Cyhoeddwyd adroddiad blynyddol Prif Swyddog Meddygol Cymru am 1998, ‘Iechyd Cymru’, y llynedd ac mae’n cyflwyno’r data cyflawn diweddaraf ar iechyd pobl Cymru. Nid yw’r ddogfen yn ofyniad statudol, ond gobeithiaf y bydd yr holl Aelodau’n croesawu, fel yr wyf finnau, y sylw proffesiynol manwl sydd ynddo ar faterion iechyd. Mae’n briodol ein bod yn trafod hyn heddiw, drannoeth lansio ‘Gwell Cymru’, fydd yn dod â Chymru iachach a chyfoethocaf i fod.

Mae adroddiad Dr Ruth Hall yn ychwanegu at y corff o wybodaeth ar ddosbarthiad afiechydon ym mhoblogaeth Cymru. Dengys y tueddiadau a dynoda rai o’r ffactorau sydd yn gysylltiedig ag afiechyd. Mae’r adroddiad am 1998 yn darparu cyd-destun ar gyfer fframwaith strategol Gwell Iechyd, Gwell Cymru a’r Papur Gwyn ar yr NHS a gyhoeddwyd yr un flwyddyn, y ddau ohonynt yn ymdrin ag anghenion iechyd pobl Cymru. Mae’r adroddiad yn tynnu materion polisi i sylw asiantaethau gofal iechyd, y proffesiwn iechyd, y cyhoedd, y Llywodraeth, ac am y tro cyntaf y Cynulliad. Yr ydym yn cyflawni gwelliannau a newidiadau’n araf ac yn gyson a fydd, yn y tymor hir, yn gwella iechyd a lles pawb ohonom, yn enwedig y rhai gwaethaf eu hiechyd.

Anwastad oedd y cynnydd a adroddwyd yn 1998 yn erbyn y targedau cynnydd mewn iechyd. Yr oedd cynnydd boddhaol yn erbyn y targedau ar gyfer marwolaeth o afiechyd coronaidd y galon a sawl canser. Fodd bynnag, mae’r adroddiad yn dangos ond ychydig o newid yn erbyn afiechydon eraill, ac yn dangos dirywiad yn erbyn targedau ar gyfer pwysau geni isel, poen cefn, arthritis, ysmygu ymysg oedolion, yfed alcohol a phydredd dannedd ymysg pobl ifanc. Mae rhai o’r rhain—mae ysmygu ymysg oedolion yn enghraifft dda—yn ymwneud â dewisiadau ffordd o fyw. Mae eraill yn dangos cysylltiad ag anghydraddoldebau mewn iechyd a’r angen i fynd i’r afael â hwy.

Mae gwelliant 1 David Melding yn cyfeirio at y meysydd lle’r ydym wedi etifeddu sefyllfa o gynnydd anwastad. Derbyniaf y gwelliant hwnnw. Byddaf yn dweud rhagor am y dulliau arloesol yr ydym yn eu defnyddio, mewn partneriaeth ag eraill, i gyflawni gwelliant mesuradwy.

Mae adroddiad y Prif Swyddog Meddygol yn dangos yn eglur bod angen gwella. Mae iechyd pobl Cymru ymysg y gwaethaf yn Ewrop. Mae anghydraddoldebau pendant oddi mewn i Gymru ei hun. Yn gyffredinol mae iechyd gwaeth mewn ardaloedd sydd â lefel uchel o amddifadedd cymdeithasol-economaidd. Dengys y dystiolaeth fod y disgwyliad einioes ar enedigaeth tua thair blynedd yn llai nag mewn gwledydd Ewopeaidd sydd â’r cyfraddau gorau, a rhyw chwe mis yn llai nag yn Lloegr. Oddi mewn i Gymru, mae’r rhai yn y wardiau etholiadol lleiaf difreintiedig yn byw tua phum mlynedd yn hwy na’r rhai yn y wardiau mwyaf difreintiedig. Mae’r Cynulliad wedi etifeddu her fawr.

Rhaid inni fod yn ymwybodol o anghenion grwpiau penodol o bobl fel y rhai sydd yn byw mewn cymunedau gwledig, lleiafrifoedd ethnig, yr ifanc a’r hen. Mae gwelliant 2 Dai Lloyd yn amlinellu rhywfaint o hynny’n fanylach ac yr wyf yn dueddol o dderbyn yr hyn a ddywed. Byddaf yn ymateb yn ddiweddarach i’w alwad am barthau gweithredu iechyd. Gydag ymdrech barhaus ar draws yr holl ffiniau polisi ac mewn partneriaeth â phobl Cymru, gallwn drawsffurfio’r hyn a etifeddwyd gennym dros amser. Mae ‘Gwell Iechyd, Gwell Cymru’ yn darparu elfennau allweddol ar gyfer strategaeth y gall y Cynulliad seilio ei ymdrechion arni. Fel y nodir yn adroddiad y Prif Swyddog Meddygol, mae amrediad o waith wedi dechrau eisoes. Mae llawer ohono’n ymwneud â dulliau gwaith arloesol, mewn partneriaeth yn aml ag asiantaethau eraill, ond, yn holl bwysig, mewn partneriaeth â phobl Cymru. Mae’r fframwaith hwnnw’n cynnwys sefydlu cynghreiriau iechyd lleol, a arweinir gan awdurdodau lleol. Lansiais arweiniad ar gyfer y partneriaid ar lefel leol mewn cynhadledd yng Nghaerdydd Orffennaf diwethaf. Cyflwynasom y fenter gyda seminarau estynnol yng ngogledd, de a gorllewin Cymru. Mae derbyniad brwd i’r fenter. Mae’r rhwydwaith cenedlaethol ar gyfer iechyd, sydd yn ceisio cysylltu’r cynghreiriau hyn, wedi cynnal ei gyfarfod cyntaf. Bydd yn casglu’r wybodaeth am yr hyn sydd yn digwydd ar lawr gwlad. Cafwyd croeso brwd i hwnnw hefyd.

Mae gwelliant 2 Dai Lloyd yn galw am ddadl yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i drafod parthau gweithredu iechyd. Derbyniaf y gwelliant, gan gynnwys yr alwad honno. Byddai’n ddefnyddiol inni drafod sut y dylem ymdrin â’r meysydd sydd yn peri’r anhawster mwyaf, gan adeiladu ar ein dadl yr wythnos diwethaf ar gynhwysiant cymdeithasol. Byddai’n ddefnyddiol i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ddechrau’r ddadl honno. Mae pob un ohonom am gael y strwythurau ar gyfer gwella statws iechyd Cymru sydd yn gweddu orau i’n hamgylchiadau. Mae gennym gyfle yn y Cynulliad i ymdrin ag iechyd gwael drwy ddulliau newydd a radicalaidd, gan gymryd camau’n lleol sydd yn cwmpasu polisïau a materion economaidd, cymdeithasol ac addysg yn ogystal â pholisïau iechyd. Bydd y camau a gymerwn yn targedu’r cymunedau gwledig a threfol mwyaf difreintiedig.

Yr ydym yn gweithio gyda swyddogion i ddynodi sut y gellir cronni adnoddau a’u targedu ar ein cymunedau tlotaf. Byddwn yn bwrw ymlaen â’r cynnig a dderbyniwyd yn y ddadl ar gynhwysiant cymdeithasol yr wythnos diwethaf. Galwodd y cynnig am weithredu integredig wedi ei dargedu yn ogystal ag adnoddau ychwanegol i fynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol, sydd yn uniongyrchol gysylltiedig ag iechyd gwael. Dechreusom ar rai o’r atebion radicalaidd hynny. Gallwn ddilyn dull gweithredu newydd er mwyn cydnabod bod llawer o benderfynyddion iechyd gwael y tu hwnt i gwmpas polisi iechyd traddodiadol ac i fynd i’r afael â’r broblem ar draws holl amrediad cyfrifoldebau’r Cynulliad.

Mae’n holl bwysig inni fynd i’r afael â lefelau uchel y cyfraddau anweithgaredd economaidd—sydd yn ganlyniad i iechyd gwael—mewn rhai o’n cymunedau mwyaf difreintiedig, gydag atebion a ddaw o’r gwaelod i fyny ac sydd yn ymgysylltu â’r partneriaethau Ewropeaidd lleol a’r prosiectau a ddatblygir ganddynt. Datblygir y gwaith llunio polisi hwn ymhellach mewn trafodaethau ar ein strategaeth Gwell Iechyd, Gwell Cymru. Dull gweithredu corfforaethol yw hwn ar draws yr holl Bwyllgorau Pwnc ac mae’n haeddu ei ystyried fel y gellir sicrhau ymagwedd gydgysylltiol wrth ymdrin â’r materion hyn. Fis Tachwedd diwethaf cyhoeddais y byddwn, fel y dywedasom yn ‘Gwell Iechyd, Gwell Cymru’, yn sefydlu canolfan iechyd i Gymru gyda chyllid o £100,000 ar gyfer y flwyddyn nesaf, fel pwerdy i wella iechyd. Mae’r ganolfan hon yn unigryw i Gymru. Mae llawer o’r mentrau a ddisgrifiais yn ‘Gwell Iechyd, Gwell Cymru’ yn unigryw i Gymru.

Bydd y ganolfan iechyd i Gymru yn adnodd o bwys ar gyfer mentrau iechyd cyhoeddus ledled Cymru. Ymysg yr adnoddau sydd ar gael i’r ganolfan y mae’r rhaglen ymchwil gweithredu iechyd, neu SHARP, a fydd yn derbyn £500,000 y flwyddyn nesaf. Diben y rhaglen yw cefnogi prosiectau ymchwil a fydd yn darparu arfau newydd ac atebion arloesol y gall ymdrechion gwella iechyd lleol fanteisio arnynt. Er mwyn gwella gwasanaethau ac, wedi hynny, iechyd, mae arnom angen y math o systemau gwybodaeth a all ddynodi, ar lefel wardiau, y rhai mwyaf anghenus a gwaethaf eu hiechyd. Mae’r gwaith hwn yn mynd rhagddo fel rhan o brosiect System Gwybodaeth Iechyd Cymru, neu HOWIS. Mae arnom angen ysgogiad pellach i ymdrechion i sefydlu cynghreiriau lleol i wella iechyd cymunedol. Yr wyf yn falch bod Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a’r awdurdodau iechyd wedi dod at ei gilydd wrth sefydlu grŵp gorchwyl a gorffen i ymdrin â gwell iechyd a lles. Bydd hynny o dan y cyngor partneriaeth llywodraeth leol. Bydd y grŵp, y gofynnodd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru imi fod yn gadeirydd arno, yn ystyried datblygu iechyd cymunedol a’r modd y gallwn ei hwyluso drwy gynnwys yr holl gyfraniadau ar y lefel honno.

Ddiwedd y llynedd, lansiais ddogfen newydd bwysig a oedd yn cyflwyno cynlluniau ar gyfer defnyddio asesiadau effaith iechyd. Unwaith eto, mae hyn yn unigryw i Gymru ac yn un arall o’r blaenoriaethau yn strategaeth Gwell Iechyd, Gwell Cymru, a gadarnhawyd gan bob un o’m cydweithwyr yn y Cabinet. Daeth Donald Acheson i Gaerdydd a soniodd am bwysigrwydd asesiadau ar effaith anghydraddoldebau iechyd. Mae hynny wedi ei dargedu yn yr adroddiad hwn.

Mae iechyd pobl yng Nghymru yn effeithio ar weithredoedd ymhell y tu hwnt i gyrraedd polisi iechyd yn unig a hefyd yn cael ei effeithio ganddynt. Mae arnom angen y dull trawsbynciol hwn er mwyn sicrhau iechyd gwell ymysg ein pobl ac i leihau’r anghydraddoldebau a brofir gan bobl ledled Cymru. Mae angen syniadau arloesol er mwyn mynd â gofal iechyd yng Nghymru yn ei flaen tuag at well dyfodol. Mae syniadau newydd yn dod i’r golwg, er enghraifft, yng nghyd-destun yr adolygiad ar wasanaethau arhosiad byr NHS Cymru. Mae’r grŵp adolygu’n ymchwilio i rwydweithiau clinigol. Golygai hynny y byddai arbenigwyr yn gweithio ledled Cymru ac na fyddai gwasanaethau wedi eu canoli mewn lleoliadau penodol. Gallai hynny wella mynediad i gleifion, lle bynnag y maent yn byw, gan gadw manteision màs critigol o staff a chanddynt fedrusrwydd arbenigol.

Mae gwelliant 3 Dai Lloyd yn ceisio pwysleisio rôl yr NHS fel darparwr gwasanaethau. Drwy System Gwybodaeth Iechyd Cymru a chyfryngau eraill, yr ydym yn gwella’r wybodaeth sydd gennym ynghylch cynhwysedd ar draws yr holl sbectrwm gofal, o wasanaethau arhosiad byr mewn ysbytai i ofal cymunedol a sylfaenol. Gellir cyflawni rhai o’r datblygiadau mwyaf defnyddiol drwy welliannau mewn gofal sylfaenol, er enghraifft, mewn gofal iechyd meddwl y tu allan i ysbytai. Yr wyf yn cefnogi erioed y gosodiad bod tegwch mynediad yn bwysig. Y dasg fwyaf sylfaenol yw sicrhau y caiff gofal clinigol priodol ei ddarparu’n effeithiol. Felly yr wyf yn deall y gwelliant ac fe’i derbyniaf ar y sail honno.

Dychwelaf at ddewisiadau ffordd o fyw. Mae adroddiad y Prif Swyddog Meddygol yn cyfeirio at y lefel gymharol isel o weithgaredd corfforol ymysg tri chwarter yr oedolion a phlant yng Nghymru. Mae mwy o berygl i’r bobl hynny ddatblygu amryw o anhwylderau. Yr ydym yn ceisio hybu ffyrdd o fyw gweithgar yng Nghymru. Cyhoeddodd Tom Middlehurst fod Cyngor Chwaraeon Cymru’n sefydlu gweithgor i ddatblygu cynllun gweithredu. Bydd mentrau pellach yn dilyn. Fis Medi diwethaf, lansiais Rhwydwaith Cymru o Gynlluniau Ysgolion Iach. Mae’r cynlluniau hyn yn datblygu ledled Cymru, ac yn cynnwys negeseuon ynghylch ffyrdd o fyw gweithgar a deiet. Mae cerdded i’r ysgol yn fater o bwys. Pwrpas y cynlluniau hyn yw helpu ein hathrawon a’n disgyblion i wneud dewisiadau cadarnhaol ynghylch eu bywydau. Mae’r strategaeth iechyd rhywiol, y ceir ymgynghori arni ar hyn o bryd, yn ceisio ymdrin â’r nifer fawr o achosion o feichiogrwydd ymysg rhai yn eu harddegau yng Nghymru a gwella mynediad i wasanaethau ar gyfer y grwpiau sydd fwyaf agored i niwed yng Nghymru.

