yn poeni am ei phwynt ynglŷn â’r ffordd y cyflwynir adroddiadau ariannol. Weithiau, wrth inni edrych ar adroddiadau ariannol, nid yw’n glir beth y mae’r canrannau yn y gyllideb yn ei olygu yn nhermau arian gwirioneddol. Byddaf yn edrych ar sut y caiff adroddiadau o’r fath eu cyflwyno yn y Cynulliad i sicrhau eu bod yn dryloyw. Os bydd rhaid, ceir mwy o esboniad ym mhenawdau’r gyllideb ac i ble y dyrennir arian er mwyn cynorthwyo’r Aelodau.

Yr wyf i yn un o nifer fechan o Aelodau’r Cynulliad sydd yn deall yr anawsterau a wynebir gan Edwina a’i chydweithwyr yn y Cabinet wrth rannu teisen o faint penodol pan fo’r galw yn fwy na’r hyn sydd ar gael. Mae’n rhaid gwneud penderfyniadau anodd. Deallaf na wneir mohonynt ar seiliau gwleidyddol.

Fodd bynnag, deallaf fod awdurdodau iechyd Cymru yn disgwyl cynnydd o tua 6 y cant yn eu cyllidebau. Faint o’r 6 y cant yna fydd yn mynd ar godiadau cyflog ac ar gydymffurfio â’r gyfarwyddeb amser gweithio? Byddaf yn deall os na all yr Ysgrifennydd Cyllid roi ateb uniongyrchol imi yn awr. Efallai y byddai mor garedig ag ysgrifennu ataf, ac at holl Aelodau eraill y Cynulliad, pan fydd yr ateb ganddi.

Yr wyf wedi bod yn dilyn trywydd cost cydymffurfio â’r gyfarwyddeb amser gweithio. Derbyniais nifer o sylwadau ynghylch cost y gyfarwyddeb amser gweithio. Rhoddwyd y gyfarwyddeb amser gweithio ar waith yn y sector preifat i sicrhau rheolaeth dda ac i sicrhau y gall gweithwyr weithio’n iawn. Byddaf yn hapus dilyn trywydd y mater hwn gan fy mod yn ymddiddori’n gyson ynddo. Maes o law, pan ddof at wraidd yr amrywiol gwestiynau a godwyd, byddaf yn sicrhau bod y wybodaeth ar gael i’r Aelodau yn y Llyfrgell.

Dychwelaf at y sylwadau a nododd Janet Davies. Teimlaf yn gryf ynghylch tai a byddai’n dda gennyf petawn i wedi gallu gwneud llawer mwy dros dai. Mae tai yn bwnc mor ddifrifol yng Nghymru. Pan edrychwn ar gyflwr stoc tai Cymru a sut y mae pobl yn byw, mae’n amlwg bod rhaid mynd i’r afael â materion sydd yn ymwneud â thai. Gobeithiaf y gall Pwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol edrych ar strategaethau a blaenoriaethau i ddatblygu’r agenda tai. Mae’n debyg na fyddai gennym fyth ddigon o arian i gywiro’r camgymeriadau a wnaethpwyd ym maes tai dros y blynyddoedd diwethaf. Yn y tymor hir, rhaid inni fynd i’r afael â phroblemau megis y dieithrwch cymdeithasol a achosir gan adeiladu ystadau ar ochrau mynyddoedd. Bydd yn cymryd degawdau i gywiro’r camgymeriadau hynny. Gyda’r dechrau a wnaethpwyd gyda’r gyllideb ddrafft hon gobeithiaf y gallwn ddechrau newid yr agenda yng Nghymru. Efallai, pan fydd y genhedlaeth nesaf yn edrych yn ôl ymhen 20 mlynedd, y byddant yn gweld gwerth datganoli gan iddo gyflwyno agenda gadarnhaol ar gyfer tai.

