in Welsh It is a pleasure for me to present the Economic Development Committee’s first report. The Committee has important work and it is important that Assembly Members have an opportunity to discuss our work.

yn Saesneg Yr wyf wrth fy modd ac yn falch o fod wedi cael y cyfle i gadeirio’r Pwyllgor ar yr adeg bwysig hon. Nid yw gwaith y Pwyllgor yn fwy nac yn llai pwysig na gwaith y Pwyllgorau eraill. Fodd bynnag, oni chrewn gyfoeth a thwf economaidd yng Nghymru, ni allwn fynd i’r afael â’r tlodi, yr anghydraddoldeb a’r anobaith sylfaenol sydd wedi gwreiddio yn ein cymunedau ac sydd yn cyfrannu’n helaeth at gynyddu’r baich ar ein gwasanaethau cymdeithasol, iechyd ac addysg.

yn Saesneg Lluniwyd yr adroddiad gyda chytundeb pob un o’r pedair plaid. Yr wyf am drafod blaenoriaethau’r Pwyllgor, ein dull o weithio a’r materion allweddol y bydd yn rhaid inni fynd i’r afael â hwy yn y dyfodol. Mae gwaith y Pwyllgor wedi canolbwyntio ar ddatblygu gwybodaeth a dealltwriaeth eglur o gryfderau a gwendidau economi Cymru a’r camau sydd yn angenrheidiol er mwyn ymdrin â hwy. Amlinellir hynny yn y strategaeth datblygu economaidd cenedlaethol, sydd yn gweithredu fel fframwaith i ni ac a gaiff ei hadolygu a’i diweddaru’n rheolaidd yn ystod y blynyddoedd sydd i ddod. Rhan ganolog o hynny yw datblygu rhaglenni’r cronfeydd strwythurol Ewropeaidd, yn enwedig Amcan 1, er mwyn sicrhau y cânt effaith sylweddol ar ddatblygu twf cynaliadwy yn ein heconomi.

yn Saesneg Mae ein gwaith wedi canolbwyntio hefyd ar archwilio gwaith y tri chorff a noddir gan y Cynulliad a gaiff eu hariannu gan y Pwyllgor, yn enwedig y WDA a Bwrdd Croeso Cymru. Mae hynny’n holl bwysig er mwyn sicrhau eu bod yn cyflawni eu gwaith oddi mewn i’r strategaeth datblygu economaidd cenedlaethol, yn rhoi gwerth am arian ac yn gweithio’n agos ac yn gyfegnïol ag asiantaethau eraill. Goruchwyliasom hefyd ddirwyn i ben a throsglwyddo asedau Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd. Yn olaf, yr ydym wedi penderfynu blaenoriaethau cyllideb ac, fel yr oedd amser yn caniatáu, wedi delio â materion eraill. Mae’r rhain yn aml yn faterion pwysig y tueddir eu gwasgu i mewn, fel cymorth rhanbarthol dewisol.

yn Saesneg Mae’r strategaeth datblygu economaidd cenedlaethol wedi dynodi cryfderau a gwendidau’r economi. Mae sawl ffactor y byddwch yn gyfarwydd â hwy, ond maent yn werth eu hailadrodd ar ddechrau’r ddadl hon. Y broblem bennaf yw ein cynnyrch mewnwladol crynswth isel y pen, sydd yn 82 y cant o gyfartaledd y DU. Dengys ffigurau a ryddhawyd yr wythnos diwethaf fod dros 83 y cant o deuluoedd yng Nghymru’n ennill llai na £10,000 y flwyddyn o hyd. Mae un rhan o bump o’n poblogaeth yn derbyn budd-daliadau tai. Mae gennym broblemau sylweddol o ran cyflogau isel a gweithgaredd economaidd isel. Gan nad ydym yn genedl o allforwyr, ni ddeuwn â chyfoeth i mewn i Gymru. Mae gennym gyfraddau dechrau busnes isel o hyd. Yn y gorffennol, dibynasom yn helaeth ar fewnfuddsoddi. Mae iddo rôl hanfodol o hyd, ond mae arnom angen mwy o amrywiaeth yn ein heconomi. Rhaid inni roi mwy o sylw i adeiladu a datblygu ein busnesau ein hunain a’u cysylltu â mewnfuddsoddwyr.

yn Saesneg Mae gennym broblemau mawr o hyd o ran diffyg menter a brwdfrydedd dros ddechrau busnesau. Un neges allweddol yw bod creu cyfoeth ar gyfer Cymru yn iawn. Yr ydym yn dal i weithio o sylfaen medrau isel ac mae gennym lefel isel o gysylltedd, sydd yn peri pryder i Phil Williams. Ychydig o bobl yng Nghymru sydd wedi eu cysylltu â ac yn defnyddio rhwydweithiau technoleg gwybodaeth.

yn Saesneg Dynodir y materion hyn yn y strategaeth ac maent yn cael eu datblygu. Ceisiwn sicrhau y cânt eu datblygu drwy Amcan 1, 2 a 3 a rhaglenni eraill. Mae’r strategaeth yn pennu targedau uchel y bydd y Pwyllgor yn eu harolygu a’u monitro gan sicrhau bod gennym y rhaglenni i’w cyflawni. Ein bwriad yw y bydd y cynnyrch mewnwladol crynswth y pen yng Nghymru’n cyrraedd 90 y cant o gyfartaledd y DU erbyn 2010, ac y bydd y cynnyrch mewnwladol crynswth y pen yng ngorllewin Cymru a’r Cymoedd yn cyrraedd 81 y cant. Bwriadwn greu 48,000 o swyddi ychwanegol clir erbyn 2010; 38,000 o’r rheini yng ngorllewin Cymru a’r Cymoedd. Bwriadwn leihau anweithgaredd economaidd o 32,000 erbyn 2010 ac—fy ffefryn i—y bydd enillion benywod yng Nghymru yn 78 y cant o gyfartaledd y DU erbyn 2010. Fodd bynnag, mae hynny’n isel o hyd. Canolbwyntiodd y Pwyllgor ar sicrhau fframwaith polisi i gyflawni hyn ac y byddwn yn defnyddio’r £2 biliwn o arian Ewropeaidd i osod sylfeini economi iach sydd yn gallu tyfu ac aeddfedu ar ei ben ei hun.

yn Saesneg Yr oedd ein gwaith yn cynnwys archwiliad dechreuol o’r rhaglen Amcan 1, ac ymgynghoriad cyhoeddus helaeth a fu’n gyfrwng inni ddysgu am bwysigrwydd cyd-gysylltu’r gwahanol fesurau a gweithgareddau. Dysgasom gyn lleied a ŵyr, neu a wyddai, pobl am ariannu Ewropeaidd nes i Amcan 1 ddod yn air cyfarwydd, ond cymaint oedd eu diddordeb a’u hawydd i fod â rhan ynddo. Dysgasom mor bwysig oedd creu cynghreiriau rhwng y sectorau cyhoeddus, preifat a gwirfoddol. Gwelsom a deallasom mor bwysig yw sicrhau ariannu digonol i ddatblygu’r rhaglen Amcan 1. Cymerasom ran yn barhaus yn y trafod a’r ymgynghori ar y blaenoriaethau yn y ddogfen raglennu sengl. Byddwn yn dychwelyd at hynny ar 27 Mawrth, cyn i’r ddogfen gael ei chwblhau. Treuliasom lawer iawn o amser yn trafod un o’r materion mwyaf tyngedfennol, sef sut y gweithredwn hyn a sicrhau y gall cyrff fynd at y cronfeydd a’u defnyddio’n effeithiol, yn enwedig y cyrff llai yn y sectorau preifat a gwirfoddol. Cawsom drafodaeth helaeth ar y mathau o strwythur a dulliau cyflenwi yr oeddem am eu gweld.

yn Saesneg Ein tasg nesaf fydd cysylltu rôl ein Pwyllgor â rôl y pwyllgor monitro newydd, y pwyllgorau monitro ar y gwahanol raglenni, ac â’r strategaeth datblygu economaidd cenedlaethol. Oherwydd bod cymaint o sylw wedi ei roi i gronfeydd strwythurol, bu llai o amser ar gyfer gwaith ar gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad. Fodd bynnag, mae Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd, fel y gwyddoch yr wyf yn siŵr, wedi mynd â llawer o’n hamser a’n hegni. Nid oes yr un ohonom yn teimlo inni roi digon o amser i hynny nac yn teimlo’n fodlon iawn â’r sefyllfa. Fodd bynnag, fe’i harchwiliwyd mewn cyfarfodydd ar y cyd â’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a’r Amgylchedd. Ni ddigwyddasai hynny oni bai am fodolaeth y Cynulliad.

yn Saesneg Yr ydym wedi ceisio dysgu cydweithio mewn maes ac iddo agenda dra gwleidyddol, o ystyried Amcan 1 a Chorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd. Yr ydym wedi ceisio cadw’r ddysgl yn wastad rhwng ein rôl archwilio a’n rôl datblygu polisi ac ar yr un pryd fagu ymdeimlad o baramedrau’r hyn y gall y Pwyllgor ei wneud o ran darparu mynediad at wybodaeth a llywodraeth agored. Yr ydym wedi ceisio dysgu ymddiried yn ein gilydd ar y Pwyllgor. Gobeithiaf fod y pleidiau gwleidyddol eraill yn teimlo, fel yr wyf fi, ein bod yn gwneud cynnydd. Ar ein hymweliad â Brwsel yn ddiweddar, cyfarfu aelodau o bob plaid â swyddogion Ewropeaidd. Mae Rhodri wedi ymrwymo i sicrhau y caiff y Pwyllgor fynediad at yr holl wybodaeth y gellir ei rhoi yn rhesymol yn y maes cyhoeddus.

yn Saesneg Mae pob aelod Pwyllgor yn dra llafar, piniwngar, angerddol, ystyfnig, penderfynol a galluog. Maent yn griw diddorol o Aelodau Cynulliad. Mae pob un ohonom am newid y byd yfory yn ein ffordd ein hunain a thrwy ein llaw ein hunain. Gobeithiaf ein bod yn dysgu gweithio gyda’n gilydd. Mae’r dasg o dyfu economi iach i Gymru yn bwysig nid yn unig i ddyfodol ein gwlad ond i lwyddiant y Cynulliad hwn. Mae’n holl bwysig inni gael cymaint ag y bo modd o gytundeb trawsbleidiol ar ein strategaeth datblygu economaidd cenedlaethol. Mae angen i’r rhai fydd yn cyflawni’r rhaglenni ac yn ymgymryd â’r gwaith, y gosodasom ni y fframwaith ar ei gyfer, gael gwybod ein bod yn cytuno, i’r graddau mwyaf posibl, ar ein cyfeiriad a’n bod yn gweithio’n effeithiol â’n partneriaid yn y sectorau preifat, cyhoeddus a gwirfoddol. Mae gennym oll bethau i’w dysgu. Dysgais lawer oddi wrth Alun Cairns a’r Blaid Geidwadol ynghylch gweithio gyda busnes preifat. Dysgasom lawer oddi wrth Blaid Cymru ar faterion gwledig a ffyrdd o roi sylw i’r anghenion hynny. Dysgais lawer iawn oddi wrth Mike German ar ddulliau synhwyrol o ymdrin â gwneud penderfyniadau a phrosesau. Gallwn oll ddysgu oddi wrth ein gilydd fel ein bod yn tyfu cyfoeth Cymru ac yn mynd i’r afael â’i thlodi.

yn Saesneg Diolchaf i Rhodri fel yr Ysgrifennydd Datblygu Economaidd; y clerc, Helen Usher; a’r dirprwy glercod, Jo Trott a Joanne Glenn, a roddodd swm anferth o’u hamser i ni. Diolchaf hefyd i staff yr adran datblygu economaidd a luniodd bapurau ar ein cyfer, ar fyr rybudd yn aml, am eu hamynedd a’u cymorth.

yn Saesneg Y cam nesaf fydd gweithio’n fanwl ar y rhaglenni ariannu Ewropeaidd, goruchwylio’r cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad a sicrhau bod eu gwaith yn ymwneud yn uniongyrchol â’r strategaeth datblygu economaidd. Ein gwaith canolog dros yr ychydig fisoedd nesaf, y dyranasom arian ar ei gyfer yn ein cyllideb, yw cyflawni astudiaeth helaeth o’r hyn y mae ar fusnes ei angen i’w helpu i dyfu a datblygu. Mae hynny’n waith holl bwysig. Clywsom lawer gan bobl busnes am ddyblygu, dryswch, biwrocratiaeth a diffyg gwybodaeth. Os ydym i helpu’r bobl hyn i dyfu cyfoeth Cymru, rhaid inni sicrhau eu bod yn cael y gefnogaeth a’r rhaglenni iawn ar yr adegau iawn. Rhaid inni ganfod ffyrdd o wneud cysylltiadau effeithiol rhwng busnesau llai a mentrau cymunedol a busnesau mwy a’r sector cyhoeddus. Mae’n holl bwysig inni wneud hyn yn iawn. Mae cymaint o ddyfodol Cymru’n dibynnu ar hynny. Mae aelodau’r Pwyllgor yn croesawu ac yn edrych ymlaen at glywed sylwadau Aelodau eraill o’r Cynulliad ar yr hyn a ddylai fod yn flaenoriaethau i ni yn eu barn hwy ac a ydynt yn teimlo ein bod yn ymdrin â’r materion fel y mae angen ymdrin â hwy.

Bûm yn ffodus o gael y cyfle i gyfrannu i waith y Pwyllgor Datblygu Economaidd a diolchaf i Val fel Cadeirydd y Pwyllgor hwnnw. Disgwyliais am y fraint o gymryd rhan yn y gwaith o gynllunio datblygu economaidd yng Nghymru ers blynyddoedd lawer.

Degawdau.

Ie, degawdau. Mae cyffro’r gwaith yn gymaint â’r her. Pan yw pobl yn cwestiynu gwerth y Cynulliad, ni chaf unrhyw drafferth wrth gyfiawnhau’r cyfan o’i gost yng nghyflawniadau’r Pwyllgor Datblygu Economaidd yn unig.

Beth a welaf yn brif gyflawniadau’r Pwyllgor? Yn gyntaf, yr wyf am bwysleisio pwysigrwydd yr hyn a alwaf yn agoriad y llyfrau. Bellach caniateir inni weld gwybodaeth bwysig nad oedd gynt yn amlwg na hyd yn oed yn y maes cyhoeddus. Ar ddau neu dri achlysur, a minnau â hoffter detholus o rifau, gwelais dablau o wybodaeth a yrrodd ias i lawr fy asgwrn cefn, na allaf ond ei chymharu â’r teimlad a geir pan yw rhywbeth annisgwyl yn digwydd mewn data gwyddonol. Mewn cyfarfod cyfarwyddo yn hytrach nag mewn cyfarfod Pwyllgor ffurfiol y darganfuasom bwysigrwydd y ffactorau cymharedd wrth gyfrifo fformwla Barnett. Rhoddai hynny eglurhad i mi pam nad oedd fy ymdrechion yn y gorffennol i geisio dilyn cyllideb y Swyddfa Gymreig erioed wedi rhoi ffigurau union i mi. Teilynga hynny lawer mwy o sylw pan archwiliwn y fformwlâu cymharedd fesul llinell i weld pam y cafodd rhai eitemau eu cynnwys ac eraill eu hepgor.

