Mae’n bwysig ein bod yn trafod adroddiad ymchwiliad Waterhouse yn y Siambr heddiw. Mae’r digwyddiadau erchyll a ddisgrifir yn adroddiad Ymchwiliad Tribiwnlys Cam-drin Plant Gogledd Cymru wedi peri tristwch i bawb a’i darllenodd. Mae bywydau llawer o bobl a oedd mewn gofal wedi’u difetha, ac mae eu hiechyd a’u ffyniant wedi eu niweidio, gan effeithio ar eu gobeithion a’u cyfleoedd mewn addysg, gwaith, bywyd a’u perthnasau personol. Mae’n achosi mwy o bryder inni gan ein bod yn gwybod yn awr nad oedd y methiannau a nodwyd o un pen o’r system ofal i’r llall yn unigryw i ogledd Cymru. Bron bob wythnos, ceir newyddion am fethiannau tebyg mewn mannau eraill. Mae’r effeithiau ar yr unigolion, eu cyfeillion a’u teulu, ac ar gymdeithas yn aruthrol.

Mae’r tribiwnlys yn rhoi 72 o argymhellion, ac mae rhai ohonynt yn ategu’r argymhellion a wnaethpwyd mewn mannau eraill, yn enwedig yn adolygiad Syr William Utting ar gamau i ddiogelu plant. Yr ydym eisoes wedi rhoi llawer o’r argymhellion hynny ar waith a rhaid inni ystyried ein hymateb yng nghyd-destun y rhaglen waith helaeth sydd ar y gweill. Yr ydym eisiau atgyfnerthu’r rhaglen waith honno ac ychwanegu ati lle bynnag y bo hynny’n angenrheidiol. Byddaf yn atgoffa Aelodau’r Cynulliad o’r hyn y mae’r Llywodraeth yn ei wneud, yn ogystal â chyffwrdd â rhai o’r materion ehangach a drafodwyd mewn cyfarfodydd adeiladol o’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a’r Pwyllgor Addysg Cyn-16.

Yn gyntaf, yr wyf am ddelio â’r gwelliannau a gynigir i’r cynnig sydd i’w drafod. Yr wyf yn fodlon cefnogi gwelliant 1 gan David Melding a byddaf yn dangos sut yr ydym yn darparu’r arweinyddiaeth gadarn y mae David yn galw amdani, drwy air a thrwy weithred. Yr wyf hefyd yn fodlon derbyn gwelliant 2 gan Kirsty Williams a gwelliant 3 gan Helen Mary Jones ar gomisiynydd plant annibynnol i Gymru, ynghyd â gwelliant 4 gan Helen Mary Jones ar lunio a delio ag ymatebion i’r argymhellion. Yr wyf yn falch bod Helen yn cefnogi’r cynnig mai Rosemary a minnau ddylai fod yn gyfrifol am lunio ymatebion manwl, a chytunaf y caiff y gwaith ei wneud ar y cyd â’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a’r Pwyllgor Addysg Cyn-16. Rhaid inni sicrhau bod y Cynulliad i gyd yn cael gwybod am y cynnydd a bod pob Aelod o’r Cynulliad yn cael copi o’n hymateb ysgrifenedig i’r argymhellion i sicrhau bod y Cynulliad cyfan yn rhoi’r ystyriaeth ddyledus i’r mater hwn sydd yn bwysig inni i gyd.

Yr wyf yn ddiolchgar i Kirsty Williams am dynnu gwelliant 5, ar drwyddedu pobl sydd yn gweithio gyda phlant, yn ôl, ar sail y ffaith y caiff hynny ei gynnwys yn y trefniadau sydd ar fin cael eu cyflwyno gan y Llywodraeth, a egluraf yn awr. Derbyniodd y Ddeddf Amddiffyn Plant Gydsyniad Brenhinol yng ngorffennaf 1999 ac mae’r Adran Iechyd yn gweithio i roi’r Ddeddf mewn grym yn ddiweddarach eleni. Bydd y Ddeddf yn rhoi sylfaen statudol i Fynegai Ymgynghorol yr Adran Iechyd, sef rhestr o unigolion a fernir yn anaddas i weithio gyda phlant ac sydd yn weithredol ledled Cymru a Lloegr. Bydd yn rhaid i ddarparwyr gofal plant rheoledig wirio enwau unrhyw rai y maent yn bwriadu eu cyflogi mewn swyddi sydd yn golygu cyswllt cyson â phlant yn erbyn y Mynegai a Rhestr 99 yr Adran Addysg a Chyflogaeth.

Mae’r Llywodraeth hefyd yn sefydlu Biwro Cofnodion Troseddol newydd a fydd yn darparu canolfan lle gall darparwyr gofal plant rheoledig, cyrff gwirfoddol ac eraill wirio enwau staff neu wirfoddolwyr a allai fod â chysylltiad sylweddol â phlant. Bydd ymgeiswyr am swyddi yn anfon cais i’r biwro am dystysgrif. Bydd yn rhaid i’r cyflogwr wrthlofnodi’r cais a chaiff y dystysgrif ei chyflwyno i’r cyflogwr. Mae hynny’n dileu’r posibilrwydd y gallai gweithwyr ffugio tystysgrifau, a phetai’r cyflogwr yn newid, byddai’n rhaid i’r cyflogwr newydd gyflwyno cais o’r newydd i’r biwro am dystysgrif wedi’i diweddaru. Bydd y biwro’n gwirio’r enw yn erbyn Rhestr 99 yr Adran Addysg a Chyflogaeth, Mynegai Ymgynghorol yr Adran Iechyd a chofnodion troseddol. Bydd hyn yn disodli trefniadau presennol gwiriadau’r heddlu. Ar ben hynny, fel yr eglurais yn y ddadl ar strategaeth blant i Gymru, bydd cyngor gofal cymdeithasol Cymru, sydd i’w sefydlu dan drefniadau a gyflwynir yn y Mesur Safonau Gofal, yn cofrestru’r gweithlu gofal cymdeithasol gan gynnwys pobl heb gymwysterau sydd yn gweithio gyda phlant. Bydd gan y cyngor y grym i wahardd neu ddileu enw oddi ar y gofrestr lle bernir nad yw’r unigolyn yn addas i weithio ar sail camymddwyn, arfer gwael, esgeuluso neu gam-drin. Mae’r mater a godir yng ngwelliant 5 gan Kirsty eisoes wedi’i drafod felly.

Un o negeseuon amlycaf adroddiad Waterhouse yw nad oedd unrhyw un yn gwrando ar blant a oedd yn cael eu cam-drin na’r staff a oedd yn amau achosion o gam-drin. Mae methu â gwrando ar blant mewn gofal yn arwydd o’n hagweddau tuag at blant yn gyffredinol. Mae methu â gwrando yn dangos nad ydym yn ystyried barn na theimladau’r unigolyn ac mae hynny ar un pen o’r sbectrwm cam-drin. Yn yr un modd, mae methu â gwrando ar y rheini a oedd yn tynnu sylw at y cam-drin yn arwydd o arferion gwaith gwael ac yn dangos diffyg parch tuag at aelodau unigol o staff. Ni ellir goddef y naill na’r llall. Yn ei ymrwymiad i sefydlu comisiynydd plant annibynnol mae’r Cynulliad wedi dangos ei fod yn barod i wrando ar blant a phobl ifanc. Bydd y Cynulliad yn sefydlu comisiynydd plant annibynnol i Gymru. Bydd gwelliant i’r Mesur Safonau Gofal, sydd yn mynd drwy’r Senedd ar hyn o bryd, yn ein galluogi i fodloni dau argymhelliad cyntaf adroddiad Waterhouse, ond yr ydym yn llwyr gydnabod yr angen i sefydlu swydd gyda chyfrifoldeb ehangach i hyrwyddo buddiannau plant yng Nghymru. Yr ydym yn archwilio hynny yn ein gwaith ymgynghorol yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol.

O’r cychwyn cyntaf, bydd y Cynulliad yn gallu gofyn i’r comisiynydd ymgymryd â thasgau sydd yn berthnasol i unrhyw swyddogaeth ddatganoledig sydd yn ymwneud â phlant, drwy ddefnyddio ei bwerau dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998. Byddwn hefyd yn ceisio cyfle deddfwriaethol buan i ymestyn rôl, swyddogaethau a phwerau statudol y comisiynydd. Mae Ysgrifennydd Gwladol Cymru wedi nodi y bydd y Llywodraeth am ystyried ein cynigion ar frys a chyda chydymdeimlad pan gânt eu cyhoeddi.

Mae gennym raglen bwysig, Plant yn Gyntaf, i wella ansawdd y gwasanaethau i blant. Ni ellir gor-bwysleisio pwysigrwydd y rhaglen honno. Y nod yw sicrhau bod pawb sydd yn gyfrifol am blant mewn angen a phlant mewn gofal, mewn gwasanaethau cymdeithasol, addysg a’r gwasanaeth iechyd, yn chwarae eu rhan lawn i godi’r safonau. Un o amcanion perthnasol y rhaglen yw sicrhau y caiff plant eu hamddiffyn rhag cam-drin emosiynol, corfforol a rhywiol a rhag cael eu hesgeuluso. Mae Plant yn Gyntaf yn gosod amcanion gofal cymdeithasol, iechyd ac addysg newydd ar gyfer gwasanaethau plant, gyda dangosyddion perfformiad mewn perthynas â chanlyniadau clir i blant. Gosodir y targedau ar lefelau Cymru-gyfan neu’n lleol yn erbyn pob dangosydd perfformiad a byddwn yn gweithio mewn partneriaeth â llywodraeth leol i ddatblygu’r dangosyddion hynny.

Mae hyn yn gyfrifoldeb corfforaethol ar awdurdodau lleol. Cyhoeddwyd canllawiau, gan gynnwys canllawiau penodol ar addysg plant mewn gofal. Yr wyf wedi ysgrifennu at bob aelod etholedig i’w hatgoffa o’u cyfrifoldebau.

Yr ydym yn cydnabod bod adnoddau’n fater pwysig. Mae tua £5 miliwn wedi ei glustnodi yn setliad refeniw’r awdurdodau lleol o eleni ymlaen i gefnogi rhoi’r rhaglen Plant yn Gyntaf ar waith. Ar gyfer 2000-01 mae’r Cynulliad wedi cyhoeddi cynnydd arfaethedig o £51 miliwn mewn gwariant ar y gwasanaethau cymdeithasol yng Nghymru. Disgwylir y caiff o leiaf un rhan o dair o hynny ei buddsoddi i wella gwasanaethau plant ac yn unol â thargedau Plant yn Gyntaf. Disgwyliaf i awdurdodau lleol adrodd ar sut y defnyddiwyd yr adnoddau ychwanegol pan fyddant yn cyflwyno’u hadroddiadau cynnydd Plant yn Gyntaf, a ddisgwylir ym Mawrth 2001. Ar ben yr adnoddau ychwanegol ar gyfer awdurdodau lleol, yr wyf eisoes wedi cyhoeddi £2 filiwn o gefnogaeth ganolog ychwanegol ar gyfer gwasanaethau plant y flwyddyn nesaf, gan ddod â chyfanswm y gyllideb hon i £3.5 miliwn.

Mae llawer yn cael ei wneud i gryfhau’r camau i ddiogelu plant, yn ogystal â’r camau a amlinellais yn gynharach. Mae’r Mesur Safonau Gofal yn cyflwyno gwell trefniadau ar gyfer rheoleiddio ac arolygu gwasanaethau gofal cymdeithasol ac iechyd yn annibynnol. Mae’n sefydlu trefniadau newydd ar gyfer rheoleiddio gwasanaethau’r awdurdodau lleol, y sector gwirfoddol a’r sector preifat ar sail gyfartal. Bydd pwerau i arolygu pob cartref plant—gan gynnwys y rheini gyda llai na phedwar o blant—asiantaethau maethu, asiantaethau mabwysiadu gwirfoddol, canolfannau teulu preswyl ac ysgolion preswyl mewn perthynas ag arolygiadau lles. Bydd cyngor gofal newydd Cymru’n gosod codau ymddygiad ac arfer gorfodadwy ar gyfer yr holl weithwyr ym maes gofal cymdeithasol. Bydd yn gosod safonau ac yn rheoleiddio’r gweithlu, gan helpu i sicrhau bod y staff yn meddu ar yr hyfforddiant a’r cymwysterau angenrheidiol.

Yr ydym eisoes yn cymryd camau i wella hyfforddiant, sydd yn rhan mor bwysig o’r mater hwn. Dylai’r targedau hyfforddiant cenedlaethol presennol sicrhau bod pob pennaeth cartref yn meddu ar gymhwyster cydnabyddedig erbyn 30 Medi 2000 a’r un modd i bob dirprwy a swyddog cynorthwyol â gofal erbyn 30 Medi 2002. Mae adnoddau ychwanegol ar gael ar gyfer y rhaglen cefnogi hyfforddi er mwyn gwella lefelau’r cymwysterau ym maes gofal plant.

Mae’r Cynulliad newydd gyhoeddi canllawiau arfer newydd ar ymchwilio i honiadau o gam-drin yn erbyn gweithiwr proffesiynol neu ofalwr mewn perthynas â phlentyn mewn gofal ac, yn dilyn ymgynghori helaeth, caiff canllawiau diwygiedig ar weithio gyda’n gilydd dan Ddeddf Plant 1989 eu cyhoeddi’n fuan. Nid wyf eisiau oedi cyn cyhoeddi’r canllawiau hynny, ond byddwn yn ystyried a oes angen ychwanegu atynt yng ngoleuni argymhellion y tribiwnlys.

Canolbwyntiodd yr ymchwiliad ar sefydliadau preswyl, ond yr oedd hefyd yn tynnu sylw at rai achosion o gam-drin mewn gofal maeth. Mae tua 75 y cant o’r 3,400 o blant mewn gofal yng Nghymru bellach mewn gofal maeth a rhaid inni sicrhau eu diogelwch. Cyflwynwyd safonau gofal maeth cenedlaethol newydd i’r DU a chod ymarfer ar recriwtio a hyfforddi gofalwyr maeth yng Nghymru a Lloegr y llynedd. Mae’r safonau’n cynnwys anghenion a hawliau plant, darpariaeth gofal effeithiol a phriodol gan ofalwyr maeth a darpariaeth gwasanaethau gofal maeth o ansawdd uchel gan awdurdodau lleol i gefnogi’r gofalwyr maeth hynny.

Mae’r cod ymarfer yn disgrifio arfer da o ran recriwtio, asesu, cymeradwyo, hyfforddi, rheoli a chefnogi gofalwyr maeth. Gyda’i gilydd, byddant yn llunio fframwaith ar gyfer cyflwyno’r camau diogelu a’r ansawdd gwasanaeth a ddisgwyliwn, a byddwn yn gweithio gydag awdurdodau lleol, darparwyr annibynnol ac asiantaethau sydd â diddordeb mewn gofal maeth i’w rhoi ar waith. Mae prinder gofalwyr maeth ledled Cymru, er bod y darlun yn amrywio rhwng awdurdodau. Mae arolygiaeth y gwasanaethau cymdeithasol yn gweithio gydag awdurdodau lleol i’w cynorthwyo i ddatblygu strategaethau recriwtio a chadw ac mae wedi comisiynu adroddiad gan Brifysgol Caerdydd ar ddarparu lleoliadau ar gyfer plant mewn gofal.

Mae adroddiad Waterhouse yn tanlinellu’r anawsterau a wynebir gan blant sydd yn gadael gofal, mater a danlinellwyd yn adroddiad Syr William Utting hefyd. Bydd y Mesur Plant (Gadael Gofal) yn cyflwyno trefniadau radical newydd i wella cyfleoedd bywyd pobl ifanc 16 oed a hyn pan fyddant yn gadael gofal awdurdod lleol. O hyn ymlaen, dyletswydd yr awdurdodau lleol fydd asesu a diwallu anghenion y rhai sydd yn gadael gofal a chadw mewn cysylltiad â hwy. Yr ydym yn cefnogi’r Mesur a byddwn yn gweithio gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a grwpiau eraill sydd â diddordeb yn y maes i roi’r trefniadau newydd ar waith yng Nghymru.

Mae rhagor, ond gobeithiaf fy mod wedi dangos cwmpas y gwaith sydd ar y gweill. Mae llawer mwy i’w wneud eto hefyd. Caiff ymateb y Llywodraeth i argymhellion y tribiwnlys ei gydlynu gan y tasglu Gweinidogol ar gamau diogelu plant, yr wyf fi’n aelod ohono. Mae’r aelodau’n cynnwys yr Adran Iechyd, Swyddfa Cymru, yr Adran Addysg a Chyflogaeth, y Swyddfa Gartref, Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau, Swyddfa’r Cabinet, Trysorlys Ei Mawrhydi, Adran yr Arglwydd Ganghellor, Swyddfa’r Cyfreithiwr Cyffredinol, Cynulliad Cenedlaethol Cymru a Gweithrediaeth yr Alban. Pan gyfarfu’r tasglu ar 22 Chwefror, nodasom y meysydd blaenoriaeth ar gyfer trafodaethau pellach. Mae’r rhain yn cynnwys penodi comisiynydd plant i Gymru, gweithredu system gwynion a hawliau ac eiriolaeth plant, swyddogaeth gofal preswyl i blant yn y dyfodol fel lleoliad o ddewis, a materion staffio ac adnoddau dynol, gan gynnwys tâl, statws, hyfforddiant a datblygiad gyrfa staff gofal plant preswyl a gweithwyr cymdeithasol maes.

Mae’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi ystyried y blaenoriaethau hynny a’u cadarnhau. Ar y cyd â’r Pwyllgor Addysg Cyn-16 ystyriodd argymhellion y tribiwnlys ac awgrymodd feysydd pellach i’w hystyried yn fuan, gan gynnwys eiriolaeth. Tynnais sylw’r tasglu at y rhain ddydd Llun yr wythnos hon. O ran eiriolaeth, mae’r tasglu’n ystyried a ddylai plant sydd yn cyflwyno cwynion fod â hawl statudol i gael eiriolwr, a rhaid i ninnau drafod hynny. Mae’r tasglu a’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn bwriadu ymateb i’r argymhellion erbyn Mehefin neu Orffennaf 2000. Yr wyf hefyd wedi cytuno—gyda’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol—y byddwn yn ystyried a oes argymhellion y gall y Cynulliad weithredu arnynt cyn hynny.