Yr ydym wedi trafod a dadlau ynghylch materion eraill yn y Siambr hon, gan gynnwys rheolaeth ar dybaco. Cyn hir bydd Menter Peidio ag Ysmygu’r NHS yn cael ei lansio ym mhob un o’r awdurdodau iechyd yng Nghymru, wedi ei hategu gan linell gymorth am ddim ac ymgyrch hysbysebu. Bydd Her Gorffen ac Ennill Cymru Gyfan 2000 yn dilyn yn yr hydref. Rhaid inni fynd â’r neges hon i’n plant fel na fyddant yn dechrau ysmygu. Mae potensial mawr yma i wella iechyd pobl Cymru. Rhaid inni ddal i bwyso felly, ond mae llawer i’w wneud o hyd i wella ein hiechyd. Nid oes atebion sydyn. Cymer amser i newid agweddau a strwythurau, yn enwedig strwythurau sydd yn cadarnhau anghydraddoldebau. Fodd bynnag, mae’r strategaeth gynhwysfawr hon yn rhoi cyfleoedd i ni, ac mae’r strategaeth yn cael ei gweithredu.

Er fy mod yn cydymdeimlo â’r materion a godir gan Kirsty yng ngwelliant 5, a dderbyniaf, yn fy sylwadau yr wythnos diwethaf ar gynhwysiant cymdeithasol, dywedais fod materion gwledig yn torri ar draws ein cyfrifoldebau a bod rhaid cynnwys y dimensiwn gwledig yn ein cynllun gweithredu cynhwysiant cymdeithasol. Mae’r dimensiwn gwledig wedi ei gynnwys hefyd yn ein harweiniad ar y rhaglen gwella iechyd, sydd yn gofyn i awdurdodau lleol ystyried materion fel gwledigrwydd a phriodoldeb diwylliannol wrth gynllunio ar gyfer gwelliannau mewn iechyd a gwasanaethau iechyd. Yr oeddwn yn falch o ddilyn y materion hyn yn ddiweddar pan ymwelais â’r Sefydliad Iechyd Gwledig gyda Mick Bates. Bydd Christine Gwyther a minnau’n cyfarfod â’r sefydliad er mwyn trafod iechyd mewn datblygu gwledig.

Ynghylch gwelliant 4 Kirsty, gwyddom fod mwy i’w wneud ac y bydd rhai newidiadau’n cymryd amser. Derbyniaf fod ar yr NHS angen adnoddau ychwanegol a llwyr dderbyniaf ei fod o dan bwysau enbyd. Mae’r Prif Weinidog wedi rhoi ar ddeall ei ymrwymiad i gynyddu’r adnoddau sydd ar gael i’r NHS, a chefnogaf hynny’n llwyr. Bydd materion o’r fath yn amlwg yn yr arolwg cynhwysfawr o wariant sydd i ddod. Wrth gwrs, bydd unrhyw ddarpariaeth ychwanegol ar gyfer iechyd yn Lloegr yn dod drwodd i’r Cynulliad, a fydd yn gorfod penderfynu ei flaenoriaethau gwario ei hun. Bydd dyfodol iechyd yng Nghymru yn golygu newid yn y modd y cyflenwir gwasanaethau ac yr ydym yn gwneud buddsoddiadau priodol er mwyn hwyluso’r newid hwnnw. Gellir gwella ansawdd a gwerth am arian ein gwasanaethau iechyd yng ngolwg cydnabyddiaeth y Llywodraeth o’r anawsterau. Ar y cefndir hwnnw, mae cyfeiriad Kirsty at drethiant ychwanegol yn y DU yn gynamserol ac yn amhriodol ar hyn o bryd. Felly, y tro hwn, ni allaf dderbyn ei gwelliant.

Mae adroddiad y Prif Swyddog Meddygol yn ychwanegiad gwerthfawr at ein gwybodaeth ac fe’i cymeradwyaf a’r cynnig i’r Cynulliad.

Yr wyf am amlinellu sut y bydd y Grŵp Ceidwadol yn pleidleisio ar y gwelliannau eraill. Byddwn yn ymatal ar welliant 2. Byddwn yn ymuno yn y ddadl ar barthau gweithredu iechyd, a ganiatawyd gan Jane Hutt, a bydd gennym feddwl agored ar hynny, ond mae’r gweithdrefnau presennol yn caniatáu inni osod targedau sydd yn berthnasol i’r meysydd a amlinelir yng nghynnig Plaid Cymru a gallai adnoddau hefyd ddilyn y blaenoriaethau hynny. Fodd bynnag, pan drafodir y mater yn y pwyllgor, byddwn yn ei ystyried o ddifrif.

Byddwn yn cefnogi gwelliant 3, a chroesawn y cyfeiriad at gyfleusterau iechyd cymunedol lleol. Ynghylch gwelliant 4, mae’n sicr yr ailddatgenir y gynghrair fawr, a byddwn yn ei wrthwynebu oherwydd nid yw’r cyfeiriad at danariannu yn cydnabod y cynnydd mewn gwariant a ddigwyddodd yn yr NHS dros flynyddoedd lawer, o dan Lywodraeth Geidwadol gan mwyaf. Mae dadl arall ynghylch blaenoriaethau yn y dyfodol a maint yr NHS yn y dyfodol, a chredaf fod yr holl bleidiau gwleidyddol yn cytuno bod rhaid inni ofyn cwestiynau difrifol am ein sefyllfa ynghylch gwariant ar iechyd fel cenedl o’i chymharu â’r cyfartaledd Ewropeaidd. Yr wyf yn sicr y bydd yr holl bleidiau’n dod i’r ddadl honno ag ewyllys da. Ar hyn o bryd, nid yw’r gwelliant hwnnw’n dderbyniol i ni.

Croesawn welliant 5 a’i gyfeiriad at ardaloedd gwledig a chyfleusterau cymunedol sydd yn ymatebol i anghenion iaith grwpiau lleiafrifol.

Ymunaf â Jane wrth ganmol y Prif Swyddog Meddygol ar gallineb ac eglurder ei hadroddiad. Wrth lunio gwelliant 1, nid oedd yn fwriad gennyf greu rhestr hir ddigalon. Tynnais sylw at y cyflyrau hynny oherwydd mewn iechyd rhaid inni ganolbwyntio ar faterion sydd yn peri pryder. Nid wyf am fynd drwy’r rhestr gyfan, ond yr wyf am dynnu sylw at rai materion.

Mae marwolaeth yn sgil strôc yn bwysig am fod y digwyddiadau o strôc yn y boblogaeth yn achosi llawer o anabledd a chaiff effaith aruthrol ar ansawdd bywyd pobl gan gynnwys gofalwyr ac aelodau o’r teulu. Os byddwn yn gostwng y lefel strôc, mae potensial aruthrol o ran cynnydd mewn iechyd. Hyd yn hyn, ni fu cynnydd ynghylch cyfradd marwolaethau’r rhai dan 65 ac ni fu ond gostyngiad bychan yng nghyfradd marwolaethau’r rhai dros 65. Mae angen rhoi mwy o sylw i hyn.

Ynghylch canser yr ysgyfaint ymysg menywod, bu gostyngiad sylweddol yn y gyfradd ar gyfer dynion ond nid ar gyfer menywod. Yr oedd y gyfradd yn llawer uwch ymysg dynion. Mae’n siomedig nad yw’r gyfradd marwolaethau ymysg menywod wedi amlygu unrhyw ostyngiad gwirioneddol eto. Rhaid inni ganolbwyntio ar y targed a osodwyd gennym, oherwydd mae’n annhebygol y cyrhaeddir ef.

Lleihau lefelau ysmygu yn y gymuned sydd â’r potensial mwyaf o hyd o ran cynnydd mewn iechyd. Bydd hanner yr ysmygwyr yn marw o salwch sydd yn gysylltiedig ag ysmygu. Wrth i hyd einioes y boblogaeth ymestyn, bydd mwy a mwy o bobl yn cael afiechydon sydd yn gysylltiedig ag ysmygu yn eu henaint, gan andwyo’r cyfnod hwnnw yn eu bywyd a allai ddod â hapusrwydd mawr iddynt oherwydd byddant yn byw i weld mwy o genedlaethau o deuluoedd nag a welent yn y gorffennol. Mae’n drueni mawr ein bod yn cronni afiechydon mewn henaint oherwydd gellid atal hynny drwy leihau’r lefel ysmygu. Mae llawer o bobl yn marw o ganser yr ysgyfaint yn ganol oed neu mewn oedran canol oed cynnar ar adeg pan fo ganddynt deuluoedd ifanc, gan beri distryw iddynt hwy a’r teuluoedd a adawant ar eu hôl. Rhaid inni gyfleu’r neges yn eglur. Yn ystod y 1980au a’r 1990au cynnar, bu gostyngiad mawr yn y lefel ysmygu, sydd bellach wedi lefelu. Nid mater gwleidyddol mo hwn oherwydd mae ffactorau mwy cyffredinol ar waith yma. Fodd bynnag, nid yw’n debygol y cyrhaeddir y targed a osodwyd gennym—yn iaith ofalus yr adroddiad—a rhaid inni ei ailystyried.

Mae ysmygu ymysg plant ysgol ar gynnydd. Cawsom ddadl faith ar farchnata a hysbysebu tybaco. Fodd bynnag, ailadroddaf fy marn fod yn rhaid inni wrth y polisïau mwyaf effeithiol a chaled er mwyn lleihau lefel ysmygu yn y gymuned a’r modd y caiff sigarennau eu marchnata. Nid yw’n weithgaredd naturiol a rhaid inni ailbwysleisio ein hymrwymiad i leihau’r lefelau’n drawiadol.

Anwybyddir lefel y damweiniau yn y gymuned yn aml ac eto hynny yw prif achos marwolaethau ymysg plant ac oedolion ifanc. Mae’r ffaith nad oes cynnydd ar hyn yn fater sydd yn peri pryder gwirioneddol. Achosir y rhan fwyaf o’r marwolaethau yn y dosbarth hwn gan ddamweiniau ar y ffyrdd a chodymau ymysg yr oedrannus. Rhaid inni edrych ar y maes polisi cyffredinol hwn, gan ei fod yn effeithio ar bolisi trafnidiaeth, gofal cymunedol a’r cymorth a roddir i bobl oedrannus a’r rhai ag anableddau.

Ynghylch iechyd meddwl, mae strategaethau gerbron y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar hyn o bryd sydd yn rhoi sylw i wasanaethau i oedolion a phlant a phobl ifanc. Fodd bynnag, mae’r mater hwn yn galw am sylw manwl gan lunwyr polisi ac yr wyf yn falch ei fod yn cael blaenoriaeth o’r fath. Ni fu gostyngiad yn nifer yr hunanladdiadau a’r marwolaethau annatrys; mae tua 350 ohonynt yn flynyddol. At hynny, bydd tua 10 y cant o sgitsoffreniaid yn marw yn y pen draw o hunanladdiad a cheir cyfradd debyg ar gyfer y rhai sydd o dan effaith iselder difrifol. Nid yw hyn ond yn un enghraifft. Wrth gwrs, mae amrediad o wasanaethau iechyd meddwl y gallem eu trafod ond mae’r adroddiad yn amlinellu’r diffyg cynnydd ar y mater hwn hyd yn hyn.

I derfynu, yr wyf am wneud sylwadau tebyg i’r rhai a wnaethpwyd gan Jane Hutt. Mae adroddiad y Prif Swyddog Meddygol wedi ei osod yn bendant yn y cyd-destun polisi cyfredol ac mae’r penderfyniadau a wneir gan y Cynulliad yn holl bwysig er mwyn gwella iechyd a lles. Felly, pan ystyriwn ddogfennau fel ‘Gwell Cymru’, a lansiwyd ddoe, rhaid inni roi sylw arbennig i’r bennod sydd yn ymwneud ag iechyd. Yr wyf am fod yn gadarnhaol, a chroesawaf, yn ofalus a gochelgar, rai o’r datganiadau yn yr adroddiad hwnnw. Mae’r pwyslais ar amseroedd aros i’w groesawu. Fodd bynnag, pe baem, efallai, yn llawdrwm, y weinyddiaeth bresennol sydd wedi methu â lleihau rhestrau aros a gwireddu’r addewid a roddwyd mewn modd gor-syml braidd yn y cyfnod cyn yr etholiad cyffredinol. Fodd bynnag, os yw llunwyr polisi bellach yn troi eu sylw at amseroedd aros, bydd hynny o les i bobl Cymru. Fel y gwyddom oll, mae’r angylion yn arbennig o groesawus wrth bechaduriaid edifeiriol, felly yr wyf yn falch o ddweud y byddaf yn rhoi clod i’r Llywodraeth os bydd yn canlyn hyn i’r pen ac yn datblygu targedau priodol ar gyfer amseroedd aros.

Mae’r ymrwymiad i raglen adfer ariannol yn ymateb i’r diffyg a fu gennym yng ngwariant awdurdodau iechyd ac ymddiriedolaethau. Mae angen ei ddatrys ac mae’n andwyo morâl. Croesawaf yr ymrwymiad ond bydd yn rhaid inni ddal y Llywodraeth ato a sicrhau y ceir cynnydd pwyllog. Croesawaf hefyd yr ymrwymiad i adfer rhaglen adeiladu gyfalaf. Methiant mwyaf y Llywodraeth hon yw’r clamp o neges a anfonodd pan dorrodd ar adeiladu ysbytai ac yr wyf yn falch y gwneir iawn am hynny’n awr. Bydd rhywfaint o ailbecynnu ar yr ymrwymiadau presennol ac mae pwyslais cryf ar werthu tir ac adeiladau segur yn stad yr NHS. Os gwneir hyn yn gyfrifol ac os defnyddir yr arian ar gyfer adeiladu ysbytai newydd, bydd y Llywodraeth yn derbyn cefnogaeth y grŵp Ceidwadol yn y Cyfarfod Llawn ac yn y Pwyllgor.

Mae’r Prif Weinidog wedi rhoi ymrwymiad i bobl Prydain y bydd yn cynyddu’r lefel gwariant yn ein gwlad i’r cyfartaleddau Ewropeaidd, ac unwaith eto mae angen inni gael y ddadl. Mae’n un y bydd y grŵp Ceidwadol yn dod iddi ac yn ei chefnogi. Os bydd y Llywodraeth yn cadw’r holl addewidion hyn mae mwy o obaith o gyrraedd y targedau a amlinellir yn adroddiad y Prif Swyddog Meddygol. Yr wyf finnau’n falch o gymeradwyo’r adroddiad i chi. Mae’n ddogfen ragorol, mae’n ymdrin yn onest ac yn eglur â’r sefyllfa iechyd yng Nghymru mewn modd a fydd o gymorth mawr i’r rhai sydd yn penderfynu ar flaenoriaethau yn y dyfodol.

