Byddaf yn teimlo balchder pryd bynnag y clywaf, fel y gwneuthum yng Nghanada, yr Unol Daleithiau ac yn Ewrop yn gynharach eleni, bobl sydd wedi ymweld â’n gwlad neu wedi buddsoddi yng Nghymru yn rhoi darlun positif o Gymru. Mae creu Cynulliad Cenedlaethol Cymru wedi helpu i’n gosod ar fap y byd. Fodd bynnag, ni allwn fod yn hunanfoddog.

Yn ôl astudiaeth ddiweddar, mae’r nifer syfrdanol o 26 y cant o arweinwyr busnesau rhyngwladol, bron i un o bob tri, yn credu mai’r diwydiant glo yw diwydiant mwyaf Cymru hyd heddiw. Mewn arolwg ar wahân o farn pobl am y DU dramor, pan ofynnwyd i bobl pa ddelweddau yr oeddent yn eu cysylltu â Chymru, dywedodd 25 y cant o’r rhai a atebodd nad oeddent yn cysylltu Cymru â dim. O’r gweddill a atebodd, yr oedd y nifer fwyaf, 13 y cant, yn cysylltu Cymru gyda chestyll. Mae’r ddwy enghraifft hon yn dangos inni faint y broblem sydd yn ein hwynebu. Mae delwedd Cymru yn dal yn gaeth yn y gorffennol. Dyna pam fod dadl heddiw yn bwysig.

Bum mlynedd ar hugain yn ôl, pan gefais fy ethol gyntaf i Gyngor Dinas Caerdydd, rhoddodd yr arweinydd ar y pryd, Philip Dunleavy, imi’r dasg o hyrwyddo cynadleddau a thwristiaeth. Credid bod ganddo synnwyr digrifwch a chwarddodd pawb. Nid ydynt yn chwerthin heddiw. Yn hytrach na bod yn jôc, mae Caerdydd, ein prifddinas, yn dangos ei hwyneb i’r byd ehangach. Yr ydym wedi dod yn bell, ond y mae hyn wedi fy nysgu pa mor hir mae hi’n ei gymryd a faint o waith sydd ei angen gan ystod o fudiadau ac unigolion er mwyn sicrhau llwyddiant. Mae un penderfyniad wedi deillio o un arall: pedestreiddio’r strydoedd, Neuadd Dewi Sant, Gwesty’r Holiday Inn, fel y’i gelwid, Bae Caerdydd, Stadiwm y Mileniwm. Rhaid inni weithio gyda’n gilydd drwy Gymru. Yn y gorffennol, yn llawer rhy aml, yr ydym wedi gweld Caerdydd yn erbyn Abertawe, gogledd Cymru yn erbyn de Cymru, y wlad yn erbyn y dref, tra mae ar y naill ohonom angen y llall os oes unrhyw un i lwyddo. Dyna pam yr wyf yn awyddus i weld gweithredu un ‘Dinas Diwylliant’ fel y gallwn ddangos tîm Cymru ar waith, dan arweiniad y brifddinas efallai, ond yn cynnwys lleoedd fel Abertawe a Wrecsam. Gadewch inni dyfu gyda’n gilydd a dathlu cryfderau ein gilydd yng Nghymru.

Mae’r ffordd yr ydym yn ein gweld ein hunain, a sut mae eraill yn ein gweld, yn allweddol ar gyfer siapio dyfodol ein gwlad. Mae ein hunaniaeth, ein talentau a’n cryfderau unigryw a’n dyheadau a’n huchelgeisiau cenedlaethol oll yn cael eu cyfleu drwy ein delwedd. Mae delwedd yn hanfodol i sicrhau llwyddiant i’r dyfodol.

Bu hon yn flwyddyn gynhyrfus i Gymru. Sefydlwyd y Cynulliad ac fe’n rhoddwyd yn llygad y byd pan ddaeth Cwpan Rygbi’r Byd i Gaerdydd. A gwawr y mileniwm newydd ar dorri, mae’r Gymru newydd yn codi ei phen: cyfoes, hyderus a deinamig.

Edrychwch ar ein llwyddiannau yn y celfyddydau dros y flwyddyn ddiwethaf: Bryn Terfel, Charlotte Church, Rhys Ifans, Ioan Gruffydd, Catatonia a’r Stereophonics. Maent yn sêr rhyngwladol yn eu meysydd, ac mae llawer mwy ohonynt. Er mai cenedl fechan ydym ni, mae ein henw diwylliannol yn anferth. Mae honno’n elfen allweddol i hyrwyddo Cymru drwy’r byd. Mae gennym hefyd lwyddiannau economaidd. Mae Epitaxial Products yn Llaneirwg yn cynhyrchu peiriannau sglodyn micro ar gyfer cwmnïau mawr. Mae Rachel’s Dairy yn arwain ym maes cynhyrchu bwyd organig. Mae’r cwmnïau cyfryngau newydd ym Mae Caerdydd ar flaen y gad ym maes technoleg greadigol. Mae’r rhain oll yn gwmnïau o Gymru sydd yn arweinwyr yn eu meysydd.

Edrychwch ar ein prosiectau adeiladu a phensaernïol: Stadiwm y Mileniwm, Island Green yn Wrecsam, Doc Fictoria yng Nghaernarfon a’r Gerddi Botaneg Cenedlaethol yng Nghaerfyrddin. Maent yn yn arwain o safbwynt arloesedd a chynaliadwyedd. Y rhain yw symbolau genedigaeth y Gymru newydd. Rhaid inni gynnal y momentwm hwn a harneisio’r ddelwedd bositif o’n gwlad sydd wedi blodeuo yn ystod y flwyddyn ddiwethaf a gwneud iddi weithio er mantais i’n holl bobl.

Yr wyf yn derbyn gwelliant 1 Cynog, sydd yn datblygu’r pwynt hwn. Rhaid inni ddefnyddio ein talentau, ein hegni a’n pwerau i fwrw ati i gyflawni’r gwaith. Yr wyf am anwybyddu gwelliant 2, yr wyf yn cymryd i Glyn ei gyflwyno i fodloni ei fath arbennig ef o hiwmor Nadoligaidd. Gofynnaf i Cynog dynnu gwelliant 3 yn ôl gan ei fod yn cymylu’r manylion ac nid yw’n gwella’r cynnig. Ai Cymru neu Brydain yw ein gwlad? I’r rhai hynny ohonom sydd yn falch o fod yn Gymry ac yn Brydeinwyr, gobeithiaf nad yw Cynog yn dymuno creu rhaniadau lle nad oes rhaid iddynt fodoli.

Nid delwedd yw’r unig ffactor dan sylw yn y ddadl hon. Nid oes diben gwerthu delwedd nad yw’n adlewyrchu realiti dyfnach. Mae’r hyn yr ydym yn dymuno ei hyrwyddo a’r hyn yr ydym yn dymuno ei gyflawni yn mynd law yn llaw. Rhaid inni fod yn glir felly ynglŷn â’r math o wlad yr ydym am ei hadeiladu. Rhaid inni ddyrchafu ein golygon, diosg beichiau’r gorffennol a bod yn wirioneddol uchelgeisiol ynglŷn â’r hyn y gall Cymru a’i phobl ei gyflawni. Er mwyn inni lwyddo, rhaid i’r ddelwedd o Gymru ddeinamig a hyderus fod wedi ei chefnogi gan newid a datblygiad go iawn. Dyma lle mae rôl y Cynulliad yn holl bwysig.

Mae tri maes lle’r ydym, drwy ein gweithredoedd, yn magu hyder yng Nghymru ac yn rhoi sylwedd i’w delwedd. Y cyntaf yw’r economi. Mae ar bob un ohonom eisiau gweld economi Cymreig deinamig, sydd yn gallu cynnal diwydiannau o safon ym mhob sector, yn ein busnesau cynhenid ac mewn buddsoddi o’r tu allan. Er mwyn cyflawni hyn, rhaid inni greu gweithlu hyblyg â sgiliau uchel, isadeiledd technolegol, ysbryd entrepreneuraidd ac arloesol ac, yn anad dim, economi wedi ei seilio ar wybodaeth. Ni fydd yn dasg hawdd ond yr ydym wedi dechrau ei datblygu. Yr wyf am inni hybu’r hyn sydd wedi ei gyflawni eisoes. Bydd cronfa arloesedd Cymru, a lansiwyd ym mis Tachwedd, yn sicrhau bod cyfalaf mentro ar gael i fusnesau bach a chanolig eu maint. Mae’r cynllun gweithredu entrepreneuriaeth a’r cynllun technoleg rhanbarthol yn newid agweddau yn ogystal â chynnig cefnogaeth i fusnesau Cymru. Mae ein partneriaeth gyda rhanbarthau eraill Ewrop, yn fwyaf nodedig y pedwar rhanbarth motor, yn cyflwyno manteision economaidd yn ogystal â chyfoethogi delwedd Cymru i gynulleidfa ryngwladol.

Bydd ein gwaith gyda Chanolfan Ewropeaidd Cymru ym Mrwsel yn helpu i gynyddu proffil a dylanwad y Cynulliad yn Ewrop. Yr wyf yn ddiolchgar i aelodau Pwyllgor Materion Ewropeaidd y Cynulliad am fwrw ymlaen â’r gwaith hwnnw mewn modd mor bositif.

Rhaid inni sicrhau bod arian Amcan 1 yn cael ei ddefnyddio yn effeithiol er mwyn rhoi hwb hanfodol i fuddsoddi a hyfforddi. Bydd hynny’n ein galluogi i newid y darlun o’n gwlad, yn ogystal â’r realiti, gartref a thramor. Mae ein llwyddiant i ddenu buddsoddiad o dramor wedi gosod Cymru ar fap economaidd y byd eisioes: cwmnïau o Siapan, fel Toyota ar Lannau Dyfrdwy a Mitsui yn Rhydaman; cwmnïau Americanaidd fel International Rectifier yn Abertawe; Cwmni Moduron Ford ym Mhen-y-bont ar Ogwr yn aros gyda ni ac yn cynyddu eu cynhyrchiant; a chwmnïau Ewropeaidd fel Lansing Lane yn buddsoddi ym Merthyr Tudful. Yr wyf yn benderfynol ein bod yn adeiladu ar y llwyddiannau hyn ac yn ceisio hyd yn oed yn galetach i gipio cytundebau a llwyddiannau newydd.

Mae’r ail ddelwedd y carwn ei phortreadu yn cysylltu’n agos iawn â’r gyntaf. Delwedd yw hon o Gymru â chymunedau byw, oll yn mwynhau manteision ein llwyddiant. Dros yr 20 mlynedd diwethaf, mae gormod o bobl a chymunedau wedi teimlo nad ydynt yn rhan o gymdeithas ac nad oes ganddynt bŵer i newid eu bywydau. Rhaid inni ofalu peidio â’u gadael allan o’r Gymru newydd yr ydym yn ceisio ei hadeiladu.

Megis dechrau mae gwaith y Cynulliad i adnewyddu ein cymunedau a gwaredu Cymru o broblemau dieithrwch cymdeithasol. Fodd bynnag, nid ydym wedi gwastraffu dim amser gyda’r gronfa gynhwysiant cymdeithasol newydd o £48 miliwn a fydd ar gael dros dair blynedd ariannol. Bydd y gronfa yn mynd i’r afael â’r prif broblemau mewn cymunedau sydd yn wynebu anfantais ac yn cael ei chefnogi gan dîm gynhwysiant cymdeithasol ymroddgar i hybu’r agenda holl bwysig hon ym mhob un o feysydd polisi’r Cynulliad.

Yr ydym yn dechrau gweld gwahaniaeth. Cefais y fraint o ymweld â phrosiectau lleol llwyddiannus sydd yn trawsnewid cymunedau. Er enghraifft, prosiect Merthyr Tudful Mwy Diogel, lle mae’r trigolion yn cyfrannu at ostwng troseddu a mynd i’r afael â’r ofn o droseddu ar stad y Gurnos. Mae’r prosiect hwnnw, wedi rhoi grym yn nwylo’r trigolion i’w galluogi i wneud gwahaniaeth sylweddol i ansawdd eu bywydau eu hunain a bywydau eu teuluoedd a’u cymdogion.

Heddiw, cyhoeddaf enghraifft arall dda o’r ffordd ymlaen, sef y cytundeb mewn egwyddor i adeiladu canolfan hyfforddi dechnolegol aml-ddefnydd newydd ym Mhont Cleddau. Yr ydym yn rhoi caniatâd i Gyngor Hyfforddi a Menter Gorllewin Cymru weithio ar y cyd â Chyngor Sir Benfro ac yr ydym yn cyfrannu tuag at y prosiect hwn. Bydd hyn yn hwb i Sir Benfro ac yn annog creu swyddi â chrefft ac yn help i ysgogi busnesau lleol a buddsoddi o’r tu allan yng ngorllewin Cymru, sydd yn aml wedi ei anwybyddu yn y gorffennol.

Ni allwn greu Cymru wirioneddol fyw a llwyddiannus onid ydym yn defnyddio talentau ac adnoddau ein holl gymunedau a’n holl bobl. Mae llwyddiant economaidd a chyfiawnder cymdeithasol yn cydredeg. Wrth ymgyrchu tuag at Gymru newydd, mae’r amcanion i adfywio’r economi ac adfywio’r gymuned yn ddwy ochr i’r un geiniog. Golyga fod y ddelwedd o wlad newydd a hyderus hefyd yn realiti i bob dyn, menyw a phlentyn sydd am fod yn rhan ohoni.

Y drydedd ddelwedd o Gymru yr wyf am ei throi yn realiti yw delwedd o wlad ifanc lle gall pobl ifainc ffynnu a defnyddio eu talentau i’r eithaf, Cymru well i’n plant, Cymru sydd yn gyfoethocach ac yn iachach ac sydd yn gyfforddus â hi ei hun a’i lle yn y byd.

Yr wythnos diwethaf, cyhoeddais sefydlu fforwm Llais Ifanc i alluogi pobl ifainc i wyntyllu eu safbwyntiau a chyfrannu syniadau i’r Cynulliad. Deuthum i weithio mewn gwleidyddiaeth am fod arnaf eisiau i ddelwedd Cymru fod yn un o genhedlaeth o bobl ifainc sydd â grym i ddod yn ddinasyddion gweithgar. Mae hynny’n dechrau digwydd. Mae pobl ifainc yn dangos eu penderfyniad i ddod at ei gilydd a dylanwadu ar eu cymunedau. Yr wyf wedi gweld rhai o’r enghreifftiau gorau fy hun, megis grwpiau gweithredu ieuenctid yn Ysgol Gyfun Dŵr-y-Felin yng Nghastell-nedd ac Ysgol Uwchradd Caergybi. Yr ydym yn gwthio Cymru yn ei blaen drwy roi gwybodaeth a hyder i bobl ifainc er mwyn iddynt ddiosg delweddau’r gorffennol a chreu eu dyfodol eu hunain yn eu cymunedau eu hunain.