Yn ogystal â’r meysydd blaenoriaeth a nodwyd gan y tasglu Gweinidogol i weithredu arnynt, mae tri maes eang lle y gallwn wneud gwahaniaeth gwirioneddol. Yn gyntaf, o ran plant mewn gofal, rhaid inni ymroi i sicrhau bod staff a gofalwyr addas, wedi eu hyfforddi’n dda ac yn derbyn cefnogaeth briodol, a bod yr holl blant y gofalir amdanynt yn cael eu diogelu, eu magu a’u haddysgu fel y gallant dyfu’n oedolion iach a chytbwys sydd yn gallu cyflawni eu potensial. Dyna yw hanfod Plant yn Gyntaf.

Yn ail, rhaid inni weithio i atal plant rhag gorfod mynd i ofal, drwy gefnogi teuluoedd a phlant. Mae’r rhaglen Cychwyn Cadarn yn dangos ein hymrwymiad i gymryd golwg gytbwys ar wasanaethau i blant a theuluoedd. Nod y rhaglen yw gwneud gwahaniaeth gwirioneddol a fydd yn para am gyfnod hir i blant hyd at dair blwydd oed yn ardaloedd mwyaf difreintiedig Cymru. Ei nod yw rhoi’r cychwyn gorau posibl iddynt mewn bywyd drwy wella eu hiechyd, eu gallu i ddysgu a’u datblygiad cymdeithasol. Mae £25 miliwn o gyllid ar gael dros dair blynedd—£3 miliwn eleni ac £11 miliwn ym mhob un o’r ddwy flynedd nesaf.

Yn drydydd, rhaid inni gymryd golwg ehangach ar ddiogelu plant. Gall cam-drin ddigwydd mewn nifer o sefyllfaoedd ac mae sawl math ohono, gan gynnwys cam-drin emosiynol ac esgeuluso. Rhaid inni fod yn ymwybodol nad ydym yn gadael drysau eraill ar agor i unigolion sydd yn cam-drin drwy ganolbwyntio ar amddiffyn un maes. Dylai plant gael eu hamddiffyn ym mhob sefyllfa—gartref, yn yr ysgol, yn y gwasanaeth iechyd ac yn eu gweithgareddau hamdden. Mae hynny’n golygu llawer ond yr ydym mewn sefyllfa dda i fynd i’r afael â hynny yn yr holl feysydd hynny yng Nghymru, ac yr wyf wedi ymrwymo i wneud hynny.

Yn olaf, cydnabu’r tribiwnlys nad oedd cam-drin yn digwydd ym mhob sefydliad, bod llawer o staff yn ceisio gwneud gwaith da, a bod bywyd mewn gofal i nifer o blant yn well na’r dewis arall a oedd ganddynt. Yr oedd pobl a oedd yn fodlon tynnu sylw at y cam-drin ac at waith rheoli gwael, ac yr oedd rheolwyr ac aelodau etholedig a geisiodd wella pethau. Mae’n bwysig ein bod yn cydnabod y methiannau a’r difrod a achoswyd, ond mae hefyd yn bwysig ein bod yn cydnabod y nifer o bobl dda ac ymroddedig a oedd, ac sydd o hyd, yn gwneud gwaith anodd mewn amgylchiadau dyrys.

Mae’r tribiwnlys yn tanlinellu pwysigrwydd y materion staffio hynny, gan gynnwys tâl, statws, hyfforddiant a datblygiad gyrfaol staff gofal plant preswyl a gweithwyr cymdeithasol maes. Mae’r tasglu Gweinidogol wedi nodi hwn fel maes allweddol ar gyfer gwaith pellach gyda chyflogwyr. Rhaid i awdurdodau lleol sicrhau bod eu haelodau etholedig a’u strwythurau rheoli’n darparu’r fframwaith angenrheidiol i gefnogi staff wrth gyflwyno gwasanaethau o ansawdd i blant. Rhaid cyfleu’r neges bod y staff hynny yn gwneud gwaith pwysig a werthfawrogir, ac os ydym yn gwneud tro gwael â hwy, a thrwy hynny’n gwneud tro gwael â’r plant yn eu gofal, bydd ein cymdeithas yn lle tlotach o’r herwydd.

Mae’r tribiwnlys hefyd yn gwneud argymhellion o ran penodi aelodau etholedig a’u swyddogaeth a’u dyletswyddau, o ran y gefnogaeth, y canllawiau a’r wybodaeth y dylent eu cael gan eu prif swyddogion, a, chyda golwg ar gartrefi plant, o ran yr angen iddynt fod yn effro i amddiffyn buddiannau’r plant sydd yn byw yno yn ogystal â chefnogi’r staff. Gobeithiaf y byddant yn darllen yr adroddiad ac yn ymuno â ni wrth ymateb i argymhellion y tribiwnlys.

Yr wyf wedi amlinellu’r rhaglen waith, wedi egluro’r datblygiadau arwyddocaol tuag at sefydlu comisiynydd plant annibynnol, ac wedi egluro sut yr ydym am ymateb i argymhellion y tribiwnlys. Gofynnaf ichi gefnogi’r cynnig a’r gwelliannau.

Yr wyf yn cynnig y gwelliant hwn yn ffurfiol ar ran grŵp Ceidwadwyr Cymru. Mae’r grŵp yn cefnogi’r cynnig a’r gwelliannau eraill.

Ein tasg bellach yw canolbwyntio ar y 72 o argymhellion yn adroddiad Syr Ronald a sicrhau y’u rhoddir ar waith. Maent yn llunio agenda weithredu resymegol a rhaid edrych arnynt felly. Mae’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol eisoes wedi bwrw ymlaen gyda’r dasg honno, yn yr un modd â’r Weithrediaeth, ac mae ei waith yn dilyn cynllun i sicrhau bod yr argymhellion wedi eu rhoi ar waith neu ar fin cael eu rhoi ar waith yn gyflym. Mae nifer o’r newidiadau y mae Syr Ronald yn eu cymell eisoes wedi eu gwneud. Trafodaf rai ohonynt i osod y cyd-destun—yr oedd Jane wedi nodi nifer o’r rhain hefyd.

Yn ddiau, bydd y Mesur Safonau Gofal yn gam sylweddol ymlaen mewn gofal cymdeithasol, ac yr ydym yn ei gefnogi. Mae rheoleiddio cartrefi preswyl a’r sector gofal cymdeithasol yn egwyddor bwysig a rhaid gweld hynny fel rhywbeth effeithiol ac annibynnol. Gallai’r gofrestr o staff gofal cymdeithasol ddatrys y broblem y mae Syr Ronald yn cyfeirio ati dro ar ôl tro, sef bod staff y nodwyd eu bod yn amhriodol ar gyfer eu gwaith yn ymddangos mewn rhannau eraill o’r wlad, er gwaethaf y ffaith y byddai eu cyflogwyr newydd wedi gweld bod yr ymgeisydd yn amhriodol pe baent wedi gofyn am eirda gan y cyflogwr blaenorol. Mae’n bwysig, felly, bod gennym gofrestr effeithiol. Mae angen inni ganolbwyntio ar sut y bydd hyn yn cael ei ddatblygu. Nid yw’n dasg hawdd oherwydd bod llawer o bobl yn gweithio mewn gofal cymdeithasol. Rhaid inni flaenoriaethu, gan ddechrau gydag staff uwch gwaith cymdeithasol a staff sydd yn delio â phlant. Mae hynny’n bwysig a dylai fod yn flaenoriaeth.

Nodwyd bod angen gwell cefnogaeth ar y rhai sydd yn gadael gofal, yn enwedig dros y blynyddoedd diwethaf. Yn y cyd-destun hwnnw, cyfeiriodd Jane at y Mesur sydd ger bron y Senedd ar hyn o bryd, yr wyf yn cytuno’n llwyr â’i amcanion. Rhaid inni ganolbwyntio ar faterion ymarferol ynghylch lles cyffredinol plant mewn gofal. Yr ydym wedi siarad llawer am gam-drin, a rhaid ei atal a rhoi diwedd arno. Fodd bynnag, nid dim ond darparu amgylchedd diogel i’r plant hyn yr ydym am ei wneud, er bod hynny’n hanfodol. Yr ydym eisiau amgylchedd lle gallant ffynnu, camu ymlaen, a byw bywydau hapus a gwych. Mae’r safonau y maent yn eu cyrraedd ym myd addysg yn arwydd o hynny. Rhaid inni godi’r safon o ran cyrhaeddiad addysgol plant mewn gofal.

Rhaid rhoi llawer o sylw i recriwtio a chadw staff ymroddedig sydd wedi eu hyfforddi’n dda. Os na chaiff y staff a ddenir i’r math hwn o waith dyrys eu cefnogi a’u hannog yn briodol, ac os nad ydynt yn meddu ar yr hyder angenrheidiol yn eu strwythurau rheoli, yn aml byddant yn suddo dan bwysau’r gwaith ac yn gadael y gwasanaeth gofal plant. Nid ydym eisiau hynny.

Treuliodd Syr Ronald amser ar rôl y gwasanaethau cymdeithasol yn gyffredinol. Rhaid cael atebolrwydd clir ymysg uwch reolwyr gwasanaethau plant. Yn aml, nid oedd hynny’n digwydd yn y gorffennol. Rhaid inni archwilio’r sefyllfa bresennol a bodloni ein hunain bod yr awdurdodau lleol wedi gwneud hyn yn iawn a bod aelod o’r uwch dîm rheoli yn arwain y ffordd o ran gwasanaethau plant. Rhaid tanlinellu rôl allweddol gweithwyr cymdeithasol, ac mae Syr Ronald yn trafod y pwnc hwnnw yn fanwl. Mae nifer o weithwyr cymdeithasol ymroddedig sydd yn rhoi cefnogaeth wych. Mae’n bwysig ein bod yn anfon negeseuon cadarnhaol. Mae’n faes dyrys ac anwybyddir y gwaith yn aml er iddo gael ei wneud yn dda. Rhaid inni bwysleisio rôl gweithwyr cymdeithasol mewn cymdeithas a’i gwerthfawrogi fel rôl dra phroffesiynol. Weithiau, fodd bynnag, ni fodlonir y safonau uchel ac nid yr arfer gorau yw’r arfer cyffredin. Yr oedd yr adroddiad yn canolbwyntio ar y broblem nad oedd rhai gweithwyr cymdeithasol yn ymweld â phlant mewn gofal yn ddigon aml ac nad oeddent felly yn llunio’r perthnasau a oedd eu hangen i alluogi’r plant dan sylw i droi at gynghorydd yn gyfrinachol a bod y person hwnnw’n eu cefnogi.

Soniodd Jane Hutt am rôl y rheini a oedd yn tynnu sylw at y cam-drin. Yr wyf yn siŵr fy mod yn lleisio barn holl Aelodau’r Cynulliad pan ddywedaf, wrth ichi ddarllen am helaethder y cam-drin, mai un o’r pethau mwyaf ffiaidd yw bod llawer ohono wedi cael ei nodi ond na chafwyd gweithredu effeithiol. Yr oedd rhai o’r rheini a oedd yn ddigon dewr i dynnu sylw at y cam-drin yn gorfod wynebu trefn ddisgyblaethu a gwnaethpwyd eu bywydau’n anodd. Efallai fod mwy o bobl na chyrhaeddodd cyn belled â hynny. Yr oeddent yn gweld beth a oedd yn digwydd i staff a oedd yn lleisio pryderon ac, felly, ni wnaethant gymryd y camau angenrheidiol. Mae’n bwysig ein bod yn dychwelyd at ddeddfwriaeth fel Deddf Plant 1989, sydd yn mynnu bod pobl sydd yn amau cam-drin yn rhoi gwybod amdano. Os oes angen ei chryfhau, rhaid gwneud hynny. Yn aml, mae pechod drwy esgeulustod yn ddifrifol a rhaid mynd ati’n syth i newid unrhyw system reoli sydd yn creu awyrgylch lle gall hynny ddigwydd. Rhaid atgoffa pobl mewn gofal cymdeithasol o’u dyletswyddau i dynnu sylw at amheuon o gam-drin.

Mae pwynt Jane bod y rhan fwyaf o blant mewn gofal bellach mewn gofal maeth yn hytrach nag mewn cartrefi preswyl yn ein hatgoffa bod yn rhaid inni fyw ein bywydau drwy edrych ymlaen bob amser. Mae’r achosion hyn o gam-drin yn dangos beth sydd yn digwydd pan â system o chwith. Maent yn rhoi agenda inni ar gyfer gweithredu a meincnodi yn y dyfodol i sicrhau bod y gwasanaethau presennol yn briodol. Byddai pawb yma’n cytuno y byddem wedi methu yn ein dyletswydd pe dywedwn yn awr bod gofal preswyl yn profi anawsterau difrifol, pe baem yn anwybyddu’r system bresennol sydd yn cefnogi rhieni maeth, ac yna darganfod ymhen pum neu 10 mlynedd bod problemau systematig mewn gofal maeth. Mae Syr Ronald yn llygad ei le i atgoffa’r Cynulliad bod hyn yn ddyletswydd arnom ninnau yn ogystal â’r cynghorwyr sydd â chyfrifoldebau gwasanaethau cymdeithasol. Mae gennym gyfrifoldeb i sicrhau y caiff y gwaith hwn ei wneud a’n bod yn fodlon bod y system gofal cymdeithasol yn gweithio’n effeithiol i blant.

Rhaid inni bryderu am brinder gofalwyr maeth. Mewn unrhyw system i recriwtio, cadw a chefnogi gofalwyr maeth, gall gwendid egino os nad oes digon o ofalwyr maeth yn dod ymlaen. Rhaid inni recriwtio pobl sydd â’r ysgogiad a’r gallu gorau i wneud y gwaith hwnnw. Gallai problem ddod i’r golwg os yw’r gwasanaethau cymdeithasol dan bwysau oherwydd nad ydynt yn gallu recriwtio digon o bobl. Rhaid inni fynd yn ôl a nodi sut yr ydym yn recriwtio, yn gwobrwyo ac yn cefnogi gofalwyr maeth. Gallai hwn fod yn faes o wendid posibl neu wirioneddol. Rhaid i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ystyried cyflwr y gwasanaethau gofal maeth yng Nghymru.

O ran y comisiynydd plant, yr wyf yn cynnig cefnogaeth y grŵp i’r agwedd a gymerwyd gan y weinyddiaeth, a weithredodd â chyflymder priodol i newid y Mesur Safonau Gofal. Mae adegau pan ddylai pob plaid gydnabod effeithiolrwydd gweithredoedd y Weithrediaeth. Yn yr achos hwn, gweithredodd cyn gynted â phosibl. Bydd y sylfaen statudol a rydd y Mesur hwn i’r comisiynydd plant yn bwysig. Efallai na fydd yn cynnwys dim ond hanner y gwaith ond mae’n cynnwys y maes blaenoriaeth cyntaf—plant bregus a phlant mewn gofal. Yr ydym yn ei gefnogi. Byddwn eisiau ystyried gosod sylfaen i weddill gwaith y comisiynydd plant drwy ei roi ar sail statudol ond mae’n rhesymol dweud y gellid gwneud hynny ychydig yn hwyrach, efallai yn y sesiwn seneddol nesaf. Yn ddelfrydol, byddai Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn yn llunio rhan ganolog o waith y comisiynydd plant.

Pryd bynnag y byddwn yn archwilio materion sydd yn mynd yn ôl dros 25 mlynedd—dechreuodd y cyfnod dan sylw yn 1974—mae’n hawdd dweud: ‘dyna oedd y broblem bryd hynny, yr ydym wedi gweithredu’n effeithiol ac mae cymdeithas wedi ei harfogi’n well ac nid yw’n fregus o safbwynt y materion hyn’. Fodd bynnag, wrth gloi y prynhawn yma, tynnaf eich sylw at stori newyddion a ymddangosodd yn The Western Mail y bore yma, dan y pennawd, ‘Man jailed for indecently assaulting teenage rent boys.’ Cyfaddefodd y dyn hwnnw iddo ymosod ar ddau fachgen dan 16 oed. Dywedodd cyfreithiwr y diffynnydd yn ei ddatganiad lliniarol,

‘Digwyddodd y gweithredoedd cydsyniol rhwng unigolion a oedd eisoes wedi eu hamhuro.’

Rhaid inni roi diwedd ar y math hwnnw o agwedd; mae’n gwbl annerbyniol.

Diolch, Lywydd, am y cyfle i gyfrannu at y ddadl. Mae’n debyg mai dyma’r ddadl fwyaf annymunol a thrist y mae’r Cynulliad wedi ei chael. Yn dilyn cyhoeddi’r adroddiad, cefais gyfle i gyfrannu’n sylweddol. Byddaf felly yn cadw fy sylwadau’n fyr i alluogi Aelodau eraill, na chafodd gyfle bryd hynny, i gyfrannu at fater sydd yn wynebu Cymru gyfan. Ni ellir ei ganolbwyntio ar ogledd Cymru a’r achos hwn yn unig.

Fel y dywedais bryd hynny yn y Siambr, mae ein dyled yn fawr i’r rheini a gynhyrchodd yr adroddiad ac, yn bwysicach, i’r rhai a’i gwnaeth yn bosibl drwy roi tystiolaeth. Yn y cyfnod yn dilyn cyhoeddi adroddiad Waterhouse, yr oedd yn bwysig inni i gyd gymryd amser i amgyffred ei gynnwys. Yr oedd yn ein synnu. Fodd bynnag, mae’r cyfnod hwnnw ar ben, ac yn awr mae’n amser i weithredu ar ei argymhellion. Ni allwn anwybyddu lleisiau’r rheini a gafodd eu cam-drin yng ngogledd Cymru ac mae nifer o bryderon a chwestiynau heb eu hateb yn dal i fodoli. Yr ydym wedi cael amser i amgyffred, darllen a cheisio deall pa mor erchyll oedd yr hyn a wynebai’r bobl ifanc hynny yng ngogledd Cymru. Yn awr, mae’n rhaid inni weithredu.

Fel y dywedodd David yn gywir, nid problem ddoe mo hon. Nid mater i’r gwasanaethau cymdeithasol na chartrefi plant yn unig mohono. Ers cyhoeddi adroddiad Waterhouse, tarfwyd arnaf yn arw gan agwedd y rheini sydd yn ei ystyried felly. Cytunaf â Jane fod newidiadau mawr wedi eu gwneud a chamau breision wedi eu cymryd i wella’r sefyllfa ac amddiffyn pobl ifanc fregus. Fodd bynnag, mae’n bwysig cofio bod y cam-drin a amlinellwyd yn adroddiad Waterhouse wedi parhau i’r 1990au, ar ôl i Ddeddf Plant 1989 ddod i rym ac, fel y dywedodd David, mae’n parhau.