I also propose amendment 3. Insert at the end of the motion

in Welsh Thanks to Dr Ruth Hall for her exceptional work in preparing this report. We as a party will support every amendment in the true inclusive spirit of the Assembly.

in Welsh The motion asks us to note some of the worst health statistics in the whole of Europe. As a party we believe that noting the worst statistics does not go far enough. That is why we have tabled these two amendments which emphasise the need to take action following the information we received from Dr Ruth Hall.

in Welsh We need to take action in terms of expenditure on health, on more beds and particularly on community hospitals that have been agreed for years. I was in Porthmadog the Saturday before Christmas. Their new community hospital has been agreed upon for many years, but there is no sign of building it. When we say that there are insufficient beds and we want community emphasis, we look to places like Porthmadog to get their new hospital. There is a need to take action on staffing levels, nurses and doctors, and that is why we support a second medical school.

yn Saesneg Mae’r cynnig hwn yn gofyn inni nodi rhai o’r ystadegau iechyd gwaethaf yn Ewrop. Mae anghydraddoldebau iechyd yn adlewyrchu anghydraddoldebau cymdeithasol. Mae’r gagendor iechyd yn hafal i’r gagendor cymdeithasol. Mae’r iechyd gwaethaf yn yr ardaloedd sydd â’r tlodi gwaethaf, ar ben y symptomau ymddygiadol yn yr ardaloedd tlawd hynny o ysmygu cynyddol a deiet gwael. Mae’r iechyd gwaethaf yn ein hardaloedd tlotaf, mwyaf difreintiedig, fel y gwelwn o’r holl graffiau cymhleth y mae Dr Hall wedi eu paratoi. Rhaid inni dargedu adnoddau ar yr ardaloedd hynny sydd â’r angen mwyaf, ar ardaloedd ein wardiau etholiadol mwyaf difreintiedig. Mae arnom angen ateb sensitif. Daw’r holl ardaloedd hyn o fewn yr ardal Amcan 1 ac mae arian cyfatebol ar gyfer Amcan 1 yn ddadl ar gyfer diwrnod arall, ond mae’r mater hwnnw y tu ôl i hyn i gyd. Er mwyn gwneud iawn am anghydraddoldebau iechyd mae arnom angen parthau gweithredu iechyd. Mae’r ymosodiad ar ysmygu yn digwydd drwy barthau gweithredu iechyd yn Lloegr, ac mae diogelwch cymunedol y tynnwyd sylw ato gan Dr Ruth Hall yn yr adroddiad hwn hefyd yn derbyn sylw mewn mannau eraill drwy barthau gweithredu iechyd. Credaf mewn parthau gweithredu iechyd, yn enwedig parthau gweithredu iechyd cymunedol ar lefel wardiau difreintiedig, oherwydd er bod partneriaethau rhwng gwahanol sectorau fel tai, addysg a iechyd ar wahanol raglenni gwella iechyd yn ddigon derbyniol, ni fyddant yn gweithio oni bai fod pen rhywun dan y fwyell, os methant—

Ai ffordd o dorri’r rhestr aros am lawdriniaeth yw hyn?

Un ffordd bosibl, Brian. Bydd yn rhaid imi feddwl am hynny.

Er mwyn cadw pennau pobl dan y fwyell, gallai parthau gweithredu iechyd sicrhau rhywfaint o symud ynghylch yr ystadegau iechyd gwaethaf. Nid yw’r ystadegau hyn yn newyddion yn yr adroddiad blynyddol am 1998 yn unig. Buont yn newyddion yn yr adroddiadau am 1997, 1996, 1995 a phob blwyddyn ers 1992, pan ddechreusom gael adroddiadau blynyddol gan y Prif Swyddog Meddygol. Nid yw’r ystadegau’n gwella dim, a dyna’r rheswm am welliant 2. Croesawaf y sicrwydd a roddodd Jane y bydd dadl a’r posibiliad o drawsnewid i barthau gweithredu iechyd yn hwyr neu’n hwyrach. Mae arnom angen rhywun sydd yn gyfrifol am sicrhau bod y partneriaethau a’r holl eiriau teg yn gweithio.

Ynghylch gwelliant 3, annhegwch y mynediad at ofal iechyd yw’r agwedd arall ar iechyd gwael. Nid yw iechyd gwael yn ymwneud â phenderfynyddion yn unig—byw mewn ardaloedd difreintiedig tlawd, ysmygu ac yn y blaen—ond hefyd â’r ffaith mai’r bobl sydd â’r angen mwyaf am ofal yw’r rhai lleiaf tebygol o’i dderbyn fel arfer. Cynhyrchodd Dr Julian Tudor Hart bapur arloesol ar hyn yn 1971 o’r enw ‘The Inverse Care Law’. Mae cyn wired heddiw ag y bu erioed. Mae annhegwch o ran mynediad i’r gwasanaeth iechyd mewn gwahanol rannau o Gymru, sydd yn cyfrannu at y gagendor iechyd. Ni allwch gael y driniaeth a haeddwch. Gwelwn hynny yng ngwasanaethau’r galon. Yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, cododd Brian y mater mai pobl â chlefyd y galon yn y Cymoedd sydd â’r lleiaf o allu i gael triniaeth feddygol.

Dylai’r NHS adlewyrchu’r gogwydd cymunedol mewn triniaeth. Trinnir 90 y cant o gleifion yn y gymuned, ym meddygfeydd meddygon teulu ac ysbytai cymunedol. Dylid adlewyrchu’r gogwydd hwnnw mewn gwasanaethau a dylid rhoi pwyslais o’r newydd ar ysbytai cymunedol, mewn ardaloedd gwledig yn arbennig, sydd yn aml o dan fygythiad. Gallaf feddwl am etholaeth wledig nid nepell oddi yma y bu ei hysbytai cymunedol dan fygythiad. Gwelsom broblemau o ran cael mynediad i ofal iechyd yn ystod argyfwng y gaeaf yn ddiweddar. Mater o adnoddau yw hyn yn y diwedd. Mae arnom angen addewid Tony Blair y bydd y gwariant ar iechyd yn y DU yn cyrraedd y gwariant Ewropeaidd cyfartalog ar iechyd. Tyciai hynny i’r dim. Mae arnom angen mwy o welyau, a lle y cytunasom i godi ysbytai, ym Mhorthmadog er enghraifft, dylem fynd ymlaen i’w codi.

Mae’r cynnig hwn yn gofyn inni nodi rhai o’r ystadegau iechyd gwaethaf yn Ewrop. Mae gwelliannau 2 a 3 yn gofyn am weithredu ynghylch adnoddau, gwelyau, ysbytai cymunedol a chynllunio’r gweithlu. Fel arall byddwn yma eto’r flwyddyn nesaf, yn nodi rhai o’r ystadegau iechyd gwaethaf yn Ewrop unwaith eto.

Cynigiaf hefyd welliant 5. Ychwaneger ar ddiwedd y cynnig

Diolchaf i Dr Ruth Hall am adroddiad cynhwysfawr. Mae’r datganiad mwyaf trawiadol gan y Prif Swyddog Meddygol yn y ddogfen i’w weld ar y tudalen cyntaf un:

‘…ni chafwyd unrhyw wir newid yn lefelau cyffredinol iechyd a lles.’

Yr wyf yn ei chael yn ddigalon ein bod, er gwaethaf polisi ar ôl polisi a menter ar ôl menter, yn enwedig ar y defnydd o alcohol a thybaco, yn methu â sicrhau cynnydd ar lawer o faterion, y tynnir sylw at rai ohonynt yng ngwelliant David Melding, y bydd grŵp y Democratiaid Rhyddfrydol yn ei gefnogi.

Mae’r adroddiad hefyd yn nodi bod gwahaniaethau aruthrol mewn lefelau iechyd ac yn y mynediad at driniaeth ledled Cymru. Wrth gefnogi gwelliannau Dai Lloyd, mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn cytuno bod angen inni ganolbwyntio ar y cymunedau mwyaf anghenus, a bod cyfleusterau iechyd cymunedol yn holl bwysig wrth adael inni wneud hynny. Fodd bynnag, ni ellir cyflawni hyn heb gynnydd mewn adnoddau. Trof felly at welliannau’r Democratiaid Rhyddfrydol. Mae’r NHS wedi ei danariannu dros dymor hir, David. Efallai mai anallu’ch plaid i gydnabod y ffaith honno a arweiniodd at y gurfa lethol a gawsoch yn etholiad 1997.

Yr wyf yn ddiolchgar dros ben i chi am ddynodi’r un ffactor a arweiniodd at ein trechu’n llwyr yn 1997. Mae’n amlwg y dylem fod wedi ei ystyried yn fwy trwyadl cyn yr etholiad hwnnw. Fodd bynnag, a ydych yn gwadu bod cynnydd yn y gwariant ar iechyd yn ystod y 1980au a drwy gydol y 1990au?

Gallwn fynd ymlaen i restru llawer o resymau am y gurfa lethol a gawsoch yn 1997, ond yr ydym yma i drafod adroddiad y Prif Swyddog Meddygol. Er fy mod yn cydnabod ei bod yn ymddangos ar bapur, drwy chwarae â ffigurau, fod eich Llywodraeth efallai wedi cynyddu gwariant ar y gwasanaeth iechyd, nid yw hynny’n egluro’r distryw yn nifer y gwelyau ysbyty oedd ar gael ar ddechrau eich Llywodraeth ac ar ei diwedd. Collasom rywbeth tebyg i 6,000 o welyau.

Mae’r tanariannu tymor hir yn yr NHS wedi arwain at yr amseroedd aros hwyaf erioed. Yr wythnos diwethaf, ymwelais â’r uned poen hirfaith yn Ysbyty Prifysgol Cymru yng Nghaerdydd. Yr amser aros am apwyntiad claf allanol—yr apwyntiad cyntaf a gaiff claf er mwyn gweld ymgynghorydd—yw 53 wythnos, sydd yn syfrdanol. Mae dros 70 y cant o lwyth achosion yr uned yn cynnwys pobl â phoen cefn. O dderbyn bod y cleifion hyn yn gorfod aros cyn hwyed am apwyntiadau claf allanol dechreuol, a yw’n syndod o gwbl fod adroddiad y Prif Swyddog Meddygol yn tynnu sylw at ddirywiad yn y targedau cynnydd mewn iechyd ar gyfer trin poen cefn? Nid ymdrinnir â sefyllfaoedd fel hyn a’r hyn a welsom yn ein hysbytai gydol y mis diwethaf heblaw drwy gynnydd sylweddol mewn adnoddau.

Felly gofynnaf i’r Aelodau Llafur yn y Siambr hon gefnogi galwadau’r Democratiaid Rhyddfrydol ar i’r Llywodraeth Lafur yn San Steffan roi heibio ei bwriad i dorri 1c oddi ar dreth incwm yn Ebrill ac ailfuddsoddi’r arian yn ein hysbytai yn lle hynny. Gyda’r arian hwnnw gallem ddechrau mynd i’r afael â’r sefyllfa a welais yn ysbyty Bronglais yn Aberystwyth ddoe. Mae gan yr ysbyty uned gofal dwys ac ynddi bum gwely, ond dim ond dau ohonynt sydd wedi eu staffio ac yn agored. Mae’r tri gwely arall yn aros yn wag am nad yw’r adnoddau ar gael i dalu am y staff i’w cynnal, nac i drin y cleifion a allai ddod iddynt. Mae gan yr ysbyty uned mamolaeth nad yw wedi ei hatgyweirio na’i hadnewyddu ers i’r fydwraig sydd yn gweithio yno eni ei phlentyn ei hun 21 mlynedd yn ôl. Credaf fod y Blaid Lafur yn camfarnu pobl y gymuned honno a chymunedau eraill ledled Cymru wrth feddwl y byddai’n well ganddynt gael gostyngiad o 1c yn eu treth na gwasanaeth iechyd gweddus â digon o adnoddau i bawb.

Wrth droi at welliant 5, cydnabyddaf nad oes modd i’r adroddiad gynnwys pob dim, ac mae’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ei drafodaethau â Dr Hall wedi ystyried gwahanol bynciau y gallai Dr Hall edrych arnynt efallai mewn adroddiadau yn y dyfodol. Fodd bynnag, mae’n ofid i’r Democratiaid Rhyddfrydol na roddwyd mwy o sylw i faterion iechyd gwledig a gwasanaethau sydd yn cymryd i ystyriaeth anghenion diwylliannol unigol a’r dewis o iaith. Er ein bod yn croesawu’r cyfeiriad byr at adnewyddu cartrefi gwledig a thrafnidiaeth, nid oes adran ar wahân ar iechyd gwledig. Mae angen hynny; rhaid inni ystyried materion sydd yn gysylltiedig â iechyd mewn cymunedau gwledig. Mae llai na chwarter poblogaeth Powys yn byw o fewn 30 munud i adran ddamweiniau ac achosion brys o’i gymharu â 100 y cant yng Nghaerdydd ac wyth awdurdod unedol arall.

Drwy ddiffiniad, mae pobl mewn ardaloedd gwledig yn byw ymhellach oddi wrth ei gilydd ac oddi wrth y rhai sydd yn gallu darparu gwasanaethau a chymorth. Rhaid inni ymchwilio’r posibiliad o gael unedau symudol a’r datblygiadau technolegol a geir drwy delefeddygaeth. Mae anwybyddu iechyd gwledig fel hyn yn adroddiad y Prif Swyddog Meddygol yn digwydd ar adeg pan yw pob ysbyty cymunedol yn fy etholaeth—Brycheiniog a Maesyfed—yn wynebu colli gwelyau: saith yn Ystradgynlais, 10 yn Aberhonddu a chwech yn Llandrindod. Mae pob un o’r ysbytai cymunedol sydd gennyf yn ystyried sut y gall arbed £5 miliwn. Rhaid mai’r ateb yw torri nifer y gwelyau yn gyffredinol.

Dim ond 1.4 y cant o boblogaeth Cymru sydd yn hanu o leiafrif ethnig. Er hynny, credaf fod gan bawb yng Nghymru hawl i dderbyn gwasanaeth iechyd sydd yn adlewyrchu eu hanghenion unigol. Mae gan wahanol grwpiau ethnig eu teimladau eu hunain, ac mae gan wahanol ddiwylliannau eu syniadau eu hunain ynghylch sut yr hoffent gael eu trin oddi mewn i’r gwasanaeth iechyd gwladol. Yn 1998, gwnaeth uned cydraddoldeb yr NHS lawer o argymhellion mewn adroddiad er mwyn gwella’r ddarpariaeth o ofal iechyd i leiafrifoedd ethnig. Bydd yn ddiddorol gweld i ba raddau yr ydym wedi cyflawni’r argymhellion hynny a pha gynnydd a wnaethom wrth ddarparu gwasanaethau i gymunedau lleiafrifol du ac ethnig yng Nghymru.