Yr wyf mor bryderus ag unrhyw un ynghylch costau gweinyddol pob agwedd ar addysg. Mae hon yn gŵyn cyson yr ydym i gyd yn ei chlywed. Mae llywodraethwyr ysgolion am weld arian yn mynd i mewn i’r ysgolion. Gwneuthum yn glir y byddaf yn sicrhau bod unrhyw arian ychwanegol yn mynd at galon y gwasanaethau. Yn yr adolygiad gwariant yr wyf wedi darparu cyfran fawr ar gyfer y gyllideb addysg a hyfforddiant—£844 miliwn. I ymateb i bwynt Janet, yr ydym wedi dechrau gwneud gwahaniaeth mewn addysg.

Ar amaethyddiaeth, yr wyf wrth fy modd gyda’r gefnogaeth drawsbleidiol ar fater hylendid cig. Siaradodd Sue Essex ynghylch agor y broses ac adeiladu ar yr agwedd a ddangoswyd. Deallaf bod hon yn broses anodd. Os nad ydych yn arbenigwr ar gyllidebau, yr ydych yn dechrau tyrchu drwy’r papurau ac fel arfer mae gennych fwy o ddiddordeb yn eich Pwyllgor eich hun. Hoffwn drafod sut mae ymdrin â hyn, sicrhau gwell dealltwriaeth ac efallai sicrhau gwneud yr ymdriniaeth yn fwy agored. Croesawaf unrhyw awgrymiadau.

Yr wyf wedi delio â phwynt Sue ar dai. Crybwyllodd Sue hefyd y gwasanaethau cymdeithasol. Byddaf wastad yn meddwl mai’r gwasanaethau cymdeithasol yw Sinderelau llywodraeth leol. Mae hyn yn fy mhoeni gan eu bod yn delio â’r grwpiau mwyaf bregus mewn cymdeithas—yr henoed a phlant. Mae’n hanfodol ein bod yn defnyddio’r un ffordd gydlynus o feddwl ag a welir mewn datblygiadau ym maes iechyd, a’n bod yn deall anghenion pobl fel y gall y gwasanaethau cymdeithasol eu diwallu. Mewn rhai meysydd mae stigma ynghlwm wrth y gwasanaethau cymdeithasol. Dylem ymfalchïo yn y ffaith ein bod yn gallu dechrau newid hynny. Darpariaeth ar gyfer y rheini sydd mewn angen yw’r gwasanaethau cymdeithasol; nid yw’n golygu bod unrhyw beth o’i le ar y rheini sydd yn eu defnyddio. Mae’n bwysig bod yr agenda hon yn mynd yn ei blaen.

Yr wyf yn anghytuno â rhai o’r sylwadau a wnaeth David Melding heddiw. Fel gweinyddiaeth, yr ydym yn hoelio’n sylw ar wasanaethau cyhoeddus, yn enwedig ym maes iechyd. Yr wyf wedi rhoi £1 biliwn o’r adolygiad cynhwysfawr o wariant dros dair blynedd ac mae sawl mater ym maes iechyd nad ydynt byth wedi eu datrys. Yr wyf â’m bryd ar ddatblygu’r rhaglen gyfalaf. Hoffwn weld rhaglen o’r fath. Fodd bynnag, yr wyf hefyd yn ymrwymedig i sicrhau ein bod yn cael proffil cyfalaf drwy unrhyw ddull addas. Nid yw rhai pobl eisiau ymwneud â’r fenter cyllid preifat o gwbl. Yr wyf yn gweld hyn fel ffordd arall o sianelu arian i’r sectorau sydd ag angen arian. Os yw’r dewisiadau hyn yn ymarferol, rhaid inni eu dewis. Cyn bo hir, byddaf yn trafod y fenter cyllid preifat a rhaglenni cyfalaf perthnasol eraill. Croesawaf gyfraniadau ar y mater hwn.