Yr agoriad pwysicaf o’r llyfrau oedd y darganfyddiad o rywbeth eithaf cymhleth, sef y modd yr ariannwyd cyllid y gronfa datblygu rhanbarthol Ewropeaidd o floc Barnett. Yr oeddwn yn falch iawn. Fel symbol o gynhwysedd, arweiniodd hyn at gefnogaeth unfryd yn y Cyfarfod Llawn i’r egwyddor y dylid cyfrifo llinell sylfaen bloc Barnett mewn modd a hepgorai’r holl ariannu Ewropeaidd yn Lloegr yn ogystal â Chymru a’r Alban. Dylid trosglwyddo 100 y cant o arian y gronfa datblygu rhanbarthol Ewropeaidd i’r ardal briodol. Yn yr holl wrthdrawiadau y rhoddwyd cyhoeddusrwydd iddynt, yr oedd y gefnogaeth unfryd i hynny’n nodwedd bwysig o’r cynhwysedd sylfaenol a’r cyd-ddiddordeb sylfaenol sydd gennym.

Os datrysir y mater hwn mewn modd teg a chyfiawn, fel y gobeithiwn, mewn un flwyddyn bydd y gyllideb ychwanegol yn talu cost y Cynulliad am saith mlynedd, gan gynnwys cost yr adeilad newydd. Mae’r ffaith bod maes felly wedi ei ddeall yn y maes cyhoeddus yn arweiniad pwysig, a ddilynir, yr wyf yn falch o ddweud, mewn rhanbarthau yn Lloegr a’r Alban i ryw raddau.

Daeth y trydydd agoriad o’r llyfrau i’r amlwg pan drafodasom yn fanwl y gorchmynion trosglwyddo o Gorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd i’r gwahanol awdurdodau newydd. Nid wyf am ailadrodd manylion y gorchmynion trosglwyddo hynny, a drafodwyd yn hirfaith yr wythnos diwethaf. Y cyfle i groesholi’r swyddogion, cynrychiolwyr Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd ac, uwchlaw popeth, arweinydd Cyngor Dinas a Sir Caerdydd, oedd un o uchafbwyntiau’r flwyddyn. Cawsom gyfle i ofyn cwestiynau allweddol, tyngedfennol dro ar ôl tro ynghylch rhedeg y Bae a’r gost barhaus i gyllideb y Cynulliad o’r prosiect cyffrous ond diffygiol hwn. Yr wyf yn sicr na fyddwn yn fodlon hyd y cawn atebion clir, derbyniol i’r cwestiynau hynny fel y cyflawnir y gwir botensial yn y dyfodol. Yr oedd y trafodaethau ar Fae Caerdydd yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd yn dangos yn eglur y manteision o gynnal trafodaethau manwl, treiddiol gan Bwyllgorau’r Cynulliad yn gyhoeddus ac fel arfer ar y teledu, lle cynt y gwnaethpwyd penderfyniadau, ac weithiau penderfyniadau anffodus, yn breifat gyda nifer llai o bobl.

Yr oedd y cyfarfodydd i drafod Bae Caerdydd yn gyd-gyfarfodydd â’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a’r Amgylchedd. Yr oedd y cyfuniad yn llwyddiannus. Yn ddigon rhyfedd, a bydd Val yn cadarnhau hyn, er bod dwywaith cymaint ohonom, siaradodd pawb lai na hanner cymaint. Yr oeddent yn gyfarfodydd hynod ddisgybledig ac effeithiol. Yr oeddent yn bwysig am ei bod yn bosibl nad oedd y Pwyllgor Datblygu Economaidd, er cyn wyched ydyw, yn meddu ar yr holl arbenigedd ar ansawdd dŵr, trafnidiaeth a throsglwyddo cronfeydd i awdurdodau lleol.

Mantais fawr oedd cael cyd-gyfarfod â’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a’r Amgylchedd. Codaf fater cyfarfodydd pwyllgor ar y cyd oherwydd mae’r hyn a barodd siom imi’n ymwneud yn bennaf â’r methiant i gael mwy o gyfarfodydd ar y cyd. Croesawaf yr awgrym yn yr adroddiad y dylid cywiro hynny. Rhoddaf ddwy enghraifft o’r methiant hwnnw. Ym Mehefin, gofynnais am gyfarfod ar y cyd o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd a’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 i drafod dyfodol hyfforddiant yn y gweithle a swyddogaethau menter y cynghorau hyfforddi a menter fel y’i cynigiwyd gan y cynllun gweithredu addysg a hyfforddiant. Am amryw o resymau, ni chynhaliwyd cyd-gyfarfod llawn erioed. Yn y diwedd daeth Tom Middlehurst a Cynog Dafis i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd ond, erbyn hynny, yr oedd y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 wedi gwneud y penderfyniadau perthnasol. Byddai’r cynigion hyfforddiant hynny wedi cyfrannu’n sylweddol at waith ein Pwyllgor wrth ddrafftio dogfen raglennu sengl Amcan 1 a byddai’r ddwy ochr wedi elwa o gydweithio. Ni chredaf y byddai wedi ychwanegu at y llwyth gwaith oherwydd mae’n golygu elfen o ddyblygu.

Enghraifft arall, sydd yn bwysicach, oedd gwaith y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig a’r Pwyllgor Datblygu Economaidd ar ddatblygu polisïau i ddefnyddio cronfeydd Ewropeaidd i sicrhau datblygu economaidd mewn ardaloedd gwledig. Credaf fod eraill yn rhannu’r teimlad sydd gennyf o fod wedi peidio â chael bod yn rhan o’r hyn oedd yn digwydd. Bryd hynny, pan oeddem yn cyflwyno’r ddogfen raglennu sengl Amcan 1 ac ynddi elfen sylweddol o ddatblygu gwledig, y deuthum yn ymwybodol o’r cynllun datblygu gwledig yr oedd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn ei ystyried yn yr ystafell nesaf. Buasai cyfarfodydd ar y cyd ar faterion o’r fath, sydd o gryn bwys, wedi bod yn fanteisiol iawn. Mae’r methiant i’w cynnal yn amlygu rhywfaint o ddiffyg integreiddio ar bolisïau gwledig.

Fodd bynnag, er gwaethaf y problemau o fod yn Bwyllgor newydd gyda llwyth gwaith anferth, gwnaeth y Pwyllgor Datblygu Economaidd gyfraniadau gwerthfawr i ddatblygiad manwl dogfen raglennu sengl Amcan 1. Ategaf y diolchiadau i Helen Usher a’r swyddogion eraill, a wnaeth gyfraniad enfawr. Os credwn mai gwaith caled yw darllen y dogfennau, gallwn gymhwyso’r ffactor lluosi i ddangos cymaint o waith a aeth i ddarparu’r dogfennau hynny. Mae’n werth nodi bod y Pwyllgor, ar adegau, wedi trafod cynigion na chawsant eu derbyn ar unwaith gan y Weithrediaeth ond y profwyd yn y pen draw eu bod yn graff ac yn gywir ac a dderbyniwyd. Yr oedd y cynigion hynny’n cynnwys yr angen i wahaniaethu rhwng ardaloedd gwledig a threfol a’r angen i seilio cynlluniau gweithredu lleol ar gynghorau sir. Yr oedd gan y Pwyllgor y mentrau hyn, ond nid oedd wedi eu gwthio drwodd. Rhaid inni adolygu’r flwyddyn a aeth heibio ac edrych ymlaen i’r flwyddyn sydd i ddod yn hynny o beth. Mae’n bwysig iawn nad yw ein Pwyllgorau’n bwyllgorau archwilio’n unig ond yn rhai sydd yn gwneud polisi. Ar ryw ystyr, buom yn well fel pwyllgor archwilio nag fel Pwyllgor gwneud polisi.

Dywed Phil yn gywir fod materion trawsbynciol i’w trafod weithiau pan ddylai’r ddau Bwyllgor ddod at ei gilydd. A yw’n cytuno ei bod yn ymddangos bod rhai materion wedi diflannu i dwll du ac nad ydynt yn cael eu hystyried o gwbl? Tynnwyd sylw aelodau Pwyllgor Rhanbarth y Canolbarth at bryder Bwrdd Croeso Cymru mai prin ymddangos a wnaeth mater twristiaeth yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd ac nad ymddangosodd o gwbl yn y Siambr hon. Tybed a oes modd i Phil gefnogi’r alwad y dylem gael dadl drwyadl ar y mater holl bwysig hwn?

Bu llwyth gwaith trwm gan y Pwyllgor. Bu’n flwyddyn eithriadol gyda’r paratoadau ar gyfer Amcan 1 a rhaid inni gyfaddef mai bai’r Pwyllgor ydoedd yn rhannol na thrafodwyd y cynllun gweithredu addysg a hyfforddiant mor gyflawn ag y dylid fod wedi gwneud. Er enghraifft, yn un o’n cyfarfodydd, yr oedd agenda dair awr yn cynnwys prif drafodaeth ar ddogfen raglennu sengl Amcan 1, cynllun corfforaethol y WDA a’r cynllun gweithredu addysg a hyfforddiant yn wreiddiol hefyd, fe gredaf. Mae hynny’n awgrym o’r pwysau sydd arnom. Bydd y Pwyllgor yn trafod twristiaeth yfory ond ni roesom y sylw sydd yn ddyledus i ddiwydiant sydd mor bwysig i’n heconomi.

Wrth edrych yn ôl ar waith y Pwyllgor Datblygu Economaidd ar yr adroddiad ar y cynllun gweithredu addysg a hyfforddiant, a wnewch nodi pa dystiolaeth o’r gymuned fusnes a ystyriwyd gan y Pwyllgor a pha gynrychiolwyr busnes a wahoddwyd gennych i roi tystiolaeth?

Ni dderbyniasom dystiolaeth gan unrhyw gynrychiolwyr uniongyrchol oherwydd bod llawer ohonynt eisoes wedi ymddangos gerbron y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16. Dyna’r union sefyllfa lle y byddai cyd-gyfarfod, fel y rhai a gynhaliwyd ar Gorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd, wedi bod yn effeithiol. Mae hynny’n well ffordd o ymdrin â materion na gofyn i bobl ddod i’r Cynulliad i ymddangos gerbron dau Bwyllgor gwahanol.

Mae gennym dasg anferth i’w chyflawni o hyd. Fe ddywedaf gyfrinach wrthych a guddiwyd gennym—mae’r Pwyllgor yn dal i ystyried y strategaeth datblygu economaidd yn ddrafft. Oherwydd brys y cyflwyniad Amcan 1, bu’n rhaid inni roi’r gwaith y gallasem fod wedi ei gyflawni i fanwl gyweirio’r strategaeth datblygu economaidd o’r neilltu. Mae hynny’n cynnig her bwysig i ni yn y chwe mis nesaf a gobeithiaf y gallwn, drwy gydweithio’n dda, fod yn bwyllgor gwneud polisi effeithiol.

Gofynnodd y Cadeirydd i bob llefarydd datblygu economaidd beidio â thra-arglwyddiaethu ar y ddadl ac i ystyried Aelodau Cynulliad eraill a allai ddymuno cyfrannu. Er mwyn cydweithredu—yr hyn yr wyf yn enwog amdano, er mai fi fy hun sydd yn dweud hynny—yr wyf yn barod i gytuno â barn y Cadeirydd. Yr wyf am fod mor gryno yn fy sylwadau ag y bo modd oherwydd cefais rai cyfleoedd yn y Pwyllgor i gyfrannu o’m safbwyntiau a’m pryderon ond nid cynifer efallai ag y byddwn wedi dymuno. Talaf deyrnged i glerc y Pwyllgor, Helen Usher, am ei gwaith caled. Bu’n rhaid iddi weithio drwy gyfnodau dau Gadeirydd a chyda nifer a ddisgrifiwn yn gymeriadau cryf ar y Pwyllgor a ddyfalbarhaodd â’u hagendâu o ran ennill sylw i’w safbwyntiau.

Fel aelod o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd, fe’i ystyriaf yn un o’r Pwyllgorau pwysicaf oherwydd un o amcanion allweddol y Cynulliad yw gwella ffyniant economaidd Cymru. Bu’r rhaglen Amcan 1 ar gyfer gorllewin Cymru a’r Cymoedd o bwys sylweddol ac yn flaenoriaeth i’r Pwyllgor yn ei ddyddiau cynnar. Bydd y Pwyllgor yn gwneud argymhellion ar bolisi ac yn archwilio’r Weithrediaeth ar y maes polisi pwysicaf y bernir y Cynulliad arno gan y cyhoedd yn etholiad nesaf y Cynulliad. Bydd argymhellion y Pwyllgor a’i waith yn archwilio polisïau’r Llywodraeth yn ennyn ymddiriedaeth yr etholwyr, gobeithiaf, ac yn sicrhau y bydd mwy yn pleidleisio yn yr etholiad nesaf.

Un o rolau pwysicaf y Pwyllgor yw archwilio polisïau’r Llywodraeth a’r negodiadau rhwng y Weithrediaeth Lafur a’r Comisiwn Ewropeaidd ar Amcan 1 yn arbennig. Byddwch yn ymwybodol, Lywydd, fod sawl pwynt o drefn wedi ei godi ynghylch y ffaith na fu dogfennau ar gael yn ddigon cynnar, neu ynghylch a yw dogfennau wedi eu hailddrafftio neu eu diwygio. Fodd bynnag, llongyfarchaf Rhodri Morgan ar fod mor onest ag y bo modd yn y Pwyllgor o dan yr amgylchiadau. Mae llawer o negodiadau preifat anghyfforddus yn digwydd rhwng y Weithrediaeth a Llywodraeth San Steffan, lle’r ystyrir lles Cymru o ran cyllid cyfatebol a llawer o feysydd polisi eraill sydd yn ymwneud ag Amcan 1, fel cymorth gweithredu. Efallai na ellir rhoi’r stori gyfan, ond yr wyf yn sicr bod Rhodri Morgan wedi rhannu cymaint ag sydd yn wleidyddol dderbyniol i’w gydweithwyr yn San Steffan, o dan amgylchiadau anodd.

