Mae’r cynllun datblygu gwledig hyd yn oed heb ei atodiadau technegol—sydd yn dal i gael eu paratoi—yn ddogfen anferth, a gobeithiaf fod y rhan fwyaf ohonoch wedi llwyddo i’w lwytho i lawr o’ch peiriannau mewn pryd. Yr oedd yn cynnwys llawer o fapiau; darperir trolïau bach os bydd arnoch eu hangen. Mae maint a ffurf y cynllun wedi eu pennu i raddau helaeth gan ofynion y Comisiwn Ewropeaidd, a bwysleisiodd dro ar ôl tro ei fod yn dymuno gweld eglurhad manwl o’r mesurau a gynigiwn i wella cynaliadwyedd economaidd, amgylcheddol a chymdeithasol cefn gwlad Cymru. Fodd bynnag, mae’r cynllun hwn hefyd yn cynrychioli rhan bwysig o strategaeth economaidd integredig y Cynulliad i Gymru, sydd yn ystyried y problemau a wynebir gan ein hardaloedd gwledig ac yn cynnig, ar ôl ymgynghori a thrafod helaeth â’n partneriaid, y dull gweithredu y dylem ei fabwysiadu er mwyn ymdrin â’r problemau hynny.

Tîm bychan a luniodd y cynllun, ond darparwyd cyd-destun i’w waith gan y cynllun gwledig cynharach y daeth y bartneriaeth wledig ag ef i’r Cynulliad hwn. Bydd yr Aelodau’n cofio’r ddadl a gawsom arno yn ôl ym mis Gorffennaf. Mae hefyd yn seiliedig ar gyfres o ymgynghoriadau, y mae pob un ohonynt wedi ysgogi ymatebion defnyddiol a chadarnhaol, ac ar nifer o drafodaethau gwerthfawr a gynhaliwyd yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Cafodd y Pwyllgor dri chynnig i’w trafod. Mae’r trafodaethau hynny wedi helpu i lunio’r strategaeth sydd wrth graidd y cynllun. Mae’r bartneriaeth wledig a’r Tasglu Ewropeaidd hefyd wedi cefnogi’r ymagwedd a fabwysiadwyd wrth gynhyrchu’r ddogfen.

Dychwelaf at yr ymgynghoriadau hynny’n ddiweddarach, ond talaf deyrnged yn gyntaf i’r swyddogion a gynhyrchodd y gwaith anferth hwn, ac yn enwedig i’r timau dan arweiniad Mike Dunn a Peter Fullerton a gyfrannodd lawer iawn o waith caled i hyn. Gŵyr y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig union faint y gwaith hwnnw. Mae angen gwaith pellach ar y cynllun er mwyn bodloni gofynion technegol y Comisiwn, ond mae eisoes yn rhoi esboniad eglur o sefyllfa bresennol cefn gwlad Cymru ac o’n strategaeth i’w ddatblygu. Mae gwaith technegol i’w wneud, ond mae cig y ddogfen yno.

Cawsom ymgynghoriadau helaeth ar y blaenoriaethau strategol ar gyfer cefn gwlad Cymru. Gan adeiladu ar sail gwaith y bartneriaeth wledig, cyhoeddodd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ‘Ffermio ar gyfer y Dyfodol’ yng Ngorffennaf. Yr oedd hwn yn nodi’n onest y problemau tymor hir sydd yn peryglu’r diwydiant amaethyddol yng Nghymru. Yn bwysicach na hynny, yr oedd yn cynnig gweledigaeth dymor hir er mwyn hybu diwydiant cynaliadwy a hyfyw. Cafwyd cefnogaeth eang i’r strategaeth dymor hir hon. Ceir cydnabyddiaeth eang bod rhaid i amaethyddiaeth orllewinol wynebu newid. Yr her yw gwneud hynny’n newid cadarnhaol yn hytrach nag un negyddol.

Yr oedd cefnogaeth gref i ddatblygu pellach o strategaeth amaeth-fwyd Cymru, sydd yn pwysleisio ychwanegu gwerth wrth brosesu bwyd. Yr oedd cydnabyddiaeth hefyd fod rhaid i amaethyddiaeth Cymru ddod yn fwy amgylcheddol ac ecolegol gynaliadwy. Rhaid inni gofio hynny. Fodd bynnag, yr oedd pryder y byddai newidiadau eithafol yn strwythur ffermydd teuluol yn annymunol. Rhaid inni sylweddoli bod cefnogaeth drawsbleidiol i ddyfodol ffermydd teuluol yng Nghymru. Yr ydym oll yn gwerthfawrogi bod ffermio wedi llunio ein diwylliant, ein hiaith a’n bywyd gwledig. Rhaid inni dalu teyrnged i hynny. Ystyriwyd bod cefnogaeth i deuluoedd amaethyddol addasu, yn hytrach na gadael iddynt wywo ar y gangen, yn hanfodol i unrhyw strategaeth.

Yr oedd ymgynghoriad pellach ym mis Tachwedd wedi atgyfnerthu’r negeseuon allweddol hyn ac wedi ategu’r strategaeth gyffredinol. Pwysleisiodd hefyd yr angen am ymagwedd integredig at ddatblygu gwledig er mwyn cael y gwerth gorau am arian o’r adnoddau cyfyngedig sydd ar gael. I wneud hynny yr oeddem wedi tynnu ar brofiad grwpiau fel LEADER. Rhaid inni gofio pa mor gyfyngedig y gallai’r adnoddau hynny fod, a rhoi pob ceiniog ar waith. Ymgyngorasom ar faterion mwy penodol, er enghraifft, y cynllun sydd yn olynu’r cynllun iawndal da byw tir uchel. Mae’r cynigion yn adran 9 o’r cynllun yn adlewyrchu’r farn a fynegwyd yn ystod yr ymgynghoriad. Mae’r cynllun wedi ei adolygu’n helaeth, a chroesewir hynny gan bobl ledled Cymru. O ganlyniad i’r ymgynghoriad hwnnw, mae’r cynllun wedi ei wella’n sylweddol.

Honno yw’r ymagwedd a fu gennym drwyddo draw. Ceisiasom greu strategaeth ac iddi berchnogaeth eang yn seiliedig ar gyd-ddealltwriaeth o anghenion cefn gwlad Cymru. Nid yw’n strategaeth a grëwyd yma yn y Cynulliad nac mewn swyddfa ym Mharc Cathays. Mae ein strategaeth arfaethedig yn adran 6 o’r cynllun ac mae manylion llawn y mesurau sydd i’w gweithredu yn adran 9. Mae’r cynllun yn dangos yr ymagwedd gydlynol a gynigiwn at ddatblygu gwledig, drwy’r rhaglenni Ewropeaidd newydd ym mhob rhan o Gymru, boed hynny yn yr ardal Amcan 1 neu yn nwyrain Cymru. Bydd y mesurau ehangach yn y cynllun—y rhaglen Amcan 3 i hybu datblygu adnoddau dynol ac, mewn rhai ardaloedd, mesurau Amcan 2—oll yn cyfrannu at gyflawni ein nodau.

Nodir y dyraniadau ariannol ar gyfer pob mesur yn y tabl yn adran 8 o’r cynllun, y mae’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig wedi ei astudio. Fodd bynnag, tabl drafft ac enghreifftiol ydyw. Mae ar ffurf ddrafft am nad yw’r penderfyniadau terfynol wedi eu gwneud eto, yn arbennig ar fodiwleiddio. Cyhoeddais ein cynigion ar gyfer modiwleiddio yn y Cyfarfod Llawn yr wythnos diwethaf. Mae hefyd yn agored i’w newid yn ystod y trafodaethau â’r Comisiwn Ewropeaidd, a fydd yn parhau o Ionawr i Orffennaf, ac i’w fodiwleiddio fel y mae’r digwyddiadau’n datblygu. Ailasesir anghenion dros y saith mlynedd nesaf. Trafodasom hyn yn y Pwyllgor hefyd. Mewn ymateb i welliant 1 Ieuan Wyn Jones, cyfeirir unrhyw newidiadau o bwys i’r agwedd hon neu unrhyw agwedd arall o’r cynllun i’r Pwyllgor er mwyn derbyn ei farn. Gallwn gymryd fod hynny’n ddealledig.

Mae potensial yn y mesurau a gynigir yn y cynllun i wneud gwahaniaeth gwirioneddol i amaethyddiaeth Cymru ac i’r economi gwledig erbyn 2007 pan ddaw cyfnod y cynllun i ben. Mae’r strategaeth amaeth-fwyd yn ganolog wrth helpu ffermio i ddod yn fwy hyfyw ac wrth greu swyddi mewn prosesu bwyd gwerth ychwanegol yn ein hardaloedd gwledig. Bydd cymorth i hyfforddiant, cyngor a gwybodaeth i ffermwyr yn eu helpu i afael yn y cyfleoedd hynny pan fyddant ar gael, gan gymryd i ystyriaeth gysyniadau Farming Connect.

Mae’r galw cynyddol am fwyd organig yn gyfle y mae’n rhaid gafael ynddo. Nid yw er clod i ni ein bod o hyd yn gorfod mewnforio 80 y cant o’r bwyd organig a fwytawn yng Nghymru. Rhaid inni weddnewid hynny. Bydd ehangu Tir Gofal nid yn unig o gymorth i’n hamgylchedd a’n hecoleg ond bydd hefyd yn cyfrannu at gadw hyfywedd llawer o ffermydd. Mae’n ddull arall o ddod ag arian i’r fferm wrth gyflawni rhai o’n nodau ac amcanion amgylcheddol. Bydd yn atgyfnerthu delwedd amgylcheddol bwyd Cymru ac yn gwneud cefn gwlad yn fwy deniadol ar gyfer twristiaeth.

Mae’r cynllun iawndal da byw tir uchel yn tanlinellu ein hymrwymiad i wead cymdeithasol cefn gwlad Cymru. Yn ystod yr ymgynghoriad pwysleisiwyd ei fod yn fesur cymdeithasol-economaidd yn ogystal ag un amgylcheddol. Mae’r cynllun yn caniatáu gweithredu i gynorthwyo ffermwyr ifainc, yn amodol ar yr astudiaeth y byddwn yn ei sefydlu yn y flwyddyn newydd ac a ddeilliodd o’r gyllideb eleni. Bydd y gweithredu ynghylch coetiroedd yn ceisio adlewyrchu canlyniad yr ymgynghoriad y mae’r Comisiwn Coedwigaeth yn ei gynnal ar ein rhan gyda’r diwydiant. Mae hwnnw i’w gwblhau ddiwedd Ionawr a gobeithiaf y cawn adborth da o hynny ar gyfer ein strategaeth goetiroedd ar gyfer Cymru yn y dyfodol.

Bydd y cymorth arfaethedig ar gyfer datblygu gwledig ehangach, drwy brosiectau dan arweiniad y gymuned yn benodol, yn cynnal amrywiaethu yn yr economi gwledig. Gyda’i gilydd, mae’r mesurau hyn yn cynrychioli pecyn cydlynol o gymorth a mesurau, sydd yn gallu gwneud gwahaniaeth gwirioneddol a chadarnhaol i gefn gwlad Cymru. Yr ydym oll yn derbyn ei bod yn rhaglen uchelgeisiol a bod cyfyngiadau ariannol. Mae’r tabl ariannol drafft yn adran 8 o’r cynllun yn dangos hynny’n eglur.

Ar sail ein cyfran ni o’r dyraniad siomedig iawn o arian Ewropeaidd i’r DU a dyraniad y Cynulliad i raglenni perthnasol, gallwn gynllunio ar sail cyfanswm gwariant o tua £370 miliwn dros saith mlynedd. Nid yw hynny’n ddigon inni ehangu Tir Gofal ar y gyfradd a ddymunem nac i sefydlu rhaglen gymorth gredadwy ar gyfer trosi organig. Nid yw ychwaith yn caniatáu inni roi dyraniadau ystyrlon i’r mesurau anghysylltiedig fel prosesu a marchnata a datblygu gwledig ehangach. Bron yn amhosibl yw creu rhaglen gytbwys o’r pot arian hwnnw.

Mae’r sefyllfa hon yn ganlyniad i’r dyraniad annigonol—truenus, yn wir—o gyllid Ewropeaidd i’r DU. Mae’r DU wedi cyflwyno sylwadau cryf i’r Comisiwn Ewropeaidd ynghylch y lefel o adnoddau sydd ar gael. Fodd bynnag, ychydig a allwn ei wneud ynghylch hynny tan yr adolygiad canol cyfnod yn 2002-03 pan fyddwn yn dadlau’n gryf dros ymgymryd ag ymagwedd fwy realistig. Y ffaith fod gennym sylfaen hanesyddol mor wael ar gyfer gweithgareddau datblygu gwledig yn y DU hyd yn hyn yw’r rheswm pam yr ydym wedi derbyn setliad mor wael y tro hwn. Nid yw hyn er clod i unrhyw Lywodraeth flaenorol ac yr ydym yn gwneud popeth a allwn i gywiro hynny.