Mae Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn gyfrifol am ddatblygu delwedd y Gymru newydd. Yr oeddwn am i’r ddadl hon ddigwydd heddiw gan mai ein lle ni yw dangos arweiniad. Edrychaf ymlaen at gyfraniadau gan bob plaid.

Mae’n hanfodol ein bod ni a’n partner-sefydliadau yn cydweithio i droi’r ddelwedd hon yn realiti. Yn y flwyddyn newydd, byddaf yn galw uwch-gynhadledd i gynnwys pob asiantaeth allweddol a grwpiau eraill perthnasol sydd yn gyfrifol am hyrwyddo Cymru, i gytuno ar strategaeth farchnata newydd y gellir ei defnyddio ym mhob sector i hybu delwedd newydd Cymru ar gyfer y mileniwm newydd. Nid mater o ddweud wrth bobl beth i’w wneud fydd hi, ond o gydweithio gyda phartneriaid ym mhob sector. Mae uned cysylltiadau rhyngwladol Adran Datblygu Economaidd y Cynulliad eisoes wedi dechrau ar y gwaith. Yr wyf am adeiladu ar y gwaith hwnnw a chyflwyno momentwm newydd iddo.

Yr wyf yn hapus i dderbyn gwelliant 5 Mike German fel rhywbeth y byddwn yn ceisio ei ddatblygu fel rhan o’r broses honno. Mae’r Cynulliad eisoes yn buddsoddi mewn prosiect ar-lein newydd sydd yn seiliedig ar ddata, yn debyg i’r hyn a awgrymwch, Mike. Yr wyf yn croesawu’r syniadau yr ydych chi wedi eu rhoi gerbron heddiw.

Cytunaf hefyd ag ysbryd gwelliant 4 Mike, ond gobeithiaf na fydd yn pwyso’r mater, yn syml iawn am ei fod yn anghywir. Nid yw hyn yn ddiwedd ar Grŵp Brandio Cymru o bell ffordd. Yn wir, yr ydym yn ceisio adeiladu ar ei waith gwerthfawr drwy gynnal y ddadl hon heddiw. Yr wyf yn rhoi addewid y byddaf yn parhau ei waith gyda’n huwch-gynhadledd ar ddelwedd yn y flwyddyn newydd.

Credaf, mai ein lle ni oll yn y Cynulliad yw chwalu’r hen ddelweddau negatif a chreu delwedd bositif a modern o Gymru yn eu lle, delwedd sydd yn adlewyrchiad go iawn o ddyheadau ein pobl.

Drwy ein gwaith yn y Cynulliad, gallwn saernïo’r ddelwedd newydd hon a gweithio gyda’n partneriaid i roi sylwedd iddi. Economi llwyddiannus, cymunedau cryf a byw a dyfodol disglair i’n pobl ifainc a ddylai fod yn ddelweddau newydd o Gymru. Yr her inni yw eu troi nhw yn realiti i bobl Cymru yn y mileniwm newydd ac yn ddelwedd o Gymru sydd yn ddealladwy drwy’r byd.

Yr wyf yn cloi drwy ddymuno blwyddyn newydd hapus a ffyniannus i bawb ac adferiad buan i’r rheini sydd wedi bod yn wael, yn arbennig Dafydd Wigley a Karen Sinclair.

I propose amendment 3. In the second line, delete ‘Wales’ and insert

We as a group support all the amendments, apart from Glyn Davies’s amendment 2. It is out of place in this motion, and in a debate of this sort it is extremely negative.

As regards our amendments, in amendment 3, there was no significance in terms of meaning. It was simply a matter of style. The word ‘Cymru’ is used twice in the sentence and I wished to tidy up the style. However, I am perfectly happy to withdraw that amendment if it is a stumbling block. I therefore withdraw it.

The wording of the motion, that we need

‘a concerted effort to promote a new and positive image’

of our nation, strongly suggests that we have a problem with our current image, and that there are some deficiencies which need to be corrected.

My first response to this motion was to dismiss it. Should we not be focusing on policy, reality and substance rather than on image? However, we might as well admit that there is a problem and that image does matter.

Evidence of that can be found in the interesting pamphlet by John Smith, a Labour Member of Parliament, which was published some time ago by the Institute of Welsh Affairs. According to this study, there is a particular problem with the English’s perception of the Welsh as people. John Smith mentions the following perception:

‘a negative image…closely associated with damaging stereotypes of the Welsh character and people. In combination they amount to a form of racism.’

John Smith says that the general message in the study is that it is not possible to trust the Welsh.

One could argue that that is the English’s problem, not ours, but it is still a reality and we must deal with it.

We ourselves are guilty of promoting stereotypes of ourselves. The national anthem describes Wales as a country of poets and singers.

Phil Williams is a direct descendant of its authors, James and Evan James, and he insists, of course, that Wales’s greatest contribution has been in the world of science and engineering. I quote from Phil’s work

‘This must be an important component fin our image in order to present Wales as a suitable country for an information economy and sustainable technological developments’.

Phil Williams has a catalogue of very famous people to prove this point, including Evan William from Cwmsychbant, the discoverer of meson. He was an Unitarian and is buried in Capel y Cwm cemetery.

I will not mention the reasons for those false images and our tendency as Welsh people to sentimentalise ourselves and conform with external stereotypes. I only wish to note that it is time for us to redefine, transform and rebuild ourselves as a nation at the turn of the century, and then decide to vote for a measure of autonomy.

The key to that is self-confidence, which is mentioned in our amendment. John Smith, in his study, describes the results of research by a company called Springpoint—consultants from London commissioned by a number of Welsh organisations to decide how to brand Wales. It is characteristic of our Welsh institutions that they have to go to London to find consultants. Perhaps matters will improve in that direction. However, the London consultants noted a lack of self-confidence as a key problem in the Welsh self-image. That will strike a chord with many of us. Peter Hain—an incomer to Wales from South Africa—noticed that during the referendum campaign. Time after time, he sensed a lack of self-confidence among the Welsh people. Fortunately, that is beginning to change, as the research shows. I shall return to that.

What are the characteristic of self-confident people, countries and nations? More than anything, a willingness and a desire to take responsibility for their own lives. That is why amendment 1 adds that issue to the motion, and why declaring that devolution is a process is so important. We must conduct ourselves as a nation that is eager to take responsibility. That means adding to the Assembly’s powers in terms of legislative and tax-raising powers. I am confident that support for that is increasing in the country and I am sure that it is strong in the Assembly across party lines. I know that it exists in the Assembly across party lines and I would be surprised if there is not a majority in the Assembly in favour of such a movement. The desire to take responsibility should be part of our national image as Britain is restructured within the evolution of the new Europe. That restructuring and evolution gives us a historic opportunity as Welsh people.

What should be the nature of this project and national venture, of which the establishment of the Assembly is an indicator of its beginning? That is important in the image of Wales. I will suggest a number of elements. First, a model of economic and social development that is innovative and anticipates the next century’s trends. Alun Michael referred to that to some extent. It is better for us to be satisfied with the next century rather than talk about the millennium, in case we become too exuberant.

I refer to sustainable development—the kind of development that combines economic, social and environmental matters. As long as we take this concept seriously and understand it, and take seriously our statutory responsibility in the Assembly in this regard, we could make the campaign towards sustainable development a national characteristic. That could assist in establishing our image. Therefore, we must measure our success not only through an increase in gross domestic product, important though that is, but with indicators of quality of life and sustainability—another characteristic that could belong to the new Wales.

Secondly, new technologies could assist us in getting the kind of development that suits the scattered pattern of our settlements. I am thinking of the revolution that is on the way in terms of devolving the generation of power and telecommunications, which is just as revolutionary in its effect. In other words, we should aim towards economic success without a megalopolis.

Thirdly, cultural renaissance should be central to our new national identity. That identity must contain all the diversity of contemporary Wales, and I hope that what is indigenously Welsh will be a vibrant element in this renaissance.

It is also important that cultural industries are central to economic development in the Objective 1 process. There is special scope for cultural tourism as another important element.

Fourthly, a new boost is needed for the process of regenerating the Welsh language and strengthening the foundations of the bilingual Wales of the future. A Wales aiming to create an effective bilingual society should be central to our image.

In all of this, and more important than anything, the new Wales must have an image that will inspire our young people. More than anything, we must change the perception that success, entrepreneurship, boldness, ingenuity and spreading one’s wings means leaving Wales. I welcome the emphasis that Alun Michael put on this.

That is the key to everything. However, we will not find that key without searching for it. That is why I argue that the Government of Wales should establish a national project which would do two things. It would analyse and understand young people’s perceptions of Wales, their country and society, and it would consider how to create the circumstances which would inspire our most talented, committed and ingenious young people to live and work in Wales and to commit to creating a prosperous national future.

I end in the spirit of inclusive politics by quoting from the last chapter of John Smith’s pamphlet. The chapter is entitled ‘Image and Political Power’.

‘A striking feature of the referendum on the Assembly was that it was the young who were most enthusiastic for the change. A study of the poll…has revealed that voters under the age of 45 were inclined to vote Yes while older voters tended to vote No. As significant, the research revealed that for many the vote revolved more around the issue of Welshness rather than around constitutional reform as such. Amongst the young there is a new confidence abroad, a new élan and passion for Wales. Passion is a word that fits well with the spirit of the new Wales we are lucky enough to be part of making. We should seize the opportunity, not let it go, and ensure that confidence and passion are the defining qualities of the future Welsh image.’

It was not me or a Plaid Cymru member who said those words, but a prominent member of the Labour Party. I commend them strongly.

Teimla’r grŵp Ceidwadol fod lle i’r Weinyddiaeth wella. Fodd bynnag, wrth ystyried delwedd Cymru, rhaid inni edrych nid yn unig ar sut yr ydym yn gweld ein hunain ond sut mae’r byd yn ein gweld. Mae’n hanfodol, felly, ein bod yn llunio eicon deniadol a allai weithredu fel catalydd ar gyfer dynodi Cymru yn llygaid y byd. Mae gennym dasg bwysig i lunio gweledigaeth y gallwn ei chyflawni a’i gwireddu.

Un o gryfderau mawr Cymru erioed fu ein gallu i addasu i’n hamgylchiadau. Dros y canrifoedd bu symudiad cyson yn y boblogaeth dros ein tir. Yn ffodus, yn ystod y 150 blynedd diwethaf, yr oedd hyn yn bennaf yn sgîl chwilio am waith. Yr wyf yn dal i deimlo balchder wrth siarad â chydweithwyr sydd wedi dod yma o rannau eraill o’n Teyrnas Unedig a chlywed pa mor dda y credant iddynt gael eu derbyn gan ein cymunedau. Mae’r ymdeimlad o berthyn hefyd yn arbennig i Gymru. Credaf fod hyn yn deillio o’r hylifedd rhwng gwledydd y Deyrnas Unedig.

Nid wyf am godi pwnc dadleuol, ond ni ellir peidio â chyfeirio at y broblem iaith. Mae 75 y cant o’r cyfathrebu sydd yn digwydd yn y byd yn cael ei wneud yn Saesneg. Dylem ymlawenhau y gall pobl drwy’r byd ein deall mor dda. Dylid dilyn polisi dwyieithog sydd yn adlewyrchu’r amrywiaeth ddiwylliannol gyfoethog a byw sydd yn seiliedig yn bennaf ar obeithion a’n parch tuag at ein gilydd. Dywedir mai ystyr gwladgarwch yw caru eich gwlad. Mae’n drist yr ymddengys bod cenedlaetholdeb yn golygu casáu gwlad pawb arall.

Y ddelwedd yr ydym am ei chyfleu o Gymru yw un sydd yn adlewyrchu ein treftadaeth, o safbwynt traddodiadau cerddorol a diwylliannol. Yr wyf hefyd yn pwysleisio’r traddodiadau crefyddol a diwydiannol. Un o nodweddion y traddodiadau Cymreig yw ein gwydnwch mewn adfyd. Hyd yn oed os cawsom ni grasfa’r wythnos diwethaf, yr wythnos nesaf, bydd ein chwaraewyr allweddol yn ôl ac fe enillwn.

Mae arnom eisiau gwell ffyniant i’r cenedlaethau sydd i ddod. Yn y gorffennol, yr ydym wedi allforio ein llafur. Yn y dyfodol, efallai y gallwn allforio ein sgiliau. Awgrymaf ein bod yn edrych yn ofalus ar y syniad o roi logo newydd i Gymru yn ei chyfanrwydd, yn seiliedig efallai ar nod barcud adnabyddus Sefydliad Safonau Prydain: nod sydd yn dangos fod ‘gwnaed yng Nghymru’ yn arwydd o’r gorau yn y byd ac yn arwydd o ansawdd a gwerth am arian, boed mewn ffasiwn, bwyd, cynhyrchu nwyddau, cerddoriaeth neu wasanaethau cyffredinol. Yn y mileniwm newydd, gallem gynnal cystadleuaeth i gynllunio’r nod newydd hwn. Nod newydd i Gymru yn y mileniwm newydd.

Mae Cymru yn adnabyddus am ei phwyllgorau a’i chorau. Am ryw reswm, mae pwyllgorau yn amlwg ym mywydau ein cymunedau yng Nghymru, boed yn gyfarfod blaenoriaid neu’n gyngor plwyf. Mae corau yn aml yn nodweddu delwedd Cymru dramor. O ddod â’r ddau at ei gilydd, mae bron i bob cymdeithas gorawl wedi rhoi tro ar ganu’r Meseia. Gall corau fod yn ffynhonnell recriwtio yn aml, yn arbennig i bwyllgorau a chynghorwyr. Ystyriwch eiriau’r oratorio pan ddaw corau’r offeren i gresiendo. Yr ydych yn dechrau gyda’r geiriau ‘gynghorydd rhyfeddol y nerthol Dduw’. Nid oes ryfedd eich bod chi a minnau’n adnabod pobl sydd yn credu bod hynny’n wir.

Yr wyf yn cloi gyda dyfyniad tebyg i’r un a glywsom yn gynharach. Y bardd Saesneg John Milton, piau’r geiriau. Mae’n aralleirio Salm 82—efallai y dylem oll gydnabod Asaph—gan ddweud

Efallai ei bod yn ddelwedd fymryn yn siwgwraidd, ond os yw heddwch a chyfiawnder i nodweddu Cymru yn y mileniwm nesaf, bydd y Cynulliad hwn wedi mynd ymhell i gyflawni hynny.