Yr wyf yn falch eich bod yn fodlon gyda’r strategaeth i gynhalwyr gan fy mod yn hoff o’r prosiect. Cytunaf hefyd â phenodi comisiynydd plant. Yr ydym yn ceisio ymdrin â phrofion llygaid yn ddiffuant. Yr ydym yn edrych ar yr anghenion clinigol. Caiff y pwnc hwn ei drafod mewn pwyllgor. Mae aelodau’r Pwyllgor yn gadarn o blaid materion iechyd a byddant yn gallu siarad â chlinigwyr a datblygu’r polisi. Cytunaf â sylwadau Carwyn Jones, fe’i lleisiodd hwy yn huawdl er gwaethaf yr holl dorri ar ei draws. Siaradodd Val am swyddogaethau’r Pwyllgorau, ac mae hyn yn holl bwysig. Mae’n hanfodol fy mod yn gwybod barn y Pwyllgorau. Yr wyf yn ymwybodol o’r siom pan nad wyf yn cyflawni pob dim y mae’r Pwyllgorau eu heisiau. Yr oedd pwynt Rod Richards ar hynny yn un gwerthfawr. Nid yw’r ffaith nad wyf yn hoffi’r hyn a ofynnwyd imi neu nad wyf eisiau gwneud hynny, yn llywio fy mhenderfyniad o gwbl. Yn wleidyddol, yr wyf eisiau cyflawni rhai pethau, ond ni allaf wneud hynny gan nad oes gennyf le o fewn y gyllideb. Soniodd Kirsty Williams am Fwrdd Croeso Cymru. Deallaf bwysigrwydd hanfodol twristiaeth i economi Cymru. Dyma un maes yr hoffwn fod wedi gallu gwneud mwy drosto. Yr oeddwn yn siomedig pan welais yr erthygl yn y South Wales Evening Post. Gallai’r gwesty hwnnw fod wedi bod yn hwb enfawr i dwristiaeth yn eich etholaeth, Kirsty.

Yr ydym yn dychwelyd at gronfeydd strwythurol, Nick, a sôn am gyllideb Awdurdod Datblygu Cymru. Caiff yr un pwyntiau eu gwneud ar gronfeydd strwythurol dro ar ôl tro. Y cyfan a allaf ei wneud yw ailadrodd yr addewidion yr wyf eisoes wedi eu rhoi. Ni chytunwn fyth ar y mater hwn, ond yr wyf yn gwybod lle mae fy nyletswydd o ran yr hyn sydd raid imi ei wneud ar yr adolygiad gwariant a threfnu materion ynglŷn â’r cronfeydd strwythurol. Gadewch imi eich sicrhau, pan gytunodd Plaid Cymru i’n cefnogi ni heddiw, a phan siaradodd Phil Williams yn y ddadl, nododd yn glir—

Maent wedi cytuno i’ch cefnogi chi, ydynt?

Ydynt, dywedasant y byddent yn ymatal heddiw. Byddaf yn dychwelyd at y pwynt o fargeinio yn fuan a byddaf yn ailadrodd yr hyn a ddywedodd Gareth Jones. Eglurodd Phil yn eglur y rhesymau pam na fydd mater y cronfeydd strwythurol yn diflannu. Mae hynny’n safiad anrhydeddus i’w gymryd ac fel llywodraeth leiafrifol yn y Siambr, yr ydym yn deall hynny’n llawn.

Siaradodd Jenny Randerson am brofion llygaid. Nid wyf yn arbenigwraig ar hynny, ond fe fydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Ailadroddaf yr hyn a ddywedais wrth Kirsty, y bydd y Pwyllgor yn gwybod beth i’w wneud.

Yr ydym i gyd yn pryderu am addysg ac adeiladau ysgolion yn enwedig. Yr ydym i gyd yn mynd o amgylch ein hetholaethau ac yn sylwi ar y problemau. Fodd bynnag, o ble daw’r arian? Nid oes gennyf sach ddiwaelod o aur i ddyrannu mwy a mwy o arian ohoni. I ymateb i’r sylwadau ynghylch tâl ar sail perfformiad. Dywedais yn glir mai arian gwahanol oedd hwnnw, a neilltuwyd at y diben hwnnw. Gyda golwg ar yr hyn a ddywedodd y Pwyllgor, byddaf yn cael trafodaethau pellach gyda Rosemary Butler ynghylch rhai o’r materion a godwyd heddiw.