Rhaid inni beidio â bod yn hunanfodlon nac eistedd yn ôl a meddwl ein bod wedi gwneud digon. Rhaid inni barhau i ymdrechu i amddiffyn pobl yn y modd mwyaf cynhwysfawr a gorau posibl. Fel y dywed Syr Ronald Waterhouse yn un o’i 72 o argymhellion, ni ellir ystyried ei adroddiad a’i argymhellion ar wahân na’u gweithredu felly. Mae angen i bobl sydd yn darparu gwasanaethau i blant, boed hynny mewn swyddogaeth statudol neu wirfoddol, ddarllen yr adroddiad hwn a gweithredu arno. Nid am bobl ifanc sydd yn byw mewn cartrefi plant yn unig y mae’n sôn. Mae’n trafod pobl ifanc lle bynnag y bônt—mewn gofal maeth, gartref, mewn ysgolion neu yng ngofal yr NHS. Lle bynnag y mae plant yng Nghymru, rhaid inni sicrhau eu bod yn ddiogel ac yn cael eu hamddiffyn.

Mae Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol yn llwyr gefnogi’r blaenoriaethau y mae tasglu San Steffan wedi gosod iddo’i hun. Bydd yn canolbwyntio ar staff, ac yr wyf yn cytuno â sylwadau Jane a David ynghylch codi safonau proffesiwn dyrys nad yw’n cael ei werthfawrogi ddigon. Mae camau eisoes ar waith i recriwtio a hyfforddi mwy a mwy o weithwyr cymdeithasol. Rhaid inni werthfawrogi eu gwaith lawer mwy nag yr oeddem yn ei wneud yn y gorffennol pan yr oeddent i’w gweld fel targed hawdd. Rhaid inni hefyd fynd i’r afael yn uniongyrchol â’r rheini sydd yn rheoli gweithwyr cymdeithasol. Dyna’r bobl sydd yn eistedd y tu ôl i ddesgiau mewn neuaddau sir ar hyd a lled y wlad ac sydd yn llunio rheolau a rheoliadau sydd yn aml yn effeithio ar allu’r gweithwyr cymdeithasol i wneud eu gwaith. Ni allwn ganolbwyntio’n unig ar weithwyr cymdeithasol heb ystyried eu rheolwyr mewn neuaddau sir a lefel reoli adrannau gwasanaethau cymdeithasol a chynghorau. Mae gan Gwenda Thomas bryderon diddorol ynghylch y newid yn strwythurau llywodraeth leol a sut y gallai hynny effeithio ar y gallu i sicrhau y tanlinellir gwasanaethau plant. Gobeithiaf y caiff Gwenda’r cyfle i siarad am y pryderon hynny oherwydd dylai Aelodau eu clywed.

Yr ail flaenoriaeth i grŵp San Steffan yw eiriolaeth ar gyfer pobl ifanc. Mae’n llunio rhan o’r mater ehangach o gyfathrebu gyda phobl ifanc. Mae rhai gwasanaethau eiriol gwych ar gael ond, fel gyda’r rhan fwyaf o wasanaethau’r sector gwirfoddol, maent yn wynebu’r heriau o ymgeisio flwyddyn ar ôl blwyddyn i ennill cyllid. Mae’r gallu i ehangu eu gwasanaethau—er yr hoffent wneud hynny—yn aml wedi ei gwtogi gan rai o’r heriau hynny. Fodd bynnag, mae gwaith ardderchog yn cael ei wneud a rhaid inni edrych ar y prosiectau sydd yn gweithio’n dda a sicrhau y canfyddir adnoddau ac yr anogir gwasanaethau cymdeithasol i sicrhau bod y grwpiau hyn yn cael cefnogaeth i alluogi eu gwasanaethau i ddatblygu.

Yr oedd y plant a’r bobl ifanc hynny yng ngogledd Cymru yn codi eu llais yn aml, ond anaml y gwrandawyd arnynt. Fel cymdeithas, rhaid inni edrych ar ein hunain i sicrhau bod hynny’n newid. Rhaid inni sicrhau mecanweithiau ar gyfer pobl ifanc i leisio’u pryderon ac, yn bwysicach, fel oedolion, rhaid inni ddysgu derbyn yr hyn y maent yn ei ddweud wrthym a gweithredu ar hynny. Byddai cael swyddog cwynion ym mhob awdurdod lleol a gweithwyr cymdeithasol penodol y gallai pobl ifanc lunio perthynas â hwy, yn gam mawr ymlaen i alluogi cyfathrebu i ddatblygu mewn modd na ddatblygodd yng ngogledd Cymru.

Mae creu comisiynydd plant yn hanfodol i’r datblygiad hwnnw. Yr ydym yn croesawu’r cam cyntaf tuag at greu comisiynydd plant a chydnabyddiaeth y weinyddiaeth o’r holl fudiadau sydd wedi lobïo, ysgrifennu a chymryd rhan mewn trafodaethau ar sefydlu comisiynydd plant gyda phwerau statudol. Yr ydym i gyd yn sylweddoli bod y pwerau statudol hynny wedi eu cyfyngu ac, fel y dywedodd David yn gywir, y plant sydd dan fygythiad yw ein blaenoriaeth gyntaf. Fodd bynnag, byddwn yn gwneud tro gwael â phlant eraill yng Nghymru os byddwn yn hapus i adael y sefyllfa felly. Mae angen comisiynydd plant arnom gyda phwerau ehangach o lawer. Ar ben hynny, er nad ydym yn dymuno anwybyddu gwaith y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol na’i gyfarwyddo, rhaid inni sicrhau bod gan y comisiynydd plant y pwer i ymchwilio, y pwer i fynnu cael gafael ar wybodaeth a’r pwer i orfodi gweithredu ac i orfodi ei argymhellion. Yn ddiau, byddwn yn cael trafodaeth yn y Pwyllgor ynghylch sut y bydd y tair elfen hynny yn gweithio mewn gwirionedd. Rhaid inni sicrhau bod ein comisiynydd plant yn meddu ar y tair elfen hanfodol hynny. I gyflawni hynny, rhaid inni roi mwy o bwysau ar San Steffan i gael cyfle cynnar yn y tymor deddfwriaethol newydd yn yr hydref i gael amser deddfwriaethol wedi’i neilltuo eto. Fy mhryder pennaf ynghylch y gwelliant i’r Mesur Safonau Gofal yw y bydd San Steffan yn golchi ei ddwylo o’r mater ar ôl rhoi ei amser i Gymru. Yr wyf yn siŵr na fydd Jane Hutt yn caniatáu i hynny ddigwydd ac y bydd gennym lais yn San Steffan i sicrhau bod modd dod o hyd i amser. Yr wyf yn derbyn gair Jane mai dyna fydd yn digwydd.

Yr wyf yn tynnu gwelliant 5 yn ôl ar ôl deall gan Jane a swyddogion y caiff llawer o waith ei wneud ac y gwneir gwelliannau yn y maes hwn. Yr wyf yn pwysleisio’r ffaith bod angen amddiffyn pobl sydd yn gweithio ar sail statudol gyda phlant. Mae angen i bawb sydd yn ymwneud â gwasanaethau plant wybod bod eu gweithwyr a’u gwirfoddolwyr yn bobl yr ydym am eu cael yn gweithio gyda phlant.

Cynigiaf hefyd welliant 4. Yn y pedwerydd cymal, ar ôl ‘argymhellion ac’, ychwaneger

Ni all unrhyw un sydd yn darllen adroddiad Waterhouse beidio â chael ei ddychryn a’i aflonyddu gan y cynnwys a chael ei ysgogi i ymrwymo i sicrhau nad yw digwyddiadau o’r fath byth yn digwydd eto. Dechreuaf drwy ein hatgoffa i gyd, fel yr atgoffwyd fi’n drawiadol yn ddiweddar, tra bo adroddiad Waterhouse yn deillio o ddigwyddiadau yn y gorffennol—rhai ohonynt dros 20 mlynedd yn ôl—fod Jane Hutt ac eraill yn llygad eu lle wrth ddweud nad yw’r materion y mae’n eu trafod wedi diflannu.

Dywedaf wrthych am Jade, er nad dyna yw ei henw iawn. Mae Jade yn un o’n cymdogion. Aeth i ofal awdurdod lleol yng Nghaerdydd pan oedd yn 11 mlwydd oed ac mae wedi bod yn butain ers iddi fod yn 12. Dywedodd un o’i chyfoedion wrthyf os yw cam-drin rhywiol yn mynd i ddigwydd, waeth ichi ddewis yr amser a gwneud i’r un a fydd yn eich cam-drin dalu.

Cyfarfûm â Jade pan oedd hi yn ei harddegau cynnar. Yr oedd y prosiect gwaith cyntaf a reolais yn rhannu adeilad â Voices from Care, mudiad gwirfoddol—bydd llawer ohonoch yn gyfarwydd ag ef—sydd yn gweithio dros blant mewn gofal a thros blant sydd wedi gadael gofal ac sydd, yn bwysig, yn cael ei gynnal a’i reoli gan y plant a’r bobl ifanc hynny. Ar yr adeg honno, yr oedd Jade eisoes yn ferch gyda phroblemau mawr ac nid oedd yn hawdd llunio perthynas na gweithio gyda hi. Yn ddiweddarach, yr oedd yn rhan o ymchwiliad heddlu a arweiniodd at ddedfrydu rhywun a fu’n cam-drin. Mae hynny i’w gymeradwyo, ond gadawodd y profiad graith bellach arni ac ni dderbyniodd gefnogaeth ddigonol ar gyfer hynny.

Bellach mae Jade yn 18. Mae hi’n gaeth i heroin, yn dioddef salwch meddwl ac mae hi’n ddiobaith. Mae angen cefnogaeth ddrud arni ar frys, ond nid yw hi’n ei chael. Efallai y cewch glywed rhagor am hanes Jade yn nes ymlaen. Ar gais Voices from Care, mae’r BBC wedi cytuno i gyhoeddi ei hachos, fel yr wyf finnau wedi ei wneud, yn rhannol yn y gobaith y caiff y gwasanaethau sydd eu hangen arni, ond hefyd i dynnu sylw at beryglon bod yn fodlon am y materion sydd yn ein hwynebu heddiw.

Fel y dywedodd Jane Hutt, mae llawer wedi newid ers cyflawni nifer o’r troseddau yr ymchwiliwyd iddynt gan adroddiad Waterhouse. Mae llawer mwy eisoes yn cael ei wneud drwy’r Mesur Safonau Gofal, y Mesur Plant (Gadael Gofal) a thrwy’r gwaith sydd eisoes wedi ei ddechrau gan y Cynulliad. Mae’r system yn parhau i wneud cam â Jade a dwsinau o bobl ifanc tebyg iddi. Mae’n anodd gweithio gyda hwy a rhaid inni dalu teyrnged i’r bobl sydd yn ymgymryd â’r gwaith dyrys hwnnw. Mae’r bobl ifanc hyn wedi eu brifo ac maent yn flin. Fel cymuned, ni allwn eu hanwybyddu fel yr ydym yn dal i’w wneud yn rhy aml.

Bydd Plaid Cymru—The Party of Wales yn ymateb yn ysgrifenedig i adroddiad Waterhouse. Bydd y Llywydd yn falch o glywed nad wyf yn bwriadu mynd drwy ein hymatebion i’r 72 o argymhellion y prynhawn yma. Edrychwn ymlaen at weithio gyda Llywodraeth Cymru a chyda phawb yn y Cynulliad a thu hwnt, i roi sylw i’r argymhellion a wnaethpwyd a’u rhoi ar waith.

Hoffwn godi rhai pwyntiau a thrafod ein gwelliannau’n fyr. Mae Waterhouse yn pwysleisio’r angen i sicrhau bod staff sydd yn gweithio gyda phlant mewn gofal wedi eu hyfforddi’n ddigonol. Mae’n hanfodol bod hynny’n cael ei ymestyn i gynnwys gofalwyr maeth, fel y soniodd David Melding. Mae hyn yn codi cwestiynau adnoddau sylweddol na allwn ni mo’u hanwybyddu. Rhaid i staff y rheng flaen fod yn gymwys ond, yn ogystal â hynny, dylai eu sgiliau gael eu diweddaru’n gyson. Mae Waterhouse yn tanlinellu bod angen i reolwyr gael cymwysterau addas a chael eu hyfforddi’n briodol hefyd. Rhaid i staff mewn cartrefi preswyl gael digon o dâl. Mae’n waith anodd, ac yn anoddach fyth yn awr gan fod plant sydd yn hawdd i’w lleoli, yn gyffredinol, yn cael eu rhoi mewn gofal maeth. Yr unig ffordd o atal staff cymwys rhag gadael y gwaith hwn yw eu talu’n dda, hyd yn oed yn fwy na’r disgwyl. Tâl da yw’r ffordd fwyaf effeithiol o roi statws i swydd.

Bydd hyn i gyd yn costio arian—arian na all awdurdodau lleol mo’i fforddio. Croesawn yr adnoddau ychwanegol a ddarparwyd, fel yr amlinellodd Jane Hutt heddiw. Byddem i gyd yn cydnabod, os yw hyn am gael ei wneud yn iawn, mai dim ond dechrau yw’r adnoddau hynny. Bydd awdurdodau lleol yn hanfodol wrth roi adroddiad Waterhouse ar waith, ond ni allwn ddisgwyl iddynt ei gyllido ar eu pen eu hunain. O ystyried y buddsoddiad cymharol isel a roddwyd yn hanesyddol i wasanaethau plant ledled Cymru, nid yw’n syndod ein bod, ar gyfartaledd ond gyda rhai eithriadau clodwiw, yn adeiladu ar sylfaen isel. Gallai hynny roi llwyfan da inni i geisio adnoddau ychwanegol gan y Trysorlys y tu allan i’r grant bloc, o leiaf i roi hwb cychwynnol i’r broses weithredu. Os yn bosibl, gobeithiaf y bydd y Cabinet yn cynnwys hynny yn ei drafodaethau ar yr arolwg cynhwysfawr o wariant, ac yr wyf yn pwyso arno i wneud hynny.

Fel Cynulliad, mae’n rhaid inni gefnogi llywodraeth leol yn frwd yn ei rôl o roi adroddiad Waterhouse ar waith, ac yn ei holl waith gyda phlant a phobl ifanc fregus. Rhaid inni hefyd wrthod goddef methiant. Gobeithir na fydd byth angen mesur o’r fath. Fodd bynnag, yr wyf yn annog yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i fod yn barod i ystyried mesurau arbennig rhag ofn i unrhyw awdurdod lleol, ar ôl derbyn digon o amser a rhybudd, fethu’n gyson ag edrych ar ôl y plant mewn gofal yn gywir. Caiff ein hangen i gymryd y blaen ei danlinellu yng ngwelliant 1 David Melding, y mae Plaid Cymru’n fodlon ei gefnogi.

Trof at ein gwelliannau ni. Mae gwelliant 4 yn pwysleisio’r rôl ragweithiol yr ydym o’r farn y dylai’r Pwyllgorau priodol, ac yn wir holl Aelodau’r Cynulliad, ei mabwysiadu i fynd â’r broses hon yn ei blaen. Mae gwelliant 3 yn cyfeirio at bwerau statudol ar gyfer y comisiynydd plant. Byddaf yn ailadrodd ychydig o’r hyn a ddywedodd Kirsty Williams. Mae’n hanfodol y caiff rôl a holl ddyletswyddau’r comisiynydd plant eu pennu gan y Cynulliad, yn dilyn proses ymgynghori eang y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Yr wyf yn siŵr y byddai wedi bod yn well gennym weld dyletswyddau statudol y comisiynydd yn cael eu cyflwyno yn San Steffan drwy Fesur sengl cydlynol a fyddai’n darparu ystod eang o bwerau statudol. Fodd bynnag, yr ydym yn derbyn mai arwydd o barodrwydd Llywodraeth San Steffan i hwyluso pwerau statudol i’r comisiynydd plant yw’r cynnig presennol i gyflwyno gwelliant i’r Mesur Safonau Gofal, gan ddarparu pwerau statudol i’r comisiynydd mewn perthynas â phlant mewn gofal a phlant sydd dan fygythiad. Yr ydym yn ei groesawu ac yn cymeradwyo gweithredu rhagweithiol a chyflym Llywodraeth Cymru, drwy ategu sylwadau David Melding ar hynny.

Fodd bynnag, ni fyddem eisiau gweld sefydlu comisiynydd i blant mewn gofal a phlant bregus, a fyddai’n cael swyddogaethau ychwanegol yn ddiweddarach. Mae’n hanfodol y caiff y person hwn ei weld o’r cychwyn cyntaf fel comisiynydd i holl blant Cymru, a fydd yn dechrau ar ei gwaith, neu ei waith, gyda phwerau statudol mewn perthynas â phlant y gofalir amdanynt. Yr wyf yn siŵr bod hynny’n adlewyrchu dymuniadau pawb yn y Cynulliad, ac yr wyf yn gwahodd Jane Hutt i ymrwymo’r Llywodraeth i’r agwedd honno wrth iddi gloi. Yr oedd llawer o’i chyflwyniad cyntaf yn trafod rhai o’n pryderon, ond byddai o fudd pe byddai’r ymrwymiad hwnnw’n glir—mai comisiynydd ar gyfer holl blant Cymru yw hwn, a bydd yn dechrau gyda rhywfaint o bwerau statudol. Dyna sut y dylid ystyried y mater. Yr wyf yn siŵr nad oes unrhyw un yn bychanu’r anhawster o gael gafael ar yr amser deddfwriaethol angenrheidiol i arfogi’r comisiynydd gyda phwerau statudol llawn. Fodd bynnag, yr ydym yn annog y Prif Ysgrifennydd a’i gydweithwyr i roi blaenoriaeth i geisio amserlen ar gyfer hynny, mewn trafodaethau gydag Ysgrifennydd Gwladol Cymru, os yn bosibl yn ystod y rhaglen ddeddfwriaethol yn dilyn Araith nesaf y Frenhines. Byddai darparu’r amser hwnnw yn dangos ymrwymiad Llywodraeth San Steffan i hwyluso gwireddu ewyllys y Cynulliad, ac i hyrwyddo buddiannau ehangach plant Cymru.