Eglurais y cefndir i fodiwleiddio yn fy natganiad i’r Cynulliad yr wythnos diwethaf a dywedais y byddem yn ymgynghori’n eang. Ysgrifennais at yr undebau ar unwaith ar ôl gwneud y datganiad. Yr ydym yn cynnig y bydd modiwleiddio’n dechrau ar lefel isel ac yn cynyddu’n raddol. Mae’r tabl ariannol yn dangos, ar y sail hon, y byddai cyfanswm y derbyniadau o fodiwleiddio yn £39 miliwn dros chwe blynedd. Yr hyn sydd yn bwysig yw y byddai £39 miliwn o arian newydd o’r Trysorlys yn cyfateb i hynny. Mae’n ffordd o dynnu arian i’r pot. Efallai nad yw’r £78 miliwn hwnnw’n ymddangos yn llawer o’i gymharu â’r £370 miliwn yn y rhaglen sylfaenol. Fodd bynnag, gallai gynnig hyblygrwydd inni ddod â chydbwysedd i’r rhaglen drwy sicrhau dyraniadau credadwy ar gyfer cynlluniau amaeth-amgylcheddol, yn cynnwys ffermio organig, ac ar gyfer y mesurau datblygu ehangach, sydd yn angenrheidiol er mwyn ein helpu i gyflawni ein hamcanion polisi tymor hir. Gobeithiaf y byddwn yn cael trafodaeth lawn a gonest y prynhawn yma.

Pwysleisiaf mor bwysig yw’r cynllun hwn i ddyfodol cefn gwlad Cymru. Mae’n cyflwyno ymagwedd integredig ledled Cymru, gydag amcanion uchelgeisiol er mwyn sicrhau mwy o ffyniant drwy ddatblygu economi gwledig cryf mewn modd cynaliadwy, drwy amgylchedd gwell ac ansawdd bywyd gwell i’n trefi a’n pentrefi gwledig. Edrychaf ymlaen at eich cyfraniadau a gwn y byddant yn werthfawr ac yn adeiladol. Gofynnaf i’r Cynulliad gytuno i gyflwyno’r cynllun i’r Comisiwn Ewropeaidd.

I thank Christine for opening the debate and for accepting the amendment. This debate is an excellent opportunity to discuss some of the problems of rural Wales as well as to offer some solutions to overcome those major problems.

The context for this debate is the appalling state of the rural economy in Wales. We see an unwillingness to solve some of the basic problems such as low income levels, pockets of high unemployment and a lack of essential services. We will lose more of those services if the Post Office’s plans go ahead. However, we are today looking at a rural development plan that offers partial answers. We must emphasise, however, that we are only starting to address those problems. Christine has accepted that the 150 million euros earmarked for this plan in Britain is not nearly enough. Christine has acknowledged that it is previous Governments’ neglect as regards rural development plans that is partially responsible for this.

Reference has been made to the lack of funding for the rural development plan. Christine specifically mentioned the lack of funding for schemes such as Tir Gofal. Does Ieuan agree that, when Objective 1 comes into existence, additional sums of money will be available for schemes such as Tir Gofal, organic schemes and hill livestock compensatory allowance payments, but that there is no indication in the budget that Wales will benefit from those additional sums and that the danger is that the money will return to the Treasury?

As regards modulation, the Common Agricultural Policy has traditionally favoured large areas in south-east England. Therefore, as we take money out of the CAP through the modulation system to generate additional sums for the agricultural industry within the rural development plan, this means that Wales will lose out once again because of the CAP’s inequity of distribution. Is it not ironic to hear Nick Brown make a statement on match funding for modulation while we are still waiting for the Assembly’s Labour Government to make a statement on Objective 1 match funding? Is Nick Brown able to free himself from the comprehensive spending review while we have to be tied to it?

I accept that there must be clarity about where the money comes from and about match funding. The sum of about £10 million to £15 million has been earmarked for Wales from the total for the countries of Britain. That sum would only allow us to begin to scratch the surface of rural Wales’s serious problems. Rhodri referred to the sum that we will receive from the modulation scheme, which is an addition of about £5 million. It is fair enough to say that the money from modulation is nothing compared with the 2.5 per cent in England, because farmers in the grain producing areas of England will receive substantial sums from modulation. It is important to realise that we will not benefit from modulation in the same way that the budget in England is likely to benefit. We have also heard about Objective 1 and we hope that we will receive that money as well.

I will try to answer Rhodri Glyn’s point about Nick Brown’s statement last week. I believe that Nick Brown’s statement to the House of Commons regarding additional funding is dependent on the public expenditure survey next year.

in Welsh Perhaps we will receive a more detailed explanation of the situation before the end of the debate.

in Welsh I would like to examine the contribution that this scheme can make to agriculture. We have consistently argued that agriculture should be discussed in the context of rural development generally and in an integrated way. I am glad that there is general agreement on that. Considering agriculture as an industry that is central to the prosperity of the rural economy is part of that important debate.

in Welsh More importantly, we must realise that many of the problems that currently affect rural Wales arise directly from the crisis in agriculture. We must all agree that the survival of this industry is crucial to land management, the environment, tourism and local services. It is central to the survival of rural communities and also to the survival of the Welsh language in its strongholds.

in Welsh The agricultural crisis manifests itself in many ways. First, the number of farms is decreasing as farms are merged. That is harmful to the rural economy and to our whole social pattern. The long-term reduction in job opportunities in the agricultural industry demonstrates that it is increasingly difficult to attract young farmers to enter the industry. I will refer specifically to this later.

in Welsh This has led to a situation where the average age of farmers is 55 and over two-thirds of farmers are over the age of 50. This is why we in the Agriculture and Rural Development Committee were so definite about our priority of helping young people.

in Welsh Apart from the long-term problems, other factors have caused a reduction in the prices of agricultural produce since 1996. That is true of every sector across the industry. For example, the high pound and BSE have had a devastating effect on the industry.

in Welsh Farmers get less for their produce in the market and the costs which have been imposed on them are substantially higher, not only in terms of feedstuffs but also in terms of hygiene control. In addition, in the last few days we have seen France’s illegal action in refusing beef from the countries of Britain. That is a huge blow to our farmers.

in Welsh Consequently, farmers are being hit from every direction in the short-term and long-term. This plan must consider that. We are considering short-term answers, but this scheme sets out a long-term strategy that deals practically with the problems of the rural economy.

in Welsh I now accept that there is general consensus across the parties regarding the need to support family farms—the traditional farm in Wales—while at the same time encouraging people to diversify so that they have other sources of income. I was pleased to see an emphasis on the all-important need to concentrate more on high quality products that will attract premium prices, encourage a processing industry and add value to our produce. I would like to see more specific information on how those schemes will be implemented.

in Welsh Our traditional farmers need to learn more business skills and to co-operate more so that resources and information are shared. I was pleased to be at the winter show in Builth Wells last week to see the launch of the innovative digital farm scheme, which enables farmers to have more information at their fingertips. Computers and software can be used, under the Cwysi scheme, to access that kind of information. I congratulate Cwysi and the rural partnership on the launch.

yn Saesneg Un o’r addewidion canolog ar faterion gwledig ym maniffesto Plaid Cymru—The Party of Wales ar gyfer etholiadau’r Cynulliad Fai diwethaf oedd i sefydlu cynllun amaeth-amgylcheddol i Gymru gyfan. Yr oedd cefnogaeth eang i hynny ar draws y sbectrwm gwleidyddol. Felly, cydnabyddwn yr ymrwymiad yn y cynllun datblygu gwledig i wella’r cynllun Tir Gofal. Bydd y cynllun hwn yn helpu’r strategaeth dymor hir o gynyddu cynaliadwyedd amgylcheddol ac ecolegol ffermio yng Nghymru. Mae’r amheuon sydd gennym yn deillio o’n pryder na fydd y swm o arian a ddyrannwyd ar gyfer Tir Gofal yn awr ac yn y dyfodol yn ddigon i alluogi digon o ffermwyr i ddod i mewn i’r cynllun dros nifer o flynyddoedd. Yn ôl ei sylwadau heddiw, mae’n amlwg bod Christine Gwyther yn rhannu ein hamheuon.

yn Saesneg Rhaid inni edrych yn awr ar darged uwch ar gyfer y nifer sydd yn dod i mewn i’r cynllun Tir Gofal. Mae ymestyn y cynllun yn rhagamod os ydym i gael effaith sylweddol ar yr economi gwledig. Pwysaf ar y Llywodraeth yn y Cynulliad i ymladd yn galed pan ddaw’n adeg i drafod cyfanswm cyllideb y cynllun datblygu gwledig y tro nesaf. Mae’n holl bwysig rhoi blaenoriaeth uwch byth i hynny. Yr ydym am weld mwy o ffermwyr yn gallu cymhwyso ar gyfer y cynllun Tir Gofal, er mwyn ei fanteision amgylcheddol yn ogystal â’i gymorth i incwm ffermio.

yn Saesneg Un siom fawr yw nad oes cynllun dechreuwyr newydd eisoes yn rhedeg ar gyfer ffermwyr ifanc. Honno oedd y flaenoriaeth uchaf a bennwyd gan y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Yr wyf yn siomedig na chynhwyswyd hynny yn y gyllideb a gyhoeddwyd yn ddiweddar. Fodd bynnag, cydnabyddaf fod camau wedi eu cymryd yng nghyllideb Edwina Hart i sefydlu astudiaeth i edrych ar y cynllun. Pan fydd yn adrodd, yr wyf am inni wneud ymrwymiad i gynorthwyo pobl ifainc sydd yn dod i mewn i’r diwydiant amaeth. Edrychodd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ar y cynllun datblygu gwledig fel y bydd yn mynd i Frwsel yn y pen draw ac yr oedd am weld ymrwymiad i sicrhau y bydd hynny’n digwydd. Yr wyf am gael ymrwymiad y bydd cymorth i ffermwyr ifanc yn flaenoriaeth uchaf pan edrychir ar y gyllideb gyfan, gan gynnwys y cyllid craidd a’r symiau modiwledig. Mae’n holl bwysig i ddyfodol ffermio bod y Cynulliad yn dangos ei ymrwymiad a’i ffydd drwy hybu busnesau ffermio newydd yn egnïol. Mae’r cynllun datblygu gwledig yn cynnig cynllun posibl.

yn Saesneg Mae’r cynllun datblygu gwledig yn mynd ran o’r ffordd, ond dim ond rhan ohoni, at fynd i’r afael â chyflwr cefn gwlad Cymru. Mae’r diffyg yn yr adnoddau sydd ar gael i gyflawni amcanion y cynllun yn rhwystr mawr. Pwysaf ar y Llywodraeth i geisio gwell bargen o lawer i Gymru, fel y dywedasant y byddant yn ei wneud. Mae’n bryd dweud wrth y Weinyddiaeth Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Bwyd a’r Trysorlys bod cefn gwlad Cymru’n gwaedu ac na ellir atal y llif o waed heb chwistrelliad digonol o arian. Mae llawer o amcanion y cynllun yn ganmoladwy ond gadewch inni sicrhau eu bod yn cael eu gweithredu mewn modd sydd yn cael effaith hir a chadarnhaol ar ein heconomi gwledig.

Cynigiaf hefyd welliant 3. Ar ddiwedd y cynnig, ychwaneger

Mae gobeithion a dyheadau pobl wledig Cymru’n dibynnu ar y ddogfen gynhwysfawr hon. Mae’n ddatganiad o ansawdd da ac yn gynllun helaeth, sydd yn ymdrin ag anghenion lleol a rhanbarthol gyda chynaliadwyedd wrth ei graidd. Mae’r cynllun yn ymdrin hefyd â thaer angen ar gyfer cefn gwlad Cymru. Yr ydym oll yn gobeithio y bydd y polisïau’n datblygu’r economi gwledig ac yn lleihau dieithrwch cymdeithasol. Bernir y Cynulliad gan bobl cefn gwlad Cymru yn ôl y cynllun hwn.

Er yr anawsterau ynghylch ariannu cyfatebol, yr her fwyaf nesaf yw gweithredu llwyddiannus. Mae gwelliant 2 yn pwysleisio’r angen am gydlynu. Pam y mae angen inni bwysleisio hyn? Dros y chwe blynedd diwethaf, gwariwyd £1.2 biliwn yng Nghymru o ganlyniad i dderbyn cyllid strwythurol Ewropeaidd. At ei gilydd, fe’i gwariwyd drwy ddull gwasgaru. Dyma’r cyfle olaf i Gymru wneud defnydd effeithiol o’r cyllid Ewropeaidd a grybwyllir yn y cynllun hwn.