Dengys cyfraniad Alun Cairns ar gyllid cyfatebol—mater sydd yn rhygnu ymlaen—bod Glyn Davies, yn anffodus, wedi camarwain y Siambr heddiw. Disgrifiodd Alun Cairns fel arbenigwr ar Amcan 1.

Yn fy marn i, yr oedd ei gyfraniad yn fwy o ymosodiad llym na dim byd arall. Alun, yr ydych yn rhoi prosiectau yn y fantol drwy gyngor gwael a gwneud sylwadau anghywir. Rhaid ichi ddechrau deall gwariant cyhoeddus a rheolau strwythurol Ewrop, fel arall nid oes diben ichi gyfrannu yn y Siambr hon. Dim ond camarwain pobl yr ydych.

Gyda golwg ar gywirdeb, pryd daeth Edwina’n ymwybodol o gefnogaeth Plaid Cymru i’r gyllideb hon gyntaf, ac a fu unrhyw drafodaethau ar unrhyw adeg gydag Aelodau Plaid Cymru ynghylch cefnogi’r gyllideb?

Yn y Siambr heddiw, nododd Plaid Cymru yn ffurfiol eu bod am ymatal ac eglurodd y blaid eu rhesymau am hynny. Cefais drafodaethau gydag Aelodau pob plaid wleidyddol yn y Siambr ynghylch y gyllideb. Cefais drafodaethau gydag Aelodau unigol ynghylch materion penodol, ac nid wyf wedi cuddio’r ffaith fy mod eisiau gweld y gyllideb hon yn llwyddo a fy mod eisiau gweld consensws arni. Os oes modd, hoffwn weld consensws a chytundeb ar faterion penodol. Er enghraifft, ceir tir cyffredin yn y Siambr ar fater profion llygaid rhad ac am ddim. Nid mater i Lafur, i Blaid Cymru na’r blaid Ryddfrydol yw hwn—mae’n fater cyffredin. Mae yna faterion fel y banc datblygu—

I ddychwelyd at y mater dan sylw, yr wyf wedi siarad â nifer o bobl ynghylch materion unigol yn y gyllideb. Yr wyf wedi bod yn onest ac yn agored. Yr oeddwn yn credu bod cynhwysiant yn golygu siarad â phobl a cheisio sicrhau consensws. Mae’n ddrwg gennyf nad yw David Davies o’r un farn, ond dyna sut yr wyf fi’n teimlo am y broses hon.

I gloi, hoffwn gofnodi fy niolch i holl lefarwyr y gwrthbleidiau am y modd cwrtais y cynhaliwyd ein trafodaethau ar y gyllideb. Cefais y cyfle i siarad â llefarwyr unigol ar rai elfennau allweddol ac mae hynny’n wybodaeth gyhoeddus. Mae’n ddrwg gennyf nad oeddem yn gallu dod i gytundeb ar y gyllideb eleni—cyllideb a gyfyngwyd gan gyfanswm nad oedd modd ychwanegu ato.

Weithiau gall bod yn wleidydd fynnu dewrder i dderbyn bod eich cyfrifoldebau ar lefel uwch na datganiad bachog diwerth. Mae’n ddrwg gennyf fod dwy blaid heddiw wedi rhoi mwy o bwyslais ar sylw yn y wasg nag ar eu cyfrifoldebau i genedl Cymru. Mae’r gyllideb yn ymwneud â’n cyfrifoldeb i Gymru. Yr wyf yn barod i gael fy meirniadu ar y gyllideb, ac yr wyf yn ei hargymell ichi. [Cymeradwyaeth.]