Mae’r cyfraniadau at y ddadl hon a’n trafodaethau blaenorol wedi dangos ein hymrwymiad, fel y bydd ein trafodaethau yn y dyfodol yn ei wneud, i sicrhau na fydd unrhyw beth tebyg i’r digwyddiadau erchyll a gofnodwyd yn adroddiad Waterhouse fyth eto’n gallu digwydd yn ein gwlad. Fodd bynnag, rhaid inni fynd gam ymhellach na hynny. Rhaid inni ddysgu gwrando ar holl blant ein cymdeithas, nid plant mewn gofal yn unig, a’u parchu. Bydd Jocelyn Davies yn dweud rhagor am hynny’n ddiweddarach. Tra bydd un person ifanc fel Jade, sydd â gwir angen cymorth nad yw’n ei dderbyn, yr ydym yn methu, ac ni all, ac ni fydd, y Cynulliad yn goddef hynny.

in Welsh We must remember, as we participate in this debate, that individuals are at the centre of it—the children who are in local authority care and those who work with them. When looking at the report, we must understand that our decisions will affect the lives of those individuals and their families in years to come.

yn Saesneg Mae Syr Ronald Waterhouse wedi gwneud cymwynas fawr â ni. Rhoddodd egni anhygoel i’r adroddiad cynhwysfawr hwn. Yr oedd llawer o bobl yn disgwyl yn eiddgar am weld yr adroddiad. Cyfarfûm ag ef ddiwedd 1998 i ofyn iddo ei gyhoeddi’n gynnar oherwydd y brwdfrydedd hwnnw a leisiwyd mewn llawer o leoedd, ond yr oedd yn benderfynol o gyflawni’r gwaith safonol sydd i’w weld yn yr adroddiad.

yn Saesneg Mae’n adroddiad o bwys sydd yn tynnu sylw at ddigwyddiadau erchyll yr oedd gwleidyddion, pobl broffesiynol a chymdeithas yn ei chyfanrwydd, hyd yn oed yn y blynyddoedd diweddar, yn gyndyn o dderbyn neu gredu eu bod yn digwydd mewn cymdeithas fodern. Mae’n bwysig, wrth feirniadu’r digwyddiadau a’r methiannau a welwyd, ein bod yn cydnabod na wnaeth unrhyw grŵp o bobl—a gallech hyd yn oed gynnwys newyddiadurwyr yn hynny o beth—sylweddoli na deall maint y problemau a’r niwed a oedd yn cael ei wneud i blant a phobl ifanc. Rhaid i hynny beri inni oedi am ennyd yn ein beirniadaeth ar hyn.

yn Saesneg Cafwyd sawl adroddiad blaenorol—adroddiad Warner, yr adroddiad a baratowyd gan Gareth Williams QC, yr Arglwydd Williams o Fostyn bellach, am ymchwiliad Tŷ Mawr, ac adroddiad Utting. Fodd bynnag, mewn sawl ffordd, adroddiad Waterhouse yw’r trobwynt. Yr ydym wedi gweld hyn yn digwydd gyda materion eraill: mae pethau’n newid yn sydyn ac mae pobl yn sylweddoli natur y problemau. Digwyddodd hynny gydag anabledd ychydig o flynyddoedd yn ôl. Yr oedd yn fater ymylol hyd nes y dywedodd cymdeithas bod yn rhaid inni ei gymryd o ddifrif a bod yn rhaid iddo fod yn un o’n pryderon canolog.

yn Saesneg Mater cyffelyb arall yw’r modd yr ymdrinnir â hil. O ganlyniad i’r ymchwiliad i achos Stephen Lawrence, gwelais uwch swyddogion yr heddlu, a amddiffynnodd yr hyn a ddigwyddodd ac a gredai eu bod yn amddiffyn uniondeb gwasanaeth gweddus, mewn sioc pan oedd yn rhaid iddynt gydnabod bod gwendidau mawr yn y gwasanaeth y gweithient ynddo ac yr oeddent yn ei garu. Yr oedd hynny’n sioc i’w system yn yr un modd ag y mae ymchwiliad Waterhouse wedi bod yn sioc i bawb sydd yn gweithio gyda phlant a phobl ifanc ac sydd yn poeni am ansawdd y gwasanaeth.

yn Saesneg Mae Jane Hutt yn iawn i bwysleisio bod angen inni wrando ar blant ac ar bobl sydd yn chwythu’r chwiban, a gwarchod y rheini sydd yn fodlon siarad. Fodd bynnag, mae peryglon hefyd. Rhaid inni ddiogelu staff. Mae rhai pobl yn chwythu’r chwiban am resymau heblaw lles plant neu’r gwasanaeth y maent yn rhan ohono. Mae rhai aelodau o staff wedi cael eu dinistrio gan gyhuddiadau ffug. Mae perygl i bobl ddilyn y llif a chanu cân sydd yn seiliedig ar brofiadau pobl eraill, mewn ffordd a all fod yn niweidiol i’r gwasanaeth a phobl ifanc eraill. Mae gyrfaoedd rheolwyr gwasanaethau cymdeithasol hyd yn oed, Kirsty, wedi cael eu dinistrio, weithiau tra’u bod hwythau wedi bod yn gwneud eu gorau glas i reoli gwasanaeth ac nad yw hynny wedi bod yn ddigon da. Mae cymdeithas bryd hynny wedi bod yn ddifaddeuant yn y ffordd y mae’n trin y bobl hynny—weithiau’n deg, ond weithiau mae bywydau pobl sydd wedi bod yn weision cyhoeddus gweddus wedi cael eu dinistrio. Rhaid inni roi bai ar bobl er mwyn atal y broblem a gweithredu arni. Ein hymateb ni oll yw dweud ‘byth eto’, ond rhaid inni gydnabod yr elfen ymarferol sydd ynghlwm wrth ddweud hynny.

yn Saesneg Colli plentyndod yw’r golled fwyaf niweidiol ac anfaddeuol sydd wedi digwydd i nifer o’r bobl ifanc sydd yn cael eu disgrifio yn yr adroddiad hwn. Rhaid inni hefyd fod yn realistig. Yn aml, pobl ifanc fregus wedi’u niweidio yw’r rhai anoddaf i weithio gyda hwy. Cyfeiriwyd at ddiddordeb y BBC mewn unigolyn yn fy etholaeth fel AS yn San Steffan. Ar y cyd ag Aelod lleol y Cynulliad, Lorraine Barrett, a’r awdurdod lleol, yr wyf wedi trefnu cyfarfod i ystyried y digwyddiadau ac, yn bwysicaf, y camau y gellir eu cymryd yn awr. Ymatebodd yr awdurdod lleol yn gadarnhaol pan ddaeth Voices from Care ataf ddeuddydd yn ôl.

yn Saesneg Yn yr achos hwn, wrth ystyried unigolyn, a gweld beth sydd wedi digwydd i’r unigolyn hwnnw, yr ydych yn gofyn i’ch hunan sut y bu’n bosibl i hyn ddigwydd. Mae rhywun a oedd, ychydig flynyddoedd yn ôl, heb fod yn derbyn addysg, yn cymryd cyffuriau, yn puteinio ac yn wynebu newid lleoliad yn gyson, bellach yn oedolyn. Beth yw gwerth rhyddid yr oedolyn i ddewis os yw’r niwed sydd wedi ei wneud yn cyfyngu’r dewisiadau hynny bron i ddim byd? Dylai’r person hwnnw gael rhyddid i weithredu, ac eto fe’i hanfonwyd ddwywaith i ysbyty meddwl oherwydd problemau iechyd meddwl a ddeilliai o gamddefnyddio cyffuriau a thrais. Mae hynny’n enghraifft arswydus o’r hyn sydd yn digwydd i unigolyn nad yw’n cael cymorth i dyfu mewn ffordd iach.

yn Saesneg Fodd bynnag, mae cwestiynau hefyd am ba mor fodlon yw pobl i dderbyn cymorth—

Yr wyf am ymhelaethu ar y pwynt nad yw gofal yn dod i ben pan fo person ifanc yn gadael gofal. Rhaid inni sefydlu strwythurau a fydd yn gofalu am y bobl ifanc hynny a’u galluogi i symud ymlaen i gymdeithas a byw bywyd ystyrlon. Rhaid inni roi ystyriaeth ddifrifol i brosiectau fel prosiectau foyer, sydd yn annog pobl ifanc i fyw yn annibynnol ac eto yn rhoi iddynt y gefnogaeth sydd ei hangen arnynt yn ddybryd yn eu blynyddoedd cyntaf wedi gadael gofal.

Cytunaf yn llwyr. Yr oeddwn ar fin dod at y pwynt hwnnw.

Mae’r hyn y mae cymdeithas yn ei ddisgwyl gan ei wasanaethau yn newid o hyd. Dywedwn fod yn rhaid inni ganiatáu i’n pobl ifanc dyfu heb gael eu hamgylchynu a’u clymu gan fiwrocratiaeth, ond dywedwn hefyd bod yn rhaid rhoi’r cymorth angenrheidiol iddynt. Weithiau, ni all pobl ifanc dderbyn y cymorth sydd ar gael, neu maent yn anfodlon gwneud hynny, yn enwedig pan ddônt yn oedolion. Gall niwed eu profiadau mewn sefydliadau greu’r rhwystr hwnnw. Ni wnaf orsymleiddio’r sefyllfa. Mae’n gymhleth, ac nid yw’n ddigon inni gymryd arnom mai ‘rhaid inni ddarparu gofal’ yw’r ateb. Mae hynny wedi’i blethu gyda’r angen i gydbwyso ein gweithredoedd mewn amryw o faterion, galluogi pobl ifanc i dderbyn yr hyn sydd ar gael iddynt a bod yn realistig am eu cyfleoedd mewn bywyd yn ogystal â materion eraill. Yn aml, elfen bwysig yn y sector gwirfoddol yw nad yw’n rhiant sefydliadol. Nid yw’n rhan o fiwrocratiaeth gwasanaethau cymdeithasol a gall, felly, fod yn fwy derbyniol i unigolion a theuluoedd.

Dylem ystyried enghreifftiau unigol i atgoffa ein hunain ein bod yn sôn am bobl ac nid gweinyddu a sefydliadau. Mae ystyried materion yr achos hwn wedi profi imi nad yw’r sefyllfa yn syml. Pan fo cefndir unigolyn yn dangos sawl ymdrech i helpu a sawl lleoliad a fethodd, pwy all ddweud, wrth edrych yn ôl, pwy a oedd ar fai? Gallai fod wedi digwydd o ganlyniad i niweidio gan y system neu oherwydd na allai’r system ymdopi.

Ag ystyried y newidiadau yn yr hyn a ddisgwyliwn gan wasanaethau plant, rhaid inni fod yn aeddfed ac yn synhwyrol wrth ddatblygu’r pwysau a roddwn ar y gwasanaethau hynny. Gall y Cynulliad gyfrannu at hynny. Gall Pwyllgorau’r Cynulliad edrych yn gyffredinol ar anghenion gwasanaethau plant, yn hytrach na chymryd cip sydyn yma ac acw yn unig. Gall hynny ddigwydd gyda dadleuon yn y Cyfarfodydd Llawn weithiau, fel gyda thrafodaethau neu gwestiynau yn Nhy’r Cyffredin o bryd i’w gilydd. Drwy strwythur ei Bwyllgorau, gall y Cynulliad edrych yn ddyfnach ac mewn modd mwy integredig ar natur y problemau hyn. Mae hynny’n ffordd bwysig o fynd ati i weithio.

Mae sylwadau Janet Ryder yn berthnasol wrth ystyried gofynion pobl ifanc sydd yn gadel gofal. Yn y gorffennol, cafwyd ymdeimlad cryf o ryddhad biwrocrataidd pan fyddai person ifanc yn cyrraedd 17 mlwydd oed. Mae llawer o weithwyr cymdeithasol a phobl sydd yn gweithio mewn gofal plant wedi parhau â’u gwaith y tu hwnt i’r ffin cymharol fympwyol hwnnw. Dywedodd y pwyllgor gweinidogol yr oeddwn yn aelod ohono, a sefydlwyd yn sgîl adroddiad Utting, yn glir na ddylai gwaith cymdeithasol ddod i ben ar gyrraedd 17 mlwydd oed. Rhaid inni gydnabod, wrth i bobl ifanc dyfu’n oedolion, bod yn rhaid derbyn eu dewisiadau mewn bywyd, a all weithiau fod yn niweidiol i’w hunain ac i gymdeithas. Mae cwestiynau eraill, felly, i’w hystyried. Fodd bynnag, dylai cymorth a chefnogaeth fod ar gael. Teimlaf yn gryf ynglŷn â’r angen am foyers, ac yn ystod y ddwy flynedd diwethaf, yr ydym wedi gweithio i’w hybu yng Nghymru. Mae’r model o foyer gwasgaredig yn rhoi mwy o gyfle i bobl ifanc dderbyn cefnogaeth, efallai mewn llety unigol yn hytrach na sefydliad. Pan fod gan berson ifanc broblemau, yn aml, yr un unigolyn hwnnw sydd â phroblemau gydag addysg, llythrennedd, canfod cartref a swydd ac sydd angen cefnogaeth bersonol. Mae’r mudiad foyer, â’i gysyniad canolog o’r angen i integreiddio cyflwyno gwasanaethau, a all gael eu darparu gan nifer o asiantaethau, yn holl bwysig. Dylem roi ein grym y tu ôl iddo. Mae’r Cynulliad mewn sefyllfa gref i’w gwneud yn ofynnol i integreiddio’r egwyddorion hynny a gwneud mwy o faterion sydd yn croesi ffiniau, fel yr wyf yn siŵr y gwnawn ymhen amser, a chanolbwyntio arnynt fel y ffordd ymlaen.

Mae elfennau eraill, fel sut yr ymdrinnir â phedoffiliaid, yn holl bwysig. Ychydig flynyddoedd yn ôl yr oedd yn anodd gweld y tu hwnt i’r mater o amddiffyn hawliau dynol i sicrhau bod plant yn cael eu hamddiffyn rhag pedoffiliaid a gafwyd yn euog ac a oedd yn adnabyddus a rhag y perygl y gallent droseddu eto. Bydd y Gorchmynion ynglŷn â throseddwyr rhyw yn Neddf Cyfiawnder Troseddol 1993, Deddf Amddiffyn Plant 1999 a’r asiantaeth cofnodion troseddol sydd i’w sefydlu, y cyfeiriodd Jane Hutt ati, o gymorth, ond ni ellir eu chwifio fel hudlath i wneud i’r problemau ddiflannu. Mae unrhyw un sydd wedi ymwneud â’r gwaith hwn yn gwybod pa mor gymhleth yw cyflawni newid a hyd yn oed gwelliannau bychain. Rhaid inni ddal ati.

Mae gennym gyfle i gymryd camau cadarnhaol yng Nghymru. Mae sawl un wedi cyfeirio at y comisiynydd plant. Rhaid inni sicrhau bod y comisiynydd yn effeithiol. Un peth yw mynnu pwerau cynhwysfawr, a chytunaf â’r ffordd y dylai’r swydd ddatblygu. Fodd bynnag, gadewch inni gydnabod na fydd y comisiynydd plant, waeth pa mor wych yw’r unigolyn hwnnw, yn gallu gwneud popeth ar unwaith. Mae’n debyg mai canolbwyntio ar anghenion plant mewn gofal a’u hamddiffyn fyddai’r cam cyntaf y byddem wedi ei gynllunio pe baem wedi gosod y blaenoriaethau, er bod materion eraill y dylai’r swydd fynd ati i’w trin. Y darn arall o ddeddfwriaeth y mae Llywodraeth y DU wedi cytuno y gallwn fabwysiadu agwedd wahanol tuag ato yng Nghymru yw’r ddeddfwriaeth ar y gwasanaeth cefnogi ieuenctid. Yr wyf yn falch y bydd y cytundeb hwnnw yn caniatáu ymagwedd leol, fwy integredig, sydd yn cyfuno cryfderau awdurdodau lleol a’r sector gwirfoddol. Gobeithiaf y bydd y Cynulliad yn llwyddo i hyrwyddo’r darn hwnnw o ddatblygiad polisi fel un arloesol. Dyna’r dull priodol o fynd ati i roi dechrau i bobl ifanc mewn bywyd. Mae gan bob person ifanc hawl i’r dechrau hwnnw a dylent gael y cyfle hwnnw.

Mae mynd ati mewn ffordd integredig yn bwysig. Er ei bod yn allweddol mynd i’r afael â’r gamdriniaeth a amlygwyd yn adroddiad Waterhouse, rhaid inni gofio, gyda’r rhan fwyaf o achosion yr ydym yn delio â nhw, ein bod hefyd yn torri i mewn i gylchdro o amddifadedd a methiant mewn teuluoedd unigol, o bosibl dros sawl cenhedlaeth mewn rhai achosion. Mae sawl un wedi cael eu helpu’n llwyddiannus. Yr wyf yn ategu’r sylwadau a wnaethpwyd gan eraill a dalodd deyrnged i’r rheini sydd yn gweithio gyda phobl ifanc, yn enwedig gan fod y gweithwyr hynny yn dod yn fwyfwy bregus yn sgîl natur ymholgar cymdeithas fodern. Mae’n iawn inni ofyn cwestiynau, ond rhaid inni sicrhau bod y systemau a’r gefnogaeth sydd ar gael i staff sydd yn gweithio gyda phobl ifanc yn cael eu cymeradwyo, bod eu statws ac ansawdd yr hyfforddiant yn cael eu gwella, a’u bod yn cael y gydnabyddiaeth y maent yn ei haeddu.

Fy mhrofiad cyntaf o weithio gyda phlant oedd fel myfyriwr ifanc ar leoliad yn Ysgol Gymeradwy Aycliffe yng ngogledd-ddwyrain Lloegr. Cefais fy anfon i ysgrifennu adroddiad am berson ifanc o Leeds. Crwydrais strydoedd Leeds a dychwelyd gydag adroddiad. Yr wyf yn falch bod safonau uwch i hyfedredd proffesiynol adroddiadau a ysgrifennir heddiw. Fodd bynnag, gwnaeth imi sylweddoli pa mor anodd yw natur y gwaith hwn. Yr hyn a’m trawodd yn bennaf, mewn sefydliad anodd, oedd ansawdd y staff a’u hymrwymiad anhygoel i geisio gwneud eu gorau dros rai o’r bobl ifanc anoddaf mewn cymdeithas.

Gall y Cynulliad gyfrannu nid yn unig drwy chwilio am bobl i’w beio neu ddal y Cabinet, swyddogion neu awdurdodau lleol i gyfrif, er bod pob un o’r rheini yn rhan briodol o’r gwaith, ond drwy wneud cyfraniad cadarnhaol i ddatblygu polisïau. Yr oedd ystyriaeth y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol o rôl y comisiynydd plant yn enghraifft dda o hynny. Mae gan y Cynulliad gryfderau yn hynny o beth, ac yr wyf yn cymeradwyo hynny. Fodd bynnag, rhaid inni fynd ymhellach o lawer, wrth ystyried integreiddio gwahanol systemau ar gyfer rhoi gwasanaeth i blant a’u gwarchod. Yr wyf yn ategu’n gryf sylwadau Jane am integreiddio ymagweddau. Rhaid i integreiddio iechyd a gwasanaethau cymdeithasol fod yn elfen o bwys.