Mae gwelliant 2 yn canolbwyntio ar adran 12, sydd yn nodi

Un rheswm am fethiant cymharol blaenorol y cronfeydd strwythurol Ewropeaidd yng Nghymru oedd diffyg targedau realistig ac arweiniad i’w gweithredu. Yn bennaf oll, nid oedd y cyrff cysylltiedig yn cyfathrebu ac yn cydlynu eu gweithgareddau. Mae’r ddogfen hon yn datgan y bydd un corff yn ymgymryd â chyfrifoldeb dros ymgeisio’n ffurfiol ac am weinyddu’r cyllid. Byddai’n ofynnol i’r corff arweiniol hwn weithio gyda grŵp partneriaeth diffiniedig, wrth gynllunio gweithredoedd ac wrth eu rhoi ar waith. Gweithrediaeth y rhaglen yw hon, y bwriedir iddi gyflawni’r cynllun mewn partneriaeth â llawer o gyrff eraill. Y pwynt tyngedfennol yw partneriaeth a’r cydlynu sydd yn arwain at gyflawni’r cynlluniau hyn.

Rhaid i’r cyrff weithio gyda’i gilydd. Byddant yn gweithio drwy becynnau cenedlaethol â thema fel hwnnw ar gyfer prosesu a marchnata cynnyrch amaethyddol. Byddai’r rheolaeth linell yn cynnwys gweithredwr y rhaglen, Awdurdod Datblygu Cymru, y gyfarwyddiaeth fwyd a’r Bartneriaeth Amaeth-fwyd, heb sôn am uned wledig Awdurdod Datblygu Cymru sydd â’i chanolfan yn Aberystwyth. Cymeraf y byddai’r asiantaeth yn gwneud cais i weithrediaeth y rhaglen, a fyddai’n ei hysbysu ynghylch argaeledd arian cyfatebol ac yn helpu ymgeiswyr posibl i ganfod eu ffordd drwy’r broses ariannu Ewropeaidd. Byddai angen hefyd i’r asiantaeth ddatblygu cynlluniau grant newydd mewn cydweithrediad â’r Cynulliad, sydd â phrofiad o weinyddu’r cynllun presennol, cynlluniau grant newydd er mwyn cynnwys arian yr UE a sefydlu systemau gweinyddu ac archwilio i’w galluogi i gyflawni’r gwaith yn effeithiol ac yn effeithlon.

Yr ofn sydd gennyf—a chyflwynasom y gwelliant hwn er mwyn tynnu sylw at yr angen am gydlynu—yw bod y darlun ynghylch gweithredu yn aneglur. Rhaid i’r Cynulliad oruchwylio, ac ymgymryd â chyfrifoldeb dros, yr haenau hyn. Dros yr 20 mlynedd diwethaf, bu llawer o ymdrechion eraill i frandio Cymru a hybu cynnyrch Cymru. Y broblem, yn rhy aml, yw nad yw pobl yn gweithio’n effeithiol gyda’i gilydd. Mae cydlynu’n golygu bod angen hyfforddi ein holl asiantaethau ynghylch gweithio gyda’i gilydd os yw’r cynlluniau hyn i lwyddo. Rhaid i’r prif weithredwyr a’u staff gymryd rhan mewn gwaith adeiladu tîm a phartneriaeth effeithiol. Rhaid hyfforddi ein cwangos i weithio gyda’i gilydd. Mae ffactorau allanol fel cymathu byd-eang, costau a chystadlu, ehangu’r Undeb Ewropeaidd a chronfeydd strwythurol Ewrop, i gyd yn ein cymell tuag at bartneriaeth. Bydd asesiad y Comisiwn Ewropeaidd yn rhoi ystyriaeth i’r camau a gymerasom i ymgynghori â’r partneriaid economaidd a chymdeithasol yn y cynllun. Mae partneriaeth yn orfodol. Mae cydlynu effeithiol er mwyn osgoi dyblygu a cholli arweiniad yn allweddol i’r cynllun datblygu gwledig hwn.

Yn y gorffennol, gyrrwyd Cymru gan ymerodraethau arbenigol nad oeddent byth yn cydlynu eu gweithgareddau. Collwyd yr unig un a safodd erioed dros gefn gwlad mewn gwirionedd gyda diflaniad Bwrdd Datblygu Cymru Wledig. Bydd y gwelliant hwn yn ein hatgoffa na fydd y cynllun gwych hwn yn llwyddo oni sefydlir cydlyniad drwy bartneriaethau effeithiol.

Breuddwydion yw man cychwyn cyfrifoldebau. Cred y Democratiaid Rhyddfrydol y bydd yn rhaid inni fwrw pennau yn erbyn ei gilydd a sicrhau cydlyniad er mwyn cyflawni’r freuddwyd o adfywiad gwledig neu gwelwn chwe blynedd ofer arall. Bydd y gwelliant hwn yn canolbwyntio ein meddyliau er mwyn sicrhau y gallwn fesur cynllun datblygu gwledig effeithiol.

Bydd y cynllun datblygu gwledig hwn, os caiff ei weithredu’n gydlynol drwy bartneriaeth yn helpu i adeiladu’r ffyrdd at adferiad y mae angen amlwg amdanynt yng nghefn gwlad Cymru. Mae cyflwr dirwasgedig amaethyddiaeth a’i diwydiannau ategol a’r pwysau cyffredinol ar fywydau pobl mewn ardaloedd gwledig, pa un a achosir hynny gan brisiau tanwydd uwch, colli gwasanaethau neu ddiffyg mynediad, wedi arwain at lefel gynyddol o hunanladdiad ac iselder. Mae’r pennawd hwn mewn papur newydd yn dweud y cwbl: ‘Farmers Suicide Shames Britain’. Ni roddir sylw yn unman yn y ddogfen helaeth hon i iechyd meddwl a mecanweithiau i leihau pwysau. Mae’r cyswllt rhwng ffactorau economaidd a phwysau yn adnabyddus. Mae amaethyddiaeth yng Nghymru yn yr un cyfnod ag yr ydoedd yn America yn y 1990au cynnar. Mae ymchwil yn America gan C&I Jones, ‘Winner Takes All and Families Lose All—A Nightmare for Farming’, yn dweud:

Mae’r sefyllfa enbyd hon yn cael ei hailadrodd yma yng Nghymru. Byddai’r gwelliant hwn yn anfon neges glir ac yn rhoi ymrwymiad i ddileu pwysau cefn gwlad a’r dioddefaint a achosir ganddo.

Mae arolwg a gyflawnwyd ymysg ffermwyr gan y Sefydliad Iechyd Gwledig, sydd â’i ganolfan yng Ngregynog yn Sir Drefaldwyn, wedi dynodi prif achosion y pwysau a brofir gan ffermwyr. Rhoddwyd cymorth i’r ymchwil gan Ymddiriedolaeth NHS Gofal Iechyd Powys, Undeb Cenedlaethol y Ffermwyr ac Undeb Amaethwyr Cymru. Polisi’r Llywodraeth oedd ar ben rhestr y ffactorau sydd yn achosi stres. Dylai ein cynllun datblygu gwledig gydnabod bod polisi’r Llywodraeth hon yn ceisio dileu pwysau. Dim ond unwaith y mae’r cynllun datblygu gwledig yn crybwyll y gair ‘pwysau’, wrth ddyfynnu o astudiaeth yn 1995 ar dudalen 46. Gobeithiaf y bydd ein cynllun datblygu gwledig yn ymdrin â’r diffyg cyfeiriad hwn. Gobeithiaf y daw â ffyniant i leihau pwysau cefn gwlad. Cymeradwyaf y gwelliant hwn, a gobeithiaf y byddwch yn ei gefnogi. Bydd yn anfon neges bod y cynllun datblygu gwledig hwn yn ymrwymiad i ddileu pwysau cefn gwlad.

Mae Grŵp Ceidwadol Cymru’n croesawu’r cynllun hwn, ac unrhyw gynllun a fydd yn rhoi dyfodol cynaliadwy i’n hardaloedd gwledig. Mae’r cynllun yn ddogfen fawr ac ynddi lawer o syniadau adeiladaol, da, gan gynnwys cynllunio, monitro a chamau arfaethedig. Gwnaethpwyd llawer o waith er mwyn ei baratoi ar gyfer y dyfodol. Mae’n drueni na ddefnyddiwyd yr un ymgynghori a’r un cyflymder ag a gafwyd wrth wneud hyn gyda rhai o’r deddfau diangen a loriodd y diwydiant amaeth. Ers cyfnod rhy hir o lawer, mae ffermwyr wedi dweud nad cymorth yw’r hyn y mae arnynt ei angen, ond cae chwarae gwastad er mwyn gallu masnachu. Nid arian oedd y ffactor pwysicaf yn eu golwg hwy, ond y gallu i fasnachu â gweddill Ewrop a’r byd. Mae’r sefyllfa wedi ailgodi wrth i’r Ffrancwyr wrthsefyll.

Mae problemau tymor byr ffermio yn enfawr. Mae hwn yn arolwg tymor hir ar y ffordd ymlaen. Yr oedd yr ymgynghori’n dda a’r papurau’n rhagorol. Yr oedd yn peri pryder mai ond un ffermwr a gyfrannodd i’r cynllun. Un o nodweddion y broses ymgynghori ar iawndal da byw tir uchel oedd y nifer o ffermwyr a gyfrannodd iddi, nid â theipysgrifau gwych ond mewn llawysgrifen. Efallai ei bod yn anodd ei deall ond yr oedd yn llawn syniadau ymarferol da ar gyfer y cynllun iawndal da byw tir uchel.

Mae’r cynllun amaeth-amgylcheddol yn bwysig. Rhaid inni gofio bod y rhan fwyaf o’r arian a fuddsoddir yn y cynllun hwnnw’n mynd yn ôl i’r gymuned, gan ariannu prosiectau fel codi waliau, ffensio, rheoli gwrychoedd ac adfer hen adeiladau. Wrth wneud y gwaith hwnnw, mae pobl yn arfer medrau na wyddent eu bod ganddynt. Gwelais y medrau hynny ar waith ar y ffordd newydd sydd yn cael ei hadeiladu ar draws fy ardal i ym Môn. Mae llawer o’r bechgyn sydd yn gweithio ar y ffordd honno wedi canfod swyddi ffensio neu walio gyda chyflogau da, er enghraifft. Mae’n galondid i gymuned weld bod arian yn cael ei roi yn ôl ynddi. Mae’r cynllun amaeth-amgylchedd yn destun balchder yng nghefn gwlad.

Bydd y buddsoddiad hwn yn aruthrol o ran marchnata a phrosesu. Ychwanegu gwerth yw’r gair allweddol. Bydd y cyfleusterau lleol hyn yn darparu cyflogaeth a buddsoddiad. Bydd brandio cynnyrch hefyd yn ennyn ymdeimlad o falchder yn y gymuned. Bydd o gymorth mawr i bob ardal.

Bydd y ffermwr llaeth yn croesawu’r fenter prosesu. Yn lle gweld ei laeth yn cael ei yrru filltiroedd lawer a wynebu baich costau cludiant uchel, daw cynhyrchion caws a llaeth Cymru i’r amlwg, gan adfywio’r ardaloedd hynny.

Rhaid cadw’r lwfans iawndal, yr iawndal da byw tir uchel ar ei ffurf newydd, ar lefel ariannu eleni neu y llynedd. Maent yn rhad i’w gweinyddu, gan mai ond 3 neu 4 y cant o gyfanswm y gost sydd yn mynd i weinyddu felly mae’r arian yn mynd i’r mannau lle y mae ei wir angen. Mae’n hanfodol er mwyn cynnal bywyd a gwaith yn yr ardaloedd mynyddig.

Ni allaf ddychmygu cynllun i ddechreuwyr ifanc nad yw’n gysylltiedig â chynllun ymddeol yn gynnar. Yr oeddwn yn siomedig yn y diffyg cyfeiriad neu ddiddordeb mewn cynllun o’r fath. Mae angen taer am ddechreuwyr ifanc er mwyn dod ag arloesedd ac addasadwyedd i’r diwydiant ac, yn bwysicaf oll, i leihau allfudiad pobl ifainc o ardaloedd gwledig. Rhaid cael cydbwysedd yn y strwythur oedran. Ni allwn sefydlu cynllun dechreuwyr newydd os na wnawn le iddynt ddod i mewn i’r diwydiant. Mae hynny’n golygu bod rhaid inni gael cynllun ymddeol hefyd. Deallaf ddadleuon yn erbyn y cynllun ymddeol, ond nid wyf yn eu derbyn a hynny’n rhannol am y gellid ei gyflwyno ar gyfer pobl sydd yn barod i ymddeol yn y ffordd arferol ac a fyddai’n gadael y diwydiant beth bynnag.

Rhaid inni gofio bod sicrwydd cyfochrog y bobl sydd yn gadael y diwydiant o ganlyniad i arian a fuddsoddwyd ganddynt yn eu busnes wedi ei erydu’n llwyr ac yn ddiangen gan y Llywodraeth hon a chan Dr Jack Cunningham. Yr oedd gwerth y stoc hwnnw ar gyfer eu hymddeoliad. Maent yn ei roi’n rhad yn awr ac ychydig o werth sydd iddo. Cafodd ei ladrata oddi arnynt. Wedyn byddai unedau cychwyn ar gael i ddechreuwyr ifanc. Yn fy ardal i ceir llawer o unedau cychwyn, tir o ychydig erwau lle y gall y bobl ifainc hyn ddechrau—

Syrlwyn.