Codwyd pwyntiau o drefn o’r blaen ynghylch y dogfennau yr oedd arnom eu hangen a thrafodwyd y mater eisoes yn y Siambr. Fodd bynnag, gobeithiaf y bydd Cadeirydd y Pwyllgor a’r Weithrediaeth yn mynd â’r mater hwn yn ôl ac yn ei drafod â’r gweision sifil er mwyn sicrhau y rhoddir ystyriaeth lawn ac y rhennir gwybodaeth o’r fath cyn gynted ag y bo modd i aelodau o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd ac Aelodau’r Cynulliad cyn cyfarfod y Pwyllgor.

Canmolwyd y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant eisoes yn y trafodaethau heddiw. Yn anffodus, ni allai’r Pwyllgor roi digon o sylw i’r maes polisi hwnnw. Deallaf fod y Pwyllgor wedi bod dan lawer o bwysau a buasai angen deheurwydd mawr i gadw’n fanwl at amseriadau agendâu fel y’u nodwyd. Gwasgwyd y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant i ychydig o’r cyfarfodydd yn anffodus, ac o ganlyniad i hynny trafododd y Pwyllgor adroddiad y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant ar ôl i’r Weithrediaeth wneud penderfyniadau arno. Yr oedd gan y Pwyllgor Datblygu Economaidd ddigon o amser i ddadansoddi’r adroddiad ychydig wythnosau cyn i’r ddadl ddod i’r Siambr.

O ran ymgynghori â’r sector preifat ar y cynllun gweithredu addysg a hyfforddiant, mae’n ofid imi na chawsom gyfle i gysylltu ag arweinyddion busnes yng Nghymru. Yr wyf yn sicr ein bod oll yn cydnabod bod llawer o bryder wedi ei fynegi gan rai fel aelodau o Ffederasiwn y Busnesau Bach, Sefydliad y Cyfarwyddwyr a Chyd-ffederasiwn Diwydiant Prydain. Rhaid i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd gael digon o ddylanwad ar hyfforddiant yn arbennig. Rhaid inni beidio ag anghofio bod pobl yn cael eu hyfforddi ar gyfer ein cyflogwyr, a rôl y Pwyllgor yn arbennig yw gofalu am fuddiannau’r cyflogwyr oddi mewn i’r Cynulliad yn ogystal â sicrhau cyfleoedd eraill i dderbyn sylwadau oddi wrth gyrff fel Busnes Cymru.

Yr wyf yn sicr y byddwch yn falch, Lywydd, na fwriadaf ailadrodd y cwbl o’n dadl ar Gorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd yr wythnos diwethaf. Fodd bynnag, yr oedd gan aelodau o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd lawer o bryderon o ran y gwerth am arian a gaiff y Cynulliad a threthdalwyr Cymru o’n cytundeb. Ceisiodd Plaid Geidwadol Cymru dynnu sylw at hynny yn ein dadl plaid leiafrifol yr wythnos diwethaf.

Hoffwn bwysleisio’r sylwadau a gyflwynodd arweinydd Cyngor Dinas a Sir Caerdydd, Russell Goodway, i’r Pwyllgor. Gwiriais yr adroddiad gair-am-air o gyfarfod y Pwyllgor a dywedodd ei fod wedi negodi contract clustogi tri mis â Crest Nicholson. Dylem ystyried hyn o ddifrif ar gyfer y dyfodol, oherwydd darganfuwyd drwy ymchwil na wnaethpwyd cytundeb â Crest Nicholson. Cefais drafodaethau â Crest Nicholson fore Gwener diwethaf a dywedodd na wnaethpwyd cytundeb ar gontract tri mis. Mae hynny’n codi pryderon cyffredinol o ran y sylwadau a gyflwynwyd i’r Pwyllgor, ac efallai y dylai fod cyfle i fynd yn ôl ac ailystyried y dystiolaeth a roddwyd, er yn ddidwyll, i’r Pwyllgor. Mae hyn yn un enghraifft o beidio â rhannu’r gwirionedd i gyd efallai.

Mae cefnogi a datblygu busnes ar yr agenda ar gyfer cyfarfodydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd yn y misoedd sydd i ddod. Dyma’r cyfle i rannu ein pryderon neu i wrando ar y sector preifat gymaint ag y bo modd. Dywed paragraff 24 yn adroddiad y Pwyllgor Datblygu Economaidd i’r Cynulliad heddiw y bydd yr adolygiad hwn ar gefnogi a datblygu busnes ‘yn cynnwys ymgynghori eang, yn arbennig gyda’r sector preifat’. Ein cyfrifoldeb ni, fel aelodau o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd, yw sicrhau y clywir barn y sector preifat ac nad ailadroddir esiampl y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant.

Cywiraf y dehongliad o’m gosodiadau ac ymddiheuraf oherwydd nid oedd yn fwriad gennyf i feirniadu unrhyw Bwyllgor Cynulliad yn fy anerchiad heddiw. Bu fy sylwadau am y Pwyllgor Datblygu Economaidd a’i gysylltiad â’r sector preifat ynghylch y cynllun gweithredu addysg a hyfforddiant yn arbennig. Ymddiheuraf am unrhyw gamddealltwriaeth.

Dadansoddi’r modd i gefnogi a datblygu busnesau yw’r cyfle delfrydol i ennyn hyder yn y sector preifat. Trafodais yr amrediad sydd yn rhedeg o fusnesau bach drwodd at gyrff mwy. Mae hyn yn faes sydd yn peri pryder.

O ran y rhaglen waith ar gyfer y dyfodol, bydd y cynllun gweithredu entrepreneuriaeth— sydd â’i eitem agenda ei hun—yn ymestyn o gefnogaeth i fusnesau. Pryderaf y gallai Aelodau Cynulliad feddwl mai hyn yw’r ateb i lawer o’n problemau. Mae’n rhan o’r ateb. Y newid diwylliannol sydd yn gorfod digwydd gydag unrhyw gynllun gweithredu entrepreneuriaeth yw’r ateb neu ran o’r ateb i’n problemau. Mae’n strategaeth dymor hir oherwydd bydd newid diwylliannol mewn unrhyw gorff, heb sôn am genedl, yn cymryd llawer o amser i gael dylanwad a symud ymlaen at y diwylliant entrepreneuriaeth hwnnw yr ydym oll yn ceisio ei ddatblygu.

Cyfeiriwyd at fanc datblygu economaidd. Soniwyd eisoes y bydd Brychdyn yn derbyn benthyciad rhwydd gan Lywodraeth San Steffan o tua £500 miliwn. Mae gennym brofiadau o Awdurdod Datblygu Cymru’n rhedeg banc tebyg yn y 1970au a gollodd lawer o arian cyhoeddus. Dyna’n pryder ynghylch banc datblygu economaidd. Cyn inni sôn am rôl y banc hwn, rhaid inni ymdrin â’r bwlch ariannu canfyddedig y bwriedir iddo ei lenwi. Ni fyddai unrhyw un sydd yn ddigon synhwyrol o ran cynllunio ariannol byth yn ceisio prynu tŷ, er enghraifft, ar orddrafft, ond yn hytrach drwy forgais neu fenthyciad tymor hir. Dyna’r math o enghraifft yr wyf am ei rhoi ar gyfer banc datblygu economaidd. Rhaid inni ganfod beth yw’r bwlch ariannu, cyn taflu unrhyw arian cyhoeddus tuag at fusnes a menter drwy fenthyciad o’r fath.

Tynnwyd sylw at dwristiaeth eisoes. Mae’n ofid mawr na chawsom gyfle i ddadansoddi hynny, ond mae agendâu bythol lawn y Pwyllgor Datblygu Economaidd wedi ei gwneud yn anodd. Mae Awdurdod Datblygu Cymru’n mynd â chyfran fawr o gyllideb y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Mae’n anffodus nad yw’r Pwyllgor eto wedi cael cyfle i dderbyn mwy o sylwadau gan y WDA fel y gallwn gynnig ein barn a’n harweiniad ar yr hyn y carem ei weld. Rhaid inni beidio ag anghofio bod y cwangos hyn, neu gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad, yn gorfod gweithredu yn unol â dymuniadau’r Weithrediaeth, y gellir cyflwyno sylwadau arnynt hefyd o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd.

Gobeithiaf y bydd y traddodiad o geisio osgoi cael dim ond llefaryddion yn siarad yn dechrau yma. Er nad wyf yn aelod o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd mae gennyf rai pwyntiau byr i’w gwneud ar ran y grŵp Democrataidd Rhyddfrydol. Yr wyf yn sicr y bydd aelodau eraill o’m grŵp hefyd yn dymuno siarad.

Mae fy mhwynt cyntaf yn ymwneud ag Amcan 1. Aethom drwy 10 mis anodd gydag Amcan 1. Ddiwedd y mis hwn, gobeithiaf, gwelir cymeradwyo’r ddogfen raglennu sengl. Wedyn gallwn ddechrau ar y gwaith manwl o roi’r ddogfen ar waith, dechrau’r cynlluniau a sicrhau ein bod yn dechrau creu’r ffyniant y soniasom amdano gyhyd. Mae cyllid cyfatebol yn fater o hyd. Fodd bynnag, y mater a godaf fi yw bod y rhan helaethaf o arian yr Undeb Ewropeaidd a ddaeth i Gymru hyd yn hyn, fel y nododd yr Athro Dylan Jones-Evans o Sefydliad Menter Cymru, wedi ei sianelu i’r sector cyhoeddus. Er fy mod yn cydnabod mor bwysig yw defnyddio arian yr Undeb Ewropeaidd ar gyfer gwelliannau yn y seilwaith cyhoeddus, mae’n amlwg bod angen sianelu mwy o arian Ewropeaidd i’r gwir grewyr cyfoeth yng Nghymru—y sector preifat a busnesau bach a chanolig eu maint. Rhaid inni sicrhau, pan ystyriwn sut y gweithredir hyn, yn enwedig ar lefel ranbarthol, ein bod yn ceisio cyfeirio cymaint ag y bo modd o’r arian hwn i greu swyddi gwirioneddol, cynaliadwy. Rhaid inni beidio â gweld hyn fel siarter arall i adeiladu ffyrdd. Byddai hynny’n groes i fwriad y Pwyllgor Llywodraeth Leol a’r Amgylchedd i gael mwy o bobl i ddefnyddio trafnidiaeth integredig. Mae trafnidiaeth yn bwysig wrth fynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol ond mae angen inni hefyd greu swyddi a chyfoeth. I wneud hynny rhaid inni fuddsoddi mewn busnesau bach a chanolig eu maint ac mewn hyfforddiant fel y gall pobl fanteisio’n llawn ar yr arian hwn.

Mae fy ail bwynt yn ymwneud â lledaeniad buddsoddi cyhoeddus. Mewn cyfarfod ar y cyd, cafwyd trafodaeth gan y Pwyllgor Datblygu Economaidd a’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a’r Amgylchedd, yr wyf yn aelod ohono, ar Fae Caerdydd a gofynnwyd am adroddiadau pellach ar y modd y gwerir y £6.1 miliwn a ddyrannwyd i ‘eitemau adfywio eraill’. Nid wyf am ymhelaethu ar y mater hwnnw’n awr. Fodd bynnag, mae’n bwysig i’r Cynulliad roi arweiniad clir i’r WDA, a’r holl gyrff eraill sydd yn gyfrifol am fuddsoddi mewn prosiectau o amgylch Cymru, ar ledaenu buddsoddi’n gyfartal ledled Cymru. Nid ydym am gael y sefyllfa a gafwyd cyn sefydlu’r Cynulliad, lle’r oedd pobl mewn rhai ardaloedd yn teimlo bod yr holl fuddsoddi’n mynd i un rhanbarth ar draul eraill. Mae’n bwysig bod y Pwyllgor, wrth archwilio sut y mae’r WDA yn gwario ei arian, yn sicrhau y rhoddir ystyriaeth i hynny. Yr wyf yn sicr bod y broses wedi dechrau, ond yr oeddwn am dynnu sylw ati.

Mae fy nhrydydd pwynt yn ymwneud â’r Fargen Newydd. Mae’r cynllun gweithredu entrepreneuriaeth yn cyfeirio at greu elfen entrepreneuriaeth mewn cynlluniau o fath y Fargen Newydd. Y bwriad yn ‘Gwell Cymru’ yw y bydd y Fargen Newydd, erbyn Mawrth 2003, wedi helpu 30,000 o rai dan 25 mlwydd oed i adael budd-daliadau am waith a hyfforddiant. Erbyn diwedd Mehefin 1999, dim ond 6,500 o bobl ifanc ddi-waith, o blith y 19,800 a ddaeth i’r Fargen Newydd yng Nghymru, a oedd wedi sicrhau swyddi cynaliedig. Gallai’r system ar gyfer darparu cyfleoedd entrepreneuraidd i’r rhai sydd yn cymryd rhan yn y Fargen Newydd fod yn ddewis gwerthfawr yn lle incwm isel a diweithdra a hyfforddiant tymor byr a byddai’n arwain at swydd. Cymerais ran mewn trafodaeth yng Nghyngor Dinas a Sir Abertawe ar yr eitem hon y bore yma. Trafodasom y ganolfan hyfforddi a weithredir gan y cyngor yng Nglandŵr, sydd â throsiant o tua £3 miliwn ar gyfer hyfforddi. Mae ganddi syniadau pendant ynghylch y modd y bydd yn defnyddio arian Amcan 1 i geisio codi’r lefel o hyfforddiant yn ardaloedd difreintiedig Abertawe. Mae’n bwysig inni sicrhau y defnyddir arian Amcan 1, hyd y gellir, i greu diwylliant o entrepreneuriaeth ymysg pobl ifanc, gan eu hannog i ddechrau busnesau. Mae prosiectau gwerthfawr fel canolfan Phoenix sydd yn cael ei sefydlu yn Townhill, Abertawe, sydd yn gyfres o unedau dechrau a godir gan y Cyngor, gan ddefnyddio arian Ewropeaidd mewn ardal ddifreintiedig, hefyd yn fentrau pwysig y gall ardaloedd eraill yng Nghymru ddysgu oddi wrthynt.

Mae fy mhwynt olaf yn ymwneud â thwristiaeth, a drafodir gan Bwyllgor Rhanbarth y De-orllewin ddydd Gwener. Mae’n bwysig i’r etholaeth a gynrychiolaf, sydd yn cynnwys ardaloedd fel Bro Gŵyr a Phorthcawl, lle y mae rhannau helaeth o’r economi’n dibynnu ar dwristiaeth. Mae’n bwysig inni gael strategaeth dwristiaeth ac yr wyf yn sicr bod y Pwyllgor yn gweithio ar un. Bydd hynny’n gymorth i fuddsoddi mewn twristiaeth a cheisio manteisio ar yr asedau sydd gennym yng Nghymru. Mae aelodau o’r diwydiant twristiaeth yn ystyried bod problem ac mae un yn yr ystyr nad yw’r diwydiant twristiaeth yn addasu’n rhwydd i’r tueddiadau sydd yn datblygu yn y modd y mae pobl yn cymryd eu gwyliau a sut y defnyddiant eu harian ar gyfer diddordebau hamdden. Mae angen ymchwilio i hyn ac mae angen buddsoddi a hyfforddi yn y diwydiant twristiaeth.