Mae’n werth mynd yn ôl ychydig o flynyddoedd. Yn 1975, fel rhan o brosiect o’r enw gweithio ynghyd dros blant a’u teuluoedd, a oedd yn cynnwys gweithwyr gwasanaethau cymdeithasol ac addysg, cyhoeddwyd adroddiad. Bum mlynedd ar hugain yn ddiweddarach, mae’r un dadleuon yn berthnasol. Ceir yr un angen i integreiddio gwasanaethau, canfod problemau’n gynnar ac atal yn hytrach na gwella. Ceir hefyd yr un angen i weithredu’n gynnar yn hytrach na chau drws y stabl ar ôl i’r ceffylau ddianc. Yr ydym wedi gweld cynnydd ond, ar brydiau, mae wedi teimlo fel cynnydd mor gyflym â mynydd iâ ar Mogadon.

Mae cydweithio bob amser yn bosibl ar lefel cyfarwyddwyr addysg, gwasanaethau cymdeithasol a gwasanaethau iechyd. Fodd bynnag, mae’n rhaid integreiddio gwasanaethau ar y lefel cyflwyno—ar lefel y person ifanc unigol. Dyna mae’n debyg yw’r neges gliriaf sydd yn deillio o’r unigolyn sydd yn cael sylw gan y BBC. Dyna hefyd y neges gryfaf sydd yn deillio o adroddiad Waterhouse. Rhaid i’r warchodaeth fod yno a rhaid inni sicrhau nad yw hyn byth yn digwydd eto, ond rhaid inni hefyd feddu ar agweddau cadarnhaol a gweithredol tuag at anghenion pobl ifanc ym mhob rhan o’r gwasanaeth cyhoeddus. Rhaid inni gofio y bydd methiannau yn digwydd bob amser. Ni all perffeithrwydd fodoli. Rhaid inni ofyn y cwestiynau hyn ym mhob achos: a ellid fod wedi atal hyn? A yw’r systemau yn methu? A yw pobl wedi gadael yr unigolyn neu’r teulu hwn i lawr? Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod bod y rheini sydd yn gweithio yn y maes hwn yn gweithio gyda rhai o broblemau anoddaf a mwyaf anhydrin cymdeithas fodern.

in Welsh Thank you, Presiding Officer, for the opportunity to participate in this important debate. I was the Parliamentary Under-Secretary of State for Wales during the two years that led to the decision to commission a public inquiry into this matter in north Wales. Therefore, I know about much of the work done before Waterhouse was commissioned.

in Welsh I will refer to what was going through the Government’s mind before that report was commissioned, before proceeding to discuss one or two of the recommendations. Before doing so, I officially thank the Secretary of State for Wales, Paul Murphy, for giving the time of some of his Assembly officials so that I could examine papers relevant to the period that led to the commissioning of the Waterhouse report.

yn Saesneg Yr oedd cryn bwysau gwleidyddol a chyhoeddus pan gwblhaodd Gwasanaeth Erlyn y Goron yr erlyniadau o ddechrau hyd ganol y 1990au. Bu’n rhaid i’r Llywodraeth benderfynu—a fi oedd yr Is-Ysgrifennydd Gwladol dros Gymru a oedd yn gyfrifol am iechyd a gwasanaethau cymdeithasol ar y pryd—a ddylem gynnal ymchwiliad cyhoeddus ac a fyddai hwnnw’n dweud unrhyw beth wrthym ni nad oeddem eisoes yn ei wybod. Ystyr ‘ni’, yn hyn o beth, yw’r Llywodraeth, y gwasanaethau cymdeithasol a’r heddlu. Yr oedd yn rhaid inni ystyried hefyd a ddylid gorfodi’r bobl ifanc a oedd wedi dioddef i ail-fyw’r digwyddiadau trawmatig. A fyddai hynny’n werthfawr mewn unrhyw ffordd a pha effeithiau a gâi hynny arnynt hwy? Yn ogystal, yr oedd yn rhaid inni ystyried y sawl a allai gael eu henwi yn ystod yr ymchwiliad, a allai fod yn ddieuog ond na fyddai cyfle iddynt amddiffyn eu hunain am fisoedd neu hyd yn oed flynyddoedd wedyn.

yn Saesneg I’n helpu, comisiynwyd Nicola Davies QC i gynghori’r Llywodraeth ym Mai 1999 ynghylch a oedd angen ymchwiliad cyhoeddus. Cyflwynodd adroddiad yn ystod haf 1995 gan argymell, yn ei barn hi, nad oedd angen ymchwiliad cyhoeddus arnom oherwydd na fyddai’n dweud unrhyw beth wrthym nad oeddem eisoes yn ei wybod. Fodd bynnag, yn ei hadroddiad, disgrifiodd hefyd y gwasanaethau cymdeithasol yng ngogledd Cymru, ac yng Ngwynedd yn benodol—ac nid anghofiaf y geiriaf tra byddaf fyw—fel ‘chaotic’. Defnyddiodd Cwnsler y Frenhines y gair ‘chaotic’. Nid ydynt yn defnyddio iaith liwgar yn ysgafn. O ganlyniad i’r sylw hwnnw a sylwadau eraill gan Nicola Davies, comisiynwyd Adrianne Jones i ystyried gweithdrefnau ac arferion gofal plant amrywiol gwasanaethau cymdeithasol yng ngogledd Cymru, a chyflwynodd ei hadroddiad ym Mehefin 1996. Yr wyf yn falch bod yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, wrth ateb cwestiwn ysgrifenedig gennyf ddechrau Chwefror, wedi dweud bod argymhellion Adrianne Jones yn dal i gael eu gweithredu ac y byddant yn cael eu cwblhau.

yn Saesneg Yn ystod y cyfnod hwn, cafwyd cyhuddiadau bod y Llywodraeth yn cuddio rhywbeth. Nid oedd dim ymhellach oddi wrth y gwir. Efallai y bydd y Prif Ysgrifennydd yn cofio cyfarfod yn y Swyddfa Gymreig, fel yr oedd ar y pryd, rhyngddo ef a dau o’i gydweithwyr Seneddol o ogledd Cymru, a finnau, Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd, yr Ysgrifennydd Parhaol ar y pryd ac uwch swyddogion eraill. Efallai y bydd yn cofio iddo fod yn fodlon ar ddiwedd y cyfarfod nad oedd unrhyw beth yn cael ei guddio. Fodd bynnag, tra bod hynny ar y gweill, yr oedd Cyngor Sir Clwyd wedi comisiynu ei adroddiad ei hun gan John Jillings. Nid oedd modd cyhoeddi’r adroddiad hwnnw, hyd yn oed ar ffurf crynodeb, oherwydd ei gynnwys. Yr wyf wedi darllen llawer o adroddiadau a dogfennau yn y sector cyhoeddus, a dyma un o’r cyflwyniadau gwaethaf a welais. Methodd yntau hefyd â chyfiawnhau bod angen ymchwiliad cyhoeddus.

yn Saesneg Ar ben hynny, yr oedd y ffaith nad oedd modd cyhoeddi’r adroddiad yn peri mwy o bryder a phoen ymysg y cyhoedd, ac yn codi amheuon bod pethau’n cael eu cuddio. I waethygu’r broblem, cafwyd sefyllfa echrydus lle’r ymyrrodd cwmni yswiriant a bygwth, petai Cyngor Sir Clwyd yn cyhoeddi’r adroddiad, na fyddai’n darparu gwarchodaeth iddo ragor. Mewn geiriau eraill, yr oedd cwmni yswiriant yn ceisio dylanwadu ar y ffordd y gweithredid polisi cyhoeddus. Yr oedd hynny’n annerbyniol, nid yn unig yng Nghymru ond drwy Whitehall. Yn y cyd-destun hwnnw y penderfynodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd, William Hague, i gynnal ymchwiliad cyhoeddus Waterhouse.

yn Saesneg Yr wyf yn falch bod yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi sôn am gam-drin emosiynol a cham-drin o fathau eraill sydd yn bodoli ym mhob rhan o’r wlad, yn ogystal â’r cam-drin rhywiol a chorfforol sydd yn cipio’r penawdau. Rhaid inni ddeall a chofio bod pedoffiliaid a phobl sydd yn cam-drin plant yn rhywiol ac yn gorfforol yn llechwraidd. Mae’r bobl hynny’n treiddio drwy bob rhan o fywyd, gan gynnwys gwleidyddiaeth—

Gyda golwg ar yr hyn a ddywedasoch, a ydych yn credu, ag edrych yn ôl, ei bod yn gamgymeriad ar ran y Llywodraeth Geidwadol yn ystod blynyddoedd Major, i ystyried dileu rheoleiddio cynlluniau chwarae llai na chwech wythnos o hyd? Nid wyf yn gwneud pwynt gwleidyddol. A gytunwch hefyd na ddylem byth eto yn y wlad hon ystyried dadreoleiddio cynlluniau chwarae nac unrhyw gynlluniau eraill sydd yn ymwneud yn eu hanfod â gofalu am blant?

Efallai y cofiwch inni fwriadu cyflwyno’r cynllun talebau meithrin ar y pryd. Nid oeddem yn mynd i ddileu monitro na chofrestru cynlluniau i blant yn y sector preifat nac yn y sector cyhoeddus.

I ddychwelyd at natur lechwraidd—

Nid wyf am dderbyn ymyriad gan unrhyw un arall oherwydd bod llawer o bobl am siarad.

Er mwyn ystyried natur lechwraidd hyn, rhaid ichi edrych ar y sefyllfa yng ngwlad Belg lle mae pedoffilia’n rhemp yn y gymdeithas ac i’w weld ym mhob agwedd ar fywyd. Rhaid inni fod yn wyliadwrus rhag y bobl sydd yn byw celwydd. Maent yn gelwyddgwn twyllodrus, clyfar a phrofiadol. Gellid eu disgrifio fel y gelyn oddi mewn. Dywedais wrth yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ychydig wythnosau’n ôl y dylid diwygio Deddf Iechyd Meddwl 1983 oherwydd bod pedoffiliaid a phobl sydd yn cyflawni’r troseddau hyn yn sâl eu meddwl a dylid eu gwneud yn destun gorchymyn dan y Ddeddf Iechyd Meddwl. Ar y pryd, cyfeiriais at swyddogaeth y cyn Brif Ysgrifennydd fel Gweinidog yn y Swyddfa Gartref.

Canolbwyntiaf ar un set o argymhellion yn adroddiad Waterhouse. Yr oeddwn yn bryderus bod Waterhouse wedi gosod canfod ac ymateb gyntaf yn ei argymhellion. Atal cam-drin oedd yr ail set. Gobeithiaf nad yn y drefn honno y bydd y Llywodraeth yn gosod ei blaenoriaethau. Prif ddyletswydd yr heddlu yn y wlad hon yw atal. Pan ddaw’r adeg i ganfod ac ymateb, mae’r ceffyl eisoes wedi dianc drwy ddrws y stabl a chithau’n ei gau’n rhy hwyr.

Yr wyf yn bryderus bod Waterhouse, yn ei drydydd argymhelliad ar hugain, yn cyfeirio at y ffaith bod angen i adrannau gwasanaethau cymdeithasol,

‘ymarfer gwyliadwriaeth wrth recriwtio a rheoli eu staff yn gwbl unol ag argymhellion manwl pwyllgor Warner’.

Nid yw hynny’n ddigon da. Cefais fy arswydo ychydig wythnosau’n ôl pan gyhoeddodd yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, fel y gwnaeth ei chydweithwyr yn Llundain, fod y Llywodraeth yn chwilio am 28 o bobl a enwir yn adroddiad Waterhouse. A yw Llywodraeth Ei Mawrhydi, gyda’i holl systemau gwybodaeth modern, yn chwilio am 28 o bobl? Byddai Cyllid y Wlad wedi cael hyd iddynt yfory. Gallai Cyllid y Wlad fod wedi dod o hyd i Robinson Crusoe.

Mae’r drefn bresennol o archwilio cefndir pobl sydd yn gweithio gyda phlant mewn gofal yn drefn archwilio negyddol. Rhaid gwirio gyda’r heddlu, bydd pobl yn llenwi ffurflenni, byddwch chithau’n sicrhau a ydynt yn sylfaenol gywir ac a oes gan yr heddlu gofnod o’r bobl. Archwilio negyddol yw hyn. Os nad oes sôn amdanynt, rhoddir tic yn eu blwch a chânt weithio gyda phlant, er gwaethaf Mynegai Ymgynghori’r Adran Iechyd. Yn ei hanfod, archwilio negyddol ydyw.

Fy mhrif bwynt i’r Prif Ysgrifennydd a’r Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yw, os ydym o ddifrif ynglŷn ag atal, rhaid inni archwilo cefndir pobl sydd yn gofalu am blant mewn gofal mewn ffordd gadarnhaol, boed y plant hynny mewn gofal maeth neu ofal preswyl. Mae’r Cynulliad yn ffodus oherwydd bod pob un o adrannau’r Llywodraeth yn asiantaeth archwilio cefndir ynddi’i hun. Y Cynulliad yw asiantaeth archwilio cefndir ei hun. Gallwn archwilio cefndir unrhyw un y dymunwn ar ba lefel bynnag y dymunwn. Gallwn ddewis trefn archwilio gadarnhaol ddatblygedig sydd yn drwyadl. Gwn hynny oherwydd imi fod drwyddi er mwyn gwarchod cyfrinachau’r Llywodraeth. A oes modd ymddiried yn yr unigolyn? A yw’r pwnc sydd yn cael ei archwilio yn agored i ymosodiad gan asiantaeth wybodaeth elyniaethus? Y cwestiwn i’w ofyn yw a ydyw plentyn yn agored i ymosodiad rhywiol gan y person sydd yn cael ei archwilio. Os yw archwilio cefndir cadarnhaol yn ddigon da i gyfrinachau’r wladwriaeth, mae’n ddigon da i’n plant. Nid yw archwilio cadarnhaol yn berffaith ond mae’n eithaf da. Mae’n ben ac ysgwydd uwchben unrhyw fath o archwilio cefndir presennol. Nid oes rheswm pam na all y Cynulliad a’r awdurdodau lleol archwilio cefndir pobl sydd yn gweithio gyda phlant mewn cartrefi preswyl. Bydd swyddog yn rhywle yn meddwl beth fyddai cost yr archwilio cefndir hwnnw. Cost datblygu archwilio cefndir cadarnhaol fyddai £1,300 y pen. Yr ydym newydd wario £12 miliwn yn cael adroddiad. A ydym am golli pedol o eisiau hoelen? Byddai’r £12,000 hynny’n ddigon i dalu am archwilio cefndir cadarnhaol ar 10,000 o bobl. Felly, peidied neb â dweud na allwn wneud hynny.

Yn olaf, mae’r pwnc hwn yn cynnig cyfle arall i’r Cynulliad achub y blaen, bod yn gyntaf a gwneud rhywbeth gwahanol a newydd. Gadewch inni arwain y ffordd a dangos ein bod yn ystyried yr adroddiad hwn o ddifrif oherwydd ei fod yn ganlyniad i’r hyn a ddigwyddodd yng Nghymru—ond yn rhywbeth sydd hefyd yn digwydd ym mhobman. Gadewch inni fynd â’r maen i’r wal. Gadewch inni beidio ag osgoi’r broblem a gadael i ryw bwyllgor adrodd yn ôl arni ymhen dwy flynedd. Gadewch inni fwrw ymlaen a sefydlu ein hasiantaeth ein hunain a fydd yn dilyn trefn archwilio cefndir iawn oherwydd mai dyna’r unig ffordd. Yr wyf wedi gwrando ar bob cyfraniad heddiw, yn enwedig gyfraniad y cyn Brif Ysgrifennydd. Atal yw’r brif flaenoriaeth; mae canfod yn golygu eich bod eisoes wedi colli’r gêm.

in Welsh I am grateful for the opportunity to contribute to this debate. When the long-awaited Waterhouse report was published on 16 February, I took advantage of the opportunity to draw attention to an overview commissioned by Clwyd County Council following a catalogue of child abuse incidents in one of its residential homes for looked-after children, namely Cartrefle in Broughton. I do not wish to repeat what I said at that time, but I will reinforce some of the points and lessons that came to the fore as a result of the overview, in which I participated almost 10 years ago.

in Welsh The children who were abused over a period of five years and more were invited to give evidence to the Waterhouse tribunal, and those horrific events are recorded in the report. The man who ran the home was imprisoned for three and a half years for his offences. Other cases were brought against him later and his prison term was extended. The overview’s findings and those of other similar investigations—Rod Richards referred to the Jillings report—confirmed that there was a need for things to change substantially and fundamentally.

in Welsh Consider how Cartrefle has been described in the Waterhouse report and ask yourselves whether this is likely to happen today.

in Welsh ‘Cartrefle was quite a small house, of council house appearance, on a main road next door to a police station at Broughton…it was described as a home for up to 10 mainly older children.’

in Welsh The officer in charge, namely the principal, was appointed on 9 July 1984. The post was not advertised and he was not interviewed. He was suspended in 1990. Allegedly, he failed to administer the home and was almost illiterate.

in Welsh A temporary successor was appointed in 1990. The post was not advertised and he was not interviewed. He was suspended from his duties on 17 September 1992 because of his conduct towards the children. We listened to David Melding talking about the element of registration and the need perhaps for that. Those were the kind of events that happened at that time.

in Welsh The catalogue of errors proceeded until the home was closed in 1993. I do not know what you make of that snapshot of one home but it underlines incredibly fundamental deficiencies. More than that, it shows how treacherous the culture was: there was lack of support and empathy towards the children. No one really wanted to know about them. They were in the home and that was enough. Let us get them out of the way into a home—that was the culture of the time.

in Welsh The culture or support did not even follow up references, or confirm the experience or qualifications of the individuals appointed to the posts. There is an obvious message there. When we mention co-operation, it is ironic that that home is next door to the police station.

in Welsh Waterhouse’s general conclusion on Cartrefle is—notwithstanding the fact that it was a purpose-built community home, caring for a small number of children—that its history from 1984 onwards was disastrous. At the root of the problem was inappropriate staffing, but a range of other failures were emphasised. You referred ably to some of them this afternoon. You also referred to what should happen to improve poor or disastrous management, such as opportunities to train staff to supervise and monitor effectively. Those are the things that need to be done, as well as ensuring that visits, inspections and so forth are carried out.

in Welsh At that time, children could not escape from those horrors. No one took them seriously. The culture was alienating and betrayed the children, and deprived them of care and love. That happened for years. Have things changed? Can similar things happen today? Are they happening today? Those are rhetorical questions, perhaps, but ones that we should ask. The great hope is that the Waterhouse report will, once and for all, put effective and dependable procedures in place so that all children have the opportunity to complain or to draw the attention of others to their situation or their concerns. That is the hope and intention.

in Welsh Establishing a culture of true care, empathy and concern for the child will be a substantial challenge. No one should think that that is easy. Changing from one culture to another is a huge challenge. You cannot do that unless there are statutory powers to move things forward.

in Welsh Will things really change? The Cleveland report was supposed to change things. Assuming that we will see effective guidelines and procedures—and others have referred to that this afternoon—I will comment on one dimension that stems from my experience with Clwyd County Council and that overview of Cartrefle. By responding to that recommendation in the Waterhouse report, we could see a substantial change for the better.

in Welsh There are a plethora of references in the Waterhouse report to inquiries to previous cases of child abuse. I am sure that you have read the report and have seen that. Cartrefle is not the only example. There are several internal reports and investigations. The report also reminds us that much of the information or evidence in them was not published or used to bring cases against individuals who were suspected of child abuse.

in Welsh I accept Rod Richards’s comments. It is possible that the way in which the report was formulated prevented things from being taken forward. Several reasons are given as to why it was impossible to act on the details and publish them. That arose mainly from the fear that compensation cases would be brought against the authority if the case failed in court. The defamation law is complex and care must be taken, as Alun Michael said earlier. When a complaint is made, we must be on firm ground because innocent people will suffer. The law of defamation is important. Many references are made to the role of the insurance company in this. In addition, only a small percentage of the cases that were presented to the Crown Prosecution Service were referred to the courts.

in Welsh It is also quoted that the matter was referred to the police, as often happens with internal investigations. That means that things go on as usual. They did not dare take disciplinary steps—it was felt that it was sufficient that the matter was in police hands. That is sometimes a mistake. You must consider your staff and undertake, boldly perhaps, disciplinary action. Many similar references are made to leaving things in limbo and failing to take action. The report condemns the atmosphere of being over-cautious and it implores the Law Commission to consider the legal matters that arise when holding such investigations—ones initiated by local authorities or other public bodies—and when similar reports are published.

in Welsh Investigations take place and people are afraid of publishing their results because that can cause problems. Consequently, children suffer. Sir Ronald Waterhouse recognises and acknowledges that. This corresponds to Kirsty Williams’s and Helen Mary Jones’s amendments, namely that the key to this is the powers of the children’s commissioner. I agree. If you could change the Act to give the commissioner power to undertake investigations and order that information is disclosed, it would be a substantial step forward. That is referred to on page 485 of the report. I know that you have read the report from cover to cover, but I implore you to look carefully at paragraph 32.61.

yn Saesneg Mae Syr Ronald yn mynd rhagddo i drafod y pwyntiau y dylid cyfeirio atynt.