Tynnaf y gair ‘lladrata’ yn ôl. Awgrymodd Rhodri ‘syrlwyn’—syrlwyn o Gymru.

Drwy unedau cychwyn, gallai pobl ifainc ddod i mewn i’r diwydiant hwn, gyda’u holl galondid, brwdfrydedd a syniadau. Wedyn byddai dyfodol cynaliadwy i amaethyddiaeth. Y pwynt pwysig arall a grybwyllwyd gan Christine Gwyther oedd fforestu rhai mathau o dir amaethyddol. Dywedodd hefyd y byddai mwy o ymgynghori ar gynllun coetiroedd Cymru yn ddiweddarach. Yr wyf yn gwybod y bydd yn ymweld yn gynnar yn Ionawr â Mr Roger Williams Ellis ym Mhenrhyn Llŷn, sydd yn berchen ar goedwig. Yr wyf yn sicr, ar ôl yr ymweliad hwnnw, y bydd wedi ei hargyhoeddi bod rhaid inni sicrhau y bydd coedwigaeth yn chwarae rhan ehangach yng Nghymru. Yno, ym Mhenrhyn Llŷn, byddwch yn gweld coedwig a redir yn llwyddiannus, gyda iard goed, sydd yn cyflogi 17 o ddynion. Defnyddir llawer o’r coed hwnnw ar stadau ar gyfer adeiladu. Byddai gwaith cynaliadwy o’r fath o fudd mawr i’r hardaloedd gwledig. Bydd hyn yn rhoi cyfle inni ddarparu hyfforddiant mewn ardaloedd gwledig. Croesawaf y cyfle i gael ffermydd prawf ledled y wlad fel y gallwn fonitro cynnydd llawer o wahanol fathau o ffermio a drwy hynny gynyddu ein cynnyrch cyffredinol. Mae technoleg yn cynnig cyfle gwych arall i ardaloedd gwledig.

Yr wyf hefyd yn cefnogi’r fenter bwyd organig. Rhaid inni gofio, fel y rhoddir ar ddeall yn yr adroddiad, mai’r fferm deuluol Gymreig yw asgwrn cefn bywyd cefn gwlad. Mae pob un o’r ffermydd hynny wedi amrywiaethu mewn rhyw ffordd er mwyn goroesi’r argyfwng hwn a grëwyd gan Lafur. Rhaid inni weithredu’r cynlluniau hyn gynted ag y bo modd, heb yr un anhap, er mwyn y ffermwyr. Wedyn gallwn edrych ymlaen at gael dyfodol yn ardaloedd gwledig Cymru.

Bydd Ceidwadwyr Cymru hefyd yn cefnogi’r holl welliannau.

Canolbwyntiaf ar Tir Gofal a chynhwysiant cymdeithasol. Bydd modiwleiddio, gydag arian cyfatebol, yn rhyddhau £78 miliwn ar gyfer datblygu gwledig yng Nghymru dros y saith mlynedd nesaf. Bydd y datblygu’n cynnwys cynlluniau fel Tir Gofal. Cydnabyddaf, Ieuan, fod Tir Gofal ym maniffesto Plaid Cymru, ond lansiwyd Tir Gofal gan Ron Davies fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Un o lwyddiannau Llafur ydyw, ac yr wyf yn falch bod iddo gefnogaeth drawsbleidiol.

Mae Tir Gofal eisoes wedi profi’n boblogaidd ymysg ffermwyr Cymru, gyda bron 14,000 o geisiadau ar gyfer y flwyddyn gyntaf. Er ei bod wedi ei dyblu ar gyfer y flwyddyn nesaf, nid yw’r gyllideb ond yn caniatáu derbyn 600 o ffermydd i’r cynllun. Mae hynny’n golygu 65,000 hectar mewn cynlluniau amaeth-amgylcheddol. Mae hynny’n gynnydd o 28 y cant, bron un rhan o dair. Bydd yn cael effaith fawr ar fywyd cefn gwlad, gan wella bioamrywiaeth a thirweddau a chreu mwy o gyfleoedd mynediad i bobl leol a thwristiaid. Mae cryfhau’r math mwyaf cynaliadwy o ffermio, a gefnogir gan Tir Gofal, yn hanfodol er mwyn lles ardaloedd gwledig yn y dyfodol. Mae angen inni roi ystyriaeth ofalus i fuddsoddi cymaint ag y bo modd o’r cyllid ychwanegol o fodiwleiddio yn Tir Gofal. Yn Lloegr, mae’r gyllideb ar gyfer ei chynllun stiwardiaeth cefn gwlad wedi ei chynyddu bedair gwaith. Efallai y dylem ystyried cynnydd tebyg ar gyfer Tir Gofal.

Gan droi at gynhwysiant cymdeithasol, oherwydd bod cymaint o amddifadedd gwledig yn guddiedig ac yn wasgaredig, hoffwn weld mwy o ganolbwyntio ar strategaethau gwrth-dlodi gwledig, gydag ymagwedd gydweithredol ar ran cyrff statudol a mudiadau gwirfoddol. Soniodd Mick am gydlynu mwy effeithiol. Fodd bynnag, mae arnom angen ymagwedd fwy cydweithredol sydd yn cwmpasu materion fel cyngor ar fudd-daliadau ac ar eu derbyn, gwaith, cynghori ynghylch dyled, darparu gofal plant, hybu iechyd, cludiant cymunedol a datblygu cymunedol. Derbyniaf fod rhai o’r materion hynny y tu allan i gylch gwaith y Cynulliad, ond yr ydym oll bellach yn cyd-fynd â llywodraeth gydgysylltiol.

Nid yw’r problemau yn y diwydiant amaeth ond yn fodd i gynyddu dieithrwch cymdeithasol mewn ardaloedd gwledig, ac yn cwmpasu grwpiau newydd o unigolion nad ydynt yn cael eu cydnabod fel arfer yng nghyd-destun allgáu. Mae tlodi yn broblem neu’n broblem ddichonol i’r holl boblogaeth wledig. Yn Sir Benfro, mae 26 y cant o blant ysgol yn derbyn prydau ysgol am ddim. Mae gennym ddiwylliant o ddiweithdra uchel a chyflogau isel. Mae newidiadau demograffig pwysig yn gwaethygu’r problemau.

Terfynaf drwy sôn am yr ystumiad oedran ym mhoblogaeth cefn gwlad Cymru. Mae’n symud yn drawiadol tuag at y grwpiau henoed, ac mae’r grŵp oedran 65 ac uwch yn cynyddu’n anghymesur. Mae gennym grŵp cynyddol sydd yn agored iawn i niwed, sydd wedi eu caethiwo gan arwahanrwydd yng nghefn gwlad, ac na roddir sylw i’w hanghenion. Efallai mai’r pryder mwyaf arbennig yn hyn o beth yw cyflwr affwysol y rhwydwaith rheilffyrdd a diffyg unrhyw gynllun gan Railtrack, er enghraifft, i fuddsoddi yn rheilffordd de-orllewin Cymru.

I also welcome the discussion on this document as a basis for discussing the future of agriculture and the countryside. I base my contribution on the fact that we should use the rural development plan to put the family farm at the centre of the development of the agriculture sector. The plan goes part of the way to ensure that.

Before going any further, I would like to use the opportunity to correct a misapprehension among some Members. That is, the impression that agriculture is an industry for men. I was in a meeting last week where one Assembly Member said that we should admire the Secretary for Agriculture and Rural Development because she is a woman in a sector full of men. It is complete nonsense to say that agriculture is an industry for men. That is an insult to all the women who farm. My mother and two grandmothers have farmed all their lives. Perhaps they do not sit on union committees, and perhaps they do not often appear in statistics, but that is the fault of statistics. Women have farmed throughout this century and continue to do so.

A farm is not usually a source of income for one man, but for a series of individuals from several generations, young and old. In this regard, we can see the current agricultural crisis having the most destructive and far-reaching effect. The industry’s confidence is lower than it has been for decades and young people are turning their backs on it. That is shown by the disastrous recruitment figures for agricultural courses in colleges in Wales this year. The fact that young people are turning their backs on the industry is a fatal long-term disaster for an industry that is based on transferring land from one generation to the next. Therefore, the potential contribution of the young farmers scheme to the confidence of the young generation in agriculture is crucial in the long term.

The rural development plan is to be praised for highlighting and promoting additional income sources for the family farm. Food production will remain central to the agriculture industry, but we must promote and farmers must welcome new methods of creating income from the farm. That is not new to farmers; dependency on multiple sources of income is common to many farmers traditionally. Agricultural land and farm buildings are resources to be used flexibly. I welcome the emphasis that the Secretary for Agriculture and Rural Development and the plan place on forestry and on using agricultural land to grow trees. There is a great potential for the timber industry in Wales not only in terms of more effective use of our woodlands and adding value locally to products of those woodlands, but in terms of future national planning for the timber sector. The wood strategy has a key role and the agriculture industry must react creatively to the consultation.

Wood fuel is an important potential source of energy. The plan does not give sufficient attention to the potential of biomass and energy crops as an economic use of land. We must also remember that the more traditional methods of producing energy, such as wind turbines, can make a substantial contribution to farm incomes.

In order to increase the sources of income that are available to our farmers, we must introduce flexibility in our planning system to allow alternative use of our farm buildings. Glyn Davies, Chairman of the Mid Wales Regional Committee will remember that in our last meeting at Brecon, a local farmer gave an excellent presentation during the open-mike session. He spoke of the need for permission to make new use of unoccupied space in many farm buildings in Wales, not only as accommodation for visitors but as business production and storage units and so on.

I welcome the plan’s effort to prioritise for the future even in the depth of the current agricultural crisis. However, the document does not set a vision for family farms nor does it establish them as a basis for the agricultural industry in Wales. If cheap food is all that we want from our agricultural industry, we can produce it in a couple of dozen vast farms. However, if we want a diverse landscape and environment, healthy food of high quality, a variety of produce and viable rural communities, we must recognise the value of small family farms and support them.

Yr wyf am siarad yn fyr yn y drafodaeth bwysig hon. Rhaid inni ystyried y mater hwn yng nghyd-destun ein strategaeth ddatblygu economaidd genedlaethol. Yr wyf yn sicr y bydd Rhodri Morgan, wrth ymateb, yn ategu hynny. Os caf fentro bod yn amhoblogaidd, rhaid inni gofio bod rhai heblaw ffermwyr yn byw yn ein cymunedau gwledig, ac yn ceisio gwneud bywoliaeth ym mhob dull a modd. A ddymunwch ddadlau’n groes i mi?

Dymunaf. Pam y credwch y byddai’r sylw hwnnw yn eich gwneud yn amhoblogaidd? Mae’r rhan fwyaf o’r siaradwyr wedi nodi pwysigrwydd amaethyddiaeth fel un elfen mewn datblygu gwledig.

Diddorol yw sylwi sut y mae Elin wedi clywed y siaradwyr heddiw. Credaf fod llawer o sylw wedi ei ganolbwyntio ar amaethyddiaeth yn hytrach na chanolbwyntio’n ehangach ar y graddau y mae amrediad o faterion a pholisïau’n effeithio ar ddatblygu cymunedau gwledig cynaliadwy. Ymddengys fod yr holl sylw wedi ei ganolbwyntio ar amaethyddiaeth. Efallai fy mod yn anghywir. Efallai mai’r rheswm am hynny yw fy mod o etholaeth sydd ond ag ardaloedd gwledig bychain.

Cefnogwyr mwyaf gwrthryfel y ffermwyr ddwy neu dair blynedd yn ôl oedd pobl eraill a oedd yn byw mewn ardaloedd gwledig, hyd yn oed pobl broffesiynol fel cyfrifwyr a chyfreithwyr. Yr oedd pawb sydd yn byw yng nghefn gwlad yn gysylltiedig. Yr oeddent yn deall pwysigrwydd diogelu cefn gwlad Cymru a ffermydd teuluol Cymreig.

Dyna pam, Elin, y credais y byddwn yn amhoblogaidd wrth ddweud bod pobl yn ein cymunedau gwledig sydd yn ceisio gwneud bywoliaeth mewn modd arall. Efallai mai’r her sydd gennym yw datblygu ymagwedd sydd yn ymestyn at bawb yn ein cymunedau gwledig ac integreiddio hynny yn ein strategaeth ddatblygu economaidd genedlaethol. Mae hynny’n sylfaenol bwysig oherwydd mae’r hyn sydd yn dda i’r economi gwledig yn dda i Gymru gyfan. Onid awn i’r afael â phroblemau’r economi gwledig, nid awn i’r afael â phroblemau datblygu economaidd pennaf Cymru ac yn enwedig, y problemau difrifol sydd ynglŷn â thlodi di-syfl, tâl isel a gyrru pobl i’r cyrion mewn cynifer o’n cymunedau. Mae’n bwysig inni gael dull gweithredu integredig.