Mae Cyngor Defnyddwyr Cymru ar fin cyhoeddi adroddiad ar y driniaeth i siaradwyr Cymraeg sydd yn agored i niwed yn yr NHS, yn enwedig pobl oedrannus a phlant. Mae’n well gan lawer o siaradwyr Cymraeg gael mynediad i wasanaethau drwy eu hiaith gyntaf, yn enwedig ar adegau o straen. Profwyd, er enghraifft, fod llawer o bobl oedrannus sydd yn dioddef strôc yn ei chael yn amhosibl defnyddio’r Saesneg—eu hail iaith—ar ôl episod mor drawmatig. Rhaid inni ystyried sut y gallwn ddatblygu gwasanaethau mewn meysydd lle y mae hynny’n briodol, er mwyn sicrhau y gellir diwallu dewisiadau iaith.

Diolchaf i Kirsty am ildio ac am gadarnhau bod y gwariant ar y gwasanaeth iechyd wedi codi flwyddyn ar ôl blwyddyn o dan y llywodraeth Geidwadol ddiwethaf. Ynghylch pwynt diwethaf Kirsty, er bod aelodau’r Blaid Geidwadol yn gefnogwyr mawr i’r iaith Gymraeg erioed, fel y gwyddoch o’n gweinyddiaeth flaenorol—a byddwn yn sicr am barhau â hynny a chefnogi hanfod yr hyn a ddywedwch—a ydych yn fodlon cadarnhau nad ydych yn awgrymu y dylid gwahaniaethu yn erbyn gweithwyr iechyd proffesiynol di-Gymraeg oherwydd eu hanallu i siarad y Gymraeg? A fyddech gystal â chadarnhau hefyd y byddai unrhyw gamau i hybu’r defnydd o’r Gymraeg yn y gwasanaeth iechyd o fewn yr adnoddau presennol?

Yn sicr, David. Nid wyf yn bwriadu i’r gwelliant hwn achosi i unigolion yn yr NHS boeni y byddant yn cael eu gwahardd rhag dilyn eu gyrfa oherwydd anallu i siarad iaith. Nid ydym ond yn ystyried dulliau y gallwn eu defnyddio i hybu cyfleoedd i bobl sydd yn dymuno defnyddio’r Gymraeg, fel eu hiaith gyntaf, er mwyn cael mynediad at wasanaethau mewn modd sydd yn briodol iddynt. Nid ydym yn sôn am yr iaith Gymraeg yn unig. Er enghraifft, dengys ystadegau ar boblogaethau benywaidd Tsieineaidd a Bangladeshi yng Nghymru, yn y grŵp oedran rhwng 30 a thua 65, mai ond lleiafrif o’r benywod o’r cymunedau ethnig hynny a all siarad Saesneg yn rhugl. Rhaid inni sicrhau y gall y gwasanaeth ymateb i anghenion diwylliannol a ieithyddol yr holl gymunedau yng Nghymru er eu bod yn fach.

Dywedaf eto y bydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi’r holl welliannau sydd ger eich bron heddiw a phwysaf ar y rhai sydd yn amheus i ailedrych ar welliannau’r Democratiaid Rhyddfrydol a’u cefnogi.

Yr ydym wedi trafod iechyd lawer gwaith yn y Cynulliad ac wedi canolbwyntio ar benderfynyddion cymdeithasol ac economaidd iechyd gwael. Mae’r adroddiad yn dangos yn fanwl bwysigrwydd sylfaenol y penderfynyddion hynny, ond nid af drwy’r ddadl honno heddiw. Fodd bynnag, tynnaf sylw at dudalen 46 yn yr adroddiad, lle y dywed y Prif Swyddog Meddygol ein bod wedi gweld ehangu mewn anghydraddoldeb iechyd dros y ddau ddegawd diwethaf yn y DU yn unol â’r anghydraddoldeb incwm, a bod amrediad o bolisïau i leihau anghydraddoldeb incwm yn debygol o fod yn effeithiol wrth wella iechyd y genedl. Rhaid i’r frawddeg effeithiol honno fod yn sylfaen i’r dull gweithredu a fabwysiadwn wrth geisio ymateb i’r her iechyd yng Nghymru. Ni allwn ddweud hynny’n rhy aml, yn enwedig pan fo’r Llywodraeth Lafur dan fygythiad oddi wrth bleidiau eraill, ynghylch yr isafswm cyflog, credyd treth i deuluoedd sydd yn gweithio ac yn y blaen.

Fodd bynnag, pan y mae’r rhan fwyaf o bobl yn meddwl am wasanaethau iechyd, maent yn meddwl am y gwasanaeth iechyd gwladol. Heddiw, yr wyf am sôn am wasanaethau clinigol. Ar dudalen 64 o adroddiad y Prif Swyddog Meddygol y ceir un o’i agweddau mwyaf diddorol. Dywed fod bron 50 y cant o’r cynnydd mewn iechyd o ran disgwyliad einioes yn ganlyniad i ymyriadau meddygol a gyflawnwn drwy’r NHS, yn yr un modd â’r gostyngiad o ddwy ran o dair mewn clefyd y galon. Felly, er bod penderfynyddion cymdeithasol ac economaidd yn bwysig, mae gallu’r gwasanaeth iechyd hefyd yn bwysig er mwyn gwella iechyd y genedl. Yng ngolwg effeithiolrwydd ymyriadau iechyd, mae’r pwyntiau a wnaethpwyd gan rai am fynediad i wasanaethau yn dod yn bwysicach fyth. Yn benodol, rhaid caniatáu mynediad priodol i’r rhai sydd o dan y baich mwyaf o afiechyd i’r gwasanaethau mwyaf effeithiol.

Mae adroddiad y Prif Swyddog Meddygol a gwelliant 3 yn cyfeirio’n benodol at wasanaethau’r galon a’r angen i’w targedu ar yr ardal fwyaf anghenus. Mae hynny’n wir, ond mae’r ymadrodd hwnnw’n cuddio sefyllfa sydd braidd yn gymhleth, yn enwedig os ystyriwn adroddiad diweddar Dr Gillian Todd ar wasanaethau calon arbenigol. Yn yr adroddiad hwnnw, dywedodd mai’r ardaloedd â’r mynediad ehangaf at wasanaethau’r galon yw’r rhai sydd â’r rhestrau aros hwyaf hefyd ac mai’r ardaloedd sydd â’r mynediad mwyaf cyfyng sydd â’r rhestrau aros byrraf. Mae’r rhestr aros yn fyrrach yn rhannol am na chyfeirir pobl yn y lle cyntaf. Fodd bynnag, mae’r darlun cymhleth hwn yn golygu nad oes atebion gor-syml i’w cael yn rhwydd. Tynnwyd sylw yn adroddiad Dr Gillian Todd hefyd at y sefyllfa yng ngogledd Cymru, nad ydyw, yn gymharol, yn ardal sydd â llawer o glefyd y galon yng Nghymru. Fodd bynnag, mae lefel y ddarpariaeth yng ngogledd Cymru yn drychinebus o’i chymharu â gweddill Cymru. Ar welliant 3 David Lloyd, rhaid inni gofio’r ffaith fod rhai ardaloedd, lle y mae clefyd y galon yn digwydd bod yn gyffredin, hefyd yn derbyn gwasanaeth gwael o ran maint eu gwasanaethau calon arbenigol.

Mae’n fwy na mater o gael mynediad at—

Yr wyf yn sicr nad oedd Brian yn bwriadu i’w sylwadau am y gwasanaeth yng ngogledd Cymru adlewyrchu ar y rhai sydd yn ei redeg. Gallaf siarad o brofiad personol yn yr wythnosau diwethaf, am y gwasanaeth rhagorol a roddir i ogledd Cymru gan y Royal Infirmary ym Manceinion, a dra werthfawrogir.

Mae’n fwy na thebyg bod Dafydd yn rhagweld y pwynt nesaf sydd gennyf, nad yw efallai mor ganmoliaethus ag yr hoffem iddo fod. Cyflawnwyd ymchwil yn ddiweddar i edrych ar yr hyn sydd yn digwydd wedi i bobl gael eu rhoi ar y rhestr aros ar gyfer mynediad i wasanaethau’r galon. Dengys y dystiolaeth fod pobl â’r anghenion cymdeithasol mwyaf—poblogaethau cymdeithasol ddifreintiedig —ar ôl cael eu rhoi ar restr aros yn gorfod aros yn hwy ar y rhestr aros honno am eu gwasanaethau. Yn yr un modd, mae pobl o ardaloedd cymdeithasol ddifreintiedig yn llai tebygol o gael eu dosbarthu’n achosion arhosiad byr ag arnynt angen llawdriniaeth frys ar y galon, er gwaethaf y ffaith y byddai rhywun yn disgwyl iddynt fod yn fwy tebygol o gael clefydau mwy difrifol. Nid yn unig y ceir problemau mynediad, ond mae graddiant cymdeithasol o ran cael y llawdriniaeth, ac yn ogystal â hynny, mae graddiant yn ôl rhyw hefyd. Y rhai sydd yn lleiaf tebygol o gael mynediad cyflym i wasanaethau’r galon o ran cyfeirio a derbyn llawdriniaeth, yw benywod o gefndiroedd cymdeithasol difreintiedig. Felly, mae’n fwy na mater o gael lle ar y rhestr aros. Rhaid inni edrych ar holl broses gwasanaethau’r galon o gyfeirio hyd at yr ailsefydlu terfynol. Mae hynny’n bwynt pwysig.

Mater arall a grybwyllir yng ngwelliant 3 o’r eiddo Dai yw pwysigrwydd cael gwelyau ychwanegol wrth ymwneud â gwasanaethau’r galon. Mae hynny’n wir. Fodd bynnag, nid yw ond yn fater o welyau ychwanegol. Gwyddom am siant Plaid Sosialaidd y Gweithwyr: beth yr ydym am ei gael? Yr ydym am gael gwelyau. Pa bryd yr ydym am eu cael? Yn awr.

Buoch yno.

Mae fel y mater mynediad, lle y dywedir bod cael lle ar y rhestr aros yn datrys y broblem. Yn yr un modd, nid yw dweud ‘mwy o welyau yn awr’ yn llwyr ateb yr her a wynebwn. Yr ydym yn sôn am welyau mewn unedau dibyniaeth uchel, gwelyau mewn unedau therapi dwys, gwelyau confensiynol, gwelyau ailsefydlu a gwelyau achosion dydd fel y gellir cyflawni’r angiograffi ac yn y blaen. Os yw pobl yn cynnig ateb gor-syml fel mwy o welyau, anwybyddir cymhlethdod y sefyllfa. Mae hyn yn mynd yn ôl at yr hyn a ddywedwyd yr wythnos diwethaf, ac mae’n un o’r rhesymau pam yr oeddwn mor siomedig nad oedd y pleidiau eraill yn barod i dderbyn cynnig yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i gymryd rhan yn y gweithgor ar bwysau ar welyau yn y gaeaf. Mae’r gweithgor hwnnw’n cyffwrdd â mater cymhleth y cymysgedd o welyau o fewn y gwasanaeth iechyd. Mae arnom angen dull gweithredu cwbl gynhwysol er mwyn ymdrin â’r mater hwn. Erfyniaf yn ddidwyll ar y pleidiau eraill, yn enwedig gan eu bod wedi cynnig gwelliannau ar y themâu hyn heddiw, i ailystyried eu safbwyntiau ar gymryd rhan yn y gweithgor hwnnw, fel y gallwn oll gydweithio i ymdrin â’r mater penodol a thra chymhleth hwn.

Un o’r pwyntiau mwyaf trawiadol a wnaethpwyd heddiw yw’r bwlch o bum mlynedd rhwng y disgwyliad einioes mewn rhai cymunedau yng Nghymru o’u cymharu ag eraill. Mae hynny’n dangos i mi’r hyn y mae’n rhaid inni ymdrin ag ef a maint y dasg a wynebwn. Mae ffyrdd o fyw iach yn berthnasol i’r ddadl hon, Lywydd. Fodd bynnag, mae amrediad o ffactorau eraill—economaidd, cymdeithasol, etifeddiaeth ddiwydiannol ac yn y blaen—sydd yn dylanwadu’n helaeth ar iechyd pobl.

Mae tai yn un maes amlwg lle y gallem wneud buddsoddiadau tymor hir a fyddai’n talu ar eu canfed o ran iechyd. Rhaid inni gael strategaeth dymor byr a thymor hir, fel ym mhopeth arall. Yn ein strategaeth dymor hir gallem weld ailgyfeirio adnoddau i dai i raddau helaeth. Byddai hynny’n dod ag enillion mawr i iechyd yng Nghymru.

Yr wyf am gyfeirio’n benodol at fyw’n iach. Mae ffordd o fyw iach yn rhan bwysig o’r hafaliad, er gwaethaf y ffactorau eraill a grybwyllais. Mae bwyta’n iach, yfed yn bwyllog, arferion ymarfer a pheidio ag ysmygu’n rhan fawr o hynny. Byddai rhai’n cyfeirio at ystyriaethau o’r fath fel rhai sydd yn dilyn yr hyn a alwent efallai’n ‘agenda gwladwriaeth y nani’, ond ni phetrusaf o gwbl rhag annog pobl Cymru i ddilyn ffyrdd o fyw iach.

Ymdriniaf yn arbennig ag ysmygu. Mae hwn yn bwnc amserol y cyfeiriais ato yn y gorffennol. Mae’n arwyddocaol ein bod yn gweld cyfeirio yn yr adroddiad hwn at rai o’r problemau iechyd sydd â chydberthynas uchel ag ysmygu na chafwyd unrhyw gynnydd neu welliannau ynddynt. Ymysg y materion hynny y mae cyfraddau ysmygu ymysg oedolion a rhai yn eu harddegau a chanser yr ysgyfaint ymysg benywod. Mae’n bwysig inni geisio atal pobl ifanc rhag dechrau’r arfer o ysmygu yn y lle cyntaf oherwydd gwyddom ei fod yn gaethiwus iawn ac yn anodd rhoi’r gorau iddo. Dywed y gwyddonwyr fod nicotin yn fwy caethiwus na heroin. Mae hynny’n peri ichi aros a meddwl.

Rhan bwysig arall o’r hafaliad yw annog pobl i roi’r gorau i ysmygu a hwyluso hynny. Rhan bwysig o hynny yw’r negeseuon a gyfleir o ran polisi cyhoeddus ar ysmygu. Hoffwn weld gwahardd ysmygu ym mhob man cyhoeddus. Mae hyn yn fater dadleuol a byddai llawer yn anghytuno â gwaharddiad ar dir hawliau sifil. Cefnogaf waharddiad ac, fel cam tuag at hynny, hoffwn ein gweld yn annog busnesau ledled Cymru, yn enwedig bwytai, caffis a thafarnau i gytuno ar god dim ysmygu gwirfoddol ac i sefydlu mannau dim ysmygu a pholisïau dim ysmygu cyffredinol. Gwyddom mai amhosibl yw gwahanu rhan o fwyty a disgwyl i’r mwg beidio ag ymledu i fannau eraill.