The only point that I recall from that time, apart from the meeting to which Rod Richards referred, is that we asked the Government to place a copy of the Jillings report in the House of Commons library, possibly with the names deleted. The Welsh Grand Committee of the House of Commons could then have held a one-day debate in Mold on that report. That was the difference between the Labour Party, as the Opposition, and the Government. The Conservatives were unwilling to use that device. I accept that it is a device. However, if the law can be changed, local authorities, which hold investigations such as Jillings, should not have to use the device of using the House of Commons library to obtain the qualified privilege to which Gareth Jones and the Waterhouse report refer.

I wish to shed a little more light on this point. The Jillings report was not a Government report, but a Clwyd County Council report. Therefore, the Welsh Office did not have the power to publish the report without the permission of Clwyd County Council.

I am not here to argue about the Jillings report, but I am aware of the difficulty at that time. My point is that several similar investigations have taken place, for example Cartrefle, Chevet Hey and Jillings, and many are mentioned in the Waterhouse report. The second point that I would like to quote is,

I will not quote all the points to which I would like to draw attention. I will close with a quote, which comes from the Waterhouse report.

I repeat myself by asking you to consider whether this will happen again. We have not solved anything to date, apart from the follow-up seen in some cases that came to light. Waterhouse states that we must be careful in the future. We must be prepared for that kind of development. I suggest again that we should return to that part of the report. I am sure that you will agree that it is a crucial part, if we are to truly change the situation in relation to Waterhouse. Further investigations will be held in the future. What will happen to those? Will they sit on the shelf, collecting dust, or will there be statutory change? If full use had been made of the findings of all past investigations, and if relevant steps had been taken early enough, it is possible that the Waterhouse report would have been unnecessary and that we could have saved the millions spent on the tribunal and investigation. It would also have been possible to improve the quality of life and experiences of dozens of children in the interim.

My message to the Assembly is that our response should give support to recommendation and conclusion 44 of the Waterhouse report, where it is noted that reports and their publication should be referred to the Law Commission. If we can do that and if the Law Commission is willing to transfer those powers to the children’s commissioner, that will answer the same problem.

There are expectations because of the Waterhouse report but, unless there is a firm change in legislation, in 10 or 15 years’ time we will be in the same situation and considering another report.

Ni fwriadaf gymryd llawer o amser yn y ddadl hon, oherwydd gwn fod Aelodau eraill am siarad. Fodd bynnag, ychwanegaf fy enw at enwau pobl eraill wrth ddiolch i Syr Ronald Waterhouse am gynnal ymchwiliad mor fanwl a chynhyrchu adroddiad cynhwysfawr a chytbwys. Pwysleisiaf ambell bwynt.

Mae Syr Ronald a’i gydweithwyr wedi rhoi sylw dyledus i statws eu hymchwiliad. Yr oeddent yn cydnabod nad llys barn mohonynt ac yr oeddent yn ofalus wrth enwi unigolion nad oeddent yn destun achos troseddol neu gyhuddiadau y gellid eu dilysu’n iawn. Un anhawster mawr yr oeddent yn ei wynebu oedd y cyfnod hir a oedd wedi mynd heibio ers y cyfnod pan y dechreuodd y cam-drin tan heddiw—tua 25 mlynedd. Yr oedd hynny’n yn ei gwneud hi’n llawer anos i’r ymchwiliad, i Heddlu Gogledd Cymru ac i gyrff eraill, nag a fyddai wedi bod fel arall, i ymchwilio’n iawn a chasglu tystiolaeth ddibynadwy ddigonol i adeiladu achos cadarn dros lunio barn ddifrifol ynglŷn ag unigolion. Fodd bynnag, mae’r swm anferth o dystiolaeth a ddogfennwyd yn yr adroddiad yn ei gwneud yn glir bod plant yng Nghlwyd wedi cael eu cam-drin yn rhywiol a hynny’n erchyll dros gyfnod hir ac mewn modd sefydliadol.

Yr oedd cam-drin corfforol yn digwydd hefyd ar lefel eang ac annerbyniol, hyd yn oed ag ystyried ymddygiad heriol y plant, annigonolrwydd yr hyfforddiant a roddwyd i’r staff yn y dyddiau hynny, a’r gwahanol safonau a oedd yn cael eu derbyn yn gyffredinol ar y pryd.

Er bod Syr Ronald Waterhouse wedi dangos cryn ymatal, ni ellir dweud yr un peth am ymdriniaeth y cyfryngau â’r digwyddiadau a’r adroddiad. Rhaid inni fod yn ofalus i osgoi hysteria a chwilio am fychau dihangol. Gwnaethpwyd camgymeriadau a phenderfyniadau gwael unigol amrywiol, ond y prif reswm pam na chafodd y problemau yng Nghlwyd ac yng Ngwynedd eu canfod yn gynt oedd oherwydd methiannau strwythurol adrannau gwasanaethau cymdeithasol o ran goruchwylio, arolygu a gweithdrefnau. Nid dim ond yn adrannau gwasanaethau cymdeithasol Clwyd a Gwynedd y digwyddodd hynny. Nid oedd eu trefniadau hwy’n waeth na rhai nifer o awdurdodau eraill. Yr anhawster yng Nghlwyd oedd bod yr unigolion y rhoddwyd cyfrifoldeb am ddarparu gofal iddynt wedi camddefnyddio’r ymddiriedaeth a roddwyd ynddynt yn ddybryd.

Yr oedd uwch reolwyr adran gwasanaethau cymdeithasol Clwyd ar fai am beidio â chymryd camau i gywiro’r sefyllfa pan dynnwyd eu sylw at broblemau mewn sefydliadau unigol. Casglodd Waterhouse hefyd fod cynghorwyr ar bwyllgor gwasanaethau cymdeithasol Clwyd, cyn 1990, wedi methu â chyflawni eu cyfrifoldebau’n iawn.

Mae anhawster yn codi mewn awdurdodau lle nad oes gan yr un blaid reolaeth lwyr, yn enwedig pan fo nifer fawr o aelodau annibynnol. Mae’r diffyg llunio polisïau clir ar lefel wleidyddol a diffyg llinellau awdurdod uniongyrchol yn gorfodi swyddogion i arwain a dangos y ffordd.

Nid gwneud pwynt ar ran plaid wleidyddol ydwyf drwy nodi bod newid mawr wedi bod yn nhrefn rheoli cyn Gyngor Sir Clwyd ar ôl etholiadau 1989 pan ffurfiodd y grŵp Llafur fwyafrif clir.

Tynnaf sylw’n benodol at y Cynghorydd Malcolm King, a oedd yn gadeirydd gwasanaethau cymdeithasol Clwyd o 1990 tan i’r awdurdod ddod i ben. Yng ngoleuni’r archwiliadau mawr gan yr heddlu a ddechreuodd yn 1991, daeth yn amlwg yn fuan iawn fod problemau difrifol ym maes gofal plant yng Nghlwyd. Erbyn 1992, yr oedd y Cynghorydd King, ynghyd ag arweinydd y cyngor ar y pryd, Dennis Parry, a’r cyfarwyddwr gwasanaethau cymdeithasol newydd, John Jevons, wedi penderfynu bod angen archwiliad iawn i’r ffordd y darperid gofal plant ledled Clwyd. Teimlwyd mai pobl o’r tu allan i Glwyd fyddai’r gorau i gynnal archwiliad llawn. Nid oedd gan y rheini ddim i’w guddio na dim cyllyll i’w hogi. Yn anffodus, ar y pryd, nid oedd y Swyddfa Gymreig yn awyddus i ymwneud â’r peth o gwbl.

Yn y cyd-destun hwn, penderfynodd pwyllgor gwasanaethau cymdeithasol Clwyd gomisiynu ei ymchwiliad ei hun. Teimlwyd bod cael dealltwriaeth glir o’r sefyllfa ledled yr awdurdod yn fater o frys. Felly, cynhaliwyd yr archwiliad gan John Jillings.

Yr oedd yn siomedig bod llawer o bobl a sefydliadau wedi gwrthod cael dim i’w wneud â Jillings, agwedd a ysgogwyd, mae’n ddrwg gennyf nodi, unwaith eto, gan y Swyddfa Gymreig ar y pryd, a oedd, cyn 1996 wedi ei gwneud hi’n glir ei fod yn elyniaethus i ymchwiliad o’r fath.

Nid wyf i, nac unrhyw Aelod arall o’r Cynulliad, am wn i, ac eithrio Rod Richards efallai—sydd wedi ymadael â’r Siambr—neu Tom Middlehurst, a oedd yn arweinydd yr hyn sydd bellach yn gyngor sir unedol Sir y Fflint—wedi ysgwyddo cyfrifoldebau Clwyd ar ôl gweld adroddiad Jillings. Mae’n siŵr mai hwy yw’r unig ddau yn y Cynulliad hwn sydd wedi’i weld neu a fydd byth yn ei weld. Nid oedd gan neb amheuaeth o gwbl fod ei ganlyniadau, er nad mor gynhwysfawr â rhai Syr Ronald Waterhouse, yn ffrwydrol. Yr oedd casgliadau Jillings yn debyg i rai Waterhouse.

Er bod Cyngor Sir Clwyd wedi’i wahardd yn ôl y gyfraith rhag cyhoeddi’r adroddiad a’i fod wedi bod yn ofalus iawn i gyfyngu ei gylchrediad yn fewnol, ni ellid byth dawelu casgliadau fel hyn. Wrth i’r diddordeb dyfu ymhlith y cyfryngau a’r cyhoedd, gwrth-drodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd safbwynt y Swyddfa Gymreig drwy ildio i’r galw am ymchwiliad cyhoeddus. Yr wyf yn argyhoeddedig na fyddai Ymchwiliad Waterhouse erioed wedi’i gomisiynu ac na fyddem yn cynnal y ddadl hon ac yn trafod y gwersi sydd i’w dysgu o’r hyn a ddigwyddodd, oni bai am waith Malcolm King ac eraill yng Nghyngor Sir Clwyd yn nechrau’r 1990au wrth iddynt ddatgelu ehangder yr hyn a ddigwyddodd ar adeg pan oedd ofn ar lawer o wleidyddion a swyddogion, yn y Swyddfa Gymreig yn anad dim, i gyffwrdd â’r materion hyn â pholyn lein ddwywaith ei hyd.

Un o negeseuon yr adroddiad oedd bod angen sicrhau atebolrwydd clir mewn adrannau llywodraeth leol er mwyn sicrhau bod plant yn cael eu hamddiffyn. Ag ystyried y newidiadau sydd yn datblygu heddiw yn dilyn moderneiddio strwythurau llywodraeth leol ledled Cymru, rhaid inni warantu y bydd y strwythurau hynny’n darparu atebolrwydd clir ar gyfer sicrhau safon y camau diogelu. Rhaid i’r strwythurau a’r systemau newydd ateb yr her y mae adroddiad Waterhouse yn ei gosod i’r Llywodraeth ar bob lefel a’i swyddogion. Mae’n destun pryder o anghenraid fod gormod o Aelodau’n dangos diffyg dealltwriaeth o wasanaethau cymdeithasol. Mae’r adroddiad yn tanlinellu lefel uchel o anwybodaeth ymhlith Aelodau ynghylch gwasanaethau plant. Sut mae sicrhau y bydd hyn yn newid yn y dyfodol?

Yn ei adroddiad blynyddol a gyhoeddwyd yn ddiweddar, cododd prif arolygwr y gwasanaethau cymdeithasol yng Nghymru bryderon ynghylch newidiadau strwythurol. Mae’n holl bwysig ein bod ni’n glir ynghylch cyfeiriad y newidiadau hyn. Mae Waterhouse yn ein rhybuddio rhag y peryglon sydd yn deillio o newidiadau sefydliadol a rhaid inni sicrhau ein bod yn rhoi clust i’r rhybudd hwnnw. Heddiw, ac yn ystod yr wythnosau a’r misoedd nesaf, mae angen inni gynnal dadl aeddfed a rhesymegol ynghylch sut y gallwn sicrhau bod plant mewn gofal yng Nghymru’n cael eu trin yn iawn. Mae’r adroddiad hwn yn sylfaen ond rhaid inni lunio’n casgliadau’n hunain a chytuno ar bolisïau a fydd yn ein galluogi i fwrw ymlaen gyda’r agenda amddiffyn plant mewn gofal ac mewn mannau eraill. Mae ymddygiad yr ychydig rai a oedd yn honni eu bod wedi’u galw i ddarparu’r gwasanaeth hwn i blant bregus a’u teuluoedd wedi codi pwys arnom; pobl a oedd yn gweithio er mwyn bodloni eu tueddiadau gwyrdroëdig. Fodd bynnag, nid oedd pob aelod o’r staff yn euog o ymddygiad o’r fath. Ni wyddai’r rhan fwyaf ddim byd am y cam-drin rhywiol. Mae rhai yn ei chael yn anodd credu bod digwyddiadau fel hyn wedi digwydd. Ni ddylem rannu’r ymwrthod hwnnw â’r hyn a ddigwyddodd ond ni ddylem ychwaith eu condemnio am beidio â gweithredu pan fônt yn dweud yn ddilys na wyddent ddim am yr hyn a ddigwyddai. Mae’n fwy anodd amddiffyn sefyllfa’r sawl a ddewisodd beidio â gweithredu er iddynt dderbyn cwynion ar y pryd.

Mae angen inni roi ein cefnogaeth i’r staff sydd yn gweithio ym maes gofal plant ac ymrwymo i wella statws a rhoi mwy o werth ar eu gwaith. Rhaid inni fuddsoddi i’w hyfforddi er mwyn sicrhau y gallwn recriwtio’r bobl orau a’u cadw er mwyn datblygu canolfannau rhagoriaeth i’r plant mwyaf bregus ac anghenus yn ein cymdeithas. Nid beio gweithwyr cymdeithasol yw’r ateb; osgoi ein cyfrifoldebau yw hynny.