Hoffwn geisio sicrhau y caiff y Pwyllgor Datblygu Economaidd gyfle i edrych ar y cynllun hwn a’r modd y mae wedi ei integreiddio â’r strategaeth a rhaglenni’r cronfeydd strwythurol. Gwn ei fod wedi ei gynnwys yn y cynllun ond rhaid inni ei ystyried. Mae yr un mor bwysig i Bwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol ystyried y cynllun hwn a’i oblygiadau i’w polisïau ar drafnidiaeth. Mae Richard, yn briodol, wedi codi mater cludiant cyhoeddus a ffyrdd mewn ardaloedd gwledig a’r pwysigrwydd hanfodol sydd i fynediad mewn ardaloedd gwledig. Rhaid inni roi sylw hefyd i fater sylfaenol tai sydd yn fforddiadwy ac ar gael mewn ardaloedd gwledig. Mae materion ehangach hefyd fel darganfod ffyrdd i gadw digon o adnoddau yn ein cymunedau fel bod dyfodol eglur iddynt ac fel eu bod yn gallu denu pobl.

Un cwestiwn allweddol yn rhaglen Amcan 1 yw sut y gallwn ddefnyddio adnoddau i ehangu gweithgareddau mewn ardaloedd gwledig fel y daw cymunedau i fod yn hunangynhaliol yn y tymor hwy. Yr wyf yn falch o weld bod cyfeiriadau at bwysigrwydd datblygu’r isadeiledd technoleg gwybodaeth a chyfathrebu ledled y Gymru wledig. Byddai’n dda gennyf pe baem yn ystyried sut y gallwn ddefnyddio’r chwyldro technoleg gwybodaeth a chyfathrebu nid yn unig i greu busnesau ond hefyd i helpu cynnal ein cymunedau. Mae Awdurdod Datblygu Cymru, ar y cyd â NTL yr wyf yn credu, yn ystyried ffyrdd o osod pwyntiau mynediad cyfrifiadurol mewn swyddfeydd post yng nghefn gwlad. Byddai swyddfeydd post wedyn yn fannau y mae pobl yn mynd iddynt nid yn unig i bostio llythyrau ond hefyd i anfon negeseuon e-bost, cyrraedd y rhyngrwyd, a chael cysylltiad o’r math hwnnw â’r byd y tu allan. Mae’n bwysig inni ystyried sut i roi’r isadeiledd hwnnw ar gyfer mynd at dechnoleg gwybodaeth, masnachu electronig a’r rhwydwaith cyfathrebu yn ein cymunedau gwledig.

Mae cyfleoedd o’r fath yn cynnig gobaith am newid ac adfywio. Wrth inni fynd ymlaen â’r cynllun hwn, gobeithiaf y gall fynd i Bwyllgorau’r Cynulliad i’w ystyried fel y gallwn oll gyfrannu ato a’i integreiddio â’r gweithgareddau ehangach. Nid wyf am weithio ar wahân. Dyna’r rheswm am fy mhryder ynghylch ffermio. Mae ffermio’n bwysig. Ni ddywedaf am funud nad ydyw. Fodd bynnag, rhaid inni integreiddio’r agenda ehangach ar gyfer yr economi gwledig â’n holl weithgareddau. Byddaf yn sicrhau ein bod yn ystyried hyn o ddifrif yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd.

Croesawaf lawer o’r hyn sydd yn yr adroddiad ond mae llawer hefyd sydd heb ei gynnwys. Yr oeddwn yn falch iawn o weld bod cymaint o le wedi ei neilltuo i drafod coedwigaeth, a grybwyllwyd yn gynharach gan yr Aelod etholaeth dros Geredigion. Ceir llawer o sôn am gynnal coedwigoedd, ond mae’r gwir yn wahanol iawn, fel y gŵyr pawb yn ardal Cas-gwent yn Sir Fynwy. Gwelsom yn y fan honno beth yw polisïau coedwigaeth y Llywodraeth mewn gwirionedd. Mae’r Fenter Coedwigaeth—cangen o’r Comisiwn Coedwigaeth—yn annog datblygwyr yn fwriadol i ddatblygu ardal o tua 800 erw o’r coetir gorau i godi tai gwyliau.

Croesawaf y ffaith fod Christine Gwyther wedi bod yn barod i gyfarfod â phobl sydd â phryder priodol ynghylch hynny, a’i bod wedi atal y cynllun hwn am rai wythnosau. Fodd bynnag, byddai’n well gennyf weld rhywbeth mwy pendant yn yr adroddiad hwn i atal rhywbeth fel hyn rhag digwydd byth eto. Un peth yw geiriau gwag am bwysigrwydd coedwigaeth, ond byddai’n well o lawer gennyf ei weld yn y cynllun datblygu gwledig.

Mae cryn dipyn am ladd-dai yn yr adroddiad hwn, ond dim am y problemau sydd yn wynebu cynifer o weithfeydd prosesu cig. Euthum i un o’r gweithfeydd hyn yr wythnos diwethaf i gyfarfod gydag arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol a’r Aelod Seneddol lleol. Dysgasom yn uniongyrchol sut y mae gweithfeydd prosesu cig a lladd-dai ar hyd a lled y wlad yn wynebu distryw oherwydd y taliadau gormodol a godir arnynt. Ymwelais â gwaith pan oedd yn rhedeg rai misoedd yn ôl. Gwelais nifer o arolygwyr glanweithdra cig yn sefyllian â’u dwylo yn eu pocedi tra oedd pobl eraill yn gweithio. Yr oedd yn gwbl ddiangen ac yr oedd gormod o lawer ohonynt. Yr oedd yr holl gostau am hynny yn cael eu talu gan berchnogion y gwaith.

Mae pob un cyfrifol yn derbyn bod angen am archwiliadau lle bynnag y caiff anifeiliaid eu lladd, ond a oes gwir angen cael cynifer o arolygwyr glanweithdra cig a milfeddygon? Mewn gwledydd eraill yn yr Undeb Ewropeaidd, cyflogir milfeddygon gan y wladwriaeth a chodir cyfradd is o lawer ar y cynhyrchwyr prosesu cig. Yn y wlad hon, mae gweithredwyr lladd-dai yn aml yn gorfod talu dwywaith cymaint ag y dylent am fod y milfeddygon yn gontractwyr annibynnol.

Byddai’n dda gennyf pe bai’r adroddiad yn rhagweld y ffaith fod lladd-dai’n debygol o orfod cau os bydd y taliadau hyn yn parhau, ac yn canfod rhyw ffordd i leihau’r taliadau.

Yr wyf mewn penbleth braidd. Yr wyf fel petawn yn cofio mai’r gostyngiad mewn archwilio lladd-dai gan y Llywodraeth Geidwadol a arweiniodd at y problemau a greodd BSE. A wyf yn anghywir?

Yr wyf yn deall yn iawn bod yr Aelod mewn dryswch a phenbleth—nid oes dim newydd yn hynny. Daeth BSE i fod am fod rhywfaint o flawd esgyrn a chynnyrch anifeilol wedi eu rhoi mewn porthiant anifeiliaid. Dyna’r hyn a’i achosodd, nid gostyngiad yn nifer yr arolygwyr.

Pwy a ddadreoleiddiodd y diwydiant blawd esgyrn a’i adael i ddod i mewn i’r system yn y lle cyntaf?

Fel y gŵyr yr Aelod hwnnw’n iawn, ers yr Ail Ryfel Byd, mae Llywodraethau Llafur a Cheidwadol ar ôl ei gilydd wedi gwneud eu gorau glas i geisio gwneud dulliau ffermio’n fwy modern ac effeithlon rhag ofn y ceir prinder bwyd byth eto. Yr oedd achosion o BSE yn y 1970au cynnar yn ôl pob tebyg o dan Lafur, a phe gwyddai’r Aelod hwnnw rywbeth am amaethyddiaeth, ni fyddai wedi ceisio gwneud pwyntiau gwleidyddol o drasiedi wirioneddol.

Ddoe, ar fy ffordd yn ôl i gyfarfod â pherchennog y lladd-dy hwnnw, rhoddwyd cerdyn imi ac arno’r geiriau, ‘Unlike Santa, Labour delivers all year round. Happy Christmas’. Dangosais y cerdyn hwn i ffermwyr lleol a ddywedodd ei fod yr union un fath â’r ddogfennaeth arall y maent yn ei derbyn—biwrocratiaeth, geiriau gwag.

Ni thybiaf fod llawer o Aelodau’n gyfarwydd â phentref bach Beulah yn etholaeth Brycheiniog a Maesyfed. Bydd y ffermwyr yma yn ei adnabod oherwydd y brîd o ddefaid o’r un enw. Yr wyf yn ei adnabod oherwydd croeso cynnes ei drigolion. Mae’r tegell ar y tân bob amser yn Beulah a darn o deisen gartref yn cael ei gynnig yn barod bob tro.

Eleni, mae i Beulah arwyddocâd tristach i mi. Mewn un plwyf yn unig eleni gwelwyd hunanladdiad pedwar ffermwr. Ni allai’r ffermwyr hynny weld dyfodol iddynt hwy eu hunain na’u teuluoedd. Yr oeddent wedi blino ar y frwydr gyson i gynnal eu busnesau, ac yr wyf wedi hen alaru ar fynd i’w hangladdau.

Yr wyf yn falch bod y Cynulliad o’r diwedd yn cymryd camau cadarnhaol i atal y sefyllfa. Cawsom lawer o ddadleuon ar amaethyddiaeth ers ffurfio’r Cynulliad a, gwaetha’r modd, buont yn rhy aml yn negyddol ac yn ymwneud â’r hyn na allem ei wneud yn hytrach na’r hyn y gallem ei wneud. Yr wyf yn falch, Christine, ein bod heddiw’n gallu trafod yr hyn y gallwn ei wneud i greu cyfleoedd mewn ardaloedd gwledig i bobl ledled Cymru.

Croesawaf gynnwys papur diwygio’r iawndal da byw tir uchel. Mae’n welliant aruthrol ar yr un cyntaf. Llongyfarchaf Christine ar wrando ar farn ffermwyr ar hyd a lled y wlad ac ar y newidiadau y mae wedi eu cynnwys. Mae’n well o lawer na’r hyn a gyflwynwyd gan y swyddogion yn gyntaf a bydd yn caniatáu i fwy o lawer o ffermwyr fanteisio ar yr adran olaf o daliadau’r iawndal da byw tir uchel. Yr wyf yn ddiolchgar i chi am weithio ar hynny.

Croesawaf hefyd y cynigion ar gyfer cynllun ymddeol. Mae hynny’n arbennig o berthnasol i’r tenantiaid ffermydd yn fy etholaeth i yng ngolwg yr hinsawdd economaidd gyfredol. Bydd llawer ohonynt, ar ôl gwerthu eu stoc, heb ddigon o arian i brynu eu heiddo eu hunain i ymddeol iddo.

Yn yr un modd â Ieuan, yr wyf finnau’n falch o weld crybwyll cynllun dechreuwyr ifanc. Fodd bynnag, gobeithiaf y bydd yr Aelodau’n maddau i mi pan ddywedaf na fydd yr holl gynlluniau dechreuwyr newydd yn y byd yn annog pobl ifainc i ddod i’r sector hyd nes bydd yn llawer mwy ffyniannus.

Dywedwyd llawer am gynlluniau amgylcheddol. Bu Tir Gofal yn llwyddiant mawr i’r ffermwyr hynny sydd wedi gallu cael mynediad ato. Nododd Richard y nifer o ymgeiswyr am y cynllun, ond nid diffyg adnoddau ariannol yw’r unig beth sydd wedi cyfyngu ar nifer y ffermwyr a dderbyniwyd. Yn achos llawer o ffermwyr yng Nghymru, beth bynnag yw eu bwriadau da, ni fydd eu ffermydd byth yn caniatáu iddynt fanteisio ar y cynllun hwnnw. Buaswn wedi hoffi gweld cynllun mwy cyffredinol yn y cynllun datblygu gwledig drafft fel yr hen gynllun gwrychoedd y buasai’r holl ffermwyr yng Nghymru wedi gallu manteisio arno. Mae Tir Gofal, gyda phob ewyllys da yn y byd, yn dal i fod yn gynllun amaeth-amgylcheddol elitaidd.

Mae Val yn gywir wrth ddweud nad ffermwyr yw pawb sydd yn byw mewn cymunedau gwledig. Eto, pa un a ydynt yn ffermwyr ai peidio, yr ydym oll o dan anfantais bendant wrth gael mynediad at wasanaethau. Mae dau ohonynt yn arbennig, swyddfeydd post a thafarnau pentref, o dan fygythiad difrifol. Er bod paragraff wedi ei neilltuo iddynt yn y ddogfen hon, ychydig sydd i ddweud pa gymorth y gallwn ei gynnig i’r rhai yn fy etholaeth. Mae’n anodd inni hybu gwasanaethau o’r fath fel Cynulliad pan mae polisi’r Llywodraeth yn tueddu i fynd yn groes a thanseilio’r gwaith da yr ydym yn ceisio ei wneud yng Nghymru.