Cynigiaf welliant 5. Ychwanegu at ddiwedd y cynnig

Er nad wyf am darfu ar y naws diwedd-tymor a ‘Zadok yr Offeiriad’ nac am beidio â gweddu â’r ysbryd Nadolig, yr wyf am iddo gael ei gofnodi fy mod wedi cael llond bol ar sefyll yn y fan hon bob wythnos yn dadlau cynigion ystrydebol. Yn ddi-os, mae hon yn ddadl bwysig ac yr ydym oll yn cytuno nad oes a wnelo delwedd Cymru ddim â theimlo’n dda amdanom ein hunain. Mae a wnelo delwedd Cymru â swyddi, allforio, twristiaeth, refeniw a’r reailiti noeth o bontio’r gagendor tlodi drwy adeiladu ar ein cryfderau a galluogi’r bobl yr ydym yn eu gwasanaethu i wireddu eu potensial ar lwyfan byd-eang. Ychydig o ddadleuon sydd yn fwy sylfaenol I ddyfodol economaidd Cymru, ond o’n blaenau y mae cynnig arall diystyr na allai unrhyw Aelod o’r Cynulliad yn ei iawn bwyll ei wrthwynebu, fwy nag y gallai Siôn Corn bleidleisio yn erbyn y Nadolig.

Nid oes unrhyw sylwedd yn y cynnig hwn i’r Cynulliad ei ystyried – dim rhwymedigaeth a dim sydd yn gofyn am weithredu. Yr ydym yn croesawu creu delwedd rywiol ar gyfer Cymru ond nid yw’n gwneud yn lle set iawn o bolisïau.

A yw Mike German yn cytuno y byddai dadl am gyllideb llywodraeth leol, a fydd yn golygu treth cyngor uwch drwy Gymru gyfan, wedi bod yn ffordd fwy defnyddiol o dreulio’r prynhawn yn hytrach na dadlau ynglŷn â chynnig y mae pawb yn debyg o gytuno arno?

Mae materion pwysig iawn y tu ôl i’r cynnig. Fodd bynnag, nid oes rhestr o gamau gweithredu i’r Cynulliad eu cymryd. Dyna fy nghwyn. Mae angen set o bolisïau arnom fel sail i’r cynnig.

Diben cyflwyno cynnig mewn dadl yw i roi cyfle i bobl gyfnewid syniadau. Pe baem wedi cyflwyno dau neu dri cynnig penodol, byddech yn cwyno yn yr un modd ag yr ydych yn ei wneud yn aml gyda brwdfrydedd mawr fod y cynigion yn rhy gyfyng neu’n rhy benodol. A wnaethoch chi wrando ar yr hyn a ddywedodd Cynog, William a minnau? Cymerasom y cyfle i ddweud sut y gallwn wthio Cymru ymlaen gyda’n gilydd. Dewch, ymunwch gyda ni.

Yr wyf yn argyhoeddedig y gall y cynnig hwn wthio Cymru ymlaen. Byddai ein gwelliannau ni yn ein gwthio ymlaen ac mae rhai o’r pethau y sonioch amdanynt wedi eu cynnwys ynddynt, yn haeddiannol felly. Fodd bynnag, nid yw’r cynnig yn datgan pa gamau yr ydym i’w cymryd. Yr wyf am i’r Cynulliad hwn wneud gwahaniaeth. Mae arnom angen set o bolisïau cadarn. Mae angen mwy o sylwedd i’r cynnig hwn. Gallwn greu’r sylwedd hwnnw, ond buasem wedi croesawu cyfraniad gan y Weithrediaeth.

Ni allwn gefnogi gwelliant Glyn Davies oherwydd, er ei fod yn gyfle i danio at fyrddau’r Weinyddiaeth Llafur, nid yw’n cynnig beirniadaeth glir na phenodol. Dyna’r math o gôl agored mae cynnig gwag yn ei gwahodd. Nid yw’n dod ag unrhyw beth adeiladol i’r ddadl nac yn cyflawni unrhyw beth ar ran pobl Cymru.

Ni all y Democratiaid Rhyddfrydol anghytuno ag unrhyw beth yng ngwelliant 1 Cynog Dafis. Yr ydym wedi ymladd dros ddatganoli erioed oherwydd bod sicrhau bod penderfyniadau’n cael eu gwneud yn agos at y rheini a fydd yn cael eu heffeithio ganddynt yn magu hunanhyder. Mae hyn wrth galon ein gweledigaeth o rymuso’r gymuned. Yr ydym wrth ein boddau yn yr achos hwn bod gennym ni a Phlaid Cymru ddadl gyffredin.

Trof yn awr at ein gwelliant 4. Mae’n werth tynnu sylw’r Cynulliad at y ddogfen a gychwynnwyd gan y Llywodraeth, ‘Cymru: nawr yw’r amser, Wales: the time is now’, sydd yn datgan

‘nid rhywbeth a grëwyd o ddim byd yw’r hyn sydd wrth galon brand Cymru. Mae’n deillio o ddwy flynedd o ymgynghori a datblygu’.

Yr oedd y gwaith hwnnw’n cynnwys cyfweliadau, dadansoddi ac ymchwil i’r farchnad, gan sefydliadau arweiniol Cymru –Bwrdd Croeso Cymru, Awdurdod Datblygu Cymru, Hyder, y Cynghorau Hyfforddi a Menter, y cyfryngau a Banc Cymru. Mae’r holl waith wedi ei gwblhau ac mae’n bosibl iawn ei fod yn gorwedd mewn cwpwrdd rhywle ym Mharc Cathays.

Mae ysbryd gwelliant 4 yn syml. Pam mynnu ailddyfeisio’r olwyn drwy ddarostwng rhywbeth mor syml a sylfaenol â’n delwedd ni ein hunain i’r rhyfeloedd tir hynafol sydd wedi parlysu bywyd cyhoeddus Cymru ers blynyddoedd lawer? Cyflwynwyd y ddogfen ym mis Mehefin 1998. Mae dirywiad Grŵp Brandio Cymru yn resyn oherwydd yr hyn sydd yn y fantol: swyddi, allforion, twf a buddsoddiad. Nid marchnata academig mo hyn; mae’n greiddiol i’n datblygiad economaidd.

Gadewch inni gael y ddadl hon ond rhaid iddi adeiladu ar yr hyn sydd gennym. Rhaid iddi fod yn eang ei chynnwys ac yn anad dim – os meiddiaf i ddefnyddio’r gair – yn gynhwysol. Rhaid i’r ddelwedd o Gymru yr ydym yn ei chyfleu ddod gan y rheini sydd yn ei chreu ac yn ei chynnal. Rhaid iddi fod yn eiddo i bobl Cymru ac nid dan batent i ymgynghorwyr costus yng Nghaerdydd.

Croesawaf ymrwymiad Alun i drefnu uwch-gynhadledd ar ddelwedd ond gobeithiaf y bydd yn adeiladu ar waith Ron Davies yn hytrach na’i ailysgrifennu. Edrychaf ymlaen at y gwahoddiadau yr wyf yn siŵr y bydd yn eu hanfon at Nick Bourne, Dafydd Wigley a minnau.

Mae gwelliant 5—

Fe’i gwneuthum yn glir yn fy araith y byddwn yn adeiladu ar y gwaith hwnnw ac y bydd yn rhaid wrth gyfraniad holl bleidiau’r Cynulliad i’w wthio ymlaen.

Diolch, yr wyf yn croesawu hynny. Mae tair rhan i welliant 5. Y gyntaf yw creu llysgenhadaeth electronig i Gymru. Yr ydym ni, fel Cynulliad, yn awyddus i drafod materion megis swyddfeydd, cynulliadau a llysgenadaethau ac a ddylem gael ein cynrychioli ar lefel yr Undeb Ewropeaidd drwy gael ein swyddfa ein hunain ym Mrwsel, ac yn y blaen. Fodd bynnag, mae gennym gyfle i gael ein llais lle mae’n cyfrif mewn gwirionedd ac mewn lle sydd yn agored i filiynau o bobl drwy’r byd. Yn yr oes ddigidol hon lle mae gwybodaeth yn llifo o bob twll a chornel, rhaid i wybodaeth am Gymru fod yn hawdd ei chanfod ac wedi ei brandio yn eglur. Heb hyn, gallai Cymru yn rhwydd iawn fod yn droednodyn yn hanes datblygiadau seiber.

Yr wyf ar gyrraedd fy ychydig olaf.

Rhaid i ddelwedd bositif o Gymru fod wedi ei hadeiladu ar realiti positif o Gymru. Ni allwch werthu rhywbeth nad yw’n bodoli; hyd yn oed petaech yn ceisio, ni allech barhau i wneud hynny am yn hir iawn. Waeth faint o ail-frandio a doctora delweddau a wnewch, ni fydd o unrhyw werth i Gymru os na wnawn ni ddiddymu tlodi. Mae hynny’n golygu adeiladu entrepreneuriaeth ac arddull newydd o lywodraethu yng Nghymru. Rhaid inni beidio â chamgymryd delwedd am sylwedd. Ni allwn ddallu pobl Cymru â rhith cŵl Cymru. Rhaid iddynt weld gwir gynnydd yn tyfu o’u cymunedau eu hunain. Yr wyf yn cynnig y gwelliannau hyn yn y gobaith y bydd yr ysbryd sydd y tu ôl i ddadl heddiw, a’r dyheadau yr ydym oll yn eu rhannu am weld Cymru’n symud yn hyderus i’r ganrif nesaf, yn cael eu trawsnewid yn gamau gweithredu a fydd yn dod â’r weledigaeth honno gam yn nes.

Yr un fantais o gael y Siambr hon yw y gallwn gynnal dadl am ddelwedd Cymru. Pe bai’r refferendwm dros ddatganoli wedi mynd y ffordd arall ddwy flynedd yn ôl, nid yn unig ni fyddai’r ddadl yn bodoli, ond ni fyddai gennym Gymru â delwedd i ddadlau yn ei chylch. O leiaf, dim delwedd o Gymru fel cenedl.

Cytunaf â’r siaradwyr eraill ynglŷn â’r diffyg hunanhyder yng Nghymru. Cofiaf siarad â phobl yn ystod ymgyrch y refferendwm ddwy flynedd yn ôl. Yr oedd y diffyg hyder yn syfrdanol. Gofynnai pobl imi a fyddai Coronation Street yn cael ei dynnu oddi ar y teledu pe baem yn datganoli ac a fyddai’n golygu bod yn rhaid i bawb siarad Cymraeg. Yr oedd y fath ddiffyg hyder yn syndod mawr hyd yn oed imi, ac yr wyf wedi arfer â gweld anobaith, fel y mae cymaint ohonoch chwithau, yn fy etholaeth.

Mae cyfarfod cyntaf Cyngor yr Ynysoedd i ddigwydd yn fuan. Mae’r Cyngor yn cynnwys cynrychiolwyr o gyrff sydd wedi eu hethol yn ddemocrataidd o Ogledd Iwerddon, y Weriniaeth, Lloegr, yr Alban, Alderney, Guernsey, Jersey ac Ynys Manaw. Pe na bai’r Cynulliad hwn gennym, Cymru fyddai’r unig un na fyddai’n bresennol. O leiaf, gallwn fod yn ddiolchgar am hynny.

I ble yr awn o’r fan hon? Mae dwy broblem y mae’n rhaid inni eu goresgyn. Y gyntaf yw cyhoeddusrwydd, oherwydd os nad yw pobl wedi clywed am Gymru, ni fyddant yn dod i ymweld â ni, ni fyddant am fuddsoddi yng Nghymru a bydd llai o swyddi yn cael eu creu gan fuddsoddi o’r tu allan. Pryd bynnag yr af dramor ac y gofynnir imi i ba genedl yr wyf yn perthyn, yr ydwyf bob amser yn dweud mai Cymro ydwyf, oherwydd nid yw pobl dramor yn deall y gwahaniaeth rhwng Prydain a Lloegr. Nid yw llawer o bobl yn Lloegr, yn arbennig yn y cyfryngau, yn deall y gwahaniaeth rhwng Prydain a Lloegr. Gwta bum mlynedd yn ôl, gofynnwyd imi ai pentref yn Lloegr oedd Cymru. Dyna ddangos y broblem sydd yn ein hwynebu. Mae pawb wedi clywed am yr Alban ac Iwerddon, ond ychydig sydd wedi clywed am Gymru. Rhaid inni ymdrechu ar y cyd—ac mae’r Cynulliad yn gam cyntaf—i sicrhau bod pobl o bob cwr o’r byd wedi clywed am Gymru.

Mae gennym broblem arall. Mae rhai gohebwyr yn y cyfryngau yn ymollwng yn gyson i lif lled-ffyrnig o sylwadau gwrth-Gymreig. Mae’r math o lid yr arferid ei anelu at y Gwyddelod wedi cael ei drosglwyddo i ni. Barn y lleiafrif ydyw drwy drugaredd, ond y mae’n bodoli. Ni fyddai rhai o’r pethau a ysgrifennir am bobl Cymru yn y papurau newydd yn cael eu hysgrifennu am unrhyw genedl arall yn Ewrop na’r byd. Mae hynny’n gywilyddus. Gwn y bydd siaradwyr eraill yn gwneud yr un pwynt.

Beth am y dyfodol? Mae llawer o waith yn ein hwynebu. Nid oes diben llongyfarch ein hunain yn y Cynulliad. Cyfnod byr sydd ers inni ddechrau ar ein gwaith. Mae baich gwaith Aelodau’r Cynulliad yn drwm. Yr wyf yn anghytuno â’r sylwadau a welais yn The Western Mail y bore yma, Glyn, fod baich gwaith Aelodau’r Cynulliad yn ysgafn. Mae croeso i chi ddod draw i’m hetholaeth ym Mhen-y-bont ar Ogwr i roi eich barn ar fy maich gwaith i.

Yr wyf yn ddiolchgar i Carwyn am roi cyfle imi egluro ystyr y geiriau, a adroddwyd yn gywir. Carwn weld y cyfarfodydd llawn yn para’n hwy nag y gwnant ar hyn o bryd. Ni ddylem ganiatáu i ddadleuon fel hon gael eu torri. Mae fy araith i yn awr wedi ei thorri o 10 munud i bum munud oherwydd eich penderfyniad, er mawr ryddhad i’r Prif Ysgrifennydd, yr wyf yn siŵr. Dyna pam—

Nac ydwyf. Yr oeddwn yn esbonio’r pwynt. Mae’r oriau yn fater sydd yn peri pryder. Efallai fod fy sylwadau yn awgrymu nad oedd pob un ohonom yn gweithio yn ddigon caled. Credu yr wyf fi nad ydym yn treulio digon o amser yn y Cyfarfodydd Llawn.

Yr wyf yn falch fod y mater wedi ei esbonio. Profiad Aelodau eraill y Cynulliad yn y Siambr hon yw bod ein baich gwaith yn llawn, ac yn briodol felly, gan ein bod i gyd yn gweithio yn amser llawn.