Mae llawer o bobl yn teimlo’n gryf bod polisïau o’r fath yn anfon y negeseuon cywir ac yn annog pobl i roi’r gorau i ysmygu am eu bod yn rhoi ar ddeall nad yw ysmygu’n gymdeithasol dderbyniol a’i fod yn effeithio ar iechyd pobl eraill, nid lleiaf iechyd gweinyddion a staff mewn bwytai, caffis a thafarnau sydd yn anadlu mwg dros gyfnod maith. Mae enghraifft Roy Castle yn dangos peryglon a chanlyniadau gweithio mewn awyrgylch o’r fath. Mae polisi blaengar gan nifer o awdurdodau lleol, gan gynnwys Blaenau Gwent yn fwyaf diweddar, fel y gŵyr Peter Law, ac maent ar fin sefydlu cod dim ysmygu gwirfoddol. Maent yn awyddus i’w ehangu. Hoffwn weld ei ehangu ledled Cymru. Mae gan y Cynulliad rôl allweddol wrth bwyso am a sefydlu cod gwirfoddol o’r fath yng Nghymru.

Cyn dod i’r ddadl hon, euthum i’r drafferth i’m hatgoffa fy hun am yr hyn yr addawodd y weinyddiaeth hon ei wneud dros y gwasanaeth iechyd cyn yr etholiadau yn 1997 ac yn 1999. Yr oedd y rhestr hir o addewidion, ynghyd â rhai ymosodiadau enllibus ar y weinyddiaeth flaenorol, yn fy mhensyfrdanu.

Yr oedd ymrwymiad ym maniffesto 1997 ar gyfer Cymru i ddiweddu wardiau ysbyty i’r ddau ryw. Nid oedd gan Lafur erioed fwriad i wneud hynny, fel y darfanfûm pan ofynnais i Jane Hutt a oedd yn bolisi ganddi ddiweddu wardiau i’r ddau ryw. Yr ateb oedd ‘na’. Yr oedd hefyd baragraff ar ysmygu yn y maniffesto, a grybwyllwyd gan John Griffiths a sawl siaradwr arall y prynhawn yma. Mae’r paragraff hwnnw yn disgrifio ysmygu fel yr achos unigol mwyaf o salwch ataliadwy a marwolaeth gynamserol yn y Deyrnas Unedig. Yr oedd ymrwymiad i ddiweddu hysbysebu tybaco. Gwyddom oll am hynny, oni wyddom?

Os cofiwch record y Llywodraeth Geidwadol ar hysbysebu tybaco a nawdd, credaf y dylech ostwng eich pen gan gywilydd.

Nid wyf am ddiolch i John Griffiths am hynny ac ni ostyngaf fy mhen gan gywilydd. Yr wyf yma fel aelod o’r wrthblaid i archwilio’r weinyddiaeth Lafur, a phrin iawn yw’r cyfle a gawn i wneud hynny yn y Cynulliad. Yr wyf yn eich galw i gyfrif am yr addewidion a roesoch pan etholwyd chi. Gwyddom oll am eich addewidion ynghylch ysmygu. Gwyddom oll, pan roddir dewis i Lafur Newydd rhwng cadw ymrwymiad maniffesto ac atal yr hyn a eilw’n achos mwyaf marwolaeth gynamserol yn y Deyrnas Unedig, a gweld taflu £1 miliwn i’w gronfa gil-dwrn, nad oes amau pa un a ennill. Mae geiriau gwag maniffesto Llafur Newydd yn pylu’n ddim wrth ymyl y celwydd mwyaf oll, sef y byddai Llafur yn lleihau rhestrau aros yr ysbytai. Ym maniffesto 1997 ar gyfer Cymru aeth yn bellach byth a dweud, fel man cychwyn, y byddai’r £100 miliwn cyntaf a arbedid ar fiwrocratiaeth yn cael ei ddefnyddio i drin 100,000 o gleifion ychwanegol ac i roi terfyn ar yr aros am lawdriniaethau canser.

Unwaith eto mae’r realiti’n wahanol. Ers i Lafur gael gafael ar yr NHS, mae’r rhestrau aros wedi codi i’r entrychion. Maent yn uwch o lawer yn awr nag y buont erioed o dan y Ceidwadwyr. Mae cleifion canser a bleidleisiodd dros Lafur gan feddwl y caent eu trin yn gynt wedi eu siomi a’u twyllo’n greulon. Mae’r holl restrau aros eraill wedi codi i’r entrychion o dan Lafur a bydd yr argyfwng hwn yn gwaethygu, fel y darganfûm pan ymwelais â Nevill Hall yn ddiweddar. Fel mewn cynifer o ysbytai eraill ledled Cymru, methodd y weinyddiaeth hon â gweld yr hyn y gallasem fod wedi ei ddweud wrthynt: yn ystod misoedd y gaeaf mae ar fwy o bobl angen triniaeth mewn ysbyty. O ganlyniad, yr oedd gwelyau a ddylasai fod wedi eu neilltuo ar gyfer pobl a oedd yn derbyn llawdriniaethau arferol wedi eu llenwi â phobl ag arnynt angen triniaeth feddygol frys, sydd yn golygu y bydd ffigurau’r rhestrau aros yn codi’n ddidrugaredd dros y misoedd nesaf. Bydd ffigurau newydd allan yfory ac ni allaf beidio â meddwl—oherwydd yr wyf yn troi’n eithaf sinigaidd y dyddiau hyn—pe bai’n newyddion da, na fyddem yn cael y ddadl hon heddiw. Mae llawdriniaethau wedi eu diddymu a’u bwrw’n ôl ymhellach byth.

Mae’r NHS yn mynd o argyfwng i argyfwng. Yn lle ymddiheuriad i bawb a gamarweiniwyd, cyfaddediad bod camgymeriadau wedi digwydd, ac nad yw Llafur Newydd bob amser yn gwybod beth sydd orau i ni, y cwbl a gynigiwyd i ni yw tasglu. Grŵp o bobl a fydd yn mynd i gyfarfodydd lu ac yn gwneud rhai awgrymiadau teilwng am y modd y gellid gwella pethau. Os bydd y newyddion yn gwella, drwy ryw hap, gwyddom beth fydd yn digwydd: bydd Llafur Newydd yn cymryd y clod i gyd. Os â’r newyddion yn llawer gwaeth, a hynny sydd yn fwy tebygol, y tasglu fydd yn cael y bai. Dyna pam na fydd y Grŵp Ceidwadol yn cymryd unrhyw ran yn y tasglu hwn.

Cyn imi orffen, gofynnaf i’r Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ateb pedwar cwestiwn syml. Yn gyntaf, a fydd yn cyflawni’r ymrwymiad ym maniffesto Llafur Newydd i ddod â wardiau dau ryw i ben byth? Bydd neu na fydd? Yn ail, pa bryd, os o gwbl, y bydd yn cyflawni’r ymrwymiad ym maniffesto Cynulliad Llafur i derfynu rhestrau aros ar gyfer llawdriniaethau i godi pilennau? Yn drydydd, pa bryd y mae’n disgwyl y bydd rhestrau aros yr ysbytai’n disgyn yn is na’u lefel o dan y weinyddiaeth Geidwadol ddiwethaf? Yn bedwerydd, a wnaiff ymddiheuro i bawb a bleidleisiodd dros Lafur yn 1997 ac yn 1999 gan ddisgwyl gweld gwelliannau yn y gwasanaeth iechyd ond sydd wedi gorfod goddef rhestrau aros hwy, llai o staff, wardiau i’r ddau ryw a rhes o dor-addewidion eraill?

Byddaf yn canolbwyntio ar un agwedd ar yr adroddiad ac un agwedd ar ofal iechyd yng Nghymru, sef y ddarpariaeth gofal iechyd meddwl yng Nghymru. Yn fwy penodol, yn y Cymoedd. Croesawaf y ffaith fod adroddiad y Prif Swyddog Meddygol yn sôn am iechyd meddwl mewn sawl lle. Sylweddolwn gyda gofid na fu newid yn erbyn y targedau cynnydd mewn iechyd ar iechyd meddwl. Yn hynny o beth, cytunaf â gwelliant 1 David Melding gan nodi pryder na fu cynnydd boddhaol ar rai targedau cynnydd mewn iechyd, ac un o’r rhain yw iechyd meddwl.

Bob blwyddyn, mae tua 250 o farwolaethau yng Nghymru o ganlyniad i hunanladdiad, ond mae 100 o farwolaethau ar ben hynny na chânt eu penderfynu mewn cwêst, boed yn ddamweiniol neu’n fwriadol, ac mae David wedi crybwyll y rhain eisoes. Ni chyflawnir pob hunanladdiad gan rywun sydd yn dioddef o salwch meddwl ond mae’n cynyddu’r perygl. Mae tua 10 y cant o sgitsoffreniaid yn cyflawni hunanladdiad yn y pen draw a gallai’r ffigur fod cyn uched â hynny ar gyfer rhai ag iselder difrifol. Clywsom lawer yn y Siambr hon yn ddiweddar am yr achosion trist o hunanladdiad yn y gymuned amaethyddol. Tynnwyd sylw at hynny mewn adroddiad diweddar gan Brifysgol Abertawe. Yr wyf hefyd am bwysleisio’r problemau iechyd meddwl a wynebir gan y rhai a allgaewyd yn gymdeithasol yng nghymunedau’r Cymoedd. Dengys yr ystadegau na sefydlwyd tuedd disgynnol yn gyffredinol, yn anffodus. Yn 1998, yr oedd 364 o farwolaethau o ganlyniad i hunanladdiad yng Nghymru. Yn ardaloedd y Cymoedd, fel Merthyr Tudful, dengys yr adroddiad fod y ffigur yn waeth na’r targed ar gyfer Cymru. Gwerthfawrogaf fod y problemau’n waeth o lawer ledled cefn gwlad canolbarth Cymru nag yn ne Cymru ddiwydiannol ond ni olyga hynny fod y problemau’n rhai gwledig yn gyfan gwbl.

Parhaodd y dirywiad yn y driniaeth mewn ysbytai i bobl â salwch meddwl. Mae’r cyfrifiad seiciatryddol yn dangos gostyngiad o ychydig o dan 3,000 o gleifion mewnol yn 1992 i ychydig dros 2,200 yn 1998. Yn Chwefror 1997, comisiynwyd yr Uned Gwerth am Arian gan Adran Iechyd Sylfaenol a Chymunedol y Swyddfa Gymreig i ymgymryd â phrosiect i ganfod a oedd y strategaeth salwch meddwl i Gymru, a lansiwyd yn 1989, yn gweithio. Nid af i’r pentwr o fanylion ystadegol a gynhyrchwyd gan yr arolwg, ond pwysleisiaf cyn waethed yw ardaloedd fel Awdurdod Iechyd Bro Taf o’u cymharu â gweddill Cymru yn enwedig gan fy mod yn gwybod bod Cwm Cynon—fy etholaeth i—o fewn Bro Taf, yn waeth byth. Mae adroddiad yr Uned Gwerth am Arian yn sôn am hyn yn ei thrafodaeth ar y gwasanaethau a gynigir gan Ymddiriedolaeth NHS Gogledd Morgannwg, sydd yn cynnwys Merthyr a Chwm Cynon. Gwyddom fod anghydraddoldebau iechyd yn ardal Ymddiriedolaeth Gogledd Morgannwg. Mae Huw Lewis a minnau wedi tynnu hyn i sylw Bro Taf a Jane Hutt sydd, yr wyf yn falch o ddweud, wedi ymweld â’r ardal ddwywaith ers sefydlu’r Cynulliad.

Gan ddod yn ôl at adroddiad y Prif Swyddog Meddygol a tharged cynnydd iechyd arall, gwyddom fod angen inni godi statws iechyd meddwl cyffredinol y boblogaeth. Fodd bynnag, mae gennym gryn ffordd o’n blaen. Mae’n amlwg, ers cyhoeddi Strategaeth Iechyd Meddwl Cymru Gyfan yn 1989, fod sawl newid wedi bod ym mhatrwm y ddarpariaeth ledled Cymru, gyda sefydlu rhwydwaith o dimau iechyd meddwl cymunedol. Dechreuwyd eisoes ar adolygiad o’r Strategaeth Iechyd Meddwl i Oedolion. Fodd bynnag, dywed adroddiad y Prif Swyddog Meddygol fod angen inni fynd ymhellach wrth adolygu’r ddarpariaeth o wasanaethau iechyd meddwl ar gyfer plant a phobl ifanc. Pan ofynnais i’r Prif Ysgrifennydd am hynny, rhoddodd sicrwydd imi fod strategaeth yn cael ei datblygu.

Nodwyd mewn adroddiad yn y British Medical Journal yn Rhagfyr 1999 fod arolwg o iechyd meddwl plant yng Nghymru, Lloegr a’r Alban wedi dangos bod gan 10 y cant o rai pump i 15 mlwydd oed ryw fath o anhwylder meddwl. Mae’r ystadegau hynny’n peri braw imi. Un o ganfyddiadau mwyaf trawiadol yr adroddiad oedd y cysylltiad cryf rhwng incwm teuluol neu ddosbarth cymdeithasol a iechyd meddwl y plentyn. Dywed yr adroddiad fod plant o deuluoedd yn nosbarth cymdeithasol 5—y galwedigaethau di-grefft—dair gwaith yn fwy tebygol o fod â phroblemau iechyd meddwl na’r rhai o ddosbarth cymdeithasol 1; hynny yw, gweithwyr proffesiynol. Mae hynny’n enghraifft bellach o’r materion allgáu cymdeithasol a wynebwn yng Nghymru ac mae’n broblem y dylem ei hystyried yng ngoleuni hynny.