Ategaf ddiolchiadau sawl cydweithiwr arall i Val. Nid oes dwywaith iddi wynebu tasg anodd ac ymestynnol fel Cadeirydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Mae ganddi hawl i fwrw golwg yn ôl heddiw ar y swydd dda o waith a gyflawnodd. Daliodd y Pwyllgor at ei gilydd drwy amseroedd anodd. Yr oedd ganddi rai Aelodau anodd ar y Pwyllgor hwnnw—Phil Williams ac Alun Cairns, wrth gwrs—er i rai ohonom geisio bod mor gydweithredol a chymwynasgar ag y gallem. Er hynny, daliodd y Pwyllgor at ei gilydd a chyrraedd consensws. Cyfrannodd lawer o amser ac ymdrech a gwaith caled y tu ôl i’r llenni a gweithredodd y Pwyllgor yn well byth oherwydd hynny.

Ategaf finnau fy niolch hefyd i Helen Usher a wnaeth waith gwych fel clerc y Pwyllgor. Bu’n gwrtais ac yn gymwynasgar bob amser a gweithiodd oriau hir i sicrhau bod yr aelodau Pwyllgor yn derbyn pob cymorth priodol. Ategaf hefyd sylwadau Alun Cairns mewn perthynas â Rhodri, oherwydd bu Rhodri mor agored ag y gallai â’r Pwyllgor a gwerthfawrogwyd hynny’n fawr.

Symudaf ymlaen at y swyddogion a wasanaethodd y Pwyllgor, oherwydd bu’n sicr yn brofiad newydd ac ymestynnol iddynt hwy. Cyflwynwyd adroddiadau swmpus i ni. Mae hyn yn bwynt yr oeddwn am ei drafod â Val, ond mae prinder amser wedi rhwystro hynny. Fodd bynnag, wrth dderbyn adroddiad cyntaf y Pwyllgor, efallai y dylem fyfyrio ynghylch a ydym wedi ceisio gorlwytho’r system. Bu anawsterau wrth geisio cwblhau gwaith mewn pryd. Tybed a fu’r ffaith inni geisio cyflawni cymaint o waith mor fanwl yn anfantais. Efallai, yn y dyfodol, y dylem ganolbwyntio ar lai o bynciau ac wedyn, Phil, efallai y gallwn gael y cydbwysedd iawn rhwng y modd archwilio a datblygu polisi. Ar hyn o bryd yr ydym yn brysio drwy gynifer o faterion fel nad ydym yn sicr a ydym yn y modd archwilio neu’r modd datblygu polisi. Awgrymaf y gallem ddysgu oddi wrth Bwyllgor Llywodraeth Leol a’r Amgylchedd Sue Essex, lle y neilltuwyd amser gan aelodau’r Pwyllgor o bob plaid i eistedd gyda’i gilydd i benderfynu beth yr oedd y Pwyllgor eisiau ei gyflawni ac i ba raddau yr oedd am eistedd yn y modd archwilio neu yn y modd polisi. Efallai pe baem yn gwneud hynny mewn modd anwrthdrawiadol y byddai’n fodd i wella gweithrediad y Pwyllgor.

Y cwestiwn sydd ar fy meddwl bob amser yw beth yr ydym yn ei gyflawni. Mae archwilio’n bwysig ond beth yr ydym yn ei gyflawni? Gwnaeth Phil yn fawr o’r ffaith ein bod eisoes wedi dod â dimensiwn newydd i wleidyddiaeth. Mae’r Pwyllgor Datblygu Economaidd a’r Cynulliad cyfan yn bwysig. Fodd bynnag, rhaid inni holi’n hunain hefyd, o ystyried yr amser a’r ymdrech a gyfrennir gan Aelodau a swyddogion, ym mha fodd yr ydym yn gwella’r broses penderfynu a chanlyniadau polisi a sut yr ydym yn ychwanegu gwerth at y broses. Gwnaethom oll ymdrech galed yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd ond nid ydym eto wedi cyrraedd y man—heblaw yn achos arian Amcan 1 efallai—lle y gallwn ddweud bod y cynnyrch polisi’n well oherwydd ein trafodion.

Siaradaf yn fyr am ddau bwynt. Yn gyntaf, un peth a’m trawodd ym mhob un o’n trafodion yw maint aruthrol y dasg sydd o’n blaen. Efallai nad yw Aelodau Cynulliad wedi sylwi inni dderbyn adroddiad gan banel o economegwyr yn yr hydref a oedd yn amlinellu maint y dasg sydd o’n blaen. Mae economegwyr yn amcangyfrif bod y cynnyrch mewnwladol crynswth y pen yng Nghymru yn y flwyddyn gyfredol yn 82 y cant o un y DU. Er mwyn cyrraedd ein targed o 90 y cant o gynnyrch mewnwladol crynswth y DU erbyn 2010, rhaid inni gyrraedd cyfradd twf sydd yn 1 y cant yn uwch na’r DU gyfan. Amcangyfrifir y bydd twf y DU yn y cyfnod hwnnw o 10 mlynedd rhwng 2.25 a 2.5 y cant. Rhagdybiwn ar sail ein targedau y byddwn yn cyrraedd cyfradd twf economaidd yng Nghymru o rhwng 3.25 a 3.5 y cant. Mae hynny’n 50 y cant yn uwch na’r cyfartaledd twf tymor hir yng Nghymru ac yn uwch nag unrhyw gyfradd twf a welsom ers diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae hynny’n dangos maint y dasg sydd o’n blaen. Casgliad y panel economegwyr yn eu hadroddiad oedd,

‘bod y targedau’n ymestynnol, ond nid yn amhosibl. Fodd bynnag, er mwyn eu cyrraedd bydd angen toriad yn y duedd a pholisïau i grynhoi’r holl adnoddau sydd ar gael i ni. Ni fydd y polisïau presennol ar y raddfa bresennol yn torri’r duedd’.

Nid ydym wedi wynebu hynny. Mae’r ffigurau hynny ar gyfer Cymru gyfan a gwyddom oll fod yr anghenion yng ngorllewin Cymru a’r Cymoedd yn fwy o lawer. Mae’r cynnyrch mewnwladol crynswth yn y ddogfen raglennu sengl a gyflwynwyd gennym yn dangos bod gennym 81 y cant o gyfartaledd y DU. Yr ydym am weld cynnydd yn hynny erbyn 2010. Mae gennym dasg frawychus o’n blaen. Yr ydym wedi codi gobeithion o ganlyniad i amryw o ddadleuon a bellach mae gennym gyfle unwaith ac am byth gydag Amcan 1. Fodd bynnag, yr wythnos diwethaf, dywedodd Cambridge Econometrics—un o’r cynghorwyr a dderbyniasom yn ôl ym Medi—yn ei adroddiad, ‘Cambridge Regional Economic Prospects’,

‘o dderbyn bod y cynnyrch mewnwladol crynswth y pen yng Nghymru ar hyn o bryd tua 82 y cant o gyfartaledd y DU, mae cyrraedd targed o 90 y cant erbyn y flwyddyn 2010 yn uchelgais nad yw’n debygol o gael ei gyrraedd oddi mewn i’r cyfyngiadau presennol ar adnoddau a’r anhyblygrwydd yn yr economi leol’.

Fe’n cynghorwyd gan y bobl hynny yn yr hydref. Dyna’r rheswm pam yr wyf fi—sydd yn cynrychioli ardal Amcan 1—wedi bod yn benderfynol o sicrhau y cawn arian o dan yr arolwg gwariant cyhoeddus ar gyfer y cyllid Amcan 1 hwnnw a’n bod hefyd yn sicrhau cyllid cyfatebol llawn. Mae’n holl bwysig inni bennu’r targedau hyn i ni’n hunain ac, os na chawn yr adnoddau hynny, mae pawb yn cytuno na chyrhaeddwn y targedau hynny. Mae’n bwynt difrifol y mae’n rhaid inni roi sylw iddo.

Mae fy ail fater yn un y tybiais fod Phil am ymdrin ag ef ar ôl gwahoddiad Val yn ei sylwadau agoriadol. Hwnnw yw’r defnydd o dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu yng Nghymru. Dros yr wythnos diwethaf clywsom newyddion da am fuddsoddiadau Airbus, Intel, British Telecom ac yn y blaen. Mae’r datblygiadau hyn i’w croesawu ond ni fydd y math hwnnw o fuddsoddi, ar y gorau, yn ein hatal rhag syrthio’n ôl. Ni fydd y datblygiadau hyn yn sicrhau’r newid cam y mae ei angen arnom yn economi Cymru os ydym i gau’r bwlch. Byddant yn caniatáu inni gerdded yn ein blaen o hyd ond byddwn yn cerdded ar ôl. Rhaid inni ddal y gweddill i fyny. Yr hyn a welir o’r holl ddangosyddion yw ein bod, yn lle dal i fyny ag economi’r DU gyfan, yn llusgo ar ôl, yn enwedig yn y defnydd o dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Nid oes amheuaeth yn fy meddwl y byddwn yn profi chwyldro ysgytiol yn y defnydd o dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Adroddodd y Swyddfa Ystadegau Genedlaethol yn Nhachwedd y llynedd mai Cymru yw’r ail isaf ym Mhrydain Fawr o ran y ganran o deuluoedd sydd yn berchen ar gyfrifiadur yn y cartref. Yn Llundain a’r de-ddwyrain, mae gan 36 y cant o deuluoedd gyfrifiadur cartref. Yn Lloegr gyfan, mae gan 31 y cant o deuluoedd gyfrifiadur yn y cartref. Yng Nghymru, yr ydym 33 y cant ar ôl Llundain. Dim ond 25 y cant o bobl Cymru sydd â mynediad at gyfrifiadur yn y cartref. Mae’r ffigurau ar gyfer y rhai sydd â mynediad at y rhyngrwyd yn waeth fyth. Fel y gellid disgwyl, mae Llundain ar y blaen â 16 y cant. Y de-ddwyrain sydd nesaf â 13 y cant a’r ffigur ar gyfer Lloegr gyfan yw 11 y cant, ond mae’r ffigur ar gyfer Cymru’n llai na 50 y cant o ffigur Llundain—7 y cant o’r cartrefi yng Nghymru sydd â mynediad at y rhyngrwyd.

Mae’r Adran Masnach a Diwydiant wedi diffinio’r hyn a eilw’n ddangosydd o gysylltedd technoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Jargon yw hynny, ond golyga ganran y cwmnïau sydd yn defnyddio technoleg fodern. Dynodwyd pedwar grŵp. Unwaith eto, fel y gellid disgwyl, Llundain sydd uchaf gyda 74 y cant o gwmnïau’n defnyddio technoleg fodern; mae canolbarth Lloegr a’r de-ddwyrain yn y grŵp nesaf gyda rhwng 58 a 65 y cant. Mae llawer o’n cystadleuwyr yn y trydydd grŵp—Swydd Efrog, dwyrain canolbarth Lloegr, yr Alban, y de-orllewin a’r gogledd-ddwyrain, sydd â rhwng 51 a 54 y cant, ac mae Cymru’n llusgo ar ôl gyda Gogledd Iwerddon sydd â rhwng 43 a 48 y cant o’u cwmnïau â mynediad at ac yn defnyddio TGCh. Mae’r rheini yn heriau aruthrol, oherwydd oni allwn ddod yn rhan o’r gêm a chystadlu a herio a defnyddio’r lefel honno o dechnoleg, ni fyddwn yn cau’r bwlch.

Mae hynny’n peri pryder oherwydd bu dadleuon y Pwyllgor yn ymwneud â mewnfuddsoddi a sut yr ydym yn datblygu ein diwydiannau cynhenid. Nid ydym eto wedi cyrraedd y maes ymestynnol sydd yn ymwneud ag effaith technoleg gwybodaeth a chyfathrebu yn y dyfodol ar ein busnesau presennol, pa un ai a ydynt yn fewnfuddsoddwyr neu’n ddiwydiannau cynhenid. Rhaid inni holi’n hunain sut y byddwn yn paratoi diwydiant a busnes yng Nghymru a sut y byddwn yn creu’r ysbryd entrepreneuraidd yng Nghymru—yr ydych chi am ei hybu, Alun—i ymateb i’r heriau newydd hynny, yn enwedig yn 2002, pan wynebwn y disgwyliad o drwyddedu ar gyfer y drydedd genhedlaeth o ffonau symudol sydd yn cael eu datblygu ac a fydd yn trawsnewid y systemau technoleg gwybodaeth a chyfathrebu chwyldroadol presennol.

Nid oes amheuaeth gennyf fod cyfleoedd aruthrol yn wynebu Cymru, yn enwedig os y gallwn harneisio adnoddau Amcan 1. Bydd newidiadau syfrdanol mewn technoleg gwybodaeth a chyfathrebu yn y sector preifat. Gwelsom hynny eisoes yn y cyhoeddiadau gan BT, Alta Vista ac yn enwedig NTL, sydd â sylfaen gryf yng Nghymru a chymaint i’w gynnig. Rhaid inni ofyn i ni’n hunain sut y gallwn feithrin datblygiad medrau ac ymdeimlad o gydweithredu, a sut y gallwn ddefnyddio’r adnoddau a’r sefydliadau sydd ar gael i ni—prifysgolion, y sector addysg bellach, cynghorau hyfforddi a menter, ein hysgolion a’r cwbl o’n system addysg, awdurdodau lleol, Awdurdod Datblygu Cymru, y Brifysgol Agored, y Coleg Digidol a’r Brifysgol i Ddiwydiant. Rhaid inni dynnu’r sefydliadau hyn at ei gilydd—nid eu cyfuno, oherwydd y peth olaf y mae arnom ei angen yw newid sefydliadol pellach—fel bod gennym un strategaeth gydlynol ac fel y gallwn edrych ar y cyfleoedd a’n hadnoddau a sicrhau ein bod yn barod i wynebu heriau’r degawd nesaf. Rhaid inni adeiladu ar ein dealltwriaeth, drwy waith y Pwyllgor Datblygu Economaidd, o’n problemau presennol. Deallwn y potensial i wella a rhaid inni wynebu’r cyfleoedd ond, yn fwy na dim, rhaid inni dynnu’r holl elfennau hynny at ei gilydd i greu strategaeth gydlynol ac unedig. Os gallwn wneud hynny, hon fydd yr her bwysicaf a wyneba’r Pwyllgor Datblygu Economaidd o dan eich cadeiryddiaeth chi, Val, yn ystod y misoedd sydd i ddod. Os gwnawn hynny, byddwn yn ychwanegu at ein sgôr, Phil, o ran cael arian Amcan 1, gobeithiaf, drwy osod y strategaeth ar gyfer datblygiad Cymru yn y dyfodol, y gallwn oll ymfalchïo ynddo.