Mae’r Cynulliad gennym wrth inni gamu i mewn i’r mileniwm newydd. Ar ddechrau’r mileniwm diwethaf, nid oeddem hyd yn oed yn genedl. Yr oeddem yn griw o bobl a siaradai’r un iaith ac a ymladdai yn erbyn ein gilydd. Bellach, mae gennym Gynulliad y dylem ei ddefnyddio. Gadewch inni fynd allan a dweud wrth bobl am Gymru lân, Cymru werdd. Gadewch inni ddweud wrthynt fod gan Gymru ddelwedd a Chynulliad. Yr ydym ar y trywydd cywir bellach gyda’r Cynulliad. Gadewch inni sicrhau bod pobl yn gwybod pwy ydym ni a’u bod yn ein cymryd o ddifrif. Yn anad dim, gadewch inni sicrhau ein bod yn gwella safon byw ein pobl a bod pobl yn gwybod bod Cymru yn lle da a phrydferth ac yn lle i ymweld â hi. Gadewch inni fwrw i’r gwaith.

Gyda golwg ar sylwadau arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol, gobeithiaf y bydd y Prif Ysgrifennydd yn cymryd holl gyfraniadau’r Aelodau i ystyriaeth heddiw ac y bydd yn cyflwyno cyfanwaith yn nes ymlaen. Mae pob un ohonom yn cytuno bod yn rhaid i’r Cynulliad ystyried ffyrdd ymarferol o ddatblygu a hybu delwedd bositif o Gymru. Mae cefnogi twristiaeth ddiwylliannol yng Nghymru a manteisio ar ein treftadaeth ddiwylliannol yn un ffordd o wneud hyn. Llwyddodd Iwerddon i wneud hyn gan esgor ar fanteision economaidd sylweddol i’r wlad.

Mae’r gobaith o arian Amcan 1 yn rhoi cyfle gwych inni wthio syniadau a fydd yn help i roi proffil amlycach i Gymru a denu rhagor o bobl i ddod I flasu ein diwylliant. Mae gennyf gopi yma o adroddiad y Pwyllgor Datblygu Economaidd ar weithredu Amcan 1. Carwn weld twristiaeth ddiwylliannol yn cael lle amlycach mewn pecynnau cenedlaethol a rhanbarthol. Rhaid i hyn fod yn thema allweddol sydd yn rhedeg drwy ein cynlluniau gweithredu os ydym i weithredu ar ein cryfderau.

Dylai’r diwydiannau diwylliannol, sydd yn gwneud cyfraniad anferth i economi Cymru, fod yn amlycach yn y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol. Rhaid adeiladu ar lwyddiannau’r diwydiant ffilm a’r celfyddydau perfformio. Byddant yn cael dylanwad mawr ar ddelwedd Cymru ar lefel ryngwladol. Dylai hyn gydredeg â’r angen i ddatblygu delwedd frandio gref ar gyfer Cymru, fel a nodwyd gan fusnes.

Rhaid i’r Cynulliad fod yn rhan o ymdrech ar y cyd i hybu Cymru a’i delwedd. Sôn yr ydym am hunaniaeth i raddau helaeth, a gobeithiwn y bydd gan y Cynulliad rywfaint o ddylanwad ar hunaniaeth wleidyddol Cymru. Fodd bynnag, rhaid iddo lwyddo fel corff cynrychioladol, ac effeithiol, ar gyfer Cymru drwyddi draw. Mae myfyrwyr o Ysgol Gyfun Treorci yn yr oriel gyhoeddus heddiw i weld sut mae grym gwleidyddiaeth yn arddel ei bwerau i hybu delwedd Cymru. Gadewch inni beidio â’u siomi. Ni allwn ddisgwyl i bobl Cymru gamu ymlaen yn hyderus onid ydym ni yn arwain y ffordd. Efallai fod yn rhaid inni ddangos dewrder ein hargyhoeddiadau yn amlycach nag a wnaethom hyd yma.

Yr wyf yn bwriadu rhoi araith bositif i gyfiawnhau’r cyfeiriadau at ddiffygion y Llywodraeth yn ystod y tymor blaenorol. Fy mhrofiad cyntaf o fywyd cyhoeddus yng Nghymru ar ôl dilyn gyrfa mewn llywodraeth leol yn Sir Drefaldwyn, oedd fel cadeirydd awdurdod datblygu. Fe’m rhoddwyd yng ngofal hybu datblygiad economaidd a chymdeithasol yn y Gymru wledig. Hon oedd y swydd orau y gallwn i nac unrhyw un arall yn y Gymru wledig fod wedi ei chael. Dyma hefyd y tro cyntaf imi feddwl o gwbl am ddelwedd Cymru. Tra’n gwneud y swydd honno, datblygais ddelwedd arbennig o’r Gymru yr oeddwn i am ei gweld. Mae’r ddelwedd wedi aros gyda mi a bydd gyda mi am byth. Mae hi’n ddelwedd o Gymru sydd yn cerdded yn rhodresgar, Cymru sydd yn teimlo y gallai gyflawni bron unrhyw beth y mae am fynd ati i’w gyflawni.

Yng nghanolbarth Cymru, gweithiwn gyda Dr Iain Skewis a Peter Garbett-Edwards, ymysg eraill, dau ddyn a gredai’n ddidwyll y gallem drawsnewid bywyd economaidd a chymdeithasol canolbarth Cymru, troi degawdau o ddirywio ar ei ben a chreu strwythur economaidd newydd yn lle’r swyddi traddodiadol a oedd, yn anochel, yn cael eu colli. Os caf aralleirio Frank Sinatra, fel morgrug, teimlem y gallem symud planhigyn coeden rwber.

Yr oedd Peter Walker, yr Arglwydd Walker bellach, yn y Swyddfa Gymreig. Yr oedd yn Ysgrifennydd Gwladol penigamp yr oedd ei gred ynddoi’I hun a’i ffydd ynof i yn ysbrydoliaeth. Wrth y llyw yn Awdurdod Datblygu Cymru, ein chwaer fawr, yr oedd gŵr a ddaeth yn gyfaill da, Dr Gwyn Jones. Yr oedd yn Gymro Cymraeg cafaliraidd a herfeiddiol a gerddai yn rhodresgar ar lwyfan y byd. Nid oeddwn i wedi gweld dim fel cerddediad rhodresgar Gwyn Jones o’r blaen. Yn yr Unol Daleithiau, yn Siapan ac yn Ewrop, heriodd y ddelwedd oesol o’r Cymry fel cenedl dywyll, fewnblyg sydd yn hel meddyliau. Ni allai barhau, ond yr oedd yn wych tra y gwnaeth.

Yng nghanolbarth Cymru, yr oedd Laura Ashley, Central Techniques, Blaenau Plastics a Peter Segger yn Organic Farm Foods ar eu hanterth. Yng ngweddill Cymru, yr oedd cwmnïau o Siapan a buddsoddwyr o ogledd America yn sefyll mewn ciw ar Bont Hafren. Hawliodd Alun y clod am hyn yn gynharach. Tair blynedd cyntaf y pum mlynedd y bûm yn ymwneud â hyn oedd blynyddoedd gorau, mwyaf cynhyrfus fy mywyd. Ni allaf ollwng gafael ar nifer o agweddau o’r cyfnod hwnnw, gan gynnwys y ddelwedd o Gymru fel gwlad hyderus â’i golygon am allan, sydd yn dweud ‘gallaf’.

Mae gan bawb ohonom ein hunaniaeth ein hunain. Yr wyf fi yn Brydeiniwr ac yn falch o’r hyn mae Prydain wedi ei roi i’r byd ac o’r cymeriad Prydeinig. Ni allaf oddef yr arddull Americanaidd ffug, gwefus-grynedig a welwn yn ein Prif Weinidog. Yr wyf yn Geidwadwr sydd yn parchu hanes, traddodiad, rhyddid a chyfrifoldeb, sydd yn credu y bydd fy mhlaid i unwaith eto yn codi i fri yng ngwleidyddiaeth Prydain. Yr wyf yn un o feibion Sir Drefaldwyn—gŵyr Mick beth yw ystyr hynny—ond yn bennaf, yr wyf yn Gymro, yn gydwladwr o Gymru. Yr wyf yn arbennig o falch pryd bynnag y gwelaf ddynion a merched Cymru yn ennill bri iddynt eu hunain ar lwyfan y byd gyda’r ddelwedd ‘gallaf’ hyderus sydd gennyf o Gymru.

Yr wyf yn falch o dîm rygbi Cymru sydd yn herio’r byd. Dyna deimlad oedd canu’r anthem mewn gêm Cwpan y Byd yn Stadiwm wych y Mileniwm fis Hydref. Gresyn o beth mai’r gêm yn erbyn Samoa ydoedd ond, yr oedd yn deimlad da. Yr wyf wedi ail-fyw camau Scott Gibbs wrth iddo dorri drwy ganolwyr Lloegr y llynedd lawer gwaith. Yr wyf yn dal i gofio’n dda am gais Gareth dros y Barbariaid yn erbyn y Crysau Duon yn y 1970au. Yr oedd werth £1 biliwn i Gymru yn fy marn i.

Mae’n bwysig i Gymru fod y Cynulliad hwn yn llwyddiant, ac yn cyfrannu at ddelwedd hyderus o Gymru sydd yn dweud ‘gallaf’. Yr ydym yn gwneud hyn yn anghywir mewn nifer o ffyrdd. Mae The Western Mail yn fy nyfynnu heddiw yn dweud nad ydym yn gweithio’n ddigon caled, sef y pwynt a godwyd gan Carwyn Jones. Dywedais y geiriau hynny, ond yr hyn yr oeddwn yn ei feddwl oedd nad wyf yn credu ein bod yn treulio digon o amser yn y cyfarfodydd Llawn. Mae rhai o’n dadleuon yn llawer rhy fyr. Yr wyf yn casáu’r torri statudol am 5:30 p.m. Y mae’n golygu cyfyngu amser areithiau, felly mae llawer o areithiau sydd wedi eu paratoi’n ofalus yn cael eu colli. Nid wyf erioed wedi gweithio mewn swydd lle mae’r cloc yn gymaint o deyrn.

Mae’r obsesiwn gyda gwleidyddiaeth gynhwysol, gyda dadleuon cil pentan, yn methu ag ennyn brwdfrydedd y cyhoedd. Rhaid bod y cyfryngau’n dechrau amau eu hymrwymiad ariannol i’r Cynulliad hwn. Mae arnom angen Prif Ysgrifennydd sydd yn dangos tân ac yn gallu areithio. Fe’i gwelsom unwaith, ond ni all Grŵp Ceidwadol Cymru gynnig pleidlais o ddiffyg hyder bob dydd. Mae arnom angen Ysgrifennydd Datblygu Economaidd sydd yn sefyll wrth lyw Awdurdod Datblygu Cymru gyda balchder ac sydd yn swnio fel y gallai ddenu cwmni fel LG Semicon i Gymru ac sydd yn dangos i weddill y byd y dyfodol cynhyrfus a gwych y bydd y morglawdd a’r bae yn ei roi i brifddinas Cymru. Yn anad dim, mae arnom angen Cabinet sydd yn barod i dorri’r llinyn bogail gyda Millbank, sefyll ar ei draed ei hun a dangos hunan-gred a hunanhyder a all gyfrannu at ddelwedd hyderus ‘gallaf’ Cymru.

Yr ydym wedi cael eiliadau i’w trysori yn y Siambr. Fy hoff foment oedd pan daeth Phil Williams at y rostrwm yn y ddadl ar dechnoleg gwybodaeth a dweud wrthym fod ei holl fywyd wedi bod yn baratoad ar gyfer y foment honno. Yr oedd yn foment ragorol. Mae Peter Rogers bob amser ar ei orau tanllyd, a phob cyfraniad yn em. Fodd bynnag, yr agwedd bwysicaf ar y Cynulliad o safbwynt datblygu delwedd Cymru yw perfformiad y Llywodraeth. Nid yw wedi dod yn agos at gyflawni’r hyn y dylai. Dyna fy rheswm dros gynnig y gwelliant. Nid fy math arbennig i o hiwmor ydyw; dyma’r hyn yr wyf yn ei gredu mewn gwirionedd. Yr wyf yn optimist ac yn credu y bydd pob un ohonom yn dychwelyd y flwyddyn nesaf ac yn gwneud i’r Cynulliad hwn weithio a gwella. Gadewch inni ddychwelyd i’r Siambr ym mis Ionawr ar ôl y toriad, wedi’n hadfywio ac yn barod i herio’r byd a throi’r ddelwedd o wlad hyderus sydd yn dweud ‘gallaf’ yn realiti.

Diolch i bawb am eu cyfraniadau, hyd yn oed Glyn Davies am ei feirniadaeth ohonof i a’r Prif Ysgrifennydd. Er bod araith Glyn, mewn rhai ffyrdd, yn huawdl, yn rymus ac yn ddidwyll ei mynegiant, nid oedd yn cyfleu dim mwy imi na delwedd pennaeth cwango o Gymru cyn datganoli yn hytrach nag ar ôl datganoli. Gobeithiaf y bydd Glyn yn pwyso a mesur hynny yn ystod toriad y Nadolig.

Trof at araith Carwyn, oherwydd yr oedd ynddi bwynt diddorol bod delweddau ac adnabyddiaeth yr Alban ac Iwerddon dramor gan gwaith cryfach na Chymru, er bod y gwledydd—ein cyd-wledydd Celtaidd ac, felly, y gwledydd amlycaf i’w defnyddio fel cymhariaeth—brin ddwywaith maint Cymru.

Gwnaeth Carwyn bwynt diddorol am gyfarfod cyntaf erioed Cyngor Prydain-Iwerddon ddydd Gwener. Mae’n gaffaeliad i bawb bod proses heddwch Gogledd Iwerddon wedi dyfod o’r diwedd. Yn 1999, wedi hir aros, mae datganoli wedi dod i ran pob ardal Geltaidd y DU. Mae aros am ddatganoli ychydig fel aros am fws yng Nghaerdydd. Yr ydych yn aros miloedd o flynyddoedd i weld datganoli ar ffurf Cynulliad neu Senedd a’r peth nesaf, mae tri yn cyrraedd ar yr un pryd.

Mae hon yn foment wych oherwydd mae’n golygu bod Ynysoedd Prydain i gyd yn awr wedi eu huno mewn setliad cyfansoddiadol newydd. Mae hynny’n iach i Gymru oherwydd, er nad ydym yn cael ein hadnabod i’r un graddau â’r Alban ac Iwerddon dramor, yr ydym bellach ar yr un lefel â hwy mewn sawl ffordd. Bydd y Prif Ysgrifennydd a dau Aelod arall o’r Cabinet, Edwina Hart ac Andrew Davies, yn bresennol yng nghyfarfod Cyngor Prydain-Iwerddon ddydd Gwener. Bydd hon yn foment bwysig a hanesyddol inni i gyd, gan gynnwys Cymru.