Dywed yr adroddiad wrthym fod gan blant o deuluoedd lle nad yw’r rhieni erioed wedi gweithio gyfradd anhwylder meddwl o 20 y cant. Mae’r plant hyn mewn perygl o gamddefnyddio cyffuriau, hunanladdiad, diweithdra a phroblemau iechyd meddwl oedolion. Fe’u daliwyd, felly, mewn cylch o anfantais. Mae hyn yn cadarnhau’r ffaith fod angen i’r Cynulliad fabwysiadu ymagwedd gyfannol at iechyd. Honno yw’r ffordd ymlaen. Hefyd, o dderbyn bod gennym boblogaeth sydd yn fwyfwy oedrannus, rhaid inni ofalu darparu ar gyfer pob grŵp oedran wrth gyflenwi gofal iechyd meddwl. Mae’r Nursing Times yr wythnos hon yn dweud bod y ddarpariaeth gwasanaeth iechyd meddwl ar gyfer pobl hŷn yn anghyson a bod llawer o ymarferwyr gofal sylfaenol yn anghymwys i ddynodi a chyfeirio cleifion sydd yn agored i niwed. Felly dylai’r cynllun gweithredu allgáu cymdeithasol ymdrin â’r materion allgáu cymdeithasol a wynebir gan y rhai â phroblemau iechyd meddwl. Cefais argraff gryf o hynny pan ymwelais ag Adnodd Iechyd Meddwl Cwm Cynon ddoe. Mae’r adnodd, a gaiff ei redeg gan wirfoddolwyr, yn darparu gwasanaeth ardderchog i’r rhai â phroblemau iechyd meddwl—salwch sydd yn dwyn gwarthnod. Mae pobl yn arfer dod i’ch gweld â melysion a blodau pan ydych wedi torri’ch coes, ond o ganlyniad i anwybodaeth am broblemau iechyd meddwl mae’r rhai sydd yn dioddef yn aml yn wynebu iselder ar eu pennau eu hunain ac yn cael eu siarsio i ddod at eu coed. Ceir sawl argymhelliad yn yr erthygl hefyd, a chredaf ein bod yn arloesi un ohonynt yng Nghymru, sef y dylid cael gwell cydlyniad rhwng asiantaethau iechyd a gofal cymdeithasol, gyda thimau integredig sydd â mynediad rhwydd at amrediad o wasanaethau hyblyg. Nid ydym yn berffaith eto; rhaid inni adeiladu ar sail ein cychwyniad ar y fframwaith cyfannol hwn.

Mae angen gweledigaeth newydd ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl, un sydd yn ymwneud â chynhwysiant ac nid allgáu, ac mae arnom angen dull gweithredu dynamig—a dyfynnaf eiriau Jane Hutt yma, a soniodd am ‘ddull gweithredu arloesol, cyfannol gan yr holl asiantaethau’.

Croesawaf sylwadau Jane Hutt ar yr angen i sicrhau tegwch o ran darpariaeth yr NHS yng Nghymru. Yr wyf eisoes wedi codi mater rhagnodi yn ôl cod post. Efallai bod rhai ohonoch yn cofio’r ddadl fer a arweiniais ar ragnodi Aricept a’r ffaith nad oedd Awdurdod Iechyd Gogledd Cymru’n caniatáu ei ragnodi ar yr NHS. Croesawaf y newyddion yr wythnos diwethaf, sydd—os yw fy nghysylltiadau’n gywir—yn golygu, ar ôl cyfarfod o Awdurdod Iechyd Gogledd Cymru, y caniateir rhagnodi Aricept bellach yng ngogledd Cymru. Mae hyn yn rhyddhad i ddioddefwyr y gellir eu helpu ag Aricept ac i’w teuluoedd. Fodd bynnag, mae cyffuriau eraill sydd yn dioddef drwy ragnodi yn ôl cod post. Ni ragnodir Taxol, y driniaeth ddrud am ganser y fron, ym mhob rhan o Gymru, na Beta-interferon ychwaith ar gyfer dioddefwyr sglerosis ymledol.

Codaf yn awr fater ffrwythloni in vitro, y driniaeth ar gyfer parau anffrwythlon. Mae hyn yn fater arall o ragnodi yn ôl cod post. At ei gilydd, yng Nghymru, ystyrir anffrwythlondeb yn broblem. Mewn rhai ardaloedd fe’i cydnabyddir am yr hyn ydyw, sef cyflwr meddygol. Fodd bynnag, am fod rhai awdurdodau iechyd o’r farn nad yw’n ddim ond problem, rhoddir blaenoriaeth isel iddo ar gyfer triniaeth. Caeodd Awdurdod Iechyd Gogledd Cymru ei restrau ar gyfer triniaeth ffrwythloni in vitro ddwy flynedd yn ôl. Bellach rhaid i barau dalu’n breifat ar gost gyfartalog o rhwng £2,500 a £3,000 am bob cylch o driniaeth. Os yw pâr anffrwythlon yn byw yng Nghaernarfon neu yn Wrecsam rhaid iddynt dalu am driniaeth. Os yw pâr anffrwythlon tebyg yn byw yng Nghaerdydd neu yn Abertawe, maent yn derbyn dau gylch o driniaeth ffrwythloni in vitro am ddim ar yr NHS. Mae CHILD, y Rhwydwaith Cefnogaeth Anffrwythlondeb Cenedlaethol, yn gofyn un cwestiwn syml: pam y mae’r Cynulliad yn caniatáu i awdurdodau iechyd unigol weithredu systemau gwahanol? Siawns na ddylai pob awdurdod iechyd yng Nghymru anelu at system gyfartalog ledled Ewrop? Mae Ffrainc a’r Almaen yn cynnig pedwar cylch ffrwythloni in vitro am ddim, mae Gwlad Belg yn cynnig tri, ac mae parau yn Awstralia yn ffodus gan eu bod yn gallu derbyn chwe chylch ffrwythloni in vitro am ddim.

Trof yn fyr at staffio yn yr NHS. Un broblem sydd gennym yn yr NHS yw ein bod yn methu â denu pobl ifanc i feddygaeth. Yn wyneb y sefyllfa hon, cymeraf y cyfle i groesawu’r newyddion o’r Alban heddiw, y diddymir ffïoedd hyfforddi o fis Medi. Yn yr Alban, maent wedi ailgyflwyno ysgoloriaethau o hyd at £8,000 i gynnwys costau byw myfyrwyr. Ni fuasai hynny wedi ei gyflawni heb rywfaint o fewnbwn gan y Democratiaid Rhyddfrydol.

Rhaid inni werthfawrogi’r cyfraniad y gall ein pobl ifanc ei roi i’r gwasanaeth iechyd. Efallai ei bod bellach yn briodol i’r Cynulliad ystyried ffïoedd hyfforddi a lleisio’n barn ar y mater. Mae Christine Chapman wedi codi problemau iechyd meddwl eisoes. Gofynnaf eto i Jane ymyrryd yn yr hyn a ddaeth yn fater difrifol i ni yng ngogledd Cymru. Cododd Gareth Jones fater canolfan Lôn Abaty ym Mangor, sydd yn ymwneud â phobl â phroblemau iechyd meddwl.

Oherwydd penderfyniad gan y Swyddfa Gymreig, y Cynulliad yn awr, rhaid gwerthu canolfan Lôn Abaty. Hoffwn glywed sylwadau Jane ar y sefyllfa a sut y mae’n rhagweld—

I have a piece of good news about this centre. I have received a message. Following the appeal that you and I made last week, a member of Assembly staff has intervened and the centre will not be put on the market until the matter has been settled. I am pleased to be able to report that. Obviously, someone within the Assembly has listened and has intervened and I hope that this tiresome and difficult problem will be solved.

Gwnaf un sylw olaf, gan fy mod wedi gorffen fwy neu lai. Mae hynny’n dystiolaeth o bŵer y Cynulliad. Cyflawnasom rywbeth gydag Aricept a Lôn Abaty.

Gwnaethpwyd rhai sylwadau synhwyrol a da heddiw. Mae pwynt Christine am ffrwythloni in vitro yn gywir. Mae anghysondeb mawr o ran triniaeth ledled Cymru. Rhaid inni edrych ar hynny.

Rhaid inni gofio mai’r diwylliant a fu yn yr NHS ers cryn amser yw un sydd yn ymwneud ag arbedion drwy effeithlonrwydd. Er enghraifft, torri nifer y gwelyau lle yr ystyrir nad oes angen y gwelyau hynny. Mae hynny’n mynd ymlaen ers rhai blynyddoedd—ers y 1980au. Daeth yn bryd deall bellach fod rhaid cael rhywfaint o slac yn y system a bod effeithlonrwydd yn gallu arwain ar ddiffyg darpariaeth mewn sefyllfaoedd anarferol.

Synnais at rai o sylwadau’r Ceidwadwyr Cymreig am y nefoedd a fu cyn 1997. Ni ddewisaf ond dwy o’r llu o enghreifftiau. Yn y 1980au hwyr, yr oedd y gweithwyr a lanheuai wardiau ysbyty nid nepell oddi yma wedi eu preifateiddio a’u contractio allan. O ganlyniad, hanerwyd eu tâl, gofynnwyd iddynt lanhau tair gwaith yr arwynebedd llawr a chymerwyd eu hawl i wyliau oddi arnynt. Ai dyna’r math o NHS yr ydym am ei gael yn y dyfodol? Yr ateb anorfod i hynny yw nage. Ar un adeg, yr oedd cefnogaeth i hynny yn yr NHS.

Yr ail bwynt yw gofal yn y gymuned, a oedd yn bolisi da iawn. Nid oedd dim o’i le arno. Yr oedd mynd â phobl o sefydliadau a’u hintegreiddio mewn cymdeithas yn syniad rhagorol. Ni all neb wadu hynny. Fodd bynnag, ni ddilynodd yr adnoddau yn 1990 pan gyflwynwyd y Ddeddf. Ymadawodd pobl â’r lleoedd lle y buont yn byw—amgylcheddau dan warchod—am flynyddoedd lawer. Trefnwyd apwyntiadau â’r meddyg iddynt a rhoddwyd eu cyffuriau iddynt a gofynnwyd iddynt ddod yn ôl yr wythnos wedyn. Yr oedd gan lawer o’r bobl hyn gyflyrau a olygai na allent ddod yn ôl yr wythnos wedyn. O ganlyniad i hynny, fe’u collwyd o’r system, nid oedd digon o adnoddau i fynd ar ôl y bobl a gollwyd a gorffenasant yn y carchar.

Yn y 1990au cynnar, gwelodd cyfreithwyr lawer o bobl yn dod i’r system ac yn mynd i garchar am nad oedd unlle arall y gallent fynd iddo. Yn yr ychydig flynyddoedd cyn hynny buont mewn sefydliadau—ysbytai meddwl mawr—ond fe’u taflwyd i’r byd heb unrhyw gefnogaeth o gwbl.

Mae’r parodi llwyr hwn yn gwneud cam mawr â’r rhai sydd bellach yn gwella polisi cyhoeddus. Yr ydym yn ystyried, fel y mae’n digwydd, ailsefydlu llawer o bobl sydd ag anawsterau dysgu difrifol. Daeth y Ddeddf Gofal Cymunedol i rym yn 1993. Yr oedd cyfnod paratoi o dair blynedd ac adolygwyd y cwbl o’r weithdrefn asesu i’w gwneud yn fwy effeithiol. Mae dweud nad oedd unrhyw gefnogaeth yn warth llwyr. Yr oedd cefnogaeth helaeth. Yr oedd diffygion hefyd, a amlygwyd drwy brofiad.

Bu diffyg cynyddol o £95 miliwn mewn gofal cymunedol ers 1993. Ni chafodd ei ariannu’n iawn. Gwelsom, ar lawer achlysur, bobl yn dod i’r system garcharau. Yr oedd yn chwerthinllyd. Nid oedd unlle arall y gallent fynd iddo. Fe’u cymerwyd o sefyllfa amhriodol ac ni roddwyd unrhyw gymorth iddynt pan aethant allan i’r byd. Cawsant eu hunain wedyn mewn sefyllfa fwy amhriodol fyth. Mae’r sefyllfa wedi gwella’n aruthrol ers dyrannu mwy o arian i ofal cymunedol ar ôl ethol y Llywodraeth Lafur yn 1997. Mae pethau’n gwella ac yr wyf yn falch eich bod yn derbyn hynny hefyd, David. Fodd bynnag, nid oes amheuaeth ymysg y gweithwyr proffesiynol sydd yn gysylltiedig â’r maes bod gofal cymunedol, pan weithredwyd ef gyntaf, wedi ei danariannu’n ddifrifol. Gwelais hynny pan oeddwn yn gweithio yn y llysoedd.

Rhaid inni hefyd edrych ar y modd y trefnir y gwasanaeth iechyd. Ni dderbyniaf mai pwmpio arian i’r gwasanaeth yw’r ateb i bob drwg. Rhaid inni hefyd ystyried i ble y mae’r arian yn mynd. Gall y newid lleiaf wneud gwahaniaeth aruthrol. Er enghraifft, mae pobl yn disgwyl am lawdriniaeth i dynnu pilennau. Ânt at eu hoptegwyr, sydd yn diagnosio’r rhan fwyaf o broblemau â philennau. Ar hyn o bryd, mae tuedd i gyfeirio cleifion i ymgynghorwyr ar unwaith. Wedyn maent yn mynd yn ôl ac ymlaen i ymgynghorwyr nes y maent yn barod i gael y llawdriniaeth ar y bilen. Byddai modd i’r llawdriniaethau gael eu cyflawni gan yr optegwyr. Caiff amser yr ymgynhorwyr ei lyncu pan mae’n rhaid i bobl fynd yn ôl ac ymlaen i ysbyty, ond i gael gwybod nad ydynt yn barod i gael llawdriniaeth. Pe cymerid y bobl hynny o’r system ysbytai a’u cadw o fewn system lle y caent eu gweld gan eu hoptegwyr, sydd yn gallu ymdopi â’r gwaith, gellid torri’r rhestrau aros yn sylweddol. Deallaf fod hyn yn cael ei ystyried fel prosiect peilot ym Mro Taf. Nid yw ond yn newid bach ond gall wneud gwahaniaeth. Nid yw hyn yn golygu taflu arian at y gwasanaeth o reidrwydd. Gofynnaf i’r Cynulliad nodi hyn.

Mae problem yn yr NHS ac mae yno ers blynyddoedd lawer. O’r diwedd, fodd bynnag, mae gennym weinyddiaeth sydd yn ddigon gonest i gyfaddef bod anawsterau ac yn ddigon rhagweithiol i ddeall bod gwaith i’w wneud. Mae Jane Hutt, drwy’r tasglu, yn dechrau ymdrin â’r problemau hynny o’r diwedd. Mae’r weinyddiaeth hon yn haeddu clod mawr am hynny.

Mae’r adroddiad hwn yn asesiad trwyadl a phroffesiynol o gyflwr iechyd cyhoeddus yng Nghymru. Mae’n ddrwg gennyf weld bod ganddo rai pethau digalon i’w dweud am gynnydd ar dargedau iechyd cyhoeddus tuag at leihau’r nifer fawr o farwolaethau a achosir yng Nghymru bob blwyddyn gan ysmygu. Yr ydym yn colli’r frwydr yn erbyn ysmygu mewn perthynas ag oedolion a rhai yn eu harddegau. Yr oeddwn yn falch o weld targed yn ‘Gwell Cymru’ yr wythnos hon ar gyfer lleihau’r gyfran o’r oedolion yn y boblogaeth sydd yn ysmygu o un rhan o dair i chwarter. Mae hynny’n ostyngiad o 0.7 a bydd ei gyrraedd yn waith anodd ac ymestynnol. Croesawaf sylwadau Jane y prynhawn yma ac, er nad wyf bob amser yn cytuno â David Melding, yr oedd ei sylwadau am ysmygu’n gywir.