I welcome the opportunity to contribute to this discussion. Although I am not a member of the Economic Development Committee, I am not completely ignorant of its work, as I have attended some of its meetings as a deputy and have observed other meetings from afar. I will make comments regarding my concerns about the Committee’s work so far and will offer suggestions for the future.

The Committee has spent a great deal of time discussing structural funds, which is very appropriate. However, we must ask if the Committee has done what it can in terms of Objective 1. Issues of match funding and additionality are important, but to a substantial degree they are outwith the direct powers of the Committee. Implementing Objective 1 is within the Committee’s powers.

We are now in the middle of March and we do not have full information, or even initial information, on how Objective 1 will be implemented in the communities of west Wales and the Valleys, nor on how the voluntary sector and business should submit bids for Objective 1 funding.

I chair the Objective 1 forum in Ceredigion, which was established at the beginning of last summer. The forum’s work is being hindered by this lack of information. As far as I can see, the only information produced by the Government on Objective 1 is the colourful little booklet that was published about two months ago. It is a superficial booklet that contains wholly insufficient information on how to submit Objective 1 bids. I am tired of hearing the Government, individuals within the Government and members of the Economic Development Committee criticising opposition parties for not working to encourage Objective 1 schemes. Some of us have been working since at least last summer, discussing Objective 1 schemes in our constituencies. We have been held back by the Committee’s lack of information and action on Objective 1 implementation guidelines. The Committee should have given priority to this sooner and insisted that the Economic Development Secretary and civil servants provided the resources to carry out this work. I am sure that that would also have been welcomed by the wider Objective 1 partnership.

I am concerned about another matter related to Objective 1, which is the Economic Development Committee’s involvement in rural development. It is and age-old question whether rural development should be separate from the mainstream of economic development, or whether they should be integrated. Within the Assembly the two subjects are separate and are the responsibility of two Committees. Outwith the Assembly they are integrated, as the Development Board for Rural Wales has become part of the Welsh Development Agency. I would like to ensure that the Agriculture and Rural Development Committee and the Economic Development Committee work closely together. Phil Williams has already referred to this. Ultimately, developing agriculture and the countryside is part of the economic development of Wales.

Mewn dadl sydd mor bwysig i ddyfodol y Cynulliad, siomedig yw canfod nad oes yr un aelod o’r Weithrediaeth yn bresennol yn y Siambr.

I will not comment on the intervention because the Presiding Officer has answered the point.

I return to my point about what is possibly lack of co-operation between the Economic Development Committee and the Agriculture and Rural Development Committee. Phil Williams referred to the lack of detailed discussion within the Economic Development Committee on the rural development plan. The lack of input from the Agriculture and Rural Development Committee to the Objective 1 single programming document is also unfortunate.

As a result, there was insufficient recognition of the specific needs of rural areas in the document that went to the European Commission and a response was received from the commission confirming this. I hope, when we have a discussion on the final Objective 1 document, that there will be a more realistic and relevant interpretation of the needs of rural areas, as I, as someone who represents a rural electorate, would like to see.

My final point is a request for a full discussion on the role of tourism in Wales’s economic future. Nick Bourne made an observation this afternoon on our discussion in the Mid Wales Regional Committee in Blaenau Ffestiniog last Friday. We had a good presentation by the Wales Tourist Board’s Chief Executive of his vision for tourism in Wales’s economic future. I am aware that there will be a discussion tomorrow on the Wales Tourist Board’s strategy in the Economic Development Committee, but I hope that the Committee can put aside a considerable amount of time to consider tourism in the near future.

Tourism is a sector of the economy that contributes across Wales. It contributes to the economy of Cardiff Bay, Cardigan Bay, Kinmel Bay and across the mountains and valleys between those coastlines.

I have three points for the Chair and members of the Economic Development Committee from an individual from the outside. First, urgent information on Objective 1 implementation; second, close co-operation with the Agriculture and Rural Development Committee; and third, full and worthy consideration, as soon as possible, to the role of tourism in economic development.

Yr wyf yn falch bod aelodau’r Pwyllgor Datblygu Economaidd wedi canmol ei gilydd gymaint—gan ymylu ar fod yn hunanglodforus ar brydiau. Yr oedd y rhan fwyaf o’r arwyddion mwg a ddaeth o’r Pwyllgor hwnnw dros y misoedd diwethaf yn awgrymu bod y ddadl yn ymylu, nid ar fod yn rymus, ond ar fod yn fwy na grymus. Calonogol heddiw oedd clywed yr oslef wahanol hon. Yr wyf yn sicr y bydd hynny’n parhau yn y dyfodol.

Nid oes amheuaeth gennyf mai gwaith y Pwyllgor Datblygu Economaidd yn ôl pob tebyg yw’r pwysicaf y mae’r Cynulliad yn ymwneud ag ef. Mae pob agwedd ar waith y Cynulliad ac ar waith pob Pwyllgor yn bwysig. Fodd bynnag, mae’n debyg mai’r graddau y bydd y Cynulliad yn llwyddo i gynyddu’r lefel ffyniant gymharol yng Nghymru fydd y mesur a ddefnyddia’r cyhoedd yng Nghymru i farnu, nid yn unig a fuom yn llwyddiannus ai peidio, ond a oedd sefydlu’r Cynulliad o fudd ai peidio. Mae’r Pwyllgor Datblygu Economaidd yn bwysig inni oll. Mae’r rhai ohonom nad ydym ar y Pwyllgor yn ymddiddori yn ei ddadleuon, a bu rhai pryderon gennym. Fel Elin Jones, bu gennyf rai pryderon ynghylch ein dadleuon ar Amcan 1. Yr oeddwn yn bryderus am rai o’r geiriau a ddefnyddiwyd gan yr Undeb Ewropeaidd wrth sôn am y ddogfen raglennu sengl. Mae gennym bryderon ynghylch mynediad—mae busnesau sydd yn dymuno manteisio ar Amcan 1 yn profi anawsterau. Mae hynny’n siomedig, i raddau helaeth, o ran pa mor llwyddiannus y mae Amcan 1 yn debygol o fod.

Yr ail fater y mae llawer ohonom wedi ymddiddori ynddo yw prosiect datblygu Bae Caerdydd a throsglwyddo Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd i awdurdod arall. Buasai’n well gennyf pe bai Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd wedi parhau ychydig hwy. Gan nad oedd hynny i ddigwydd, ymddangosai’n holl bwysig trosglwyddo’r bae a’r morglawdd i gorff a chanddo’r arbenigedd a’r profiad i sicrhau ei lwyddiant. Pryderais lawer ynghylch hynny oherwydd nid wyf yn sicr y bydd hynny’n digwydd.

Gallai ymddangos yn rhyfedd i lawer, a minnau’n byw yng nghanolbarth Cymru erioed, fy mod yn ymddiddori yn y bae, ond yr wyf ers y dechrau. Cofiaf yn dda’r adeg pan grybwyllwyd gyntaf y bwriad i ddatblygu’r morglawdd a’r bae. Yr oedd yn ystod dyddiau cynnar fy ngyrfa mewn llywodraeth leol. Ceisiodd rhai fy narbwyllo bod hyn er anfantais i ganolbarth Cymru ac y dylwn fynegi’r farn honno a dod yn rhan o ymgyrch yn erbyn gwario gormod o arian yn ne-ddwyrain Cymru a’i anghymeradwyo. Treuliais lawer o amser yn ystyried fy sefyllfa. Teithiais i Baltimore, hyd yn oed, i weld sut yr oedd y prosiect yn y fan honno’n gweithio, a chefais ei fod yn gyffrous. Treuliais ychydig ddyddiau yng Nghaerdydd hefyd, yn y 1980au, yn edrych o gwmpas ar y weledigaeth a gynigiwyd ar gyfer Bae Caerdydd. Penderfynais yn fwriadol beidio â bod â rhan yn yr elyniaeth neu’r gwrthwynebiad, oherwydd credais fod maint yr hyn a gynigiwyd ym Mae Caerdydd yn gyfryw fel y gallai hyrwyddo enw da Cymru a dod yn brosiect i Gymru gyfan. Gallai fod o fudd mawr, yn rhannol drwy dwristiaeth ac yn rhannol drwy ffurfiau eraill o ddelwedd, i Gymru gyfan.

Mae hynny’n faes lle y mae’n rhaid inni fod yn ofalus. Ar hyn o bryd yr ydym yn ymgymryd â newidiadau yn rheolaeth neu ddatblygiad prosiect Bae Caerdydd. Y peth gwaethaf y gallem ei wneud yw peidio â chwblhau’r prosiect yn iawn. Nid yw wedi ei gwblhau eto, ond os na chwblheir ef ac os na fyddwn rywfodd yn peri i’r buddsoddiadau sydd yn weddill gyflawni’r weledigaeth a oedd yno ar y dechrau, bydd gennym brosiect sydd yn brosiect i Gaerdydd ac nid yn brosiect i Gymru. Gallai ymddangos yn rhyfedd ond credaf fod rhaid inni gyflawni’r weledigaeth gyfan i’w wneud yn brosiect i Gymru a fydd o les i rannau eraill Cymru.

Ymdriniaf â’r ddadl heddiw yn adeiladol.

Mae rhai materion yr wyf am roi sylw iddynt a gobeithiaf, efallai, annog y Pwyllgor i dderbyn rhai o’r pwyntiau a wnaf yn hytrach na’u dehongli fel beirniadaeth o’r modd y gweithredodd y Pwyllgor.

Ni allaf beidio â gwneud sylw am aelodaeth y Pwyllgor. Mae gennym oll olwg ar Gymru gyfan yn yr hyn a wnawn, ond mae holl aelodaeth y Pwyllgor, ar wahân i un aelod o ogledd Cymru, â’i gogwydd at dde Cymru. Nid oeddwn am siarad yn y ddadl hon nes gweld hynny. Tybiais y dylwn gyfrannu i’r ddadl, gan fy mod o ganolbarth Cymru ac yn ymddiddori mewn datblygu economaidd. Mae perygl y’i gwelir o’r tu allan fel Cynulliad sydd â’i ogwydd at dde Cymru. Rhaid inni herio’r canfyddiad hwnnw ar bob cyfle, ac mae hynny’n rhan o’r hyn y ceisiaf ei wneud yn awr.

Yr wyf yn dal i deimlo’r chwerwedd a deimlais pan gafodd Bwrdd Datblygu Cymru Wledig ei ddirwyn i ben. Yr oedd hynny’n gamgymeriad anferth. Mae llawer nad ydynt yn cytuno â hynny, ond dyna fy marn i. Yr oeddwn yn siomedig hefyd na phenderfynasom barhau â Chyngor Hyfforddi a Menter Canolbarth Cymru ar ei ffurf bresennol. Yr wyf yn frwd dros ddatblygu gweledigaeth strategol ar gyfer canolbarth Cymru, gan mai hynny a ystyriaf yn bwysig. Ceir pwyllgor rhanbarthol, ond rhaid cael ochr weithredol ar ddatblygu’r persbectif o ganolbarth Cymru fel rhanbarth. Gallasai’r CHM fod wedi gwneud hynny. Ni chytunaf â’r hyn a wnaeth y Cynulliad hwn o ran delio ag addysg ôl-16.

Yr wyf am bwysleisio ychydig o faterion pwysig sydd yn ymwneud â chanolbarth Cymru. Mae a wnelo un â’r modd y mae’r Cynulliad hwn yn edrych ar ddatblygu canolbarth Cymru. Mae perygl weithiau—a chyfeiriodd Elin Jones at hyn—y’i gwelir yn fater i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Nid oes dwywaith bod camau i gefnogi’r diwydiant amaethyddol yn ei sefyllfa ariannol anodd yn bwysig. Mae’n holl bwysig inni gymryd yr holl gamau y gallwn i ychwanegu gwerth at y cynnyrch sylfaenol o’r diwydiant. Fodd bynnag, os ydym i hybu ffyniant rhannau gwledig o Gymru, ac yng nghanolbarth Cymru’n arbennig, rhaid inni weld hynny yn nhermau datblygu strwythur cyflogaeth amgen, nad yw o reidrwydd yn seiliedig ar ddatblygu’r diwydiant amaethyddol. Mae amaethyddiaeth a’r hyn sydd yn ei sgîl yn annigonol ar ei ben ei hun i ddatblygu’r lefelau ffyniant yr wyf am eu gweld.

Mae mater cefnffyrdd yn bwysig hefyd. Derbyniaf sylwadau Ron Davies ar ddatblygu TGCh. Gallwch luosi hynny a’i gymhwyso i gefn gwlad Cymru’n arbennig. Trafodasom hyn mewn pwyllgor rhanbarthol fel eitem benodol beth amser yn ôl. Fe’m syfrdanwyd o glywed tystiolaeth sydd yn awgrymu, yn hytrach na bod y bwlch yn cau yng nghefn gwlad Cymru, bod y bwlch yn agor ymhellach. Yr oedd perygl y byddem yn syrthio’n ôl ymhellach. Y canfyddiad sydd gennyf erioed, fel llawer un arall, yw y gallai cefn gwlad Cymru ddatblygu drwy dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu oherwydd ni fyddai arnoch angen ffyrdd, ni fyddai angen ichi fod yno a byddai’r pellterau’n cael eu byrhau. Yr oedd yn synn gennyf fod y pellterau’n hwyhau.

Pwysleisiaf bwysigrwydd parhaus y system cefnffyrdd, a ddaeth bron yn fater hen ffasiwn i’w drafod. Mae’n fater holl bwysig yng nghanolbarth Cymru. Nid wyf yn sôn am wella cefnffyrdd oddi mewn i ganolbarth Cymru—byddai mân welliannau strategol mewn rhai mannau’n ddigon—ond am y cysylltiadau â chanolbarth Cymru: y cyswllt rhwng yr M4 i Gaerfyrddin a de-ddwyrain Ceredigion; y cyswllt rhwng Blaenau Ffestiniog a’r A55 yng ngogledd Cymru. Peth chwithig yw galw’r A470 i’r gogledd o’r Blaenau yn gefnffordd. Mae’r ffordd rhwng y Trallwng a’r ffin â Lloegr yn ffordd allweddol. Mae’r tu allan i’r hyn a ganfyddwn yn rhanbarth canolbarth Cymru. Mae datblygu gogledd Ceredigion, de Meirionnydd a gogledd Powys yn dibynnu ar y cyswllt hwnnw. Ni ddylem anghofio hynny.

A ydych yn awgrymu y dylai trafnidiaeth fod yn rhan o gyfrifoldeb y Pwyllgor Datblygu Economaidd yn hytrach na’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a’r Amgylchedd?