Mae’r cynnydd o 9 y cant yn yr adnoddau y mae’r Cynulliad yn eu dyrannu i awdurdodau lleol i gyllido gwasanaethau plant a’r henoed i’w groesawu, ond nid i’w groesawu gymaint â rhaglen genedlaethol gyda chyllid i sicrhau bod gwasanaethau i blant yn cael y lefel gywir o gefnogaeth ariannol, gan alluogi awdurdodau lleol, ar y cyd â’r sector gwirfoddol, i sicrhau eu bod yn datblygu gwasanaethau o safon dda i blant a fyddai’n rhoi plant Cymru yn gyntaf. Mae’r cyllid annigonol a neilltuwyd ar gyfer gwasanaethau plant wedi bod yn warth a rhaid i’n Cynulliad newydd wneud cyfraniad brwd tuag at sicrhau newid sylfaenol yn nhrefn llywodraeth leol i gyllido gwasanaethau i blant sydd mewn angen ac sydd dan ofal. Byddai hynny’n ymateb da, teilwng a pharhaol i gyhoeddi’r adroddiad hwn.

yn Saesneg Ni allai neb fod wedi byw yng ngogledd Cymru yn ystod y 10 mlynedd diwethaf heb fod yn ymwybodol o’r amheuon a’r ofnau ynghylch beth oedd yn digwydd yn y drefn ofal yn ein hardal. Soniwyd eisoes am y 10 mlynedd diwethaf yn benodol, a’r achosion a’r symudiadau a oedd ar waith. Yn 1991, cynhaliwyd archwiliad mawr gan yr heddlu ac fe’i cwblhawyd yn 1993. Cafwyd erlyniadau ac mae’r rheini’n parhau. Yn 1996, cafwyd yr adroddiad nas cyhoeddwyd i reolaeth gwasanaethau Cymdeithasol Clwyd y soniwyd amdano’n gynt. Yn yr un flwyddyn, cafwyd adroddiad gan Adrianne Jones yn tanlinellu’r diffygion difrifol yng ngweithdrefnau ac arferion gofalu am blant yng Nghlwyd a Gwynedd. Maes o law, daeth Waterhouse â’r holl bethau hyn i’r wyneb. Fel a ddywedwyd eisoes heddiw, un o’r prif broblemau oedd nad oedd neb yn gwrando ar y bobl ifanc hyn.

yn Saesneg Croesawaf yr argymhellion y dylai’r gwasanaethau cymdeithasol benodi swyddog cwynion plant ym mhob awdurdod. Byddwn yn hoffi sicrhau bod gan y swyddog cwynion hwn swyddogaeth ragweithiol sydd yn sicrhau bod rhywun yn gwrando ar blant. Hefyd, croesawaf yr argymhelliad i benodi comisiynydd plant a’r holl bolisïau eraill a sefydlir. Fodd bynnag, hoffwn danlinellu materion cyfathrebu a gwrando y bydd rhaid mynd i’r afael â hwy ar lefel ymarferol.

yn Saesneg Mae grwpiau plant wedi codi materion ymarferol ynghylch cyfathrebu gyda mi. Efallai y gwelid swyddog cwynion fel oedolyn arall na ellir ymddiried ynddo/i neu fel rhywun nad oes modd mynd ato/i. Mae grwpiau plant wedi gofyn imi fynd i’r afael â sut y mae plant yn cysylltu gyda chomisiynwyr. Er enghraifft, a ydym ni’n gofyn am linellau ffôn mewn ysgolion? A ydym yn gofyn am gysylltiad gyda Childline fel y gall rhywun wrando ar y plant hyn heb gael eu gadael yn y sefyllfa hon eto gyda’r unig un y gallant siarad â hwy’n oedolyn sydd yn dod i ymweld â hwy’n rheolaidd?

yn Saesneg Gwyddom erbyn hyn fod llawer o’r bobl ifanc a ddihangodd o gartrefi yng Nghlwyd ac yng Ngwynedd yn dianc rhag y bobl a oedd yn eu cam-drin dim ond i gael eu dychwelyd dro ar ôl tro i sefyllfaoedd erchyll am nad oedd neb yn gofyn iddynt pam yr oeddent wedi dianc. Os gwnaethant brotestio, mae’n bosibl bod y brotest honno wedi disgyn ar glust fyddar. Croesawaf yr awgrym y dylid annog dihangwyr yn y dyfodol i egluro pam eu bod wedi dianc ac y dylid ymgynghori â gweithwyr cymdeithasol cyn iddynt gael eu dychwelyd. Os ydym o ddifrif ynghylch gwrando, gall y Cynulliad chwarae rhan bwysig o ran rhoi pwysau ar y Swyddfa Gartref i gyhoeddi canllawiau neu sicrhau bod canllawiau’n cael eu cynnwys yng nghanllawiau presennol yr heddlu os nad ydynt yno’n barod. Mae canllawiau’n bod eisoes ar gyfer trin pobl sydd wedi cael eu treisio. Efallai fod angen ymestyn y rhain i bobl ifanc sydd yn dweud iddynt gael eu cam-drin yn rhywiol.

in Welsh To conclude, I would like to share the experience of one of my constituents in north Wales. On the day when the Waterhouse report was published, he was in Israel. On the television that night, the Waterhouse report was the main headline on the news. Whatever else was going on in the world, that was the most important news that day, even in Israel. Listening to the news report, he said that he was ashamed to be a Welshman. However, this is not north Wales’s problem or Wales’s problem alone. If anything, perhaps by now north Wales is one of the safest places in the country, but we can never be sure of that.

in Welsh It is obvious that the ring of people who were sexually abusing children succeeded in doing so by taking advantage of failures in the system that existed in north Wales. There are lessons to be learnt from what happened in north Wales for the whole of Wales, for Britain and perhaps the world. Paedophilia is a problem, and to some extent, is a worldwide industry. Jane has already said that we must continue to be vigilant. It is obvious that child abusers are very cunning people. Some of you will have seen, as I did, the news report this morning on how schoolchildren should deal with adults who try to meet them through the internet. The teachers set down rules for the children on how to respond if adults contact them and try to arrange to meet them through the internet.

yn Saesneg Ni fydd y broblem hon yn diflannu dros nos. Yn y ddadl ddiwethaf ar y mater hwn, croesewais gyflwyno adroddiad blynyddol gan y comisiynydd i’r Cynulliad hwn. Mae angen inni ystyried hyn o ddifrif. Rhaid trafod adroddiad y comisiynydd mewn Pwyllgor a Chyfarfod Llawn bob blwyddyn.

Os ydym am ddysgu o ddigwyddiadau’r gorffennol, ac er mwyn sicrhau bod pob cam yn cael ei gymryd i sicrhau bod ein cyfrifoldeb dros blant mewn gofal yn gyflawn ac yn gyfrifoldeb a rennir, rhaid inni ddeall digwyddiadau’r gorffennol. Yr wyf yn falch fod nifer dda o bobl y prynhawn yma wedi ceisio rhoi’r digwyddiadau hyn yn eu cyd-destun. Rhaid seilio’n dealltwriaeth o’r gorffennol ar y ddealltwriaeth a’r disgwyliadau a oedd gan bobl ar y pryd. Er mwyn sicrhau nad yw hanes o’r math hwn yn cael ei ailadrodd byth eto, rhaid inni sicrhau bod gennym y canllawiau egluraf. Yn bwysicach na hynny, rhaid inni rannu’r disgwyliadau hynny gyda phawb sydd yn ymwneud â’r maes. Rhaid diffinio llinellau cyfrifoldeb yn glir. Rhaid monitro’n ofalus y camgymeriadau a wneir wrth lunio barn a rhaid ymateb yn gyflym i unrhyw ymddygiad nad yw’n cydymffurfio â normau neu ddisgwyliadau’r oes. Rhaid inni fyth eto ein cael ein hunain yn ymdrin â honiadau o gam-drin a gorthrwm a ddigwyddodd yn y gorffennol. Y perygl mawr wrth geisio deall yn llwyr ddigwyddiadau’r gorffennol yw ein bod yn eu barnu ar sail normau a disgwyliadau’r presennol, a gall hynny, os nad ydym yn ofalus, wyro’n dealltwriaeth.

Canolbwynt ymchwiliad gogledd Cymru yw cartref Bryn Estyn yn Wrecsam. Er mwyn ceisio deall hinsawdd Bryn Estyn, rhaid inni ddeall beth oedd natur y cartref hwn. Mae’r wasg wedi darlunio Bryn Estyn fel cartref i blant, ac mae hynny’n wir yn yr ystyr bod yno blant. Fodd bynnag, nid cartref plant yn yr ystyr a roddwn ni i gartref plant heddiw oedd hwn, ac mae hynny’n bwysig. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, nid oedd yr un person ifanc yn treulio mwy na 18 mis yno. Nid plant a drosglwyddwyd i’r drefn gofal plant oherwydd bod eu teuluoedd wedi chwalu oedd y plant a oedd yno. Byddai’r llysoedd yn anfon pobl ifanc yno, naill ai ar remand neu ar ôl eu dedfrydu. Byddai awdurdodau lleol yn anfon plant a oedd yn anodd i’w lleoli yno. Yr oedd y bobl ifanc hyn yn bobl yr oedd cymdeithas fwy neu lai wedi golchi eu dwylo ohonynt. Yr oedd gofalu am y plant hyn yn gryn her. Mae ein hagwedd at y bobl ifanc hyn heddiw’n wahanol.

Mae angen inni ddeall natur y sefydliadau yr ydych yn sôn amdanynt. Yr oedd plant yn mynd iddynt yn y pen draw oherwydd bod eu teuluoedd wedi chwalu. Nid dyma’r lle cyntaf y byddent yn mynd. Bûm yn gweithio ar leoliad ymarfer dysgu am gyfnod hir mewn cartref cymunedol lle darperid addysg-ar-y-safle yn 1982, felly, yr wyf yn gwybod am beth yr wyf yn sôn. Yr unig reswm yr oedd llawer o blant yn mynd i mewn i’r drefn ofal oedd oherwydd bod eu teuluoedd wedi chwalu. Yn aml iawn, byddai’r drefn ofal yn eu troi’n blant a oedd yn gwrthod mynd i’r ysgol, ac yn wir, yn droseddwyr ifanc. Er y cytunaf ein bod yn sôn am bobl ifanc anodd a heriol eu hymddygiad, nid yw hynny’n esgus dros eu ffrwyno mewn ffordd amhriodol.

Dim o gwbl. Hoffwn ymateb i Helen Mary a dweud fy mod yn deall cyfansoddiad ac anghenion Bryn Estyn oherwydd imi weithio gyda’r plant ar y pryd. Byddent yn dod i ddarpariaeth y gwasanaeth ieuenctid yn Wrecsam yn rheolaidd. Yr wyf yn derbyn bod rhai plant yno oherwydd chwalfa deuluol, ond prin iawn oedd y rheini. Os caf ehangu ar hyn, fe dderbyniwch yr hyn sydd gennyf i’w ddweud.

Mae ein hagwedd at y bobl ifanc hyn yn wahanol heddiw. Byddwn yn rhoi eu hymddygiad mewn cyd-destun ac yn deall eu dicter, eu pryderon a’u diffyg cydymffurfio. Yr ydym wedi arddel agwedd aml-ddisgyblaeth at weithio drwy eu problemau a’r ymddygiad sydd yn deillio ohonynt mewn ffordd strwythuredig. Mae gennym gynlluniau gofal wedi’u llunio hyd yn oed cyn i berson ifanc fynd i mewn i’r drefn ofal ac mae pawb yn glir ynghylch yr hyn a ddisgwylir gan weithwyr. Mae popeth sydd yn cael ei wneud wedi’i anelu at anghenion y plentyn, ac ystyrir pob plentyn yn unigryw a diwellir ei anghenion. Cedwir cofnodion lu o unrhyw gynnydd a wneir. Yr ydym wedi gwneud camau breision.

Soniwyd llawer am y tawelwch a amgylchynai cam-drin rhywiol. Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth fod cam-drin rhywiol wedi digwydd ac yr wyf yn ei ffieiddio gymaint ag y mae pawb arall. Fodd bynnag, rhaid inni ystyried y posibilrwydd, neu, yn wir, y tebygrwydd, nad oedd gweithwyr gofal dilys yn y system yn sylweddoli beth a oedd yn digwydd.

Nid oedd pobl yn deall cam-drin rhywiol fel y mae pobl yn ei ddeall heddiw. Yn wir, prin bod neb yn cydnabod y ffaith fod pedoffilia’n bodoli yn nechrau’r 70au. Os oedd hyn yn wir a bod meddygon ac arbenigwyr plant yn dal i geisio dirnad sut i ddeall yr arwyddion, pa hawl sydd gennym ni i ddweud y dylai’r gweithwyr hyn fod wedi gwybod beth oedd yn digwydd. Ni ellir gadael iddynt deimlo’n euog drwy gyd-gysylltiad am ddigwyddiadau nad oedd modd iddynt eu deall. Ni ellid disgwyl iddynt adnabod arwyddion nad oedd prin neb yn eu cydnabod ar y pryd.

Af ymlaen i sôn am y dulliau disgyblu a ddefnyddiwyd a’r cyhuddiadau o gam-drin flynyddoedd ar ôl y digwyddiadau. Nid wyf yn cyfeirio at gam-drin corfforol difrifol. Rhaid inni ddeall normau a disgwyliadau’r oes. Rhaid inni dderbyn bod rhai aelodau o’r staff a weithiai yno wedi gweithio cyn hynny yn y drefn gosbi. Rhaid inni ofyn a oedd y bobl hyn wedi’u paratoi i gyflawni’r rôl newydd hon. A oedd y disgwyliadau wedi’u gwneud yn glir i’r staff, a oedd, yn ddigon teg, wedi dod o wahanol ddisgyblaethau? A oedd modelau o arferion da yn norm ynteu’n eithriad?

Rhaid inni fod yn glir ynghylch disgwyliadau’r cynghorwyr, y rheolwyr a’r cyhoedd. Dywed Syr Ronald Waterhouse yn ei adroddiad nad oedd cynghorwyr wedi rhoi cyfarwyddyd clir cyn 1989 a bod strwythurau rheoli’r sir yn newid yn barhaus. Ai’r hyn a ddisgwylid gan ysgol warchod—

Hoffwn gael eglurhad ar rywbeth. Ni ddeallais bwynt yr Aelod am y bobl a oedd yn gweithio yn y gwasanaeth carchardai. Gobeithiaf nad oedd yr Aelod yn awgrymu bod arferion gwael yn dderbyniol. Mae carchardai yn fy etholaeth i ac yr wyf yn adnabod rhai o weithwyr y carchardai hynny ac yn gwybod am y gwaith da y maent wedi’i wneud. Yr wyf yn siŵr eu bod wedi gwneud gwaith da ers blynyddoedd.

Nid wyf yn dweud bod arferion gwael yn dderbyniol byth. Y cyfan yr wyf yn ceisio’i ddweud yw, diolch byth bod pethau wedi symud yn eu blaen. Mae’n bwysig ein bod yn rhoi’r hyn sydd wedi digwydd ar gof a chadw. Y rheswm yr wyf yn ceisio gwneud hyn yw er mwyn amddiffyn y bobl ddiniwed a oedd yn gweithio’n galed yn y gwasanaeth ac sydd bellach yn teimlo mai ychydig iawn o werth a roddir ar eu gwaith. Maent yn teimlo bod y gwaith a wnaethant yn fudr, er iddynt wneud gwaith rhagorol. Mae pawb wedi’i faeddu â’r un brws ac mae’n holl bwysig nad ydym yn gwneud hynny yn y dyfodol.

A oedd pobl yn disgwyl i ysgol gymeradwyedig ddarparu gofal a rheolaeth ynteu gymysgedd o’r ddau? A oedd gwahanol grwpiau’n disgwyl gwahanol bethau? Dyna’r cwestiwn a ofynnais.

Ni ddylai’r sefyllfa hon, lle bo rhaid pwyso gair un person yn erbyn y llall mewn cefndir hanesyddol, fyth gael ei hailadrodd. Nid ydym yn unigryw yng ngogledd Cymru. Ar hyn o bryd, mae 37 o ymchwiliadau ar y gweill gan yr heddlu ledled y wlad.

Yr oedd yn broblem fod y cyfryngau wedi rhyddhau ac wedi gwneud defnydd anghyfrifol o restr gyfrinachol—gwnaeth Jane Hutt hi’n glir sawl wythnos yn ôl ei bod hi’n gyfrinachol. Mae hyn yn bwysig oherwydd bod rhai pobl yr oedd y llys wedi clirio’u henwau’n gorfod ail-fyw’r dioddefaint. Ni ddylai hynny fod yn dderbyniol.

Un neges a gododd o’r adroddiad oedd bod angen atebolrwydd clir o fewn awdurdodau lleol er mwyn sicrhau bod plant, a’r un mor bwysig, y staff sydd yn gweithio gyda hwy, yn cael eu diogelu. Mae’n holl bwysig bod y camau diogelu a sefydlir yn sicrhau cysondeb ledled Cymru. Yr wyf yn bryderus y bydd pobl a allai ddarparu gofal o safon dda yn y dyfodol yn gyndyn o wneud hynny oni bai ein bod yn nodi’n glir beth yw’r canllawiau, y disgwyliadau a’r systemau i amddiffyn plant a gweithwyr.

Gair o rybudd yw hyn. Gobeithiaf y gall Jane neu Rosemary ymateb i’m pryderon. Rhaid inni gydnabod a mynd i’r afael â’r effaith ddinistriol ar blentyn pan fydd teulu maeth yn chwalu. Mae hyn yn fy mhoeni’n fawr. Gall pethau fynd o’u lle heb fod dim bai ar na’r plentyn na’r gofalwr. Mewn sefyllfa o’r fath, bydd y plentyn yn colli’r sawl sydd yn gofalu amdano a’i gartref. Rhaid inni fod yn ymwybodol, wrth inni symud tuag at y math hwnnw o ofal, y gall rhai pethau fynd o’u lle i’r plentyn. Rhaid inni ystyried sut mae sicrhau nad ydym yn achosi difrod mawr.

Gwnaf rai sylwadau cryno yn sgîl adroddiad Waterhouse ‘Ar Goll mewn Gofal’, a gomisiynwyd gan gyn Ysgrifennydd Gwladol Cymru, William Hague. Fel un o Aelodau’r Cynulliad dros ogledd Cymru, yr wyf yn arbennig o bryderus ynghylch y cam-drin a ddigwyddodd yn fy rhanbarth i dros gyfnod o 20 mlynedd. Fel yr unig Aelod o ogledd Cymru sydd yn aelod o’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, gobeithiaf gyfrannu’n adeiladol at ddyfeisio systemau ac arferion newydd i atal digwyddiadau trasig fel hyn rhag digwydd eto.

Fel llawer o’m cyd-Aelodau, cefais fy synnu’n arw gan nifer o ganfyddiadau’r adroddiad. Yr oedd llawer o’r hanesion yn yr adroddiad am brofiadau trawmatig a chreithiol a gafodd plant a phobl ifanc a ddioddefodd y cam-drin yn boenus i’w darllen. Rhaid i’r ymateb emosiynol hwn gryfhau ein penderfyniad i sefydlu camau diogelu iawn ar gyfer y dyfodol. Mae profiadau plant bregus mewn 20 o gartrefi gofal preswyl a saith cartref maeth yng Nghlwyd yn ddigon i’n hatgoffa y gall hunanfodlonrwydd gostio’n ddrud iawn.

Dengys adroddiadau tebyg ar naw sefydliad preswyl ac wyth cartref maeth yng Ngwynedd nad digwyddiadau ynysig oedd y rhain gan danlinellu ymhellach fod angen newid. Clywsom adroddiadau am gam-drin systematig ac adran gwasanaethau cymdeithasol a fethodd yn llwyr i wrando ar rybuddion a chri am gymorth. Dylid nodi bod yr adroddiad yn dweud bod ansawdd y gofal, safonau addysg, polisïau recriwtio a lefel hyfforddi’r staff i gyd yn brin o’r nod. Mae’r ffaith nad oedd neb wedi sylwi ar yr arwyddion hyn neu iddynt eu hanwybyddu ar bob gafael bron, yn adlewyrchu system gwasanaethau cymdeithasol a wnaeth gam â phlant, ac mae’n wers rymus inni oll.