Fodd bynnag, fel y dywedodd Mike German, nid oes a wnelo llawer o hyn ddim ag eiliadau mewn hanes a materion cyfansoddiadol, ond â’r materion sydd o gonsýrn sylfaenol i’n holl etholwyr. Mae a wnelo â swyddi, y gagendor cyfoeth rhwng Cymru a gweddill y DU a gweddill Gorllewin Ewrop, twristiaeth, gwerthiant tramor a’r darlun o Gymru fel lleoliad ffafriol ar gyfer busnes, o safbwynt cwmnïau cynhenid a buddsoddwyr o’r tu allan. Gwyddom nad ydym wedi cyrraedd yno eto a bod gennym ffordd bell i fynd.

Gwyddom beth mae’r Gwyddelod wedi llwyddo i’w wneud yn y 1990au. Os gallwn ni, yn y degawd nesaf, gyflawni tri-chwarter yr hyn a wnaethant hwy ynglŷn â chreu cyfoeth, byddwn wedi rhoi cryn hwb i ddelwedd Cymru. Unioni’r gagendor ffyniant a arweiniodd at roi diwedd ar ddefnyddio’r Gwyddelod fel testun jôcs gan bobl ym Mhrydain. Maent yn gwybod nad yw’n tycio erbyn hyn. Nid ydynt yn edrych i lawr ar bobl o Iwerddon fel yr oeddent pan ystyrid y Gwyddelod yn genedl o nafis. Mae jôcs am y Gwyddelod wedi araf ddiflannu am fod pobl yn gwybod bod safon byw y Gwyddelod bellach yn uwch nag un Prydain Fawr. Mae rhyng-gysylltiad clòs rhwng swyddi a hunaniaeth. Dyna oedd pwynt Mike. Mae siarad am ddelwedd yn swnio ychydig yn wirion a disylwedd. Fodd bynnag, mewn gwirionedd, mae a wnelo delwedd â chyfoeth a cheisio cau’r gagendor tlodi yng Nghymru a’r gagendor llewyrch rhyngom a gweddill gorllewin Ewrop, fel y gallwn gyflawni’r safon byw y mae pobl yng ngweddill gorllewin Ewrop wedi dod i’w ddisgwyl.

O safbwynt diwylliant, er mwyn dangos y cysylltiad rhwng hunaniaeth, diwylliant, swyddi a ffyniant, cofiaf ddarllen am Weinidog Diwylliant Iwerddon, Michael D. Leonard, pan oedd y darlun newydd o Iwerddon fel y teigr Celtaidd ar ei anterth bum mlynedd yn ôl. Dywedai pobl ei fod yn lwcus ac nad oedd hi’n deg, oherwydd tra’r oedd ef yn Weinidog, enillodd Seamus Heaney’r Wobr Nobel, enillodd Roddy Doyle y Wobr Booker ac enillodd Neil Jordan Oscar. Os yw pobl yn disgrifio’r Prif Ysgrifennydd mewn pum mlynedd yn yr un termau, bydd yn falch, oherwydd byddai hynny’n cydnabod fod y pethau hyn wedi eu plethu gyda’i gilydd. Mae’r canfyddiadau o ffyniant uwch, ffrwydriad mewn talent, a’r cynnydd mewn hunanhyder sydd yn dod gyda gwella safon byw a’r hyder sydd gan bobl naill ei mewn bod yn Wyddelod neu mewn gwneud pethau yn Iwerddon, yn rhyng-gysylltiedig. Dros ddegawd cyntaf y ganrif nesaf, os cyflawnwn ni hyd yn oed dri chwarter yr hyn y mae Iwerddon wedi ei gyflawni, bydd y ddadl hon wedi helpu i roi cychwyn ar y gwaith. Mae hi’n arbennig o briodol ein bod yn dadlau hyn yn awr oherwydd yr amseru—y flwyddyn, y ganrif a’r mileniwm—ac oherwydd fod y Cynulliad yn newydd.

Yr wyf yn beirniadu araith Mike am roi’r argraff ei fod yn ceisio ei chael hi’r ddwy ffordd. Dywedodd na ddylem fod yn dadlau’r pwnc hwn ond ei fod yn bwnc pwysig iawn. Pe baem ni wedi comisiynu cyfres newydd o raglenni a phamffledi gwybodaeth heb ymgynghori â’r Cynulliad, byddai wedi ein beirniadu ni. Fodd bynnag, yr ydym yn dal i gael ein beirniadu am ymgynghori â’r Cynulliad cyn bwrw ymlaen ag unrhyw gynigion cadarn am ddelwedd Cymru. Pe na baem yn cael ein llywio gan gorff democrataidd newydd ei ethol, byddem yn methu yn ein cyfrifoldebau. Ni fyddem yn defnyddio’r Cynulliad i’r pwrpas y’i sefydlwyd: i ymgynghori â’r tair miliwn o bobl sydd yn byw yng Nghymru a’r rheini a fydd, yn y pen draw, yn darparu’r dechnoleg a’r cyngor ynglŷn â beth y dylem ei wneud i wella ei delwedd. Byddai’r ddelwedd well honno wedyn yn bwydo oddi ar safon byw well a’r gwasanaethau rheng flaen yr ydym oll am eu cael.

Mae ymdopi â’r gorffennol a’r dyfodol gyda’i gilydd yn bwysig inni i gyd. Mae’r stereoteipiau a’r delweddau o Gymru dramor 30 mlynedd ar ei hôl hi. Fel y nododd y Prif Ysgrifennydd, mae Cymru yn dioddef o ddelwedd 30 mlynedd yn ôl yng ngweddill y DU a thramor. Mae hynny’n anochel i ryw raddau. Mae’r ddelwedd honno hefyd yn gysylltiedig â’r tomenni glo a’r llyfr a’r ffilm, How Green Was My Valley. Yr oedd John Smith yn gywir i dynnu sylw at hynny oherwydd mae’n rhan o sut mae Cymru yn cael ei gweld dramor.

Fodd bynnag, nid ydym am esgus na chwaraeodd y diwydiant glo a’r chwyldro diwydiannol ran bwysig yn ein hanes. Gobeithiwn y bydd y rhan fwyaf o bobl yn meddwl am Lofa’r Tŵr wrth feddwl am y diwydiant glo yng Nghymru. Wrth wneud hynny, nid meddwl yr ydych am ddelwedd y domen lo o Gymru, ond am bwynt Cynog Dafis ac am bobl yn cymryd cyfrifoldeb er mwyn ceisio arbed swyddi a chreu rhai newydd yn eu hardal. Gwnaethant hynny mewn dull arbennig o Gymreig yn y gymuned, gan ganfod ateb unigryw i’r broblem waith a fyddai wedi eu hwynebu pe bai’r pwll wedi diflannu. Nid yw o bwys ein bod yn trafod y diwydiant glo heddiw oherwydd nid yw’n golygu tomenni glo a’r Gymru hen-ffasiwn. Mae’n rhan o ddyfodol Cymru oherwydd canfuwyd ateb Cymreig i broblem Gymreig gan y 300 o weithwyr yna yng Nglofa’r Tŵr a ddefnyddiodd eu cynilion a’u harian diswyddo i achub pwll glo. Nid achub tomen lo a wnaethant ond arbed swyddi. Ni chwalwyd delwedd Cymru ganddynt; rhoesant hwb i’r ddelwedd o Gymru hunanhyderus, er bod hynny mewn diwydiant sydd yn cael ei gysylltu’n arferol gyda machlud yn hytrach na gwawr y ganrif newydd.

Yr wyf yn gwrando ar hyn, a charwn dynnu eich sylw Rhodri at y delweddau o Gymru sydd yn draddodiadol wedi bod yn rhai gwrywaidd iawn. Mae’r delweddau hynny wedi cael eu hadlewyrchu yn y ddadl heddiw. Gwyddwn y byddai hyn yn ennyn ebychiadau a chwerthin gan y Ceidwadwyr. Fodd bynnag, nid yw’r ddadl ar hyn o bryd yn cydnabod bod delweddau traddodiadol Cymru wedi bod yn rhai gwrywaidd iawn, a bod y Cynulliad hwn yn adlewyrchu Cymru wahanol iawn, er nad oes menyw wedi cyfrannu at y ddadl hon yn anffodus. Gofynnaf i chi atgyfnerthu pa mor bwysig—

Yr wyf fi wedi cyfrannu.

Ymddiheuraf Pauline, mae’n rhaid fy mod allan o’r Siambr ar y pryd. Gofynnaf i chi atgyfnerthu pwysigrwydd Cymru lle mae menywod a dynion, a phobl o wahanol gefndiroedd ethnig lleiafrifol, yn cymryd rhan.

Mae gan Val bwynt dilys. Ni fydd economi’r ganrif nesaf, a fydd yn cael ei gyrru gan wybodaeth, yn cael ei chysylltu i’r un graddau â sefyllfa lle mae un rhyw yn cymryd yr awenau fel penteuluoedd fel yr oedd hi pan oedd gan Gymru economi’n seiliedig ar adnoddau, dur a glo. Mae Val yn llygad ei lle i dynnu sylw at hyn. Un gwendid mawr yn ein hanthem genedlaethol—yr wyf fel arall yn falch ohoni—yw ei bod yn dechrau gyda’r geiriau ‘Mae hen wlad fy nhadau’. Nid oes sôn am famau, er y gwyddom ni oll fod mamau yr un mor bwysig â thadau, yn ein hanes a’n tarddiad. Fodd bynnag, dyna sut yr ysgrifennwyd pethau yn yr 1850au. Ni fyddai wedi croesi meddwl neb yng Nghymru Oes Fictoria i gynnwys cyfeiriad at famau, er y byddai pawb yn ymwybodol o arwriaeth menywod fel Jemima Nicholas, neu Lucy Thomas, mam masnach glo stêm Cymru ac un o entrepreneuriaid mawr hanes Prydain.

Diolch am y sylw yna ynglŷn â ‘Mae hen wlad fy nhadau’. A ydych chi’n disgwyl i rai o Aelodau’r Cynulliad gynnig newidiadau i ‘Mae hen wlad fy nhadau’, er hybu cydraddoldeb y rhywiau?

Dim mwy nag y byddwn yn disgwyl inni newid baner ein gwlad. Mae’n rhan o’r ymgais hon i gydblethu’r gorffennol a’r dyfodol, a rhaid gwneud hynny wrth siarad am ddelwedd a hunaniaeth. Teimlaf falchder aruthrol mai ni, ar droad y mileniwm, fydd yr unig genedl ar wyneb y ddaear cyhyd ag y gwn—yr wyf wedi cadarnhau hyn gyda’m brawd a dywedodd ef ei fod yn wir—â’r un faner genedlaethol yn 2000 OC ag yn 1000 OC. Mae hynny’n glod aruthrol i barhad yr hyn sydd yn arbennig am Gymru. Mae yn y gorffennol, ond mae’n rhan o’r hyn yr ydych yn falch ohono yn eich treftadaeth a’ch hunaniaeth. Fodd bynnag, rhaid cydblethu hynny wedyn gyda dyfodol hunanhyderus sydd yn seiliedig ar y ffaith mai 1999 yw’r flwyddyn bwysicaf yn hanes Cymru. Wrth i 1999, y ganrif hon a’r mileniwm hwn ddod i ben, rhaid inni edrych ymlaen at wneud yn llawer gwell dros y 1000 o flynyddoedd nesaf nag y gwnaethom yn y gorffennol. Rhaid inni sicrhau ffyniant, gwasanaethau rheng-flaen, delwedd hunanhyderus, a chael yr allforion allan, y twristiaid i mewn ac ennyn buddsoddiad—gan gwmnïau cynhenid neu o’r tu allan—fel y bydd pobl Cymru yn dweud mewn pum neu ddeg mlynedd, ‘Diolch i’r drefn i’r Cynulliad gael ei greu ym mis Mai 1999 er lles y tair miliwn ohonom sydd yn byw yng Nghymru’.

Cynigiaf hefyd welliant 2 yn enw Andrew Davies. Dileu popeth ar ôl ‘(a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 8 Rhagfyr 1999)’ ac ychwanegu

Pan ddaeth y Cynulliad i rym ym mis Mai, yr oedd y gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn yn un o’r materion cyntaf inni ei ystyried. Yr oedd cefnogaeth eang i ni yng Nghymru fwrw ymlaen yn unigol i godi’r gwaharddiad a phenderfynasom ein bod am i’r gwaharddiad gael ei godi ond nid hyd nes y byddai goblygiadau gwneud hynny wedi cael eu hystyried yn drylwyr. Gofynnwyd i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, gyda chynrychiolaeth o’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cyhoeddus, gynnal ymchwiliad cyhoeddus i’r mater.

Dechreuodd y Pwyllgor ar ei arolwg ym mis Mehefin. Yr oedd yn cynnwys deunydd ysgrifenedig a derbyn tystiolaeth gan nifer o gyrff arbenigol a rhai â diddordeb gan gynnwys y Pwyllgor Ymgynghorol Enseffalopathi Sbyngffurf. Clywsom hefyd gan gynrychiolwyr undebau’r ffermwyr, y Comisiwn Cig a Da Byw a Chyngor Defnyddwyr Cymru. Yr hyn a ddaeth yn amlwg oedd bod mwyafrif y rheini a fu’n rhoi tystiolaeth hefyd am weld codi’r gwaharddiad, ond dim ond pan fyddai’r dystiolaeth wyddonol a meddygol o blaid hynny.

Ar 21 Gorffennaf, cyhoeddodd y Pwyllgor ei adroddiad interim, a adlewyrchai’r holl dystiolaeth a gymerwyd a’r pwyso a mesur manwl. Deuai i’r casgliad na ddylai’r Pwyllgor wneud argymhellion terfynol hyd nes y byddai datganiad pellach wedi ei dderbyn oddi wrth Brif Swyddog Meddygol Cymru, Dr Ruth Hall, ar oblygiadau codi’r gwaharddiad o safbwynt iechyd y cyhoedd. Yr oedd y datganiad hwnnw i adlewyrchu a rhoi sylw i’r dystiolaeth ddiweddaraf am dueddiadau mewn anifeiliaid yr effeithiwyd arnynt gan BSE a marwolaeth o CJD annodweddiadol.

Mae hon yn adeg briodol imi i dalu teyrnged i Ieuan Wyn Jones fel Cadeirydd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Bu ei brofiad a’i allu yn y materion hyn yn holl bwysig wrth arwain ein trafodaethau drwy gydol yr ymchwiliad. Mae’r dadleuon o blaid ac yn erbyn y gwaharddiad wedi cael eu hagor yn llawn i archwiliad cyhoeddus a rhoddwyd pob cyfle i bobl Cymru i’w hastudio. Mae Ieuan yn haeddu clod am hynny. Mae’r Pwyllgor cyfan wedi cynnal ei waith mewn modd trylwyr a phroffesiynol. Rhaid inni gofio hynny.