Un anhawster wrth ystyried datblygu economaidd—cyfeiriwyd at hyn gan un neu ddau o siaradwyr o’m blaen i—yw bod bron bopeth a wnawn yn y Cynulliad yn effeithio rywfodd ar ddatblygu economaidd. Ni allwch sôn yn benodol am ddatblygu economaidd heb sôn am yr agweddau eraill ar ein gwaith. Ceisiwn ein cyfyngu ein hunain mewn dadl a pheidio â sôn am faterion ymylol, ond wrth wneud hynny yr ydym yn bychanu’r ddadl ac yn ei gwneud yn llai perthnasol o lawer.

Yr ail fater yw datblygu twristiaeth. Mae siaradwyr blaenorol wedi sôn am sylwadau prif weithredwr Bwrdd Croeso Cymru yng nghyfarfod diwethaf Pwyllgor Rhanbarth y Gogledd ym Maentwrog, ger Blaenau Ffestiniog, pan gyhuddodd y Cynulliad yn agored o beidio â rhoi digon o sylw i dwristiaeth. Ni wn a yw hynny’n wir ai peidio. Mae’n sicr yn farn a goleddir gan lawer yn y diwydiant, y bûm yn siarad â hwy. Yr oedd yn ddiddorol clywed y bydd dadl ar dwristiaeth yfory yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd.

Rhoddaf fy marn am strwythur cynrychiolaeth y diwydiant. Cymeraf Fwrdd Croeso Cymru’n enghraifft. Cyn sefydlu’r Cynulliad a chyn i Lafur ddod i rym yn San Steffan yn 1997, yr oedd llawer o gyhoeddusrwydd ac ymgyrchoedd yn erbyn cwangos. Mae llawer o’r cwangos presennol yn teimlo anniddigrwydd a’r angen am sicrwydd. Mae’n bwysig bod y Cynulliad yn cydnabod bod asiantaeth fel Bwrdd Croeso Cymru yn holl bwysig i ddyfodol twristiaeth a’n bod yn achub ar bob cyfle i roi sicrwydd iddo am hynny.

Yr ail agwedd bwysig yw strwythur unedig ar gyfer y fasnach breifat. Mae gennym gorff o’r enw Cynghrair Twristiaeth Cymru. Dyddiau cynnar yw’r rhain, ond gobeithiaf y byddwn rywfodd yn chwarae rhan wrth helpu’r corff hwnnw i ddatblygu a dod yn llais o bwys dros y fasnach yng Nghymru. Mae gennym hefyd y cwmnïau rhanbarthol. Maent yn teimlo’n anniddig ynghylch eu cyfeiriad. Gobeithiaf fod y Cynulliad yn nodi fy marn bod cwmnïau rhanbarthol yn holl bwysig. Maent yn fforwm lle y mae’r fasnach dwristiaeth a llywodraeth leol wedi llwyddo i gydweithio’n dda. Mae cwmnïau rhanbarthol wedi llwyddo i ddileu ymrysongarwch, oedd yn gwneud y neges a ledaenem yn un anghydweddol. Gobeithiaf y bydd y Pwyllgor yn sicrhau nad yw’n cymryd camau a fyddai’n eu rhwystro rhag gweithio’r un mor effeithlon yn y dyfodol.

Ceisiais fod yn adeiladol am ddau fater sydd yn bwysig i mi: ffyniant economaidd canolbarth Cymru a’r diwydiant twristiaeth, a fydd yn chwarae rhan bwysig yn hynny.

Yr wyf yn falch o weld bod y Pwyllgor Datblygu Economaidd wedi treulio llawer iawn o amser ar faterion Amcan 1. Amcan 1 yw’r mater datblygu economaidd mwyaf sydd yn wynebu Cymru yn y degawd nesaf. Fodd bynnag, mae canfyddiad mewn sawl rhan o ogledd Cymru mai’r ardaloedd trefol a gaiff y rhan fwyaf. Yr wyf yn ymweld yn rheolaidd â’r Rhondda—i weld fy mam yn hytrach nag i wneud taith o seddau’r wrthblaid yn null David Davies i dynnu lluniau—a gallaf weld drosof fy hun fod angen cymorth ar gymunedau’r Cymoedd. Fodd bynnag, nid yw tirweddau gwych ac awyr iach gogledd Cymru yn talu’r biliau. Mae ar ardaloedd gwledig angen eu datblygu’n economaidd hefyd. Gan Gonwy y mae rhai o’r cyflogau isaf yng Nghymru. Yr oedd isafswm cyflog Llafur yn golygu codiad cyflog sylweddol i tua 4,000 o weithwyr sydd yn byw yn fy rhan i o Gymru. Croesawaf dröedigaeth ddiweddar y Blaid Geidwadol i’r syniad o drothwy gwedduster i bawb.

Mae’n arbennig o bwysig cefnogi busnesau lleol bach a chanolig eu maint sydd yn amlygu dulliau arloesol. Yn y cyd-destun hwn soniaf am waith y Snowdonia Cheese Company. Mae grŵp o ffermwyr yn fy etholaeth yn bryderus ynghylch prisiau llaeth isel ac yn dechrau ymwneud â’r busnes gwerth ychwanegol o gynhyrchu caws o ansawdd uchel. Dylid eu llongyfarch a’u cefnogi. Dywedaf wrth Alun Cairns fod gair Cymraeg am ‘entrepreneur’. Y cwbl y mae arno ei angen yw ein cefnogaeth ni. Nid oes rhaid i’r Aelodau gymryd fy ngair i am ragoriaeth cynnyrch y cwmni caws. Ddoe, deuthum â 60 o’r cosynnau hynny yng nghist fy nghar i’r Cynulliad, ac fe’u dosbarthaf i’r Aelodau Cynulliad i gyd yn ddiweddarach yr wythnos hon. Rhoddaf sicrwydd i fwydlysieuydd enwocaf Cymru—mae arnaf ofn nad yw yma ar hyn o bryd—na fydd y cynnyrch hwn yn peri unrhyw anhawster iddi. Busnes bach yw hwn ar hyn o bryd ond nid oes amheuaeth gennyf y bydd, gydag ychydig o gymorth gennym ni, yn fusnes o bwys yn y dyfodol agos.

Terfynaf ag ychydig o sylwadau am rôl y dechnoleg cyfathrebu newydd mewn datblygu economaidd. Mae’r rhyngrwyd yn gweddnewid y modd y mae’r economi’n gweithio ac mae ar fin cael effaith fawr ar y modd yr ydym yn gweithio, yn siopa ac yn byw. Mae rhywfaint o orddweud am hyn ac mae rhai o’r ‘dot coms’ wedi eu gorbrisio’n hurt. Nid yw rhai fel lastminute.com yn stoc ar gyfer gweddwon a phlant amddifad ac yn sicr nid yn stoc y dylech fentro’ch pensiwn arno. Fodd bynnag, y tu ôl i’r malu awyr hwn y mae rhai newidiadau sylfaenol ar waith. Byddai’n dda o beth inni ddefnyddio arian Amcan 1 i greu Cymru gwbl wifrog, gyda buddsoddi helaeth i uwchraddio medrau TG ein pobl, law yn llaw â rôl arweiniol i’r Cynulliad a’n partneriaid mewn llywodraeth leol wrth ddarparu nid yn unig Lywodraeth gydgysylltiedig ond Llywodraeth wifrog.

Mae Ron Davies yn llygad ei le: bydd TGCh yn beiriant allweddol yn yr economi newydd. Nid yw’r neges hyd yma’n galonogol. Ychydig o gysur a gymeraf o’r mynegeiau cysylltedd TGCh. Gallem ddechrau cywiro’r problemau hyn drwy ddarparu mynediad am ddim i’r rhyngrwyd fel rhwymedigaeth gwasanaeth gyffredinol mewn llyfrgelloedd cyhoeddus yng Nghymru. Gallem fynd y tu hwnt i’r cynlluniau yn Lloegr a rhoi cyfrifiaduron arffed yn nwylo athrawon mewn ysgolion. Gallem ddarparu mynediad rhwydd, cyflym ac effeithiol at gyngor ar e-fasnach i fusnesau bach a chanolig eu maint ledled Cymru. Mae rhywfaint o hyn wedi digwydd eisoes ond mae angen inni fynd ymhellach. Gyda’r cynlluniau iawn a’r ymrwymiad ariannol gallwn gau’r bwlch hwn mewn ffyniant. Fodd bynnag, ni ddylem dwyllo ein hunain o gwbl. Mae’n bosibl hefyd y gellid syrthio’n ôl ymhellach.

Yn gyntaf, diolchaf i aelodau o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd a llongyfarchaf ein Cadeirydd, Val Feld a wnaeth waith gwych er ei bod yn rhoi taw arnaf weithiau. Croesawaf yr adroddiad hwn a’r cyfle i siarad heddiw oherwydd mae hyn yn rhan bwysig o waith ‘Cymru ccc’. Bu’n 10 mis prysur.

Treuliwyd llawer o amser ar y dasg o fynd i waelod ariannu Amcan 1 a’r ddogfen raglennu sengl, a hynny’n briodol, oherwydd mae popeth yn dibynnu arno. Llwyddasom i gael cyfarfodydd pwyllgor ar y cyd â’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a’r Amgylchedd ynghylch Bae Caerdydd. Yr wyf yn aelod o’r ddau Bwyllgor, felly yr wyf yn perthyn i’r ddwy ochr. Ystyriasom Fae Caerdydd yr wythnos diwethaf, felly nid af drwy hynny eto, ond mae pryderon ynghylch materion fel y £12 miliwn am gostau amgylcheddol, diffyg cynllun busnes a’r arbenigedd busnes sydd yn angenrheidiol i weithredu’r morglawdd a’i weithredu yn ôl safon nad yw’n is nag un unrhyw gorff arall yn bwysig. Bydd Bae Caerdydd yn nodwedd gwerthu nid yn unig i Gaerdydd ond i Gymru. Rhaid inni gael hyn yn iawn.

Croesawaf sefydlu banc datblygu. Yr oedd yn un o flaenoriaethau Plaid Cymru ym misoedd cyntaf y Cynulliad. Rhaid inni feddwl yn ofalus ynghylch y modd y bydd yn datblygu ac am ei gamau nesaf. Mae angen inni ofyn pwy, beth, ymhle, pryd, pam a sut. Pryderaf am y cwestiynau hynny o ran y rhaglen Amcan 1, busnesau bach a chanolig, twristiaeth a datblygu gwledig. Ym mhle y mae’r ymrwymiad i sefydlu tasglu busnesau bach yn ffitio? Mae’n bryder na chollir y ‘fenter’ yn y cynghorau hyfforddi a menter, yng ngolwg eu profiad gyda busnesau bach a chanolig eu maint a chroesawaf benodi cynghorydd arbenigol ar fusnes. Mae busnesau bach a chanolig, gan gynnwys mentrau gwirfoddol a chymunedol, yn bodoli ledled Cymru. Dywedir y gellid datrys y sefyllfa diweithdra yng Nghymru pe bai pob busnes bach a chanolig ei faint yn cyflogi un person ychwanegol. Gallai’r busnesau hyn yn ardaloedd gwledig, trefol a chymoedd Cymru gael effaith fawr ar amddifadedd yng Nghymru. Nodaf fy nghwyn yn y fan hon nad yw busnesau bach fel ein his-swyddfeydd post yn cael cefnogaeth, er eu bod yn cyflogi pobl ac yn cynnig partneriaeth a gwasanaeth i’n cymunedau. Mae effeithiau ychwanegol amddifadedd yn effeithio ar ein systemau addysg a thai.

Mae gennyf ddarlun yn fy meddwl o Gymru fel stôl deircoes a wnaethpwyd o bren caled o Gymru. Er mwyn ei chael i sefyll, rhaid cael tair coes gyfartal, sef yr economi, cyflogaeth a’r agwedd gymdeithasol. O dan bennawd yr ‘agwedd gymdeithasol’ cynhwysaf yr amgylchedd, cyfle cyfartal, addysg, iechyd a thai. Rhaid inni gael y cydbwysedd hwn yn iawn neu ni fydd Cymru’n tyfu’n gynaliadwy. Mae’r camau nesaf mewn datblygu economaidd yn bwysig oherwydd mae ‘Cymru ccc’ yn dibynnu arnynt. Mae’r modd yr ydym yn annog cwmnïau mawr neu fach i fuddsoddi yng Nghymru’n bwysig oherwydd mae arnom angen cydbwysedd o fusnesau mawr, bach a chanolig. Llwyddodd Iwerddon i wneud hyn drwy dorri’r dreth gorfforaeth. Yr her i ni yw darganfod menter a fydd yn cymell buddsoddwyr i ddod i Gymru ac yn darparu swyddi o ansawdd uchel â thâl da, a fydd yn hwb i les pobl Cymru gyfan, nid y rhai yn y Cymoedd a llain yr M4 yn unig.

Ar yr un pryd mae angen inni hybu busnesau a mentrau lleol, cynhenid. Yma eto, gwnaf apêl inni gofio mentrau lleol, gwirfoddol a chymunedol. Bydd addysg a hyfforddiant yn chwarae rhan bwysig yn hyn. Efallai na chynhelir y twf a ddisgwyliwn yn y cynnyrch mewnwladol crynswth y pen os na chawn dwf yn ansawdd y medrau ar gyfer byw, gan gynnwys medrau TGCh ac entrepreneuriaeth. Mae twristiaeth hefyd o bwys cynyddol. Cydnabyddir mai twristiaeth yw’r diwydiant byd-eang. Rhaid inni gefnogi a sicrhau datblygu eithafol er mwyn achub y blaen ar weddill y byd a bod ar y blaen. Mae arnom angen strategaeth a thargedau gofodol, oherwydd bydd yn amrywio ledled Cymru. Rhaid inni ystyried datblygu twristiaeth wyrdd a chysylltiadau trafnidiaeth da. Efallai y bydd yn rhaid inni ystyried trafnidiaeth ar y cyd â’r Pwyllgor arall.

Ynghylch twristiaeth, dylai brandio Cymru—gwnaethpwyd yng Nghymru—o ran bwyd a nwyddau gwneuthuriedig eraill fod yn rhan o’r profiad o Gymru. Y llynedd y gwnaethpwyd caws Caerffili yng Nghaerffili am y tro cyntaf ers cannoedd o flynyddoedd. Dylai cynhyrchion o’r fath gael stamp draig Cymru yn fawr ac yn amlwg arnynt.

Fel y dywedodd Glyn Davies, diwedd y gân yw y caiff y Cynulliad ei farnu yn ôl ei allu i gyflawni newid gêr sylweddol yn ffyniant a lles economaidd Cymru. Fodd bynnag, fel yr awgrymodd Ron, mae cyfraddau twf o 3 y cant a mwy’n fynydd anferth y bydd yn rhaid inni ei ddringo—efallai y gall Alun Pugh ein helpu—gyda llawer o glogwyni serth i’w goresgyn.