Fe’i caf yn anodd cysoni’r targedau lleihau ysmygu a gyhoeddwyd yn y ddogfen ‘Gwell Cymru’ â’r penderfyniad yr wythnos diwethaf i neilltuo ystafell yn yr adeilad hwn ar gyfer ysmygwyr. Mae’r Cynulliad hwn yn adeilad sydd yn rhydd oddi wrth ysmygu ar hyn o bryd. Yr wythnos diwethaf, fodd bynnag, penderfynodd Pwyllgor y Tŷ greu cyfleuster lle y gall yr Aelodau a’r staff ysmygu. Derbyniaf fod ysmygu’n weithgaredd caethiwus iawn ond dylai cyflogwr delfrydol gynnig cynghori a chlytiau, nid ystafell ysmygu. Rhaid i’r Cynulliad roi arweiniad pendant yng Nghymru, nid gosod esiampl wael. Dylai holl adeiladau cyhoeddus ein gwlad—ysgolion, colegau ac ysbytai a, gobeithiaf, adeilad newydd y Cynulliad a chanolfan newydd y Mileniwm—fod yn lleoedd sydd yn rhydd oddi wrth ysmygu. Ni ddylai fod unrhyw amheuaeth ac, yn sicr, dim stympiau. [Chwerthin.] Ysmygu yw’r prif fater iechyd cyhoeddus yng Nghymru. Mae’n lladd 7,000 o bobl bob blwyddyn. Mae hynny’n cyfateb i holl boblogaeth Abergele. Dylem arwain drwy esiampl a pharhau i ddarparu adeilad sydd yn rhydd oddi wrth ysmygu. Fel arall, mae perygl inni anfon negeseuon cymysglyd ynghylch ysmygu. Gobeithiaf yr ailystyrir y penderfyniad hwn a ddrafftiwyd yn wael.

Yr wyf finnau’n llongyfarch Dr Ruth Hall ar adroddiad rhagorol arall. Un agwedd bwysig ar waith y Prif Swyddog Meddygol yw dod â materion anghydraddoldeb iechyd i’n sylw. Yn ogystal â hynny, mae’n tynnu ein sylw at ddulliau inni allu canolbwyntio nid yn unig ar wasanaethau’r NHS—sef yr hyn y buom yn ei drafod y prynhawn yma—ond i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd.

Cymeradwyaf bennod 3 i’r Aelodau ei darllen, sef buddsoddi mewn iechyd, sydd yn ymdrin â rhai materion cymhleth. Fe’i cyfeirir yn arbennig at y rhai sydd yn ymddiddori yn y cwestiynau anodd sydd yn wynebu llunwyr penderfyniadau yng Nghymru ynghylch y dulliau gorau i fuddsoddi mewn gwell iechyd a lleihau anghydraddoldebau iechyd. Gwahoddir y darllenwyr a chanddynt ddiddordeb sydd yn dymuno cyfrannu at hyn i ysgrifennu at y Prif Swyddog Meddygol i roi eu barn. Dyna’r math o bennod a ddylai fod ar wefan y Cynulliad. Dylem annog pobl i ysgrifennu i ddweud eu barn. Ni fyddwn byth yn gallu mynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd yng Nghymru oni chaiff y rhai sydd yn profi anghydraddoldebau iechyd gyfle i ddylanwadu ar y ddadl ynghylch sut i ymdrin â hwy orau.

Croesawaf y bennod newydd yn yr adroddiad hwn ar ddiogelwch cymunedol. Mae cysylltiadau rhwng cyffuriau a iechyd gwael. Mae’n bwysig ein bod yn gwybod bod troseddu’n gysylltiedig yn aml â’r defnydd o gyffuriau. Os ydym i ddechrau mynd i’r afael â’r materion hyn, mae’n holl bwysig bod yr heddlu’n gweithio gyda llywodraeth leol a gwasanaethau iechyd, fel yr awgrymir yn Neddf Trosedd ac Anhrefn 1998. Fodd bynnag, yn rhy aml o lawer, yr hyn a gawn yw’r math o bennawd newyddion sydd o flaen pawb yn y Siambr heddiw: cyhoeddodd BBC Radio Wales, am 7.00 a.m. y bore yma, fod rhieni myfyriwr o Gymru, a fu farw ar ôl cymryd ecstasy, i bob golwg, yn erfyn ar bobl ifanc eraill i beidio â chymryd cyffuriau.

Yn 1998, mae’r adroddiad hwn yn nodi bod 42 y cant o’r bobl ifanc a gyfwelwyd mewn arolwg sampl wedi cymryd cyffuriau. Yn fy etholaeth i, Pontypridd, yr oedd gan Gefnogaeth Cyffuriau Taf Elái, a elwir yn lleol yn TEDS, 1,192 o gleientiaid yn y flwyddyn ariannol ddiwethaf. Y bobl hynny oedd y rhai a deimlai fod ganddynt broblem gyffuriau a oedd yn ddigon difrifol iddynt ofyn am gael sylw iddi. Edrychwn ymlaen at weld strategaeth camddefnyddio sylweddau gan y Cynulliad yn dod ymlaen cyn hir. Gobeithiaf y bydd Jane yn ei hymateb yn gallu rhoi rhyw arwydd o’r dyddiad. Fodd bynnag, nid ydym eto wedi canfod y dulliau mwyaf effeithiol i’r heddlu, y Cynulliad a llywodraeth leol allu cydweithio i ymdrin â’r mater hwn. Pan gynhyrchwyd yr adroddiad hwn, yr oedd yn dal yn amhosibl cael ystadegau oddi wrth yr heddluoedd yng Nghymru ar ddefnyddio cyffuriau. Yr oedd yr ystadegau hynny ar gael oddi ar fis Hydref y llynedd. Fodd bynnag, pan euthum allan gyda heddlu Pontypridd nos Wener ddiwethaf a chael y ffigurau troseddu lleol am hanner nos, nid oedd unrhyw beth ar y rhestr o gymariaethau ardaloedd prif swyddogion rhwng heddluoedd yng Nghymru a Lloegr yn dangos troseddau a oedd yn gysylltiedig â chyffuriau.

Mae’n bwysig inni ddefnyddio’r cyfle a geir wrth ddatblygu agenda Gwell Iechyd, Gwell Cymru i ddilyn y mater pwysig hwn. Fel y dywedais yn y ddadl ar gynhwysiant cymdeithasol ar 18 Ionawr, mae hefyd yn bwysig, os ydym i fynd i’r afael â’r materion hyn, ein bod yn cynnwys gofynion newydd yn fframwaith rheoli perfformiad yr awdurdodau iechyd i gyflenwi targedau sydd yn gysylltiedig ag anghydraddoldebau iechyd. Heb y targedau hynny bydd yr NHS bob amser yn sownd ym materion rhestrau aros, y nifer o welyau a holl faterion pwysig ofnadwy y gwasanaethau iechyd. Fodd bynnag, nid yw hon yn ddadl am wasanaethau iechyd yn unig; mae am y modd yr ydym yn gwella iechyd pobl yng Nghymru. Defnyddiaf yr enghraifft fach, rybuddiol o Bontypridd, am nifer y bobl sydd yn gorfod ceisio cymorth arbenigol ar gyfer problem cyffuriau, i sicrhau ein bod yn edrych ar y materion hyn yn ofalus yn ein hetholaethau ac yn cefnogi ymddangosiad strategaeth gyffuriau newydd cyn gynted ag y bo modd.

Canolbwyntiaf ar ddau fater yn y ddogfen. Un ohonynt yw pydredd dannedd ymysg plant, sydd yn golygu poblogaeth o oedolion â dannedd gwael yn y dyfodol. Er ei bod yn bwysig i blant fynd at y deintydd, ni ddylem anghofio pwysigrwydd y glanweithydd deintyddol sydd, drwy ddysgu ein plant sut i ofalu am eu dannedd, yn gallu gwneud gwahaniaeth mawr yng nghenedlaethau’r dyfodol. Mae atal gyn bwysiced â gwella ac yn llai poenus hefyd.

Tynnir sylw at ddamweiniau ac anafiadau yn y ddogfen hefyd. Gallwn wneud gwahaniaeth yma drwy gymryd camau cadarnhaol ac ataliol heb ddefnyddio chwistrelliad mawr o arian. Tynnaf sylw at waith Diogelu Plant Cymru sydd â’i ganolfan yn ysbyty Llandochau, a arweinir gan grŵp o bediatregwyr a gweithwyr iechyd eraill. Gweithiant gyda’r sector gwirfoddol ac awdurdodau lleol er mwyn dynodi meysydd lle y gall cyngor syml ac addysg wneud gwahaniaeth mawr iawn i fywydau plant drwy wneud cartrefi a mannau chwarae’n ddiogelach. Maent yn sefydlu ymgyrchoedd sydd yn dynodi materion fel gosod larymau mwg, arwynebau chwarae diogelach mewn caeau chwarae a defnyddio cloeon ffenestr—yn enwedig ar loriau uwch. Gall pethau bychain wneud gwahaniaeth mawr. Mae gan Jane feddwl mawr o Diogelu Plant Cymru a gobeithiaf y byddwn yn parhau i weithio gyda hwy yn y dyfodol.

Bu hon yn ddadl gadarnhaol. Croesawaf y gefnogaeth eang i adroddiad Dr Ruth Hall sydd yn llawn her. Dywedais yn fy sylwadau agoriadol fod ymdrin ag etifeddiaeth iechyd Cymru, o’i chymharu â gwledydd eraill a’r anghydraddoldebau oddi mewn i’n gwlad, yn dasg dymor hir. Ni chredaf y bydd newidiadau aruthrol erbyn yr adeg hon y flwyddyn nesaf, ond rhaid inni ddeall sut i fynd i’r afael â’r heriau yn yr adroddiad hwn, a sut y gallwn symud ymlaen ynghylch y targedau cynnydd mewn iechyd. Mae hon yn strategaeth dymor hir a gymer ddegawdau. Mae angen inni ddeall y problemau a gweithredu strategaethau i ymdrin â hwy sydd yn mynd y tu hwnt i ffiniau iechyd.

Diolchaf i David Melding am ei sylwadau cadarnhaol a’i gefnogaeth gyffredinol i’r adroddiad hwn. Yr wyf yn falch eich bod am gymryd rhan yn y ddadl am dargedu adnoddau. Diolch i chi hefyd am gefnogi gwneud cysylltiadau â Gwell Cymru, a lansiwyd ddoe. Mae hyn oll yn seiliedig ar ddyheadau Gwell Cymru—y Gymru iachach a chyfoethocach yr ydym yn ei cheisio. Mae’n ymwneud â mynd i’r afael â’r materion mawr wyneb yn wyneb a dyna pam y mae’r ddadl hon mor bwysig.

Rhaid inni gydnabod bod y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi dylanwadu ar gefnogi’r gwaith ar amseroedd aros a blaenoriaethau clinigol. Mae gennym bobl a chanddynt arbenigedd, yn y gwasanaeth, yn gweithio ar hyn ac yn adrodd yn ôl i’r Pwyllgor. Mae hynny’n ddatblygiad pwysig. David, soniasoch am dargedau a chydnabod yr anawsterau wrth gyrraedd rhai ohonynt. Dyna’r hyn y dylem ei ystyried wrth ymdrin â’r adroddiadau hyn—a oes modd i’n gwasanaethau eu cyflawni, ac a yw’r strwythur a’r adnoddau priodol ganddynt i wneud hynny?

Rhaid inni ystyried y materion a godwyd heddiw ynghylch ysmygu, yn enwedig, ac ynghylch diogelwch plant. Mewn ymateb i Lorraine, yr wyf yn falch y byddwn yn rhoi grant i Diogelu Plant Cymru am y gwaith arloesol y mae’n ei wneud. Bydd yn dylanwadu ar grwpiau iechyd lleol ar faterion diogelwch plant. Rhaid inni symud pethau ymlaen drwy gael y cynlluniau a’r rhaglenni gwella iechyd i ddatblygu’r canllawiau iawn ynghylch y modd y gwariwn ein harian.

Ynghylch ysmygu, bydd hanner yr holl ysmygwyr yng Nghymru yn marw o glefyd sydd yn gysylltiedig ag ysmygu a chlefyd anadliadol. Yr oedd hwnnw’n ffactor allweddol dros yr wythnosau diwethaf mewn perthynas â chlefydau sydd yn gysylltiedig â’r ffliw pan oedd ysmygwyr mewn perygl arbennig oherwydd clefyd anadliadol. Cydymdeimlaf â sylwadau Alun am y trefniadau ysmygu yn y Cynulliad. Yr wyf yn siomedig bod gennym ystafell ysmygu, ond mae hynny’n ganlyniad i drafodaeth â staff y Cynulliad. Mae angen inni annog a chefnogi ein staff a’r Aelodau i roi’r gorau iddo ac ymuno yn yr ymgyrch peidio ag ysmygu ar gyfer y Cynulliad, yr ydym yn ei hybu heddiw. Dyna’r ffordd ymlaen hefyd i bobl ifanc ac i’n hysgolion. Mae’n holl bwysig ein bod yn ymdrin â mater clefydau sydd yn gysylltiedig ag ysmygu. Cyfeiriodd John Griffiths at hyn hefyd.

Collir o leiaf 50 miliwn o ddiwrnodau gwaith mewn diwydiant ym Mhrydain bob blwyddyn oherwydd seibiant salwch sydd yn gysylltiedig ag ysmygu. Mae hynny’n gost amcangyfrifedig o £285 biliwn, y gellid ei wario ar wella ein gwasanaeth iechyd a lliniaru’r pwysau ar ein gwasanaethau iechyd drwy gydol y flwyddyn. Byddwn yn annog ein staff a’r Aelodau i gymryd rhan yn y gweithgareddau peidio ag ysmygu.

Mae’n dda gennyf, Dai, eich bod yn croesawu’r adroddiad ac yr wyf yn falch o’r modd yr ydych yn ymdrin â’r parthau gweithredu iechyd. Mae Cymru gyfan yn barth gweithredu iechyd. Yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, mae angen inni edrych ar yr hyn a ddigwyddodd yn Lloegr. Mae gennym well cyfle i sicrhau canlyniadau gwahanol a mwy radicalaidd, gan adeiladu ar rai o’r gwersi cadarnhaol a ddysgwyd o brofiad y parthau gweithredu iechyd yn Lloegr. Deallaf fod y dull gweithredu hwnnw yn Lloegr yn un cystadleuol gyda rhai cymunedau’n ennill tra nad oedd cymunedau cyfagos.

Rhaid inni gymryd golwg radicalaidd ar y modd y targedwn ein hadnoddau ar draws y rhaniad o angen economaidd, iechyd, addysgol a chymdeithasol. Gobeithiaf fod y rheini’n enghreifftiau o ffyrdd inni allu datblygu’r ddadl; dechrau yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a symud ymlaen i Bwyllgorau eraill. Gallwn ei wneud yn well yng Nghymru. Gadewch inni beidio â dynwared yr hyn a wnânt yn Lloegr yn unig, a dysgu oddi wrthynt fel y gwnawn o wledydd eraill. Mae angen inni dargedu a chronni’n hadnoddau fel y gellir cael gwelliant cynaliadwy yn y cymunedau tlotaf.