Ym mis Gorffennaf, yn sgîl cyhoeddi’r adroddiad interim, ystyriodd y Pwyllgor ddatganiadau pellach gan Brif Swyddog Meddygol Cymru. Yn anffodus, nid oedd tystiolaeth allweddol gan Grŵp Ymchwil Rhydychen, sydd yn cynnal model mathemategol ar hynt yr haint BSE mewn gwartheg, ar gael bryd hynny. Teimlai Dr Hall a dau o’i chydweithwyr na allai canfyddiadau interim Grŵp Rhydychen fod yn sail i gyngor cadarn ar fater mor bwysig â hwn.

Nid tan ddydd Gwener 26 Tachwedd y rhyddhawyd canlyniadau diweddaraf Grŵp Rhydychen i’r Prif Swyddogion Meddygol. Treuliodd y pedwar ohonynt y penwythnos hwnnw yn darllen ac yn asesu’r wybodaeth a roddwyd iddynt. Ddydd Mawrth, 30 Tachwedd, paratôdd y pedwar Prif Swyddog ddatganiad y cytunwyd arno ar gyfer eu gweinyddiaethau unigol. Y cyngor y cytunwyd arno oedd y dylid codi’r gwaharddiad ar adwerthu cig eidion ac asgwrn ynddo ac esgyrn cig eidion i’w bwyta gan bobl ond y dylid cadw’r gwaharddiad ar ddefnyddio esgyrn cig eidion i gynhyrchu bwyd, gan gynnwys bwyd i fabanod. Er bod y risg fechan iawn i iechyd dynol wedi gostwng ymhellach fyth, cytunai’r Prif Swyddogion meddygol nad doeth o hyd fyddai caniatáu defnyddio esgyrn cig eidion i wneud bwydydd fel ciwbiau stoc, grefi a gelatin. Dan yr amgylchiadau hynny, ni allai defnyddwyr fod yn siŵr eu bod yn penderfynu bwyta bwydydd wedi eu gwneud o esgyrn cig eidion. Yr oedd dewis y defnyddiwr o’r pwys mwyaf. Dywedai’r diwydiant prosesu bwyd y byddai’n anodd i labeli ddangos pa gynhwysion sydd yn deillio o esgyrn cig eidion felly, gan gadw at yr egwyddor o fod yn ofalus, tra’n cydnabod bod unrhyw risg yn fach iawn, cyngor y Prif Swyddogion meddygol oedd cadw’r gwaharddiad ar ddefnydd cynhyrchu.

Mae gwelliannau 1 a 3 gan Mick Bates a Glyn Davies yn adlewyrchu’r feirniadaeth a fu ar y modd yr ymdriniwyd â’r mater unwaith yr oedd cyngor y Prif Swyddog Meddygol wedi ei roi. Mae’n ddrwg gennyf os teimlai pobl felly, a’u bod yn dal i deimlo yr un fath. Unwaith yr oedd cyd-ddatganiad y Prif Swyddogion meddygol ar gael, credaf fod rheidrwydd arnaf i ymateb iddo ar unwaith ac mai dyna’r hyn a ddisgwyliai’r cyhoedd a’r diwydiant yng Nghymru gennyf. Eglurodd Dr Hall ei safbwynt i’r Pwyllgor ar y cyfle cyntaf; y bore ar ôl cyd-ddatganiad y Prif Swyddogion meddygol. Mae’r ffaith bod cyngor pob un o’r Prif Swyddogion meddygol yn unfrydol wedi caniatáu i bob rhan o’r DU godi’r gwaharddiad ar adwerthu cig eidion ar yr asgwrn yr un pryd. Gweithredu ledled y DU yw’r ffordd orau o ennyn hyder defnyddwyr ac mae’n dangos yr hyder mwyaf yn ein cynnyrch.

Nid wyf yn cytuno bod hyn wedi tanseilio gwaith y Pwyllgor mewn unrhyw ffordd. Gwaith manwl y Pwyllgor ynghyd â’r cyngor clir a roddwyd gan Brif Swyddog Meddygol Cymru sydd wedi rhoi imi’r hyder i godi’r gwaharddiad ar adwerthu. Yr wyf felly yn cynnig na ddylid derbyn y ddau welliant hwn.

Cyn cwblhau’r adroddiad terfynol, rhoddodd y Pwyllgor ystyriaeth bellach i oblygiadau codi’r gwaharddiad i iechyd dynol a pha mor ddichonadwy oedd y trefniadau i sicrhau nad yw esgyrn cig eidion yn mynd i mewn i’r gadwyn fwyd, ac eithrio fel cig eidion ac asgwrn ynddo mewn sefydliadau adwerthu ac arlwyo. Mae’r swyddogion wedi rhoi sicrwydd y bydd y mesurau gorfodi angenrheidiol yn ddigon cryf. Yr asiantaethau sydd yn gyfrifol am y swyddogaethau yma ar hyn o bryd fydd yn parhau i’w hysgwyddo; y Gwasanaeth Hylendid Cig i ffatrïoedd torri trwyddedig a’r awdurdodau lleol i adwerthwyr a chigyddion eraill. Yr wyf yn argyhoeddedig nad oes unrhyw reswm, yn wyneb yr amcangyfrifon newydd o ba mor debygol yw hi y bydd deunydd wedi ei heintio yn cyrraedd y gadwyn fwyd, i fwrw cysgod dros ddiogelwch y cyhoedd mewn unrhyw ffordd.

Yr un diwrnod ag y penderfynodd y Pwyllgor gynghori’r Cynulliad i godi’r gwaharddiad, cyhoeddasom bapur ymgynghorol yn awgrymu bod y gwaharddiad i gael ei godi ar unwaith. Daeth y cyfnod ymgynghori i ben ddydd Mercher 8 Rhagfyr. Derbyniwyd 12 ymateb yng Nghymru, pob un ohonynt o blaid y cynnig. Nid yw hynny’n syndod i’r un ohonom. Dosbarthwyd Gorchymyn drafft gyda’r papur ymgynghorol. Er nad oedd yr un o’r ymatebion yng Nghymru yn awgrymu newidiadau i’r Gorchymyn drafft, tynnai rhai o’r ymatebion a dderbyniwyd gan adrannau amaethyddiaeth eraill y DU sylw at rai mân newidiadau a fyddai’n ei gwneud yn gliriach ac yn haws i roi’r rheoliadau newydd ar waith. Yr wyf yn dal i gredu ei bod yn well symud ar y cyd â’r adrannau amaethyddiaeth eraill i sicrhau cyfundrefn unffurf ledled y DU. Fel arall, bydd gwahaniaethau rhyngom nas cyfiawnheir gan unrhyw amgylchiadau gwahanol yn yr un o’r pedair gwlad. Tybiaf felly mai doethach fyddai peidio â phleidleisio i fabwysiadu Gorchymyn penodol heddiw, ond disgwyl hyd nes y bydd ein cydweithwyr yn yr Alban, Gogledd Iwerddon a Lloegr wedi gorffen ystyried yr ymatebion i’w hymarferiadau ymgynghori. Dylem wedyn wneud yr un Gorchymyn mewn gwirionedd yn y pedair gwlad, ar yr amod nad awgrymir unrhyw newidiadau nad ydynt yn cydymffurfio â dymuniadau’r Cynulliad. Mae hynny’n bwysig i’w gofio.

Mae’n dda o beth bod y Cynulliad yn arwain ar y mater hwn. Cynaliasom ni ein hymgynghoriad yn gyntaf a derbyniasom ein hymatebion yn gyntaf. Fodd bynnag, synhwyrol yw gweithredu mewn modd cyson ledled y DU. Yr wyf yn dal i fwriadu i’r gwaharddiad gael ei godi’n ffurfiol ddydd Gwener 17 Rhagfyr. Gyda’ch cytundeb chi, caiff y gwaharddiad ei godi am 12.01 a.m. ddydd Gwener. Gofynnaf, felly, ichi ganiatáu i mi benderfynu ar union natur y Gorchymyn a fydd yn codi’r gwaharddiad yng Nghymru a chytuno i welliant y Trefnydd, gwelliant rhif 2, i gyfarwyddo

‘yr Ysgrifennydd Amaethyddiaeth i lunio’r offeryn statudol priodol dan y weithdrefn frys er mwyn sicrhau gweithredu argymhelliad y Pwyllgor o 17 Rhagfyr’.

Ym mis Mai eleni, pan ddechreuasom siarad am hyn, yr oedd cryn bwysau o oddi mewn i’r Cynulliad ac o du llawer yn y gymuned ffermio a mannau eraill o blaid codi’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn fel mater o frys. Rhaid ichi dderbyn y byddai wedi bod yn hawdd plygu i’r pwysau bryd hynny i godi’r gwaharddiad yng Nghymru yn unig. Ni fyddai hynny, fodd bynnag, wedi bod yn gwrs doeth, a dyna pam y penderfynais beidio â’i ddilyn. Mae’r prosesau a’r gweithdrefnau a fabwysiadwyd gennym wrth edrych yn drylwyr ar y mater wedi golygu, heb fwrw cysgod dros iechyd dynol, y bydd stêcs ar yr asgwrn ar y fwydlen erbyn y Nadolig. Caiff cynhyrchwyr cig eidion Cymru, sydd â chynnyrch gyda’r gorau, hwb seicolegol sylweddol ac amserol. Galwaf ar y Cynulliad i godi’r gwaharddiad unwaith y bydd y Gorchymyn angenrheidiol yn barod ar ei ffurf derfynol erbyn diwedd yr wythnos hon.

Mae’n drueni bod y ddadl hon yn dilyn y ddadl hyderus ar ddelwedd Cymru. Byddai wedi bod yn well cael y ddadl hon yn gyntaf oherwydd nid wyf yn deall y rheswm am y paragraff cyntaf yn y cynnig hwn. Gwnaeth Nick Brown y penderfyniad i godi’r gwaharddiad dianghenraid hwn. Fe’i curwyd ef gan Christine Gwyther o 30 eiliad ac o’r ffordd y gwnaeth hi hynny byddech yn meddwl ein bod wedi ennill cwpan y byd. O ystyried mor gyflym y gwnaethpwyd hyn, nid oes ryfedd bod yna gamgymeriad yn y ddeddfwriaeth.

Ni fu’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ag unrhyw rhan mewn codi’r gwaharddiad hwn. Fe’i codwyd yn San Steffan. Cyhoeddodd Prif Swyddog Meddygol Lloegr, yr Athro Liam Donaldson, adroddiad ym mis Medi neu fis Hydref a ddywedai ei fod ef o’r farn ei bod yn ddiogel i godi’r gwaharddiad ac yn ddiogel i fwyta’r cig. Cytunai’r Athro Roy Anderson ag ef. Clywodd y Pwyllgor nad oedd Prif Swyddog Meddygol Cymru, Dr Ruth Hall, wedi clywed dim i newid ei meddwl. Wedyn dywedodd Nick Brown ei fod yn fodlon i Loegr weithredu ar ei phen ei hun. Yr oedd codi’r gwaharddiad i fod i gael ei gyhoeddi i’r Pwyllgor ar y dydd Mercher, ond perswadiwyd ef gan Christine Gwyther i ohirio’r cyhoeddiad tan y dydd Mercher dilynol, pan fyddai Dr Ruth Hall wedi dychwelyd o’i chyfarfod gyda’r Prif Swyddogion eraill ac y byddai’n adrodd yn ôl i’r Pwyllgor. Gallai wedyn wneud penderfyniad. Ar y dydd Mawrth, cyhoeddodd Christine yn llawn brwdfrydedd ei bod yn codi’r gwaharddiad, funudau o flaen Nick Brown yn San Steffan.

Ni chwaraeodd y Pwyllgor unrhyw ran yn hyn. Bu’n llanastr llwyr, ynghyd â’r cynllun prosesu lloi a aeth i’r gwellt, y cynllun difa mamogiaid a chafwyd problemau gyda’r taliadau hylendid mewn llaethdai. Nid yw’n syndod o gwbl i’r ddau brif bapur newydd ym maes ffermio feirniadu’r Cynulliad yn hallt, am fod yn ‘aneffeithiol’, ‘sothach’, ‘aer poeth’, ‘wedi addo llawer a gwireddu dim’. Dywedasant mai cynhyrchwyr Cymru yw cefndryd tlawd cynhyrchwyr gweddill y DU a soniwyd am dalu cymorthdaliadau yn hwyr. Soniais yr wythnos diwethaf am broblemau ffermwr ifanc yn fy ardal i. Yr wyf wedi ysgrifennu llythyr amdano dair gwaith yn y tair wythnos diwethaf ond heb gael ateb. Mae ganddo deulu ifanc. Dylem fod yn wynebu rhai o’r problemau yn awr.

Mae rhywun wedi cwyno na chynigiwyd enw Christine fel Aelod y flwyddyn o’r Cynulliad. Gresynwn at hynny. Mae’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn gyff gwawd. Fodd bynnag, y ni fel Pwyllgor piau’r cyfrifoldeb.

A ydych chi’n falch bod y gwaharddiad yn cael ei godi, Peter?

Wrth gwrs fy mod i’n falch.

Gofynnodd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig cyn gynhared â mis Mehefin a oedd posibl codi’r gwaharddiad, ar wahân i ddefnydd mewn cynnyrch a gynhyrchir a bwydydd babanod. Y cyngor a roddwyd bryd hynny oedd nad oedd yn bosibl. Fodd bynnag, mae San Steffan yn awr wedi llwyddo i gyflawni hyn. A oedd y cyngor a gawsom ni yn anghywir? Mae’r gwaharddiad wedi bod yn drychineb i’r diwydiant ffermio. Dyma’r llymaf o’r holl argymhellion a ddaeth i law’r Llywodraeth ddwy flynedd yn ôl. Yr argymhelliad cyntaf oedd na ddylid ond dangos rhybudd. Bu’r gwaharddiad yn amhosibl i’w orfodi ac mae’r cyhoedd drwy Brydain wedi dangos ei ffydd drwy ddychwelyd i fwyta mwy o gig eidion nag a gâi ei fwyta cyn yr argyfwng BSE, yn enwedig briwgig eidion. Nid yw’r Ffrancwyr a’r Almaenwyr wedi eu plesio ac maent wedi defnyddio’r sefyllfa i wneud ffŵl o Nick Brown a Tony Blair. Yng Nghymru, mae dau neu dri chyngor yn dal i ymwrthod â chig o Gymru. Mae hynny’n gywilyddus ac o bosibl yn anghyfreithlon. Mae Grŵp Ceidwadwyr Cymru yn edrych ymlaen at sglaffio tomenni o gig eidion Cymreig ar yr asgwrn ac at ddatblygu cynlluniau i adfer ffyniant yng nghefn gwlad a rhoi hyder yn ôl i’n ffermwyr. Cefnogwn y cynnig a’r gwelliannau.