Mae’r cynllun yn sôn hefyd am amrywiaethu. Ar nodyn plwyfol, byddai llawer o’r ffermwyr sydd yn byw oddi mewn i Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog yn hoffi amrywiaethu, ond mae’r cyfleoedd sydd ar gael iddynt yn aml yn gyfyngedig. Gwn am lawer o ffermwyr sydd am fanteisio ar gyfleoedd sydd ynglŷn â beiciau cwad neu wely a brecwast ond y gwrthodwyd eu ceisiadau am eu bod yn byw yn yr ardal sensitif o Frycheiniog a Maesyfed. Mae cyfyngiadau ar amrywiaethu yn achos y rhai sydd yn byw mewn amgylchedd parc cenedlaethol.

Talaf deyrnged i waith mudiadau datblygu cymunedol fel Menter Powys, a wnaeth waith gwych ym Mhowys hyd yn hyn drwy ei brosiect LEADER. Fodd bynnag, bydd y gallu i fynd ymlaen â gwaith mewn modd integredig ar draws Powys yn cael ei lesteirio’n ddifrifol am fod 14 ward yn ne-ddwyrain Powys wedi eu hepgor o’r map Amcan 2. Derbyniasom dystiolaeth oddi wrth wahanol fudiadau mewn cyfarfod Pwyllgor Rhanbarthol yr wythnos diwethaf. Dywedodd pob un hyd y gŵr olaf—a dynion oedd pob un a wnaeth gyflwyniad—fod hepgor y 14 ward hyn yn ne-ddwyrain Powys, y mae pob un ohonynt yn ardal ddifreintiedig iawn, yn enwedig Talgarth, yn golygu y bydd yn anodd iddynt weithredu eu cynlluniau ar draws ardal a fydd yn cynnwys statws Amcan 1, statws Amcan 2 ac, yn eu geiriau huawdl hwy, statws Amcan zilch. Gobeithiaf, Christine, y gallwch—

A ddywedwch wrth bobl y cymunedau hyn na ddylent ganolbwyntio ar y ffaith eu bod wedi eu hepgor? Fel y mae’r weinyddiaeth yn pwysleisio o hyd, y broblem yw nad ydynt wedi eu cynnwys.

Ymdrechais yn galed i wneud hynny ond, gwaetha’r modd, ni thycia hynny â mi, mwy nag y mae’n tycio â’r 14 ward yn ne-ddwyrain Powys. Gobeithiaf y bydd Christine yn gwneud popeth yn ei gallu i gydnabod yr anawsterau a wynebir gan y mudiadau y mae’n gobeithio y byddant yn rhoi’r cynlluniau hyn ar waith drosti oherwydd y penderfyniad i hepgor y wardiau hynny.

I very much welcome this plan. This is the first time that we have had a plan in Wales to look at the problems of rural Wales, a plan that we have debated in this Chamber. There are many deficiencies in rural areas in social services, education and transportation. In education, we know that it is difficult to give the same opportunities to people in rural areas as those available to someone living in Cardiff, for example. Bus and train services in rural areas have been run down over the years. Train services become too expensive and poor for local people to use and therefore the tracks are closed. Some would say that things have not changed at all.

People have been leaving rural areas for two centuries. At the beginning of this century, my family moved from farms in Carmarthenshire to work in the coal mines as there was better money to be had there than in farming. It is not true to say that the problems of agriculture and the rural areas have happened in the last two years. The problems have been caused over a number of years. We are now looking at a plan to assist and promote people who live in rural Wales.

Kirsty mentioned shops and pubs closing. There must be a certain level of services in every community. There must be a shop or shops and there must be a pub. A pub is the centre of any community.

A gytunwch y bydd bwriad y Llywodraeth i gyflwyno trosglwyddo credyd awtomataidd yn peri i swyddfeydd post mewn ardaloedd gwledig gau? A ydych hefyd yn derbyn y bydd pensiynwyr a fyddai wedi mynd cynt i swyddfeydd post ac efallai wedi gwario eu pensiwn yn siop y pentref yn peidio â gwneud hynny mwyach ac y bydd siopau pentref hefyd, felly, yn cau?

Consultation on the plan is taking place at the moment and we will see what the result of that will be. I know for certain that the Tories’ policies during the last 20 years have done more than anything else to ensure that pubs, and shops in particular, close. Once the pub closes in any community, the community will disappear. The pub is the last thing to close in any community. I do not remember the Tories doing anything previously to try to—

in Welsh I accept that. I shall say ‘Conservatives’.

yn Saesneg Mae pobl sydd yn byw mewn ardaloedd gwledig angen cynghreiriaid mewn ardaloedd trefol. Mae Cymru’n wlad rhy fach i bobl geisio creu rhaniadau rhwng pobl a rhannu’r trefol oddi wrth y gwledig. Nid yw o unrhyw gymorth i ardaloedd gwledig pan ddywedir wrth gyn-lowyr a gweithwyr dur na wyddant beth yw profi’r problemau sydd gan ffermwyr yn awr. Nid wyf am fychanu problemau ffermwyr. Fodd bynnag, nid yw’n iawn awgrymu i lowyr a gweithwyr dur nad ydynt yn deall beth yw tlodi, diweithdra ac anobaith.

I would like to know who in the whole wide world has been silly enough to say such a thing to the former miners and the former steelworkers in Wales. I assure Carwyn that nobody in Plaid Cymru has ever said or suggested such a thing. As someone who spent a lot of time on the picket lines during the miners’ strike, I know that few of the leaders of the Labour Party, including Neil Kinnock, were present. I want to know who said such a thing. I agree that they are stupid to do so.

in Welsh I am not talking about Plaid Cymru. I heard the accusation on the radio from one of the members of the Welsh Conservatives.

yn Saesneg Nid yw hynny o fudd i neb. Nid oes diben dweud ei bod yn ddrwg ar ffermwyr ac nad oes neb arall yn deall sut y mae. Rhaid inni greu cynghreiriau rhwng ardaloedd gwledig a threfol a rhwng ffermwyr a gweithwyr eraill. Nid yw gwneud rhaniad o’r fath yn gymorth i neb. O’r diwedd, mae gennym gynllun datblygu gwledig. Yr ydym ar ganol yr ymdrech o sicrhau na fydd cefn gwlad Cymru’n mynd yn barc thema o anweithgaredd economaidd. Bu peygl i hynny ddigwydd dros y 10 neu 15 mlynedd diwethaf. O’r diwedd mae gennym sefyllfa lle y gallwn adeiladu dyfodol gwell a chynaliadwy i’n hardaloedd gwledig a sicrhau bod ein cymunedau gwledig a’n hamaethyddiaeth yn cael cyfle i ffynnu.

Awgrymwyd nad yw rhai ond yn siarad am amaethyddiaeth, er bod hwn yn fater llawer ehangach sydd yn cynnwys y cyfan o’r ardaloedd gwledig. Dywedodd Ieuan Wyn Jones ac Elin Jones lawer iawn am amaethyddiaeth. Bwriadaf siarad am ardaloedd gwledig yn eu cyfanrwydd. Codaf un pwynt a wnaeth Carwyn Jones am gydweithio. Un o’r gorymdeithiau gwrthdystio mwyaf ysbrydoledig y bûm arni erioed oedd yn 1984 yn Aberystwyth—yr oedd glowyr, ffermwyr—oedd â phroblemau ynghylch cwotâu llaeth—academyddion ac ymgyrchwyr dros heddwch i gyd yn gorymdeithio gyda’i gilydd. Nid oes angen dweud yn erbyn pwy yr oeddent yn gorymdeithio yn 1984.

Mae cyflogaeth wledig wedi dibynnu’n drwm ar amaethyddiaeth ers amser maith. Yn anffodus, ni fydd y sector amaethyddiaeth mor alluog i ddarparu cyflogaeth mewn ardaloedd gwledig yn y dyfodol ac mae’n holl bwysig ehangu ac amrywiaethu’r sylfaen gyflogaeth. Clywsom lawer am y bygythiad i gymunedau gwledig o ganlyniad i’r gostyngiad mewn incwm a’r cynnyrch mewnwladol crynswth y pen, y strwythur oedrannus a cholli gwasanaethau sylfaenol. Wrth golli gwasanaethau sylfaenol, bydd y gost o deithio atynt yn cynyddu, nid yn unig am eu bod yn bellach i ffwrdd ond am fod y polisïau trethiant presennol yn ei gwneud yn ddrutach i deithio mewn ardaloedd gwledig. Er nad yw’n fater i ni, rhaid i Lywodraeth y DU roi sylw i’r mater hwn o’r modd y gall beidio ag andwyo, neu ddifreinio bron, gymunedau gwledig pan maent yn pennu polisïau trethiant sydd yn berthnasol i ddinasoedd.

Pan mae cymunedau ar y ddisgynfa droellog hon mae’n anodd iddynt ddianc ohoni. Mae dull gweithredu integredig yn hanfodol er mwyn dechrau ymdrin â’r problemau hyn. Mae angen i’r cynllun datblygu gwledig weithio gyda’r rhaglenni presennol fel y strategaeth ddatblygu economaidd genedlaethol, cynllun corfforaethol Awdurdod Datblygu Cymru, dogfen raglennu sengl Amcan 1 a rhai’r grwpiau LEADER. Pan mae’r rhaglenni hyn yn gweithio gyda’i gilydd, rhaid i’r Cynulliad gael y rôl o’u harchwilio a’u cefnogi drwy’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig a’i Ysgrifennydd.

Mae integreiddio hefyd yn holl bwysig i’r ddogfen raglennu sengl. Mae diffygion yn y ddwy ddogfen a byddwn wedi hoffi gweld cynnwys amcan strategol o addasu a datblygu ar gyfer ardaloedd gwledig. Ym mlaenoriaeth 5, mae angen galluogi cyrff sydd yn gallu creu cysylltiadau rhwng gwahanol raglenni a sectorau i ymgeisio am gyllid ar gyfer datblygu gwledig integredig. Dywedwyd llawer am Tir Gofal heddiw. Cefais y fraint ddoe o weld cynllun Tir Gofal ar ben clogwyni ar arfordir Sir Benfro. Fe’m trawyd bod y cynllun yn gallu cyfuno anghenion amaethyddiaeth, yr amgylchedd a thwristiaeth i greu cyflogaeth. Yr oeddwn yn falch o’ch clywed yn dweud, Richard, mai Ron Davies a gyflwynodd y cynllun hwnnw. Yr wyf yn sicr felly ei fod yn geffyl blaen dros y grŵp Llafur fel yr Aelod Cynulliad blaenaf.

Hoffwn hefyd weld elfen ddiwylliannol i Dir Gofal hefyd. Ymwelais â fferm ger arfordir Sir Benfro ddoe lle mae gloynnod byw brith y gors yn bridio. Yr oedd mynydd gerllaw hefyd lle y digwyddodd brwydr ryfeddol 918 o flynyddoedd yn ôl. Y Cymry a enillodd y frwydr honno ond ni wyddai neb amdani. Mae lle mewn twristiaeth i ddod â diwylliant a’r amgylchedd at ei gilydd. Mae’n gwneud twristiaeth yn fwy diddorol.

Yr wyf yn bryderus pan edrychaf ar y blaenoriaethau yn y cynllun. Ymddengys fod rhywfaint o wrthdaro o ran hybu’r gwasanaethau presennol, mewnfuddsoddi a chwmnïau newydd. Rhaid inni fod yn sicr ein bod yn gwybod beth yr ydym yn ei wneud. Rhaid rhoi’r flaenoriaeth gyntaf i ehangu a chryfhau cwmnïau lleol. Nid yw’r lleill heb fod yn bwysig ond rhaid inni drefnu blaenoriaethau. Ynglŷn â swyddfeydd post gwledig, gobeithiaf y byddant yn goroesi fel y gellir rhoi pwyntiau technoleg gwybodaeth a chyfathrebu ynddynt.

Mae twristiaeth yn fater pwysig i gymunedau gwledig. Mae’n darparu mwy o incwm yn awr nag amaethyddiaeth a rhaid inni sicrhau bod y gwerth ychwanegol mwyaf posibl ar hynny. Dychwelaf at y cysylltiad rhwng yr amgylchedd a diwylliant, oherwydd diffinnir yr amgylchedd gweladwy gan y diwylliant sydd yn bod ers canrifoedd. Mae coedwigaeth yn bwysig iawn a llongyfarchaf Coed Cymru ar gynhyrchu cynhyrchion newydd o dan label marchnata Welsh Angle.