Soniodd David a Dai am y rhaglen gyfalaf ac yr ydym wedi ymrwymo i’w hadnewyddu, gan ddyrannu arian ychwanegol yn y gyllideb ddrafft ar gyfer y flwyddyn nesaf. Maent yn flaenoriaethau anodd i’w hystyried fel y mae cynllunio’r gweithlu a staffio, sydd yn rhan o’n strategaeth adnoddau dynol newydd. Mae cynllunio’r gweithlu’n holl bwysig, yn enwedig mewn perthynas â’n cyflenwad o nyrsys a meddygon, nad ellir ei newid dros nos. Cymer dair blynedd i hyfforddi nyrs a saith mlynedd i hyfforddi meddyg. Mae’r Cynulliad yn ymgodymu â’r mater hwn. Ni chawsom erioed ddadl mor gyhoeddus yng Nghymru am iechyd, gwella iechyd a gofal iechyd ag a gawsom yn y 10 mis diwethaf. Dylem ddysgu o’n dadleuon dros y misoedd diwethaf hyn.

Yr wyf am roi sicrwydd i Jane Davidson y byddwn yn gweithredu fframwaith rheoli perfformiad o 1 Ebrill a fydd yn sefydlu dulliau o fesur cynnydd awdurdodau iechyd wrth wella iechyd a lleihau anghydraddoldebau iechyd. Mae hynny oll yn ymwneud â dylanwad strategol y Cynulliad ar y modd y gwariwn ein hadnoddau iechyd gwerthfawr yng Nghymru. Fel y dywedwch, Jane, nid y modd y gwariwn ein harian a’n hadnoddau iechyd yw’r unig beth dan sylw; yr ydym yn sôn am y modd yr ydym yn gwella iechyd a lles ein pobl.

Cytunaf â Dai fod anghydraddoldeb mynediad i ofal iechyd yn fater pwysig. Pryderaf fod disgwyliadau isel ymysg rhai pobl yng nghymunedau tlotaf Cymru. Ganddynt hwy yn aml y mae’r gofal iechyd gwaethaf am mai ganddynt hwy y mae’r lleisiau distawaf ac am nad oes ganddynt mo’r nerth i ymladd am yr adnoddau sydd gan bobl mewn cymunedau eraill yng Nghymru. Rhaid inni gofio hynny er mwyn adnewyddu ac adfer hyder ein cymunedau. Ceir mwy o her pan fydd pobl yn sefyll ac yn ymladd dros wasanaethau iechyd meddwl gwell.

Pobl ag anghenion iechyd meddwl yw’r rhai distawaf a mwyaf dieithriedig yng Nghymru. Yn ddiweddar, treuliais fwy o amser yn siarad â defnyddwyr gwasanaethau iechyd meddwl. Maent yn bobl a gafodd eu diystyru a’u hallgáu am nad oes ganddynt lais cryf. Un o’r materion diddorol y byddwn yn ei drafod ddydd Iau yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yw’r ffaith fod pobl yn teimlo bod gan y Cynulliad ddiddordeb mewn iechyd meddwl. Gadewch inni fod o ddifrif ynghylch pryderon am iechyd meddwl. Yr wyf yn falch bod y mater wedi ei godi’n gyffredinol.

Mae pwyntiau Christine Chapman am Gwm Cynon a’r sefyllfa yng ngogledd Morgannwg yn bwysig ac fe’u hadlewyrchir mewn rhannau eraill o Gymru.

Gwnaeth Brian bwyntiau pwysig am y Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol, a ddynododd faterion anghydraddoldeb mynediad i wasanaethau’r galon. Yr ydym yn darparu £1.5 miliwn ychwanegol o Ebrill i helpu i leddfu’r pwysau gwaethaf. Mae adroddiad Ruth Hall yn rhoi inni’r wybodaeth a’r arfau i wneud y penderfyniadau iawn ynghylch sut y gwariwn ein harian a sut yr edrychwn ar anghydraddoldebau. Gobeithiaf y bydd pobl yn rhoi mwy o sylw i’r manylion yn ei hadroddiad. Mae’r ddeddf gofal gwrthdro yn amlwg yn aml yn ein hanghydraddoldebau. Julian Tudor Hart, yr arbenigwr yng Nghymru ar y mater hwn, a luniodd y ddamcaniaeth honno sydd mor wir yng Nghymru. Gan edrych ar y graddiant cymdeithasol a rhyw hwnnw, y lleisiau distawaf yw rhai’r benywod a ddioddefodd yn dawel fel gofalwyr, a’r disgwyliadau isaf un ganddynt.

Nid llawdriniaethau ar y galon sydd dan sylw yn unig yma, ond ailsefydlu hefyd a’r hyn sydd yn digwydd nesaf. Ymwelais â phrosiect rhyfeddol o galonogol ym Mhont-y-pŵl, yn etholaeth Lynn Neagle, lle’r oedd dynion a benywod yn ymadfer ar ôl trawiadau ar y galon a llawdriniaethau ar y galon drwy wneud ymarferion cadw’n heini a derbyn cyngor ynghylch maethiad. Nid pobl gyfoethog, ddosbarth-canol mohonynt. Yr oeddent yn bobl a oedd yn dod i ddosbarth a gynhaliwyd gan y gwasanaethau hamdden lleol mewn ysbyty cymunedol. Dyna’r hyn y dylem edrych arno.

Yr wyf yn falch o dderbyn cefnogaeth Kirsty. Panel Cleifion Powys fu un o’r enghreifftiau mwyaf arloesol o bobl ym Mhowys yn penderfynu beth y dylent ei wneud ynghylch eu gwasanaethau, o fewn hinsawdd ariannol gyfyngedig. Bu’n fater o edrych ar y modd yr oeddent am symud ymlaen ym Mhowys. Gwn eich bod wedi cefnogi’r modd y gwnaethant hynny ym Mhowys, Kirsty, ac y bydd yn arwain at ofal iechyd a chymdeithasol arloesol. Mae hyn yn mynd â ni’n ôl i’r pwynt am y math o wleidyddiaeth ‘mwy o welyau yn awr’. Yr oedd hynny’n wych, Brian. Nid yw ond yn fater o golli un math o wely; mae’n ymwneud ag ailddarparu gwasanaethau.

Nid yw pobl Powys yn galw am fwy o welyau. Eu hunig ddymuniad yw cadw’r gwelyau sydd ganddynt eisoes, Jane.

Derbyniaf eich bod yn rhan o drafodaethau’r Panel Cleifion pan drafodasant sut y gallent gadw eu hysbytai cymunedol. Maent yn cadw eu hysbytai cymunedol, ond maent yn ystyried y math o anghenion yn yr ysbytai cymunedol hynny, gan gynnwys gofal cymdeithasol yn ogystal â gofal ysbyty. Byddwn yn gweld rhai datblygiadau diddorol ym Mhowys, a gwn eich bod wedi cymryd rhan yn y datblygiadau hynny. Bydd hynny’n digwydd ledled Cymru. Rhaid inni arloesi.

Digwyddodd llawer o bethau cadarnhaol yn y 10 mis diwethaf o ran arian ac adnoddau. Yr oeddwn yno, David. Ynghylch eich dull gwleidydda â llais tarw, nid yw gweiddi’n uwch yn ffurf archwilio effeithiol. Mae’ch llefarydd iechyd y tu ôl i chi yn archwilio polisi’n dawel ac yn ddiplomataidd. Nid yw’r fersiwn llais tarw o archwilio at fy nant.

Ydwyf, yn gyflym.

Os dywedaf ‘os gwelwch yn dda’ a gwenu, a wnewch ateb y pedwar cwestiwn a ofynnais yn gynharach?

Yr oeddwn am ddweud, yn dawel, ei bod yn dda gennyf ymweld ag etholaeth David ac agor yn ffurfiol uned lawdriniaeth ddydd newydd yn Ysbyty Nevill Hall. Yr oedd yr ysbyty’n rhyfeddol, a pharhaodd i roi llawdriniaethau drwy’r wythnosau anodd diwethaf hyn. Mae ei uned newydd yn rhyfeddol, a gwn eich bod yn falch ohoni, David. Yr oeddwn yn falch o ymweld â Baglan a Chastell-nedd i gyhoeddi y bydd gennym ysbyty newydd ar gyfer Castell-nedd a Phort Talbot. Yr oeddwn hefyd yn falch o ymweld ag Ysbyty Brenhinol Morgannwg ar y diwrnod pan symudodd y cleifion i’w hysbyty gwych newydd. Digwyddodd y datblygiadau hyn yn y 10 mis diwethaf.

Yr oeddwn yn falch hefyd o ymweld â’r Sefydliad Iechyd Gwledig a gweld y brwdfrydedd dros delefeddygaeth. Cytunaf yn llwyr, Kirsty, ynghylch y materion iechyd gwledig. Mae telefeddygaeth a’r hyn a elwir bellach yn e-iechyd yn holl bwysig i ddyfodol y gwasanaeth iechyd, nid yn unig mewn ardaloedd gwledig ond mewn cymunedau eraill. Ymwelais â Chanolfan y Llygad Caerdydd lle na fyddai’n rhaid i neb giwio i weld ymgynghorwyr oherwydd technoleg. Gallai meddyg teulu gysylltu ag ymgynghorydd drwy delefeddygaeth a chael y canlyniadau. Rhaid inni arloesi yn y Cynulliad hwn. Os na all Cymru arwain mewn e-iechyd a thelefeddygaeth, yr ydym yn methu. Mae dyletswydd ar y Cynulliad i fwrw ymlaen â’r pethau hyn. Mae gennym ddyletswydd i sicrhau hynny er mwyn pobl eraill a allgaewyd, fel cymunedau lleiafrifol du ac ethnig. Maent wedi sefydlu cymdeithas ac wedi llunio a chynhyrchu dogfen ar ‘Gwell Iechyd, Gwell Cyfoeth’. Cefnogwn y ddogfen yn y Cynulliad. Mae ganddynt lais hefyd o ran ymdrin â’r materion hynny, y tynnodd Kirsty sylw atynt yn briodol.

Fel y dywedodd Christine, mae’n bwysig inni ymdrin â mater rhagnodi yn ôl cod post. Mae gennym waith datblygol y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth Glinigol, a ddaeth i Gaerdydd yn ddiweddar. Bydd yn hybu safonau cyson o ansawdd uchel a thegwch o ran mynediad. Croesewais ymateb y Cynulliad pan ddaeth eu hargymhellion ar Relenza i law y llynedd. Yr wyf yn falch o glywed am Aricept, a byddaf yn edrych ar y canllawiau newydd am wasanaethau ffrwythloni, Christine. Mae canllawiau newydd yn dod drwodd. Gallaf ddweud wrth Gareth a Christine fy mod wedi ymyrryd ym mater Lôn Abaty fisoedd yn ôl. Gan fod swyddogion yn mynd i Lôn Abaty bellach, yr wyf yn ffyddiog y rhoddir sylw i’r pryderon hynny oherwydd mae hyn eto’n ymwneud â phobl â lleisiau distawach.

I would like to say a word about the battle. I am grateful for what you have done, Jane, to intervene in this situation. However, it worries me when I receive a letter from the Chair of the North Wales Health Authority saying that the reason that the property was on the market was that it had been ordered by the Assembly to get rid of any building or property that was not used for health purposes. This building was used for mental health purposes. There is something wrong here. Is mental health a part of health in general or not?

Mae hyn yn mynd yn ôl i ganllaw blaenorol gan y Swyddfa Gymreig, a oedd yn eithaf dealladwy, sef os nad oedd adeilad yn cael ei ddefnyddio’n uniongyrchol gan y gwasanaeth iechyd ar gyfer gwasanaethau awdurdod iechyd, bod rhaid i’r awdurdod ystyried y defnydd ohono yn y dyfodol. Ni fanylaf ar hynny yn awr oherwydd mae cwestiwn am hyn yfory. Mae mudiadau gwirfoddol yn defnyddio’r adeiladau—defnyddir un gan Gyngor Gwynedd ac un arall gan yr awdurdod iechyd. Dyna pam yr ydym yn edrych ar hyn yn awr. Fodd bynnag, yr oedd y sector iechyd meddwl gwirfoddol yn gysylltiedig â defnyddio Lôn Abaty. Mae’n bwysig inni gael yr archwilio a’r atebolrwydd hwn lle y gall y Cynulliad drafod ac ystyried y materion. Gallem wneud hynny fesul achos ond rhaid cael canllawiau, protocolau ac amodau ar gyfer gwerthu eiddo. Rhaid inni edrych ar y rheini os ydynt yn anaddas. Diolch i chi am y pwynt hwnnw. Gobeithiaf fy mod wedi ei egluro.

Yn olaf, diolchaf i Carwyn am ein hatgoffa am yr angen am werth am arian er mwyn arloesi. Mae gennym grŵp rhagnodi a gefnogwyd gan Dai Lloyd a gweddill y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Dai, yn benodol, a gyflwynodd hyn gyda chefnogaeth gan Brian, y meddyg teulu arall ar y Pwyllgor. Yng Nghymru yr ydym yn gwario £20 miliwn yn fwy ar bresgripsiynau nag yn Lloegr. Rhaid inni ofyn a ydym yn rhagnodi yn y modd cywir. Yr wyf yn falch bod y grŵp, dan gadeiryddiaeth Dr Norman Mills, yn bwrw ymlaen â’i waith.

Anogaf yr Aelodau i gofio mai ein cyfrifoldeb ni ydyw. Mae gennym gyfle gwirioneddol yn y Cynulliad i weithredu er mwyn gwella statws iechyd pobl Cymru. Ni allwn wneud popeth ar unwaith, ond rhaid inni gofio’r dull gweithredu eang a ddaw drwy Gwell Iechyd, Gwell Cymru. Rhaid inni ddysgu hefyd sut i ddefnyddio ein hadnoddau yn y modd mwyaf effeithiol. Rhaid inni fod yn amyneddgar. Ni fydd yn digwydd dros nos ond bydd yn digwydd os ydym yn gytûn, fel yr ydym heddiw, ac os ydym yn cydnabod ac yn deall bod hyn yn ymwneud â mwy na sut y darparwn ein gwasanaethau iechyd. Rhaid inni fod yn glir ynghylch hynny. Mae’n ymwneud â’r modd yr ydym yn gwella ein heconomi, swyddi diogel, hyfforddiant da a gofal plant a sut y cydnabyddwn mai’r rhai tlotaf a’r rhai sydd wedi’u hallgáu fwyaf yng Nghymru yw’r rhai a fu ar eu colled yn y gorffennol. Ni fyddant ar eu colled yn y dyfodol.