Fel y dyn a gynigiodd y cynnig cyntaf i godi’r gwaharddiad hwn, ac a’m curodd i o tua 30 eiliad wrth wneud hynny, pam ydych chi o blaid codi’r gwaharddiad pan bleidleisiodd aelodau eraill o’ch grŵp o blaid cadw’r gwaharddiad?

Yr oeddech wedi eich siomi gymaint o gael eich curo o 30 eiliad fel bod eich gwrthrychedd wedi ei danseilio mae’n amlwg, David. Fe sylweddolwch chi, yn wrthrychol, I’n grŵp ni fod yn gwbl gefnogol. Mae wedi dilyn ei egwyddorion ei hun, gan gynnwys yr egwyddor o fod yn ofalus. Dyna’r un llwybr ag a ddilynwyd gan Peter Rogers fel aelod o’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig.

Myfi hefyd a gynigiodd y cynnig a gefnogwyd gan eich plaid chi yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Yr ydym wedi manteisio ar bob cyfle i gael gwared â’r gwaharddiad hwn. Heddiw, mae hynny wedi digwydd. Gadewch inni lawenhau yn y ffaith honno heb edliw dim mwy. Yr ydym wedi cyflwyno ein gwelliant ni i amlygu problem gyda datganoli. Gadewch inni beidio â dadlau ymysg ein gilydd. Croesawn oriau olaf darn mor ddianghenraid o ddeddfwriaeth. Mae synnwyr cyffredin wedi trechu. Mae’r modd y cafwyd gwared ag ef, fodd bynnag, yn dangos amarch i ddatganoli. Nid af i restru’r trychinebau ond mae ein gwelliant yn adlewyrchu cyfrwystra Llafur yn Llundain i rwystro ein Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ni rhag cyflawni’r nod a haeddai. Yr oedd yn dric creulon. Mae fy nhei i heddiw yn adlewyrchu meddwl Llafur yn Llundain: mae’n llwyd.

Lliw arian ydyw, Mick.

Dyna liw eich gwallt chi.

Gadewch inni obeithio bod y dyfodol yn fwy disglair i ffermwyr a defnyddwyr. Gadewch inni gymryd cyngor gan Lloyd George,

‘Yr huodledd pennaf yw hwnnw sydd yn cyflawni’.

We need to note one or two things. It is easy to be completely negative in a situation such as this, but that does not contribute to any debate. It is a pity that some Members still think that the only contribution they should make is a negative one. Let us look at what has happened over these last few months since this subject was first mooted after a number of us committed ourselves to trying to lift this ban as quickly as possible after we were elected to the Assembly.

If this ban had been lifted in the summer— as it could have been—it would have been lifted by a slim majority and in the face of opposition by the Chief Medical Officer. The decision, therefore, would have taken a great deal of time to be implemented. Some people who called for the lifting of the ban have forgotten that. It certainly would not have been lifted next Friday even if the decision had been made on 1 July when the powers were transferred to us. The decision would have taken even more time. It would have been a decision without credibility in the eyes of the industry and consumers. People would have questioned why many Assembly Members and the Chief Medical Officer were opposed to lifting the ban.

This decision will, I hope, receive unanimous support in this Chamber as it received the unanimous support of the Agriculture and Rural Development Committee. It will have credibility in the eyes of the industry and the consumer. I believe that the Agriculture and Rural Development Committee dealt with this matter effectively and ensured that the agenda was clearly for the public. The decision has also led to decisions in other political establishments. I believe that we should, therefore, approve the way in which the Committee dealt with this matter. I rejoice in the fact that the ban will be lifted in Wales on Friday.

I express disappointment and anger at the way that the Agriculture Minister in London, Nick Brown, decided to undermine this process in the Assembly. He knew that a decision was going to be made the following day in the Agriculture and Rural Development Committee and one questions why he chose to make an official announcement the day before our decision. It was political child’s play and we should not detract from what has happened in this Chamber because someone elsewhere wished to behave in that way.

Dylech gydnabod bod Nick Brown wedi bod yn cyhoeddi ers chwe wythnos ei fod yn mynd i godi’r gwaharddiad a gweithredu ar ei ben ei hun yn Lloegr. Nid mater o ragfarnu pa bryd yr oedd y Cynulliad yn mynd i godi’r gwaharddiad mohono. Yr oedd eisoes wedi penderfynu, ar ôl siarad â’r Athro Donaldson, codi’r gwaharddiad yn Lloegr yn unig.

I fully realise that. I also listened to the announcements. Nick Brown did not make any public announcements regarding the lifting of this ban until the matter was raised in the Assembly and our inquiry dealt with the matter in the way it did. Let nobody fool themselves. This Assembly has set the agenda and pushed that agenda forward, and we should receive the praise for doing so.

All the public announcements which came from London were unacceptable. The announcements made by Nick Brown and Liam Donaldson and Roy Anderson undermined the credibility of our Chief Medical Officer. We should severely condemn that. Dr Ruth Hall has behaved in a responsible way and her evidence has been completely clear throughout this inquiry. I have not happened to agree with her, but we must recognise that she has dealt with the matter in an entirely professional way.

This is a day for rejoicing, although we have criticism of what other people have chosen to do. The Assembly has fulfilled the promise that many of us made to lift this ban, which many of us considered was unnecessary in the first place. We have lifted the ban in a proper manner and in the most responsible way. I am thankful that I have had a part in that process.

Mae wedi ei awgrymu y prynhawn yma nad yw’r Cynulliad—a’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn enwedig—yn ddim mwy nag aer poeth a siop siarad sydd wedi esgeuluso’r ffermwyr. Gadewch inni ystyried yr hyn sydd wedi digwydd er mis Mai. Sefydlwyd ymchwiliad gennym i gig eidion ar yr asgwrn, yr ydym wedi edrych ar gynllun difa mamogiaid a chynllun cymorth prosesu lloi, ac yr ydym wrthi’n ceisio rhoi cynlluniau taliadau hylendid mewn llaethdai ar waith. Nid dros y ffin yn Lloegr y mae’r datblygiadau hyn yn digwydd. Maent yn digwydd yng Nghymru drwy arweiniad y Cynulliad a Christine Gwyther. Nid oeddem yn dal yn ôl yng Nghymru tra’r oedd pethau’n carlamu yn eu blaen yn Lloegr, ond dyna’r argraff sydd yn cael ei roi y prynhawn yma. Y realiti yw mai ni yng Nghymru oedd yn arwain tra’r oedd eraill yn dilyn. Gadewch inni edrych yn ôl ar yr hyn a ddigwyddodd fis Mehefin.

Pa blaid oedd yn gwthio’r holl faterion a grybwyllwyd gennych? Ai eich plaid chi?

Nid wyf yn ymwybodol bod gan y Democratiaid Rhyddfrydol le yn y Cabinet. Christine Gwyther gyflwynodd y syniadau hynny am mai hi yw’r Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig.

Sefydlwyd yr ymchwiliad i gig eidion ar yr asgwrn. Yr oedd pobl eraill a phleidiau eraill am inni godi’r gwaharddiad ar unwaith, cyn gwyliau’r haf, heb gael ymchwiliad priodol i edrych yn drylwyr ar yr holl dystiolaeth. Mae’r ymchwiliad a gawsom yn deyrnged i broffesiynoldeb y Pwyllgor a phroffesiynoldeb yr ymchwiliad. Edrychwyd ar y dystiolaeth i gyd, cafodd ei phwyso a’i mesur a chymerwyd y mater yn gwbl o ddifrif. Fel aelod o’r Pwyllgor cymerais y mater yn ddifrifol iawn. Ond beth ddigwyddodd wedyn? Ar ôl yr haf, penderfynwyd codi’r gwaharddiad yn Lloegr. Pe na baem ni wedi gwneud y penderfyniad i godi’r gwaharddiad yn gyflym yng Nghymru, byddem wedi cael ein beirniadu. Byddai’r ffermwyr wedi honni bod tynnu’n groes rhwng y Cynulliad a’r Weinyddiaeth Amaeth, Pysgodfeydd a Bwyd, a oedd yn niweidio eu busnes. Mater i’r Weinyddiaeth Amaeth, Pysgodfeydd a Bwyd a’r Cynulliad yw hynny, nid i ffermwyr. Bydd ffermwyr yn falch iawn bod y gwaharddiad yn cael ei godi. Y realiti gwleidyddol yw y byddai Christine wedi cael ei beirniadu beth bynnag, am fod yn anwadal, pe na bai wedi cyhoeddi codi’r gwaharddiad. Y realiti gwleidyddol yw bod y gwaharddiad yn y broses o gael ei godi.

Ydych chi’n meddwl y dylai’r cynnig longyfarch y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig neu Christine Gwyther?

Mae’r cynnig yn ymdrin â’r ymchwiliad, a’r Pwyllgor fu’n cymryd rhan yn yr ymchwiliad. Fodd bynnag, os ydych am longyfarch Christine, ymunaf â chi. Bu’r Pwyllgor â rhan yn yr ymchwiliad, ac yr oedd Christine yn rhan o’r Pwyllgor hwnnw, ac mae’r cynnig hwn yn cydnabod hynny. Mae’n ddrwg gennyf nad ydych am estyn y llongyfarchiadau a fynegwyd yn y cynnig i’r aelodau o’ch plaid chi a fu â rhan yn yr ymchwiliad. Ni sylweddolwn nad oeddech am eu llongyfarch am eu gwaith dros wleidyddiaeth gynhwysol. Dyna’r realiti. Mae’r gwaharddiad ar ei ffordd allan. Cafodd ei wneud yn briodol a phroffesiynol yng Nghymru, ac yr wyf yn falch inni roi’r arweiniad yr oedd eraill am ei ddilyn.

Ar y pwnc hwn y gwneuthum fy nghyfraniad cyntaf yn y Siambr hon, ac mae’n briodol fod fy nghyfraniad olaf y tymor hwn ar yr un pwnc. Yr wyf yn falch ein bod wedi cyrraedd y fan hon ac y caiff y gwaharddiad ei godi ddydd Gwener. Dywedaf unwaith eto mai gwaharddiad cwbl ddianghenraid oedd hwn yn fy marn i, a barn fy mhlaid, erioed.

Trof at y sylwadau a wnaethpwyd gan David Davies, a anelwyd ataf fi mi gredaf. Fy rôl i yn yr ymchwiliad oedd fel Cadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Yr wyf yn ddiolchgar i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig a’i Gadeirydd, Ieuan Wyn Jones, am estyn gwahoddiad i mi a Jane Hutt, yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, i gyfrannu at yr ymchwiliad. Wedi’r cwbl, mae’n fater sydd yn poeni’r cyhoedd yn fawr y dylai bwyd, boed hwnnw’n gig eidion ar yr asgwrn neu’n fwyd o unrhyw fath, fod o’r ansawdd a’r safon uchaf.

Er gwaethaf datganiadau i’r wasg gan eich arweinydd yn y papurau lleol, ni phleidleisiais i gadw’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Ni wneuthum hynny oherwydd, yn gyntaf, nid oes gennyf hawl i bleidleisio yn y Pwyllgor hwnnw gan nad wyf yn aelod ohono. Yn ail, yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, nid wyf yn cynrychioli fy marn bersonol fy hun ond barn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ei gyfanrwydd. Pan wnaethpwyd y penderfyniad cyntaf pa un i ddisgwyl am gyngor meddygol pellach ynteu godi’r gwaharddiad yn y fan a’r lle, yr oedd yn rhaid imi adlewyrchu barn fy Mhwyllgor. Gwn nad yw’n rôl yr ydych chi’n gyfarwydd â hi, ond ymhen blynyddoedd efallai y cewch chithau hefyd gyfle i gynrychioli Pwyllgor. Bryd hynny, David, nid oedd mwyafrif yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol o blaid codi’r gwaharddiad.

Diolchaf i’r Aelod dros etholaeth Brycheiniog a Maesyfed am ildio. Fy mhwynt i oedd ei bod hi ac aelodau ei phlaid, cyn yr etholiad, yn uchel eu cloch yn dweud y byddent yn ymladd dros godi’r gwaharddiad. Fodd bynnag, ymddangosai eu bod yn llawer mwy tawedog yn hynny o beth ar ôl yr etholiad. Pan aeth hi i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, a wnaeth hi gynrychioli ffermwyr, Brycheiniog a Maesyfed ynteu ei Phwyllgor?

Gwnaf, oherwydd mae David yn amlwg yn cael anhawster mawr i ddeall rôl gyfansoddiadol Cadeirydd Pwyllgor. Mae’r sylwadau y mae ef a’i gyd-Aelodau Torïaid yn eu gwneud i Val Feld o hyd yn dangos nad ydynt yn deall rôl Cadeirydd Pwyllgor yn y Cynulliad. Cynrychiolais farn fy Mhwyllgor. Byddai unrhyw beth yn llai na hynny yn anghymwynas ag ef, a byddwn yn gwbl barod i fynd yn ôl i’r Pwyllgor hwnnw a chael fy niswyddo ganddo pe na bawn wedi gwneud hynny. Cynrychiolais ei farn, oherwydd dyna oedd fy rôl gyfansoddiadol. Gofynnaf ichi, David, ddysgu ychydig am sut mae’r lle hwn yn gweithio. Byddai’n lles mawr i bawb ohonom.

Wedi hynny, David, pan euthum yn ôl i gyfarfod diweddaraf y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, yr oedd gennyf gonsensws oddi wrth aelodau’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig y dylid codi’r gwaharddiad. Felly, cynrychiolais y farn honno ar y diwrnod hwnnw.

Mae’n ofid imi, serch hynny—a chefnogaf welliant rhif 1 gan Glyn Davies a gwelliant rhif 3 gan Mick Bates—i waith y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig gael ei danseilio. Nid oedd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol am gymryd pleidlais ffurfiol pan gymerasom dystiolaeth gan y Prif Swyddog Meddygol. Credem y byddai’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, pe bai wedi cymryd pleidlais ffurfiol y prynhawn hwnnw, wedi rhagfarnu ewyllys y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Nid ein lle ni oedd gwneud hynny. Yr oedd y Cynulliad wedi gofyn i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig edrych ar y mater hwn, ac yr oeddem yn ofalus yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i beidio â rhagfarnu ei waith nac achub y blaen arno. Mae’n drueni na chafodd y parch a ddangoswyd gan aelodau fy Mhwyllgor ei adleisio mewn man arall.

I am glad of the opportunity to take part in this discussion. I share everyone’s joy—every Member from every party—that the beef on the bone ban is to be lifted, as Christine says, on Friday. We rejoice that we can have beef on the bone on the table for Christmas if we so wish, or certainly during the new year. There is joy across the Chamber that we have reached this point.