Os ydym i gyflawni cynnyrch mewnwladol crynswth uwch yn rhanbarth Amcan 1, rhaid inni amrywiaethu’r sylfaen. Ni allwn fforddio esgeuluso’r cynnyrch mewnwladol crynswth gwledig. Rhaid inni gadw cymdeithas wledig fyw a bywiog yn seiliedig ar draddodiadau diwylliannol, tirwedd deniadol a phoblogaeth gref o fflora a ffawna cynhenid.

yn Saesneg Diolchaf i’r rhai a siaradodd heddiw. Mae’r argyfwng sydd wedi taro ardaloedd gwledig Cymru wedi arwain at raddau annisgwyl o gytundeb heddiw fod y ffordd gywir ymlaen i’w gweld at ei gilydd oddi mewn i’r cynllun datblygu gwledig hwn. Byddai unfrydedd yn gwbl syfrdanol ac yn ormod i’w ddisgwyl ond mae graddau rhyfeddol o gytundeb bod ffordd ymlaen i’r cynllun—yn amodol ar newidiadau yn ystod y cyfnod ymgynghori—ar gyfer rhanbarth o Gymru sydd yn dioddef. Nid yw o reidrwydd yn dioddef mwy na Chymoedd Cymru, ond mae’n dioddef. Mae angen gweithredu ar y cyd gan y Cynulliad ac Ewrop, y daw’r cynllun hwn o dan ei hadain ac y mae ei fformat a’i gyfarwyddyd yn cydymffurfio â’i gofynion, fel bod gan bobl obaith o gael ffordd ymlaen o broblemau heddiw.

yn Saesneg Credaf y bydd y cynllun hwn yn gymeradwy, ond mae hynny’n dal i olygu y gall pobl ymgynghori yn ei gylch a chwistrellu eu syniadau eu hunain iddo, boed hynny ynghylch modiwleiddio, lwfans da byw tir uchel neu’r agweddau ariannol neu hyfforddi.

yn Saesneg Af drwy rai o’r pwyntiau a godwyd. Ni fyddaf yn gallu ymdrin â phob un ohonynt. Fodd bynnag, bydd Christine Gwyther neu minnau, yn ôl ein priod gyfrifoldebau, yn ysgrifennu am unrhyw bwyntiau na roddaf sylw iddynt yn ystod yr araith 10-munud hon sydd yn dod â’r ddadl i ben.

yn Saesneg Yr ydym oll yn derbyn mai’r newid allweddol a ddaeth i ran y Gymru wledig yn ogystal â’r Gymru drefol yw nad yw pobl ynghlwm bellach i’r un graddau â galwedigaethau penodol sydd yn deillio o’r adnodd y maent yn byw arno neu gerllaw iddo. Nid yw cymdeithas heddiw yn cynnwys pobl â galwedigaethau penodol sydd yn byw mewn lleoedd penodol. Nid ydym bellach yn genedl o lowyr, docwyr neu ffermwyr sydd yn byw ger y lofa, y dociau neu’r tir. Yn awr gellir byw 15, 20 neu 50 milltir oddi wrth y gweithle a chymudo.

yn Saesneg Yn ogystal â hynny, gall galwedigaethau fod heb gysylltiad ag adnodd penodol am ein bod yn byw mewn cymdeithas fwy cymhleth. Gyda thelegyfathrebu, nid yw cymudo bellach yn fater o ba mor bell y gellir teithio mewn car neu drên bob dydd, ond yn fater o ble y gellir cael y cyswllt telegyfathrebu diweddaraf. Yr wyf yn sicr y byddai Alun Pugh wedi dweud hynny wrthyf os na fyddwn wedi ei ddweud yn barod. Mae’r cyhoeddiad diweddar gan Cybercall am eu canolfan alwadau yn Aberteifi yn galonogol i bawb ohonom yn y Siambr oherwydd mae’n dangos bod modd cael canolfannau galwadau uwch-dechnoleg hyd yn oed mewn ardaloedd fel gorllewin Cymru—yr wyf yn ei hadnabod yn dda iawn—sydd yn bell o Lundain, o brif gyfnewidfeydd ffôn fel Caerdydd, ac o’r prif ardaloedd trefol. Nid ydym bellach yn gyfyngedig oherwydd fod telegyfathrebu wedi chwalu’r bwlch pellter ac wedi gwneud y pellter ffisegol a arferai reoli lle’r oedd pobl yn gweithio ac yn byw yn amherthnasol. Mae isadeiledd yr uwchbriffordd wybodaeth wedi dod yn ddewis amgen.

yn Saesneg Byddaf yn dweud rhagor am hyn ddydd Gwener—ni allaf ddweud mwy heddiw oherwydd pwysau amser—pan fydd cyhoeddiad pellach am y Gymru wledig, yr uwchbriffordd wybodaeth a buddsoddi mewn isadeiledd.

yn Saesneg Cododd Mick Bates y mater o sut y gwyddai ymgeisydd beth i’w wneud a pha mor integredig yw’r cynllun. Mae braidd yn annheg oherwydd mae’r cynigion yn galluogi pobl i gael partneriaeth genedlaethol ac, yn yr un modd â’r cynllun datblygu cenedlaethol, byddant yn gallu canfod eu ffordd yn haws nag yn y gorffennol. Arweinir yr ymgeisydd unigol drwy’r hyn a oedd gynt yn ddrysfa mewn modd integredig. Fodd bynnag, gwerthfawrogaf alwad Mick Bates am hynny a derbyniwn welliannau 2 a 3 y Democratiaid Rhyddfrydol a gwelliant 1 Plaid Cymru. Croesawn hefyd y pwyntiau a wnaethpwyd gan y siaradwyr Ceidwadol. Mae ysbryd cytûn heddiw.

yn Saesneg Mae eraill, yn cynnwys Val, wedi sôn am raddau’r aliniad â’r strategaeth ddatblygu economaidd genedlaethol a sut y deuir â’r cynllun a’r strategaeth at ei gilydd. Mae dogfen raglennu sengl i Amcan 1 ac i Amcan 3 a bydd un arall i Amcan 2. Bydd angen eu halinio i gyd. Un o rinweddau’r strategaeth ddatblygu economaidd genedlaethol yw nad yw ynghlwm ag Amcan 1 i’r graddau na all hefyd gynnwys y cynllun datblygu wledig. Mae’r aliniad hwn, fel bod yr holl Amcanion hynny wedi eu cynnwys gan y strategaeth ddatblygu economaidd genedlaethol, yn ceisio cyfuno’r edefynnau fel ein bod yn gweithio yn yr un ffordd tuag at greu dyfodol i’r Gymru wledig, yn ogystal â’r Gymru drefol, y mae gennym oll weledigaeth ohono, fel y gwelwyd yn y ddadl heddiw. Hynny yw, Cymru nad yw’n cynhyrchu ond tunelleddau o gig, tunplat, dur neu lo. Yr ydym am weld lleoli’r swyddi gwerth ychwanegol yng Nghymru, yn hytrach na’r tu allan i Gymru fel y buont drwy hanes economaidd Cymru.

yn Saesneg Mae hynny yr un mor berthnasol i’r Gymru wledig ag ydyw i’r Gymru drefol. Mae angen inni gadw effeithiau lluosi ein gweithgareddau amaethyddol sylfaenol fel bod y swyddi gwaeredol, sydd yn aml â thâl uwch, hefyd yng Nghymru. Wedyn bydd gennym yr incwm, y swyddi a’r pŵer yn y farchnad a’r buddsoddiad a ddaw gydag ef, fel nad ydym mwyach yn wehynwyr dŵr ac yn gymynwyr coed fel y buom yn y gorffennol, yn y Gymru wledig a’r Gymru drefol.

yn Saesneg Peter a wnaeth y pwynt ynghylch strwythur oedran. Yr ydym oll yn sylweddoli bod hyn yn bwnc dyrys. Nid oes cynllun ymddeol cynnar yn y cynllun datblygu gwledig oherwydd mae’n gwbl allan ohoni ar sail cost. Fodd bynnag, yr ydym yn rhoi sylw i strwythur oedran y diwydiant, y Gymru wledig, a’r gymdeithas gyfan. Mae cymdeithas yn heneiddio’n gyflym ac un effaith ar gefn gwlad Cymru yw ei fod yn sicr yn ardal ddeniadol i ymddeol iddi. Nid oes rheswm gwirioneddol dros wrthsefyll hynny. Mae gan y diwydiant amaethyddol ddewis eithaf amlwg: rhaid cael dull i gadw strwythur y ffermydd bychain gwledig, sydd hefyd yn caniatáu i bobl ddod i mewn i’r diwydiant mewn rhyw fodd ar oed ifanc. Deallwn y problemau cynhyrchu a ddaw o ganlyniad i oedran cyfartalog bythol gynyddol y gweithlu ffermio.

yn Saesneg Deallwn hefyd y pwyntiau a wnaethpwyd am fodiwleiddio. Mae arnom angen arian ychwanegol o’r Trysorlys. Nid oes dim yn y cynllun datblygu gwledig hwn sydd yn ceisio celu’r angen am hynny, ac mae Nick Brown wedi addo y bydd Cymru hefyd wedi ei chynnwys yn yr adolygiad o’r iawndal da byw tir uchel yn hydref y flwyddyn nesaf.

yn Saesneg Deallwn hefyd yr angen a nodwyd i hyfforddi ffermwyr i’w galluogi i wynebu byd mwy ansicr y dyfodol pan na fydd ffermio, at ei gilydd, yn ymwneud â gwarantau pris yn unig, ond â cheisio addasu’n gyson i alwadau bythol gyfnewidiol y farchnad ac amrywiaethu. O reidrwydd, bydd yn fyd mwy ansicr, un nad yw ond yn ymwneud â chynyddu’r symiau o laeth neu gig a gynhyrchir, ond hefyd â’r angen i roi ystyriaeth i alwadau bythol gyfnewidiol y defnyddwyr ac i sicrhau bod Cymru’n datblygu delwedd ffres-o’r-wlad brandiedig o ansawdd uchel ar gyfer pobl sydd yn barod i dalu pris uwch. Y ffordd y mae’n rhaid ei dilyn yw cynnyrch sydd wedi ei frandio’n amlwg i nodi ei fod wedi ei wneud yng Nghymru neu wedi dod o Gymru, neu wedi ei frandio o dan un o gyfres o enwau brand sydd yn gysylltiedig â chynhyrchu yng Nghymru. Ni allwn ddibynnu ar gymorth prisiau bellach. Ni fydd Corff Masnachu’r Byd yn caniatáu hynny yn y tymor hir, beth bynnag. Fodd bynnag, rhaid inni helpu ffermwyr i hyfforddi ar gyfer yr amgylchedd masnachol newydd lle byddant y byw.

in Welsh I will answer Elin because this is relevant to the point about men and women in agriculture. I believe that it is reasonable to say that it was men who led the industry in the past when the aim, to a great extent, was to increase the tonnage of meat or product produced annually. However, perhaps women primarily will have to lead the new aspects of the industry where value is added to the produce, because perhaps women have more talent on that side of industry. It is a matter in the end of striking a balance between the two sexes.

Will the Secretary acknowledge that he is possibly stereotyping jobs as regards what men and women are able to do?

in Welsh It is always a matter of balance. I believe that perhaps women will have a more prominent role in the leadership of the agriculture industry in the future than has been the case in the past. I accept what Elin says. There is a danger of stereotyping.

yn Saesneg Gwnaeth Kirsty rai pwyntiau gwerthfawr am hunanladdiad a phwysau ymysg ffermwyr. Bu honno’n broblem enbyd. Cydnabyddwn unigedd y diwydiant a’r angen i gadw’r asgwrn cefn sylfaenol o wasanaethau fel swyddfeydd post a siopau yng nghefn gwlad. Byddwch yn ymwybodol o’r cynllun gwerthfawr o haneru trethi siopau mewn ardaloedd lle nad oes ond un siop, a weithredwyd o dan Jonathan Evans, fel y cofiaf, fel Is-ysgrifennydd Seneddol Cymru yn y Llywodraeth Geidwadol flaenorol.

yn Saesneg Cawsom sicrwydd gan Cownteri Swyddfa’r Post Cyfyngedig nad oes bygythiad uniongyrchol i swyddfeydd post gwledig oherwydd trosglwyddo credyd awtomataidd, os caiff ei gyflwyno. Mae hwn yn bwnc sensitif iawn y ceir llawer o ymgynghori yn ei gylch, ond mae Cownteri Swyddfa’r Post Cyfyngedig yn gwadu bod bygythiad i gau swyddfeydd post gwledig yn gyffredinol. Cydnabyddwn y byddai cau cyffredinol yn cyfrannu at unigedd mewn ardaloedd gwledig mewn modd difrifol.

Os daw unrhyw dystiolaeth i’r amlwg sydd yn awgrymu y bydd swyddfeydd post gwledig yn cau o ganlyniad i drosglwyddo credyd awtomataidd, a yw’n fodlon rhoi sicrwydd na chaiff ei gyflwyno yng Nghymru?