Mae consensws helaeth yn y Cynulliad ynghylch pwysigrwydd entrepreneuriaeth a busnesau bach a chanolig eu maint. Pwysleisiodd yr holl bleidiau gwleidyddol mor bwysig yw busnesau bach a chanolig eu maint yn natblygiad economaidd Cymru. Cytunaf â hynny. Bydd unrhyw strategaeth economaidd nad yw’n hybu datblygiad busnesau bach a chanolig eu maint yn methu, yn y pen draw. Fodd bynnag, ai busnesau bach a chanolig eu maint yw’r cyfrwng i gyflawni newid gêr sylweddol yn lles economaidd Cymru fel yr ymddangoswn i dderbyn bron yn niffyg dim arall? Os ystyriwn ffurfiant a methiant busnesau bach a chanolig eu maint yng Nghymru, yn ogystal â’u perfformiad, maent bron yn sefyll yn eu hunfan. Mae lefel ffurfio busnesau bach a chanolig eu maint newydd yng Nghymru’n is o lawer na lefel perfformiad gyfartalog y DU sydd, fel y gwyddom oll, yn is o lawer na lefelau rhyngwladol.

Mae Cymru’n dibynnu ar gyfrwng nad yw’n perfformio’n dda. Pa bryd, tybed, y bydd y cyfrwng hwn yn cyflawni’r newid gêr angenrheidiol i ddod â ni i oes newydd o ffyniant economaidd? Nid oes tystiolaeth ryngwladol bendant bod hyn wedi ei gyflawni yn unman arall. Bu llwyddiannau is-ranbarthol yn yr Eidal, yr Almaen a Sbaen, ond nid oes tystiolaeth i awgrymu bod busnesau bach a chanolig eu maint wedi gallu cyflawni’r newid ansoddol yr ydym yn ceisio ei gyflawni yng Nghymru.

Y dewis arall yw mewnfuddsoddi, sydd yn rhywbeth a welir mewn print mân i raddau helaeth mewn dogfennau a ddaw o’r Cynulliad. Ymddengys ei fod wedi mynd yn angof, er bod gan Gymru record dda o ran denu mewnfuddsoddi, yn enwedig ar lefel y DU. Rhaid inni ystyried hynny, ond mae hyd yn oed mewnfuddsoddi yn dod â phroblemau. Dengys patrwm lleoliad mewnfuddsoddi yng Nghymru fod 70 i 75 y cant o’r mewnfuddsoddi yn ne-ddwyrain a gogledd-ddwyrain Cymru. Os ydym i sicrhau’r newidiadau trawiadol sydd yn angenrheidiol yn y rhannau mwyaf difreintiedig o Gymru, rhaid inni ailadrodd y llwyddiant hwnnw mewn mannau eraill. Ni welaf dystiolaeth o strategaeth sydd yn rhoi’r hyder imi ddweud ein bod wedi cyflawni hynny.

Nid yw’r ddau brif gyfrwng i sicrhau newid trawiadol yn gweithredu’n dda. Rhaid inni ymchwilio i ddulliau newydd o gyflawni hyn. Mae’n debyg mai mewnfuddsoddi fydd y dull mwyaf cynhyrchiol o gyflawni’r newid cymelledig y mae arnom ei angen. Os nad oes gennym ddiwylliant entrepreneuraidd cynhenid yng Nghymru—nad oes gennym ar hyn o bryd—nid oes unrhyw farchnadoedd gwirioneddol lle y gall cwmnïau bach ehangu. Fodd bynnag, os cawn fuddsoddiad, gellir defnyddio’r diwylliant entrepreneuraidd yng Nghymru i gyflenwi a chefnogi mewnfuddsoddi. Ar ôl inni ddechrau creu’r diwylliant menter hwnnw drwy gefnogi a chyflenwi, byddwn yn dechrau creu’r diwylliant newydd sydd yn angenrheidiol ar gyfer ein hadfywiad economaidd.

Mae gennym gyfnod o gyfle. Mae rhai wedi cyfeirio lawer gwaith yn y Cynulliad at esiampl Gweriniaeth Iwerddon a’i llwyddiant. Fodd bynnag, rhaid inni ein hatgoffa ein hunain nad yw’r amgylchiadau oddi mewn i Weriniaeth Iwerddon yn bod, at ei gilydd, yng Nghymru. Nid oes gennym fynediad at yr un cymhorthion gweithrediadol. Ni chredaf fod gennym y partneriaethau cymdeithasol cryf iawn, yn enwedig partneriaethau rhwng llywodraeth, yr undebau llafur a’r cyflogwyr, a geir yng Ngweriniaeth Iwerddon.

Cymeraf fod eich sylwadau yn dadlau dros bwerau cryfach a hyd yn oed hunanlywodraeth o bosibl i Gymru i’n galluogi i wneud fel y gwnaeth y Gwyddelod.

Gadewais Iwerddon, ac ymadawodd y rhan fwyaf o’m teulu ag Iwerddon, pan oedd polisïau economaidd cenedlaetholgar yno a gwn fod polisïau economaidd cenedlaetholgar wedi methu’n druenus yn Iwerddon. Dim ond pan ddechreuasom roi’r gorau i rethreg cenedlaetholdeb y dechreuodd ein gwlad weld rhywfaint o ffyniant economaidd. Ni fyddwn yn argymell y ffordd honno i Gymru.

Fodd bynnag, mae’r hyn sydd yn digwydd yn Iwerddon yn bwysig oherwydd am y tro cyntaf mae arwyddion bod tagfeydd yn digwydd yn economi Iwerddon, er ei bod yn cyflawni cyfraddau llwyddiant o 5 a 6 y cant ac yn gallu rhagweld gwneud hynny dros y pum neu chwe blynedd nesaf. Amcangyfrifir y bydd angen hyd at 200,000 o weithwyr newydd yn economi Iwerddon. Bydd yn rhaid i lawer ohonynt fod yn ymfudwyr i Iwerddon, sydd yn newid o’r hyn a ddigwyddodd mewn cenedlaethau cynt, fel y crybwyllais eisoes. Os yw economi Iwerddon yn datblygu tagfeydd, mae hynny’n rhoi cyfle inni chwilio yn y farchnad ryngwladol am y cwmnïau a allai weld buddsoddi yn Iwerddon dros yr ychydig flynyddoedd nesaf yn llai deniadol. Mae gennym gyfle i gystadlu’n fwy effeithiol yn y farchnad hon. Os ydym i wneud hynny, un o’r meysydd allweddol y bydd yn rhaid inni ei ystyried yw datblygu clystyrau. Os datblygwn glystyrau o leoliadau diwydiannol, bydd hynny’n caniatáu inni ddatblygu’n fanwl y seilwaith y mae cynifer wedi cyfeirio ato yn y ddadl hon. Drwy’r seilwaith hwnnw, gallem greu’r cylch rhinweddol o ddatblygu economaidd cynaliadwy y mae ar Gymru ei daer angen.

Gan nad wyf yn aelod o’r Pwyllgor, yr wyf am roi fy sylwadau ar ffurf cyfres o gwestiynau i’r Cadeirydd. Ceisiaf sicrwydd ynghylch rôl y Pwyllgor a’r modd yr ymdriniodd â Chorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd a’i dirwyn i ben. Datganaf fuddiant fel aelod o gyngor sir Caerdydd. Mae fy sylwadau’n deillio o gefnogaeth ddwfn i’r egwyddor mai llywodraeth leol ddylai redeg ardal Bae Caerdydd yn y dyfodol. Dim ond drwy gynnwys llywodraeth leol y gallwn gael gwir atebolrwydd wrth redeg yr ardal bwysig hon. Darllenais y papurau ar ddirwyn Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd i ben. Yr wyf yn ymddiddori yn y mater hwn ers blynyddoedd lawer a byddwn yn falch o dderbyn sylwadau Val ynghylch a oedd yn fodlon â lefel y manylder am y modd y rheolir ardal Bae Caerdydd yn y dyfodol gan y cyngor, gan gofio bod hon yn ardal o sensitifrwydd amgylcheddol mawr. Wedi’r cwbl, dinistriwyd safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig er mwyn creu’r bae. Rhaid inni gael sicrwydd mai’r hyn a ddaw wedyn yw’r gorau y gallwn ei gael. Mae’n fy nharo i, fel y dywedodd eraill, nad oes dim yn y papurau sydd yn datgan yn bendant ar beth y dylid gwario’r £6.1 miliwn y cyfeiriwyd ato. Fel Aelod lleol yng Nghaerdydd, credaf y gellid gwario’r arian yn dda dair gwaith drosodd.

A yw’r Aelod anrhydeddus yn cytuno y bydd £5.95 miliwn o hynny ar gyfer prynu safle’r pentref chwaraeon gan adael dim ond £150,000 o’r hyn y gellid ei alw’n fras yn arian heb ei neilltuo?

Os ydych yn rhoi’r sicrwydd hwnnw i ni, mae’n drueni na roddwyd hynny ar ddeall ar y pryd. Yr wyf yn fodlon os mai felly yr â ymlaen. Fodd bynnag, ar y pryd nid oedd hynny’n glir. Fe’m cyfareddir hefyd o gael fy ngalw’n Aelod anrhydeddus; gwn nad ydym i fod i ddefnyddio’r geiriau hynny yma. Tybiais fod Rhodri’n ymadael â’i arferion o San Steffan.

Anghofir yn aml fod Bae Caerdydd yn effeithio nid yn unig ar ardal gyfagos Butetown ond hefyd ar Benarth, Grangetown ac, yn fy etholaeth i, Cathays, Plasnewydd ac Adamsdown. Mae’r holl ardaloedd hynny oddi mewn i’r ardal eiddo gwarchodedig. Mae un neu ddwy o’r rhain ymysg y wardiau mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Yr oedd sylwadau Alun Cairns yr wythnos diwethaf am hanes y mater hwn yn bengam. Yr oedd Sue Essex, a’r Prif Ysgrifennydd drwy eu gwrthwynebiad i’r morglawdd yn y cyfnod cynnar ynghyd â gwrthwynebiad llawer o bobl leol, rhai o’m plaid fy hun a’r Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar, wedi sicrhau bod amddiffyniadau wedi eu cynnwys yn y Mesur na fuasent wedi eu cynnwys fel arall. Ni fyddai’r cynigion gwagio, yn ymwneud â’r lefel trwythiad a’r warchodfa dir gwlyb amgen ar gyfer adar wedi eu sicrhau oni bai am yr ymgyrch gan bobl leol i gael datblygiad o ansawdd gwell. Talaf deyrnged i Ron Davies a oedd yr unig wleidydd yn San Steffan a bryderai’n wirioneddol am yr adar cyn iddynt ddod yn esgus hwylus i bobl eraill—

Ynghylch y warchodfa adar a brynwyd ar wastatir Gwent, a gytunwch ei bod yn warthus nad yw’r ffermwyr y cymerwyd eu tir oddi arnynt ar gyfer y warchodfa natur honno wedi cael iawndal priodol? Datganaf fuddiant oherwydd yr wyf yn adnabod un ohonynt. Mae’n waradwyddus bod dyn a ffermiodd y tir hwnnw am ganrifoedd wedi ei weld yn cael ei gymryd oddi arno o’i anfodd, ei fod heb gael iawndal priodol a’i fod wedi ei drin yn gywilyddus gan y rhai sydd y tu ôl i hyn.

Nid wyf yn gwybod dim am hynny. Cyflawnwyd y gorchymyn pryniant gorfodol o dan bwerau a roddwyd i Gorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd, oedd dan arweiniad ei chadeirydd, Syr Geoffrey Inkin. Yr wyf yn sicr iddynt ufuddhau i’r deddfau i’r llythyren.

Pryderaf mai un cynnig cynnar—a chyfeiriaf fy sylwadau i Gadeirydd y Pwyllgor—a ystyriwyd mewn perthynas â’r morglawdd oedd y dylai aros wedi ei hanner gronni er mwyn osgoi costau nwyeiddio’r dŵr. Dyna’r sefyllfa bresennol. Gwrthodwyd y cynnig hwnnw am y byddai’n achosi sgwrfa ac am fod dŵr heli yn mynd i’r gwaelod a’r haen uchaf o ddŵr yn fwy tebygol felly o achosi yslafan algaidd yn yr haf. Yr ydym yn wynebu’r sefyllfa dros dro honno. Byddwn yn ddiolchgar am rywfaint o sicrwydd y bydd archwilio gofalus drwy’r asiantaethau priodol a chan y Pwyllgor, i sicrhau na fydd yr ateb dros dro yn achosi unrhyw ddifrod parhaol. Mae arnom angen sicrwydd gan y Cadeirydd hefyd y gwna’r Pwyllgor bopeth yn ei allu i sicrhau yr ymchwilir yn llawn i’r materion hyn. Mae angen i’r Pwyllgor weithio gyda’r cyngor fel bod y cytundeb terfynol yn cymryd i ystyriaeth y pryderon hyn ac yn egluro’r manylion. Yn y ddogfen, disgrifir y £6.1 miliwn, a grybwyllais yn gynharach, fel swm ar gyfer ‘mentrau ar gyfer hyfforddiant, cyflogaeth a’r gymuned leol a gweithgareddau adfywio eraill’.

Mae’r rhain yn weithgareddau gwych bob un ond mae arnom angen manylder ac ymrwymiad. Mae Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd wedi gadael y gwaith heb ei orffen fel y dywedodd Glyn yn gynharach. Gwenais yn gam pan edrychais ar y ddogfen oherwydd mae’n cyfeirio at Hamadryad Park, Ferry Road ac adennill y domen. Cofiaf fod Cyngor Dinas a Sir Caerdydd—bydd Sue yn cofio hyn hefyd—wedi ei ailalw ar frys ar ganol gwyliau’r haf yn 1990, yr wyf yn credu, i basio cais cynllunio. Mae’r mater hwnnw heb ei ddatrys 10 mlynedd yn ddiweddarach. Rhaid dod â’r materion hyn i ben yn awr a gorffen y gwaith. Rhaid inni hefyd sicrhau y caiff yr arian ei wario yn yr ardaloedd yr effeithir arnynt. Ni wyddom faint fydd dylanwad y morglawdd. Credai llawer ohonom y buasem wedi cael llawer gwell gwerth am arian o system cludiant cyflym ysgafn i Gaerdydd.

Soniasoch am gost y morglawdd a chost Bae Caerdydd, ond a ydych yn fodlon ymuno â mi wrth longyfarch Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd sydd, o swm o £500 miliwn, wedi denu neu a fydd yn denu o fewn y ddwy flynedd nesaf, mwy na £2 biliwn o arian y sector preifat, sydd yn elw rhagorol o unrhyw fuddsoddiad sector cyhoeddus?