It is a pity that the last part of the discussion has taken place between two of the parties regarding matters that took place in the early days of the Assembly. We must remember that the decision to instigate an inquiry by the Agriculture and Rural Development Committee was taken by all parties across the Chamber, and I hope that today’s decision to lift the ban is an all-party decision. It is important to remember that. That is the sort of consensus politics that we came to the Assembly to support.

I have a few comments to make on the work of the Agriculture and Rural Development Committee, which I am honoured to chair. One of the Assembly’s first decisions was to set up the inquiry. I was aware in those early days that we had, as an Assembly, placed a heavy workload on Committee officials.

I pay a personal tribute to Committee officials: to Marie Knox, Howell Rees and, since September, Adrian Crompton, for their hard work of a high calibre. They work quickly and under pressure and it is right that we pay tribute to them. I also thank the witnesses who appeared before the Committee: representatives of the Spongiform Encephalopathy Advisory Committee, the Chief Medical Officer, organisations and unions. Each one made an important contribution in the early days in ensuring that the Committee did its work properly.

I also pay tribute to my fellow members on the Committee, and to the Health and Social Services Committee. As well as welcoming Kirsty Williams and Jane Hutt to several of our Committees, we had one joint meeting with the whole Health and Social Services Committee. Having the Committees come together for a mature discussion was a process to be welcomed It is a shame that the kind of quarrelling that we did not see in Committee has erupted in the Chamber this afternoon. There was a difference of opinion in Committee, of course, and Mick, Glyn and Peter have referred to that. I would like to say, however, that the discussion was mature despite the difference of opinion. People had different viewpoints but they respected the viewpoints of others. That is how we have worked as a Committee, and it has set a good precedent.

Although we had published our interim report in July, it was clear by September and October that there was a difference of opinion—and had been since July—between the Chief Medical Officer for England and the Chief Medical Officers for Wales, Scotland and Northern Ireland.

Dr Ruth Hall came to give evidence to Committee in October and said that she had not changed her mind. Within a few hours, if not days, Dr Roy Anderson made a statement on radio and television. He is not just anyone, but the chair and head of the Oxford Group, which was to present to the Chief Medical Officers the evidence for which they were waiting. He said that there was no more information and therefore lifting the ban needed to be considered immediately. He said that he thought that the ban should be lifted. That was a new development and we received a letter from him confirming his view. Having received that letter, I had no doubt that there would be a Committee majority to lift the ban in the meeting that was to be held on 25 November.

At the request of the Cabinet, we were asked to postpone that meeting until Dr Ruth Hall had seen the final evidence. We did so. There was nothing partisan about that. Every representative from every party agreed to that. The Cabinet’s request was for us to wait until Dr Ruth Hall came before the Committee to give her official statement on the following Wednesday.

It is disappointing that she made her statement a day before, and that the Committee’s work was undermined to that extent. In a relationship between different people or groups there must be complete openness on matters like these.

By now it has been placed on record that we are unhappy about those last days. We welcome that the ban will be lifted and we want to see that happen on Friday. The inclusive process that took place in the Committee is a lesson to the Assembly on how it should operate from now on.

Diolchaf i Ieuan am ategu fy sylw yn gynharach fod y Pwyllgor wedi gwneud gwaith rhagorol ac arloesol. Bydd yn cynnig model i’w ddilyn gan y Cynulliad hwn yn y blynyddoedd i ddod. Mae gennym lawer i fod yn falch ohono.

Hoffwn ymateb yn fyr i rai o’r cyfraniadau. Mae Peter Rogers yn dal wedi ei siomi imi gyhoeddi’r penderfyniad ar y cyd rhwng y pedwar Prif Swyddog Meddygol y diwrnod cyn i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblgyu Gwledig gwrdd. Yr oedd y ffaith bod y pedwar Prif Swyddog Meddygol yn cwrdd yn wybodaeth gyhoeddus. Byddai wedi bod yn anodd mygu cyhoeddiad ganddynt, yn enwedig gan fod un ohonynt eisoes wedi ei gwneud yn glir ei fod yn barod i godi’r gwaharddiad cyn belled yn ôl â’r haf. Byddai wedi bod yn anodd ac yn amhriodol mae’n bur debyg i’n Gweithrediaeth ofyn i Dr Ruth Hall beidio â chyfrannu i’r datganiad ar y cyd gan y pedwar Prif Swyddog Meddygol. Gobeithiaf y bydd Peter yn cadw hynny mewn cof.

Y ffaith bwysicaf oedd bod cyngor Dr Ruth Hall yn caniatáu imi godi’r gwaharddiad. Dyna’r cyhoeddiad pwysicaf a wnaethpwyd. Mae fy nghyhoeddiadau i yn weddol amherthnasol cyn belled ag y mae ffydd y cyhoedd yn y cynnyrch yn bod. Mae cyhoeddiad Prif Swyddog Meddygol Cymru o’r pwys mwyaf.

Soniwyd i Nick Brown wneud y cyhoeddiad yn y Senedd cyn iddo gael ei wneud yma. Fel y dywedais ar y pryd, mae gan Nick Brown y grym i wneud cyhoeddiad am Loegr, a dyna a wnaeth. Gwyddai mai ewyllys ein Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig oedd y dylid codi’r gwaharddiad cyn gynted â phosibl. Yr wyf wastad wedi gwneud hynny’n glir iddo wrth inni gyfarfod.

Ni ddywedaf lawer am gyfraniad Mick Bates, yn enwedig ei sylw am fy ngwallt. Efallai fy mod yn aralleirio, ond dywedoch mai’r huodledd gorau yw gweithredu. Fy lle i yw gwneud i bethau ddigwydd, fel sydd yn rhan o swydd pob un o Ysgrifenyddion y Cynulliad. Gyda help y Cynulliad hwn, byddaf yn parhau â’m hymdrechion i wneud i bethau ddigwydd yng nghefn gwlad Cymru.

Yr oedd Rhodri Glyn Thomas yn iawn i ddweud, pe na bae cyngor y Prif Swyddog Meddygol gennym, y byddai wedi cymryd amser maith i godi’r gwaharddiad. Byddem wedi gorfod mynd drwy’r felin a thrwy lawer iawn o weithdrefnau. Gan nad yw’r dadansoddiad wedi ei wneud, ni allaf ddweud a fyddem, heb gyngor Ruth Hall, mewn sefyllfa hyd yn oed yn awr i godi’r gwaharddiad. Mae’n bosibl na fyddem.

Yr oedd Carwyn yn iawn i ddweud ein bod yn ceisio, ac y byddwn yn parhau i geisio gwneud pethau yn y Cynulliad sydd yn Gymreig, yn eofn a chyfreithiol, i aralleirio mantra Nick Bourne.

A wnewch chi ganiatáu imi godi pwynt?

Gwnaf. Yr oeddwn ar fin dweud rhywbeth canmoliaethus am Kirsty, ond mae croeso ichi siarad cyn hynny.

Ydych chi’n cydnabod y rôl y mae pawb wedi ei chwarae i gael codi’r gwaharddiad? Am funud ymddangosai fel pe baech chi a’ch plaid yn ceisio hawlio’r clod i gyd. Yr ydym wedi gwthio’r agenda ac wedi codi’r un pwyntiau â Carwyn. Erbyn hyn yr ydych chi’n cymryd y clod i gyd am hyn. A wnewch chi gydnabod y rhan a chwaraewyd gan weddill y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn y mater hwn ac mewn materion eraill?

Byddai wedi bod yn braf pe baech wedi gwrando ar air a ddywedais wrth imi agor y ddadl hon. Talais deyrnged gynnes i’r Pwyllgor, yr oeddech chi yn aelod ohono, ac yr wyf wedi gwneud hynny mewn cyfarfodydd Pwyllgor. Felly agorwch eich clustiau, Mick, da chi, efallai y byddai o les ichi.

Yn awr yr wyf am ddweud rhywbeth canmoliaethus am Kirsty. Efallai na wnaf i hynny eto, felly gwrandewch os gwelwch yn dda, Kirsty. Efallai eich bod yn iawn i ddweud nad oedd angen y gwaharddiad o bosibl. Fodd bynnag, gwrandawsoch ar yr holl sesiynau tystiolaeth a daethoch chi a Jane i’n cyfarfodydd cyn amled ag y medrech, oedd i’w groesawu. Efallai iddo fod yn ddianghenraid, ond nid ydym mewn sefyllfa i farnu hynny. Fodd bynnag, yr oedd codi’r gwaharddiad, fel y gwyddoch, yn wahanol iawn i’w osod. Yr oedd yn rhaid inni roi sylw cwbl ofalus i’r dystiolaeth wyddonol a meddygol. Yr oedd Kirsty’n iawn i ddweud nad oedd ganddi bleidlais yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ac iddi gynrychioli ei Phwyllgor yn grefftus, fel y gwnaeth Jane Hutt, ar yr achlysuron hynny.

Ni chafwyd sôn am welliant rhif 2 yn enw Andrew Davies. Gobeithiaf y byddwch yn ei gefnogi. Mae’n caniatáu imi wneud Gorchymyn brys i alluogi gwneuthurwyr sydd yn gwerthu bwyd i dafarndai a sefydliadau arlwyo eraill ddefnyddio esgyrn cig eidion gan wybod y bydd aelodau’r cyhoedd yn gwybod beth y maent yn ei fwyta. Gadawaf y gair olaf i Kirsty, gan iddi ei gwneud yn glir i David Davies ei bod am fwrw ymlaen. Gadewch inni fwrw ymlaen; yr wyf yn falch ein bod wedi cyrraedd y fan hon a gobeithiaf fod pawb arall yn teimlo yr un fath.

Mae pob un o’r trosglwyddiadau hyn ar draws prif grwpiau gwariant wedi’u hamlinellu yn y tablau sydd ynghlwm wrth y cynnig a’r nodiadau sydd gyda hwynt. Cytunwyd pob trosglwyddiad cyllid gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru cyn 1 Gorffennaf, felly proses dacluso yw’r cynnig hwn. Byddaf maes o law yn cyflwyno i chi drosglwyddiadau pellach ar draws prif grwpiau gwariant yn ystod y flwyddyn ariannol hon. Byddaf yn hapus i ddelio ag unrhyw gwestiynau arnynt.

Cefnogaf y cynnig hwn yn fyr ar ran Plaid Cymru. Gwnaf ddatganiad hwy ar ôl y datganiad ar amcangyfrifon atodol y gaeaf. Mae’n teimlo fel Nadolig. Cofiaf flynyddoedd lawer yn ôl imi dreulio noson yn eich fflat, Mr Llywydd. Wrth y gwely yr oedd cyfrolau trymion o ddamcaniaeth wleidyddol, yno efallai er mwyn helpu pobl i gysgu. Cofiaf ddarllen traethawd ar y cysyniad Marcsaidd ‘dirgeledigaeth’. Nid oes dim yn darlunio cysyniad dirgeledigaeth yn well na’r hyn sydd yn ymddangos weithiau yn nogfennau ariannol y llywodraeth.

Clywsom am DEL a BEL a PES ac EYF a’r ddwy bendefiges hynny MEG ac AME, weithiau’n hydrin ac weithiau ddim. Hoffwn ddiolch i Edwina a’i swyddogion am y cymorth a roesant i lawer ohonom ganfod ein ffordd drwy’r niwl. Hoffwn ei llongyfarch hefyd ar gyflwyno’r ffigurau’n glir. Mater technegol a syml yw’r trosglwyddiad rhwng grwpiau prif wariant, er enghraifft, trosglwyddo £1 filiwn o ddatblygu economaidd i addysg a hyfforddiant. Nid yw trosglwyddo cost amddiffyn y glannau o’r amgylchedd i faterion gwledig yn beth mor amlwg, ond gallwn fod yn sicr fod cyfiawnhad dros y gwariant. Mae Plaid Cymru’n cefnogi’r penderfyniad. Diolch i chi, Edwina, am y ffordd yr ydych wedi cyflwyno’r materion cyllidebol cymhleth.

Hoffwn ymuno â Phil i ddiolch i’r Ysgrifennydd Cyllid am ei chymorth a’i help. Fel y dywedodd Phil, mater technegol yw hyn yn y bôn, na fyddai neb yn ei iawn bwyll yn ei wrthwynebu. Dylid cofnodi’r help a’r cymorth a roddodd hi a’i swyddogion i lefarwyr cyllid y gwrthbleidiau, yn ystod trafodaethau’r gyllideb ac wedyn.

Ymunaf a’m cyd-Aelodau i longyfarch yr Ysgrifennydd Cyllid ar y modd y cyflwynwyd y ffigurau. Mae gennyf un cwestiwn at bwrpas eglurhad. Yr oedd yn ddiddorol gennyf nodi’r codiadau o £6.5 miliwn yn llinell datblygu Cymru ac yn llinell Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd. Nid oes gennyf unrhyw gof bod hyn wedi bod ger bron y Pwyllgor Datblygu Economaidd.

Caiff rhyw £650,000 ei symud o gymorth dewisol rhanbarthol a grwpiau is-wariant eraill sydd yn cefnogi busnes, gan gynnwys grŵp is-wariant Awdurdod Datblygu Cymru. Mae hynny’n talu am wybodaeth a gwasanaethau cynghori ar arloesi. Mae’n debyg gennyf i mai at hynny yr ydych yn cyfeirio. Nid oes angen poeni am gymorth dewisol rhanbarthol ychwaith. Mae bob amser yn gallu cyflawni’n hymrwymiadau, a bob amser wedi gallu gwneud hynny. Os oes rhagor o gwestiynau manwl ar gyllideb yr Awdurdod Datblygu, gallaf eu hateb yn eithaf manwl gan fod gennyf bedair tudalen o nodiadau gan fy swyddogion ar y pwnc. Os hoffai Alun godi cwestiynau penodol ar y gyllideb honno, fe’u hatebaf ar bapur. Os oes unrhyw ymholiadau ar hyn neu ar fy natganiad nesaf ar amcangyfrifon atodol y gaeaf, byddaf yn hapus i gymryd cwestiynau uniongyrchol, a rhoddaf atebion ysgrifenedig i Aelodau i egluro’r sefyllfa.

Yr oedd a wnelo fy nghwestiwn i â’r codiadau o £6.5 miliwn ar linell ADC a £6.5 miliwn ar linell CDBC. Nid £650,000 oedd y ffigur. Mae’r rhain yn symiau sylweddol o arian, a hoffwn ryw gymaint o arweiniad cyffredinol cyn ichi roi’r arweiniad manwl imi yn breifat.

Yr wyf yn meddwl eich bod yn cyfeirio at y newidiadau yn y gyllideb ddiwygiedig, sydd yn codi o amcangyfrifon atodol y gaeaf. Trosglwyddiad y grwpiau prif wariant yw’r pwnc dan sylw.