Ni allaf roi’r addewid hwnnw oherwydd mater i’r Adran Masnach a Diwydiant yw gofalu am swyddfeydd post, nid i’r Cynulliad. Yr wyf yn addo yr ysgrifennaf ato os yw’n ymddangos y bydd swyddfeydd post gwledig yn cau. Byddaf hefyd yn cyfleu barn y Cynulliad i’r Adran Masnach a Diwydiant ar yr adeg briodol, os yw’n ymddangos bod trosglwyddo credyd awtomataidd ar y ffordd. Mater i’r Adran Nawdd Cymdeithasol yw trosglwyddo credyd awtomataidd. Cyflewn farn y Cynulliad iddi os ymddengys y bydd trosglwyddo credyd awtomataidd yn niweidiol i gefn gwlad Cymru.

Yr oedd Janet yn gadarnhaol ynghylch cael delwedd ffres-o’r-wlad o ansawdd a gwerth uchel i gynhyrchion brandiedig o Gymru o ardaloedd gwledig oherwydd dyna’r ffordd gywir ymlaen i gefn gwlad Cymru. Yr wyf yn falch inni lwyddo i gadw oddi wrth y rhaniad pleidiol y prynhawn yma—mae’n naturiol iddo fynd i’r gwellt o bryd i’w gilydd—ond ar y cyfan gallwn ymuno o gwmpas y cynllun datblygu gwledig hwn. Byddwn yn gwahaniaethu ynghylch y manylion ond credaf ein bod yn unedig y tu cefn i’r egwyddorion. Mae’n rhy bwysig i gefn gwlad Cymru inni fethu â chael cynllun datblygu gwledig sydd yn cynnig ffordd ymlaen i economi gwledig a fwriwyd gan argyfwng yng Nghymru.

Yr wyf yn falch o adrodd bod y Ddeddf Safonau Bwyd 1999 wedi derbyn Cydsyniad y Frenhines ar 11 Tachwedd. Prif bwrpas y Ddeddf yw sefydlu’r Asiantaeth Safonau Bwyd a rhoi iddi’r swyddogaethau a’r pwerau sydd yn angenrheidiol er mwyn gwarchod iechyd cyhoeddus mewn perthynas â bwyd. Mae’r Ddeddf hefyd yn cyflwyno pwerau i Gynulliad Cenedlaethol Cymru y cynigir y dylid eu dirprwyo’n awr i’r Prif Ysgrifennydd drwy gyfrwng y cynnig y prynhawn yma. Mae’r ddirprwyaeth hon yn angenrheidiol yn y tymor byr i’n galluogi i gyflawni gwariant ar sefydlu adran weithredol Gymreig yr asiantaeth. Y flaenoriaeth gyntaf yw recriwtio cyfarwyddwr ac aelodau o’r pwyllgor ymgynghorol i Gymru. Gobeithiwn hysbysebu’r penodiadau hynny cyn hir.

Sylfaen y diwygiad hwn oedd yr adroddiad a gyflwynwyd i’r Llywodraeth ym Mai 1997 gan yr Athro Philip James ac a gyhoeddwyd yn ddiweddarach. Yng ngoleuni’r adroddiad a’r ymatebion cyhoeddus iddo, lluniwyd cynigion y Llywodraeth a gyflwynwyd i’r cyhoedd yn y Papur Gwyn ‘The Food Standards Agency: A Force for Change’ yn Ionawr 1998. Arweiniodd hyn at gyhoeddi’r Mesur drafft ar gyfer ymgynghori cyhoeddus yn Ionawr 1999. Archwiliwyd y mesur drafft hwn hefyd gan Bwyllgor Safonau Bwyd Tŷ’r Cyffredin, y cyhoeddwyd ei adroddiad ar 31 Mawrth 1999. Digwyddodd y cwbl o’r ymgynghoriadau hyn cyn datganoli.

Ymgynghorodd y Llywodraeth â’r Cynulliad yng Ngorffennaf ynghylch yr egwyddor o wneud yr asiantaeth yn gorff ar gyfer y DU gyfan. Ymddiddorodd cydweithwyr ar y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn fanwl yn y cynigion ar gyfer asiantaeth safonau bwyd ac yr wyf yn sicr bod llawer o Aelodau wedi dilyn hynt y Mesur yn ofalus. Darparwyd papur i chi hefyd sydd yn crynhoi’r pwerau a gyflwynir gan y Ddeddf.

Yr ydym yn dod i arfer â’r cynigion dirprwyo swyddogaethau hyn. Gallant fynd drwodd heb sylw y rhan fwyaf o’r amser, ac fe’u gwelir ar y cyfan gan y rhan fwyaf ohonom yn faterion cyfreithiol neu dechnegol. Drwyddynt, dirprwyir pwerau’r Cynulliad i’r Prif Ysgrifennydd fel y gallant gael eu harfer ganddo ef a’r Ysgrifenyddion a benodir ganddo. Fodd bynnag, mae angen rhoi sylw arbennig i’r Ddeddf hon gan fod ynddi gymalau sydd yn golygu camau cyfansoddiadol o bwys.

Mae’r Ddeddf yn sefydlu asiantaeth safonau bwyd ar gyfer y DU gyfan a fydd yn cymryd golwg gyffredinol ar ddiogelwch bwyd, gan gynnwys porthiant anifeiliaid ac organebau a addaswyd yn enetig. Yr asiantaeth hon yw’r gyntaf i’w sefydlu ers Deddf Llywodraeth Cymru 1998 a bydd yn gydatebol i’r tri chorff datganoledig ac i’r Senedd. Nodir yr atebolrwydd i’n Cynulliad Cenedlaethol yn y Ddeddf. Nis rhoddir i ni drwy’r Ysgrifennydd Gwladol fel yr arferwyd cynt, ond yn uniongyrchol i’r Cynulliad.

Gallai hyn fod yn batrwm ar gyfer cyrff eraill, fel yr awdurdod rheilffyrdd strategol. Mae adran 2 yn rhoi hawl i ni benodi aelod bwrdd ac i gydbenodi’r cadeirydd a’r is-gadeirydd. Yr ydym hefyd yn gyfrifol am benodi pwyllgor ymgynghorol, a dadleuaf na ddylai’r penodiadau hyn fod yn llaw’r Prif Ysgrifennydd neu’r Cabinet a benodwyd. Ceisiaf sicrwydd heddiw y gwneir y penodiadau hyn yn unol â chanllawiau’r Cynulliad ac, yn bwysicach, drwy Bwyllgor Cynulliad.

Mae’r nodiadau eglurhaol sydd gyda’r Ddeddf, o dan y pennawd, ‘Appointment of Members’, wrth gyfeirio at Gymru, yn dweud

Yn yr Alban, crybwyllir y Gweinidog dros Iechyd yn y nodiadau eglurhaol. Yng Ngogledd Iwerddon, enwir y Weithrediaeth fel y corff priodol i wneud y penodiadau hyn. Mae’n amlwg mai’r bwriad yw y dylai’r Cynulliad fel cyfangorff, a chan weithredu, awgrymaf, drwy Bwyllgor—ymddengys y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn fwyaf priodol—wneud y penodiadau hyn. Byddai unrhyw beth arall yn groes i fwriad y Senedd.

Gofynnaf i’r Cabinet ddweud wrthym pa fecanweithiau y mae’n bwriadu eu sefydlu er mwyn sicrhau bod hyn yn digwydd. Ceisiaf sicrwydd heddiw, er gwaethaf dirprwyo’r swyddogaethau hyn i’r Prif Ysgrifennydd, mai’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ymarferol fydd yn eu gweithredu ac yn derbyn adroddiad blynyddol yr asiantaeth. Byddai hynny nid yn unig yn parchu bwriad y Senedd, ond hefyd yn cydnabod natur ein datganoli. Heb y sicrwydd hwnnw, ni chredaf y byddai grŵp Plaid Cymru, pe bai’n bresennol, yn cefnogi’r cynnig hwn.

Ategaf eiriau Jocelyn. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol, ochr yn ochr â’r holl grwpiau cynhyrchu a defnyddwyr pwysig, a gwleidyddion synhwyrol, eisoes wedi croesawu’r Ddeddf hon. Fodd bynnag, o dan adran 62(1)(b) o Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998, yr ydym yn ymrwymo i ddatganoli swyddogaethau un ai i Bwyllgor neu i’r Prif Ysgrifennydd. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol o’r farn y dylid datganoli’r swyddogaeth hon i Bwyllgor.

Mae’r Ddeddf Safonau Bwyd 1999 nid yn unig yn caniatáu inni wneud penodiadau, fel y nododd Jocelyn, ond hefyd i ymdrin â materion difrifol sydd yn gysylltiedig â diogelwch bwyd yng Nghymru. Byddai hynny’n cynnwys cytuno ar amcanion yr asiantaeth yng Nghymru, cyfarwyddo’r asiantaeth os teimlir ei bod wedi methu ac ymdrin â gorchmynion brys.

Mae materion pwysig yma na ddylid eu crynhoi yn llaw un person yn y Cynulliad, yng ngolwg ei gydbwysedd gwleidyddol presennol. Gobeithiaf y bydd y Weithrediaeth yn ystyried ymhellach a ddylai cyfrifoldebau’r asiantaeth safonau bwyd fod yn nwylo un person neu yn nwylo’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol trawsbleidiol.

Fel y dywedodd Jocelyn, hon yw’r asiantaeth gyntaf i’w sefydlu ers datganoli, ac mae’n batrwm posibl ar gyfer asiantaethau eraill y DU o’r math hwn. Yng nghyfarfod y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar 23 Mehefin, cytunasom y dylai’r asiantaeth fod yn gorff ar gyfer y DU. Yr oeddem hefyd yn bryderus ynghylch yr agweddau datganoli ar y mesur ac na ddylent gael eu gwanhau. Rhoesom wybod am ein barn ar y Mesur i bwyllgor perthnasol Tŷ’r Cyffredin a sicrhau bod gwrthwynebiad cryf i welliannau oedd â’r bwriad o gyfyngu ar bwerau’r Cynulliad wrth weithredu’r asiantaeth. Felly, mae gennym Ddeddf bellach sydd yn caniatáu i’r Cynulliad arfer ei bwerau yn y modd a fwriadwyd yn Neddf Llywodraeth Cymru 1998.

Rhaid inni fwrw ymlaen â’r penodiadau. Fe’u gwneir yn unol â gweithdrefnau Nolan a byddaf yn ymgynghori â’m panel, drwy’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, fel y gwnaf ar gyfer penodiadau cyhoeddus eraill. Bydd y Pwyllgor yn cyfarfod â’r cyfarwyddwr maes o law ac yn trafod cynnydd ynghylch yr asiantaeth. Ynglŷn â chyfrifoldeb, rhoddir y pŵer i’r Cynulliad cydbenodi â’r tri awdurdod arall gadeirydd a dirprwy gadeirydd bwrdd yr asiantaeth ac aelod o Gymru a fydd hefyd yn cadeirio pwyllgor ymgynghorol i Gymru. Rhoddir y pŵer i’r Cynulliad hefyd benodi cyfarwyddwr cyntaf adran weithredol Gymreig yr asiantaeth a’r pwyllgor ymgynghorol. Rhaid iddynt lunio datganiad o amcanion ac ymarferiadau cyffredinol, y bydd yn rhaid i’r Cynulliad ei gymeradwyo. Rhoddir adroddiad blynyddol a datganiad amcanion ac egwyddorion yr asiantaeth gerbron y Cynulliad. Nid oes gennyf wrthwynebiad i’w rhoi gerbron y Pwyllgor.

Gwrandewais yn ofalus ar eich ymateb a dymunaf gael eglurhad ynghylch y modd y gwneir y penodiadau hyn. Yn y bôn, dywedasoch na fyddech ond yn ymgynghori â’r panel, y daw ei aelodaeth o’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Gofynnwn am sicrwydd y bydd yr Aelodau dan sylw gyda chi ar y panel sydd yn gwneud y penodiadau.

Mae’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn gwneud dros 500 o benodiadau, felly nid yw’r panel yn cyfweld pob ymgeisydd ar gyfer ymddiriedolaethau, er enghraifft. Byddaf yn gwneud argymhellion—fel y gwneuthum yn y gorffennol, ac ymgynghoraf ar y rhain â Kirsty a David Melding fel y rhai a benodwyd gan y Pwyllgor. Rhagdybiaf mai felly yr ymgymerwn â’r penodiadau hyn. Mae gennyf gyfrifoldeb am wneud penodiadau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, ond ymgynghoraf â Kirsty a David cyn imi benderfynu. Gwnaethom hynny ar gyfer penodiadau iechyd blaenorol.

O ran dweud bod hon yn ffordd gyfansoddiadol wahanol, deallaf y byddai’r Prif Ysgrifennydd yn dirprwyo’r cyfrifoldebau i mi ac y byddwn wedyn yn ymgynghori â’r Pwyllgor ar y datganiad amcanion ac egwyddorion a’r adroddiad blynyddol. Byddwn wedyn yn dod â’r rhain gerbron y Cynulliad. Felly, deallaf y byddai’r pwerau wedi eu hymddiried i mi drwy’r Prif Ysgrifennydd, a byddwn wedyn yn ymgynghori â’r Pwyllgor a’r panel penodiadau.