Cytunaf yn llwyr fod yr hyn sydd gennym yn awr yn 10, hyd yn oed 100 gwaith gwell na’r hyn a oedd gennym i ddechrau. Nid oedd y Democratiaid Rhyddfrydol yn wrthwynebwyr o gwbl i adfywio Bae Caerdydd. Rhoesom dystiolaeth yn y 1970au, a chredaf fod Rhodri Morgan yn rhoi tystiolaeth ar yr ochr arall, yn y cyngor sir neu mewn ymchwiliad cyhoeddus, gan annog ailddatblygu Bae Caerdydd. Ni fuasem wedi dewis y cyfrwng arbennig hwn ond yn hinsawdd wleidyddol y cyfnod corfforaethau datblygu oedd yr unig ffordd i gael y math hwn o arian a buddsoddiad i Fae Caerdydd. Mae’n ofid imi na roddwyd yr arian a’r gefnogaeth i lywodraeth leol. Byddai llywodraeth leol wedi gwneud y gwaith yn dda hefyd.

Mae angen i’r Cynulliad wybod, hyd y gellir, pa bosibiliadau y gallai eu hwynebu. Ni allwn weld bai ar Gyngor Dinas a Sir Caerdydd am beidio â dymuno ysgwyddo’r cyfrifoldebau hyn. Mae ganddo ddyletswydd hefyd at ei drigolion. Fel Aelod Cynulliad dros Gaerdydd yr wyf am gael y gorau posibl i’r etholaeth a’r ddinas a gynrychiolaf. Yr wyf am gael y fargen orau i drethdalwyr Caerdydd ond y gorau hefyd i Gymru gyfan. Cyfeiriodd Glyn at Gaerdydd fel symbol i Gymru gyfan. Mae’r Bae yn llwyddo i ddod yn fyw o’r newydd, nid heb broblemau ac anawsterau. Mae gennym gyfrifoldeb i sicrhau bod y dadeni hwn yn llwyddo oherwydd mae llygaid gweddill Cymru ar Gaerdydd ac mae llygaid Prydain ar Gymru. Wrth inni ymsefydlu yn y Cynulliad a sefydlu ei enw da gobeithiaf y bydd llawer mwy o lygaid ledled y byd wedi eu troi at Fae Caerdydd. Ni allwn guddio gwaith sydd ar ei hanner yma. Gofynnaf am sicrwydd gan y Cadeirydd y ceir archwilio trylwyr ond yr amlygir ewyllys da tuag at gwblhau gwaith sydd nid yn unig wedi ei ddechrau ond sydd yn agos at ei gwblhau.

Gwelir yn amlwg mor anodd yw cwtogi ar ein hagenda, yng ngolwg yr amrediad o faterion a phwysigrwydd sylfaenol cynifer o’r materion yr ydym yn ymdrin â hwy, cynifer ohonynt yn ymwneud ag agendâu sydd yn mynd rhagddynt fel bod rhaid gwneud penderfyniadau. Mae meysydd lle y mae angen inni fynd i’r afael â rhai polisïau, strategaethau, fframweithiau ac archwilio sylfaenol.

Y pethau gorau a gymerais o’r ddadl heddiw yw sylweddoli bod Phil Williams, bob tro yr edrychwn ar dudalen o ffigurau newydd, yn cael ias o foddhad a gwybod bod Ron Davies yn awyddus i’n gweld yn dod at ein gilydd am sesiwn ‘sut oedd hi i chi’. Dyma’r ffordd ymlaen ar gyfer bondio yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd, a fydd yn gadael Alun Cairns mewn trafferth mawr. Yr her i mi os arhosaf yn y swydd hon yw y bydd, erbyn yr adeg hon y flwyddyn nesaf, yn fy ngalw’n ‘Chair’.

Yr wyf am roi sylw i’r materion a godwyd. Bu llawer o gwestiynau ynghylch ein cysylltiad â phroses y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant. Nid lle ein Pwyllgor ni oedd cyflawni’r gwaith sylfaenol ar y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant. Y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 oedd i wneud hynny. Efallai fod dadl o blaid mwy o gysylltiad gan y Pwyllgor Datblygu Economaidd â materion o’r fath ac i’r ddau Bwyllgor weithio’n agosach â’i gilydd, ond felly y bu. Gwahoddwyd aelodau’r Pwyllgor Datblygu Economaidd i fynychu cyfarfodydd y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 pan dderbyniai dystiolaeth ar y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant a bûm mewn dau o’r cyfarfodydd hynny. Cytunasom y byddem yn cymryd yr awenau pan ddeuai at ystyried y swyddogaethau menter, sef yr hyn a wnawn ar hyn o bryd. Fel rhan o’n harolwg o gefnogaeth i fusnes, ysgrifennais at amrediad eang o gyrff a mudiadau a thrafferthais yn arbennig i gysylltu â chyrff sector preifat a busnesau bach, pobl busnes, darparwyr hyfforddiant preifat a darparwyr cefnogaeth busnes i ofyn eu barn ar yr hyn a ddylai ddigwydd i swyddogaeth y cynghorau hyfforddi a menter. Gobeithiaf ein bod yn ymdrin â’r pryderon ynghylch hynny.

Mae twristiaeth yn faes holl bwysig i economi Cymru. Dywedaf wrth Peter Black fod strategaeth twristiaeth, y bu ymgynghori eang arni gan Fwrdd Croeso Cymru. Cawn ein trafodaeth olaf ar hynny yfory. Mae cynllun pwysig hefyd ar gyfer ad-drefnu strwythur twristiaeth, a ystyriwn yfory hefyd. Cyfarfuasom ddwywaith â Bwrdd Croeso Cymru a byddwn yn cyfarfod ag ef eto yfory. Mae’n wir nad edrychasom ar dwristiaeth fel y cyfryw yn fanwl iawn. Fodd bynnag, wrth ymdrin â rhaglenni’r cronfeydd strwythurol a’r strategaeth datblygu economaidd cenedlaethol a’r arolwg o gefnogaeth i fusnes—neu felly yr wyf fi’n ei gweld o leiaf—ceisiasom ddatblygu fframwaith ar gyfer twf o ran amrediad cyflawn o gyfleoedd busnes i Gymru, yn enwedig i fusnesau bach, y mae llawer ohonynt yn holl bwysig i ddatblygiad twristiaeth mewn ardaloedd gwledig ac i’w photensial economaidd. Dyna’r hyn a wnawn ar hyn o bryd, ond, efallai, ymhellach ymlaen, y bydd angen inni edrych ar hyn yn fanylach o lawer. Yr wyf yn sicr y byddwn.

Mae datblygu gwledig yn faes anodd arall o ran y llinell derfyn rhwng gwaith gwahanol Bwyllgorau. Mae’n wir nad aethom i’r afael â hyn gyflymed ag y gwnaethom â’r Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant. Mae Rhodri Glyn Thomas, Cadeirydd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, wedi trafod cyd-gyfarfodydd a byddwn yn eu cael. Efallai fod dadl dros weithio’n agosach o lawer. Efallai’n wir fod dadl dros ddweud nad yw’r gwahanu rhwng datblygu economaidd yn gyffredinol a datblygu gwledig o gymorth i integreiddio’n helaethach.

Dywedaf wrth Glyn Davies fod etifeddiaeth gadarn Bwrdd Datblygu Cymru Wledig yn cael ei chyfleu mewn cyfarfodydd a thrafodaethau. Mae’n bwysig bod y WDA, wrth ymgymryd â’r rôl honno a’r cyfrifoldeb cymdeithasol a oedd gan Fwrdd Datblygu Cymru Wledig, yn dechrau dysgu o’r modd y cyflawnwyd y gwaith yn yr ardaloedd gwledig hynny. Mae angen inni gyflawni gwaith tebyg yn ein hardaloedd gwledig a’n hardaloedd lled-wledig, lled-drefol. Dywedaf hynny fel un o etholaeth drefol sydd, er hynny, yn cynnwys sawl fferm. Nid yw’n hawdd inni wahaniaethu felly yng Nghymru.

Mae’r cwmni caws y cyfeiriodd Alun Pugh ato yn amlygu’r potensial mawr ar gyfer arloesi a dychymyg yn yr economi wledig. Pwysleisia’r cyfleoedd sydd gennym i yrru’r economi ymlaen a chanfod cyfleoedd busnes sydd yn nodweddiadol Gymreig, na all neb ond ni fanteisio arnynt ac sydd yn ymgysylltu â’n gweithgareddau eraill.

Mae trafnidiaeth yn faes arall sydd yn anodd i ni. Mae hefyd yn ymwneud â Phwyllgor arall. Mae’r Fforwm Datblygu Economaidd ac eraill yn gwneud pwyntiau’n rheolaidd am fater ehangach y seilwaith trafnidiaeth. Fodd bynnag, pryderaf yn fwy ynghylch y mater cludiant cyhoeddus o fynd â phobl at y swyddi a grewn. Yr ydym yn creu swyddi mewn mannau anhygyrch. Mae’r hen oes pan fyddai pobl yn codi tai ger ffatrïoedd wedi mynd. Yr ydym bellach yn creu swyddi ag amodau gweithio hyblyg ac mae’n anodd i bobl eu cyrraedd os nad oes ganddynt geir. Os oes ganddynt geir, maent yn tagu’r ffyrdd. Os nad oes ganddynt geir, nid ydynt yn ystyried ymgeisio am y swyddi mewn llawer achos. Mae trafnidiaeth yn fater gwirioneddol am wahanol resymau i’r rhai a ddynodwyd gennych.

Yn gysylltiedig â hynny y mae pwysigrwydd gweithio ar weithgaredd economaidd, nid yn unig ar gyfer menywod, a wnaethom ers cryn amser, ond hefyd ar gyfer pobl a fu’n sâl am gyfnod hir a phobl anabl. Rhaid inni hefyd sicrhau bod pobl ifanc yn adeiladu eu gallu yn ein gweithlu. Mae hynny’n holl bwysig i Amcan 1. Bu’n un o’r materion mawr yr ydym wedi ei hybu drwy’r Pwyllgor. Rhoesom lawer o bwys ar geisio sicrhau data llinell sylfaen er mwyn monitro’r hyn a wnawn yn ddigonol ac yn effeithiol.

Daw hynny â mi at y targedau cynnyrch mewnwladol crynswth. Mae Ron yn gywir wrth ddweud eu bod yn uchel. Efallai nad ydynt yn gyraeddadwy, ond mae’n iawn inni fod yn uchelgeisiol a rhaid inni ystyried yr hyn y gallwn ei wneud i roi’r camau ar waith a fydd yn mynd â ni yno. Fodd bynnag, rhaid inni gael yr wybodaeth i’n galluogi i fonitro sut yr ydym yn gwneud. Dyna fydd gwaith y Pwyllgor Datblygu Economaidd mewn perthynas â’r pwyllgorau monitro newydd ar gyfer yr holl raglenni cronfeydd strwythurol. Ein gwaith ni fydd monitro sut yr ydym yn gwneud ein gwaith er mwyn cyrraedd y targedau mawr ac i ddweud wrth y pwyllgorau monitro os na chanfyddwn ffyrdd i gyflawni hynny. Mae’n bwysig i Aelodau’r Cynulliad ddeall nad eiddo’r Cynulliad yw’r holl raglenni ariannu Ewropeaidd, ond eiddo partneriaeth o gyrff a mudiadau yn y sectorau preifat, cyhoeddus a gwirfoddol, a fydd yn gyrru llawer o’r gwaith ymlaen. Ein rôl ni yw sefyll yn ôl a dylanwadu ar yr hyn a wnânt yn effeithiol.

Cytunaf â Ron, Alun Pugh ac eraill a siaradodd am bwysigrwydd technoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Yr ydym ar ei hôl hi a dyma un o’r materion ar raglen waith y Pwyllgor ar gyfer y dyfodol. A dod at bwynt Brian Gibbons, gobeithiaf y bydd yr arolwg busnes yn ein helpu i ddeall yn gliriach y cysylltiadau rhwng mewnfuddsoddi a chyflogwyr sector preifat, a datblygiad a thwf ein busnesau bach. Gobeithiaf y bydd yn ein helpu i ddeall y gliriach y strategaethau y gallwn eu defnyddio i ddenu mewnfuddsoddwyr a fydd yn ein helpu i dyfu ein busnesau ein hunain, a rhoi syniad i ni o’r bylchau sydd yn bod a’r hyn nad ydym yn ei ddarparu. Cawsom drafodaeth helaeth am fanciau datblygu a’r cynllun entrepreneuriaeth, ond nid edrychasom ar y darlun cyflawn a gofyn pa beth nad ydym yn ei ddarparu, ond y dylem ei ddarparu. Y nod y dylid ei chael yw darparu ysgolion yr holl ffordd i fyny i alluogi busnesau bach i dyfu’n fusnesau canolig a busnesau canolig i dyfu’n fusnesau mwy na fyddant yn cael eu gwerthu i gwmnïau rhyngwladol cyn gynted ag y cyrhaeddant faint penodol, ac a fydd yn darparu ffordd i bobl eu dringo.

A throi at Fae Caerdydd a’r cwestiwn tyngedfennol y mae Jenny ac eraill wedi ei ofyn. Credaf fod y Pwyllgor o’r farn fod rhaid inni gael hyn i weithio oherwydd swm y buddsoddiad a aeth iddo. Nid oes awgrym y bydd y Pwyllgor yn tynnu allan o hynny. Fodd bynnag, yr ydym yn bryderus ynghylch maint y buddsoddiad a’r gost a aeth i mewn i’r prosiect. Er mwyn sicrhau y bydd hynny’n gwneud gwahaniaeth, rhaid inni ei gael i weithio. O ran y modd y caiff ei reoli yn y dyfodol, holodd Jenny a oeddwn yn fodlon fel Cadeirydd y Pwyllgor. Nac ydwyf, nid ydwyf ac ni chredaf fod y Pwyllgor yn fodlon ychwaith, a dyna pam y gofynnais i gyngor Caerdydd ddod yn ôl atom â’i gynllun datblygu. Bûm yn ceisio cael dyddiad—

Nid ydym felly yn fodlon ynghylch hynny. Mae rhywfaint o ddryswch ynghylch y £6 miliwn. Mewn gwirionedd mae dau swm o £6 miliwn yn y papur, a dyna pam yr ydym yn drysu yn ei gylch. Mae un swm yn ymwneud â mabwysiadu priffyrdd, draenio, tomenni Tremorfa Frag a Ferry Road a Pharc Hamadryad. Mae’r swm arall ar gyfer ariannu trosiannol dros dair blynedd ar gyfer hyfforddi, cyflogi a datblygu lleol. Fodd bynnag, mae Rhodri’n gywir. Cymerir y rhan fwyaf ohono i brynu tir ar gyfer y pentref chwaraeon. Yr oedd hynny yn y papur a oedd gennym yr wythnos cyn y ddiwethaf. Dyma’r papur—

Mae swm o £150,000 heb ei glustnodi, a gofynasom am fanylion am hynny. Bydd aelodau’r Pwyllgor hefyd yn gweld y cytundebau â Chaerdydd.

Parheir i archwilio’r hyn sydd yn digwydd.