Fel y dywedwyd sawl gwaith heddiw, mae’n holl bwysig ein bod yn sicrhau nad yw hyn yn digwydd byth eto. Mae ein geiriau’n ddiystyr oni bai ein bod yn cymryd camau adeiladol. Er lles plant mewn gofal, y mae eu dyfodol yn dibynnu ar ofal preswyl a maeth diogel, rhaid inni weithredu argymhellion Waterhouse ar frys. Rhaid inni fod yn effro wrth gynnal y safonau uchel hyn fel na fydd hyn byth yn digwydd eto yn unman.

in Welsh I will be brief because I have already had the opportunity to respond publicly to the report in a meeting of the Health and Social Services Committee. However, it is incumbent upon me to expand on what Kirsty said.

yn Saesneg Cyfeiriaf yn fras at ddau argymhelliad. Byddwn wedi hoffi gweld cynnwys ‘cam-drin ac esgeuluso emosiynol’ yn argymhelliad 9. Yr oeddwn yn falch o glywed Jane yn cyfeirio at hynny yn ei chyflwyniad heddiw. Mae argymhelliad 61—a chredaf mai dyma’r un yr oedd Kirsty’n cyfeirio ato—yn darllen yn rhannol

yn Saesneg ‘Dylai parodrwydd cynghorwyr i ymweld â chartrefi plant fod yn un o ragamodau cael eu penodi i’r pwyllgor sy’n gyfrifol am y cartrefi a dylid pwysleisio iddynt bwysigrwydd cyflawni dyletswyddau ymweld a llunio adroddiadau am ymweliadau yn gydwybodol.’

yn Saesneg Mae’r drefn gabinet wedi’i chyflwyno mewn sawl awdurdod lleol, a derbyniaf nad oedd adroddiad Waterhouse yn cyfeirio at hwnnw. Er gwaethaf cyflwyno’r drefn gabinet, efallai y byddai’n ddoeth i awdurdodau lleol sefydlu pwyllgorau plant, neu o leiaf bwyllgorau i fonitro lles plant yn eu gofal. Fel Cynulliad, y mae angen inni hefyd ystyried sut y byddwn yn cydlynu’n gwasanaethau i blant.

Mae’r ddadl hon wedi bod yn un gynhyrfiol sydd yn ysgogi rhywun i feddwl. Trafodaf ddwy agwedd bwysig sydd yn codi o adroddiad Waterhouse: y comisiynydd plant i Gymru a’r ffaith fod angen gweithio mewn partneriaeth wrth ymdrin â’r mater.

Yn gyntaf, efallai mai’r argymhelliad pwysicaf i godi o adroddiad Waterhouse yw y dylid penodi comisiynydd plant annibynnol i Gymru. Fel David Melding, croesewais y ffaith ein bod wedi symud yn ein blaen yn gyflym ar ôl Waterhouse. Rhaid inni sicrhau mai’r person ifanc yw’r elfen bwysicaf yn hyn oll. Rhaid i leisiau plant gael eu clywed o hyd a rhaid inni beidio â cholli golwg arnynt yn y ddadl hon. Dylai’r comisiynydd fod mewn sefyllfa i chwyddo lleisiau’r plant hynny. Rhaid inni fod yn ymwybodol bod y bobl ifanc hyn, hyd yn oed os ydynt yn gwybod sut i fynd at yr awdurdodau—ac nid oes gan lawer ohonynt yr wybodaeth honno—nad oes ganddynt bob amser y sgiliau, yr hyder na’r ymddiriedaeth angenrheidiol i greu cysylltiad gyda’r awdurdodau. Rhaid inni allu cyfarfod â nhw hanner ffordd ac ar eu telerau hwy. Mae blaenoriaethau pobl ifanc yn wahanol i flaenoriaethau oedolion ac yn aml iawn, empathi sydd ei angen arnynt, nid cydymdeimlad.

Mae bywydau pobl ifanc yn mynd yn fwyfwy cymhleth. Ni allwn anwybyddu’r ffaith fod gan rai—gan gynnwys rhai o’m hetholwyr i a oedd yn rhan o archwiliad gogledd Cymru—straeon erchyll i’w hadrodd oherwydd blynyddoedd o esgeuluso a cham-drin sefydliadol. Rhaid inni gydnabod hynny a rhaid inni sicrhau bod pobl ifanc yn bartneriaid cyfartal wrth wneud penderfyniadau ynghylch eu dyfodol. O’m profiad o weithio gyda phobl ifanc, dyma’r ffordd orau ymlaen. Rhaid inni berswadio pobl ifanc, nid pregethu iddynt.

Cydnabyddwn fod adroddiad Waterhouse yn gatalog erchyll o gam-drin a’n hymateb cyntaf fydd ffieiddio. Fodd bynnag, rhaid inni fynd i’r afael â’r argymhellion mewn ffordd oeraidd, dawel ac ymarferol. Fel y dywedodd Kirsty, mae’r deunydd dan sylw yn amrwd ac yn emosiynol. Fodd bynnag, rhaid inni beidio â bod yn sentimental ac yn adweithiol wrth ystyried beth yw’r ffordd iawn o symud ymlaen. Rhaid inni symud ymlaen oherwydd oni wnawn, ni fyddwn yn dda i ddim.

Mae gan bartneriaethau lleol swyddogaeth i sicrhau nad yw’r digwyddiadau trasig hyn yn digwydd byth eto. Yn ei adroddiad, mae Syr Ronald Waterhouse yn argymell y dylai awdurdodau lleol, ar y cyd â chyrff gwirfoddol a chyrff perthnasol eraill a chan gydweithredu gydag awdurdodau lleol eraill lle bo hynny’n briodol, baratoi cynlluniau datblygu wedi’u costio ar gyfer gwasanaethau plant fel rhagarweiniad i’r arolwg cenedlaethol arfaethedig. Mae cydweithio mewn partneriaeth glós fel hyn yn hanfodol. Bydd gan bartneriaethau cryf, sydd yn rhoi pobl ifanc yng nghanol y trafodaethau drwy’r amser, ran holl bwysig yn natblygiad gwasanaethau plant yng Nghymru yn y dyfodol.

Mae perthynas waith glos rhwng asiantaethau sydd yn rhannu’r nod cyffredin o amddiffyn plant mewn perygl yn hanfodol ar lefel achosion unigolion ac ar lefel polisi strategol. Mae Alun Michael eisoes wedi dweud bod hyfforddi a hyfedredd yn holl bwysig yn y partneriaethau hyn. Mae angen i ymarferwyr gael yr hyder i weithredu pan fyddant yn adnabod arwyddion cam-drin, gan wybod yn sicr y bydd rhywun yn gwrando arnynt, er mwyn ymdrin â’r mater yn effeithiol.

Fel y mae adroddiad gan y Ganolfan Ymchwil ar y Plentyn a’r Teulu ym Mhrifysgol East Anglia’n nodi, ymddengys bod trefn flaenoriaeth ar waith, ac i bob golwg rhoddir llai o sylw i farn rhai ymarferwyr nag eraill. Ni all hynny fod yn beth da i’r person ifanc. Mae barn pawb yn berthnasol a dylid gwrando ar bob ymarferwr yn ei gylch proffesiynol. Mae swyddogaeth gweithwyr cymdeithasol a chynhalwyr eraill yn swyddogaethau lle bo’n rhaid troedio’n ofalus. Byddai rhai yn dweud yn yr hinsawdd bresennol nad oes modd iddynt ennill. Yn aml iawn, bydd gweithwyr cymdeithasol yn cael eu hystyried yn yr un categori a wardeniaid traffig, newyddiadurwyr a gwleidyddion gan y cyhoedd. Mae Waterhouse wedi dweud bod angen inni roi gwerth arnynt yn hytrach na’u condemnio’n otomatig. Mae angen inni gydweithio â hwy, nid gweithio yn eu herbyn, i ddileu cam-drin.

Fel y bûm yn ceisio’i bwysleisio mewn dadleuon eraill, rhaid i awdurdodau lleol fod yn bartneriaid agored a chyfartal yn y bartneriaeth hon. Mae llif gwybodaeth yn ffactor holl bwysig er mwyn symud ymlaen. Rhaid inni gael cyfathrebu da rhwng asiantaethau sydd yn gweithio gyda phobl ifanc. Nid yw hyn bob amser yn digwydd. Mae rhannu gwybodaeth yn holl bwysig ac mae gan bawb ohonom swyddogaeth yn hynny o beth. Ni allwn gymryd rôl oddefol yn hyn. Nid yw’n ddigon da inni eistedd yn ôl a derbyn y sefyllfa pan fydd asiantaethau’n dweud eu bod wedi trosglwyddo’r wybodaeth. Rhaid inni weld y darlun cyfan yn hytrach na darlun tameidiog.

Nid yw trosglwyddo gwybodaeth ynddo’i hun yn golygu bod rhywun yn cyflawni’i gyfrifoldeb. Mae’n hanfodol bod mecanweithiau cytunedig ar waith i roi a derbyn atborth am yr wybodaeth honno a rennir. Mae gan Aelodau’r Cynulliad swyddogaeth bwysig i’w chyflawni wrth inni ymateb i achosion yn ein hetholaethau a’n rhanbarthau. Mae angen inni fonitro effeithiolrwydd y llif gwybodaeth hwn.

Ni allwn ganiatáu i blant a phobl ifanc lithro drwy’r rhwyd, fel a welais yn digwydd yn ystod y blynyddoedd lawer y bûm yn gweithio gyda phobl ifanc. Mae’r hyn yr ydym yn ei wneud yn iawn ac yn briodol a chroesawaf y ffaith fod yr ymateb wedi bod yn gyflym. Rhaid inni sicrhau na fyddwn byth yn gorfod cynnal dadl ar y pwnc hwn eto. Gobeithiaf, hyderaf a gweddïaf y bydd y camau a gymerwn heddiw yn sicrhau y llwyddwn yn hynny o beth.

Canolbwyntiaf ar faterion sydd yn ymwneud â phobl yn tynnu sylw at gam-drin, sefyllfa pobl gydag anawsterau dysgu, a’r angen am hyfforddiant arbenigol. Diolchaf i’r dioddefwyr sydd wedi dod ymlaen a dweud wrthym am eu profiadau. Yr oedd gwneud hynny’n beth dewr iawn. Rhaid inni sicrhau bod camau positif yn deillio o hynny.

Mae’n bwysig derbyn yr hanesion hyn heb ffieiddio neu, fel arall, y perygl yw y byddwn yn gyrru’r straeon hyn i ryw fan troëdig lle nad yw pobl neis yn troedio rhag ofn i’r hyn a welant darfu arnynt. Gofynnaf hyn, nid dim ond fel Aelod o’r Cynulliad, ond fel mam i fachgen a gafodd ei feithrin am ddwy flynedd, fel y cawsom wybod yn ddiweddar, gan ddau bedoffil tra bu mewn sefydliad addysgol—ysgol i blant ag anawsterau dysgu penodol difrifol. Nid ysgol wladol oedd honno, ac nid oedd yng Nghymru ychwaith. Ysgol breswyl annibynnol yn Swydd Gaerloyw oedd hi, a argymhellwyd inni gan yr awdurdod lleol ac a gymeradwywyd gan y Swyddfa Gymreig a’r Ysgrifennydd Gwladol dros Addysg a Chyflogaeth. Mae plant o ryw 24 awdurdod addysg lleol arall yn preswylio yno. Nid wyf am enwi unrhywun, oherwydd ni ddymunaf achosi embaras iddynt. Fodd bynnag, yr wyf wedi canfod nad oedd fy awdurdod lleol wedi ymweld â’r ysgol cyn ei hargymell imi. Nid oedd y gwasanaethau cymdeithasol yn gwybod bod Lewis mewn ysgol breswyl ac ni aeth neb o’r AALl i’w weld mewn pedair blynedd.

Rhaid inni sicrhau, beth bynnag sydd yn digwydd yn awr, fod rheoliadau wedi eu sefydlu i atal hynny rhag digwydd i neb mewn lleoliad preswyl yn y dyfodol. Nid wyf yn awgrymu bod profiadau Lewis yn rhai treisiol o ran natur, fel yr oedd profiadau’r rhai a glywsom amdanynt. Fodd bynnag, mae’r meithrin a gafodd yn dod o fewn y sbectrwm o gam-drin plant y mae’n rhaid inni fynd i’r afael ag ef a gwarchod rhagddo. Rhaid i hyn beidio â bod yn bost-mortem ar gam-drin mewn cartrefi plant yng ngogledd Cymru, ond yn hytrach, rhaid iddo fod yn ymgais ddifrifol i fynd i’r afael ag agwedd cymdeithas at bobl ifanc a bregus. Efallai y bydd hynny mewn ysbytai, sefydliadau cosbi, ysgolion, canolfannau therapi neu gartrefi maeth.

Mae’r dioddefwyr wedi dod ymlaen. Efallai fod eraill na all wneud hynny ac mae ganddynt yr hawl i gael iawn. Yr wyf yn siŵr y byddent am inni ddefnyddio’u profiadau mewn ffordd bositif i warchod eraill drwy annog pobl eraill i siarad efallai. Mae’r syniad y dylai plant gael eu gweld ond nid cael eu clywed yn annerbyniol. Gwn o brofiadau fy mab fod y sawl sydd am fanteisio ar bobl fregus yn gwneud hynny drwy greu a meithrin diwylliant neu ethos arbennig o fewn y sefydliadau y maent yn dymuno ymuno â hwy. Dyna beth sydd yn caniatáu i’r cam-drin ddigwydd ac efallai ddigwydd heb i neb sylwi, neu i bobl ei anwybyddu. Yna, daw’r cam-drin yn norm, fel y dywedodd Karen. Yn achos cartrefi gofal neu ysgolion, gallai hynny olygu meithrin diwylliant o ffafriaeth—caniateir i ychydig o rai a ffefrir wylio’r teledu, a daw hynny’n fater o bwys mawr. Efallai fod diwylliant o ofn, bwlio, cyfrinachedd a’r un holl bwysig, ffyddlondeb. Efallai mai cyfuniad o’r rhain sydd yn caniatáu i’r pethau hyn ddigwydd.

Bydd sefydlu mecanweithiau a systemau i atal y diwylliannau camdriniol hyn rhag datblygu yn bwysig inni. Efallai y bydd rhai o’r argymhellion yn mynd i’r afael â hyn a gobeithiaf y bydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ei ystyried yn fwy manwl yn ddiweddarach.

Hoffwn dynnu eich sylw at y ffaith na all pob un sydd yn dioddef seinio rhybudd. Mae grŵp o bobl fregus gydag anableddau dysgu neu gorfforol sydd efallai’n methu â sôn am eu profiadau. Mae gennyf lythyr gan un o’m hetholwyr, sydd yn fam i blentyn awtistig wyth oed. Mae’n poeni y bydd ei mab, ar ôl iddi farw, yn cael ei gam-drin gan y rhai sydd yn gofalu amdano ac na fydd yn gallu mynegi’r profiadau hynny a chael cymorth. Mae’n ymbil arnom i roi sicrwydd iddi. Un ffordd y gallwn roi sicrwydd o’r fath yw drwy fynnu bod pob aelod o’r staff sydd yn gweithio gyda phlant a phobl fregus, dros gyfnod o amser, yn cael eu hyfforddi fel arbenigwyr ac yn cael eu hail-hyfforddi ac yn ennill cymwysterau, yn hytrach na gosod targedau’n unig. Gofynnaf i’r Ysgrifennydd ddweud wrthym sut y gallwn wneud hynny. Yr wyf yn gobeithio y bydd y statws y dylai’r swyddi hyn ei gael yn ein cymdeithas yn dod gyda’r hyfforddiant arbenigol a chymwysterau hynny. Nid yw’n ddigon da bod gwaith yn y sefydliadau hyn yn cael ei weld yn waith o radd isel, a bod y staff yn symud ymlaen i bethau gwell cyn gynted ag y bo modd. Daw hyn â ni yn ôl i’r pwynt cyffredinol ynghylch sut mae’r gymdeithas yn gweld ein plant, yn rhoi gwerth arnynt ac yn eu parchu.

Efallai na allwn warantu taith ddiogel i fyd oedolion, ond os sefydlwn strwythurau a mecanweithiau da, byddwn yn sicrhau bod llai a llai o gyfle i bobl gam-drin eraill.

Mae’r prynhawn yma wedi bod yn syfrdanol. Mae ansawdd y cyfraniadau a wnaethpwyd wedi gwneud argraff arnaf ac fe ymdriniaf â rhai o’r pwyntiau a godwyd. Mae’r argymhellion a wnaethpwyd gan y tribiwnlys a’r materion ehangach a godwyd yn gosod her i’r Cynulliad ond hefyd maent yn rhoi cyfle mawr inni ddangos ein bod yn gallu gwneud gwahaniaeth. Rhaid inni wneud gwahaniaeth i fywydau plant yng Nghymru ac yn enwedig i fywydau plant mewn gofal. Mae adroddiad y tribiwnlys wedi atgyfnerthu’r neges bod gweithio ar lefel aml-asiantaethol yn hanfodol os ydym am ddarparu’r warchodaeth orau posibl i’n plant ifanc a bregus.

Mae’r adroddiad yn dangos yn glir iawn natur lechwraidd cam-drin plant a chyfrwystra’r bobl sydd yn gyfrifol amdano. Fel y soniodd David a Kirsty, mae’r tirwedd amddiffyn plant wedi newid yn sylweddol yn ystod y degawd diwethaf. Fodd bynnag, bydd rhaid iddo newid eto os ydym am ddiogelu anghenion ein plant, yn enwedig fel y soniodd Jocelyn Davies yn awr, blant bregus na allant siarad drostynt hwy eu hunain. Cyfeiriodd Jane Hutt at y cyfarwyddyd diwygiedig ar waith rhyng-asiantaethhol sydd i’w gyhoeddi cyn bo hir. Mae’n cynnig cyngor ar swyddogaeth pob asiantaeth sydd yn gyfrifol am les plant. Mae’r gwasanaeth addysg yn un o’r prif bartneriaid ac mae’r canllawiau’n ei gwneud hi’n glir bod swyddogaeth ysgolion annibynnol yr un fath â swyddogaeth unrhyw ysgol arall. Mae’n pwysleisio bod angen i sector yr ysgolion annibynnol sefydlu sianelau cyfathrebu clir gydag awdurdodau addysg lleol, adrannau gwasanaethau cymdeithasol a phwyllgor amddiffyn plant yr ardal. Rhaid i adrannau gwasanaethau cymdeithasol a phwyllgorau amddiffyn plant yr ardaloedd roi’r un lefel o gefnogaeth a chyngor i ysgolion annibynnol ag y maent yn ei rhoi i’r sector a gynhelir.

Bellach, rhaid i bob awdurdod addysg lleol ddatblygu cynlluniau strategol sydd yn cynnwys targedau ar gyfer gwella addysg plant sydd dan ofal awdurdod lleol. Pan osodir plant mewn sefyllfaoedd megis ysgolion preswyl y tu allan i ardal eu cartref, anghenion y plentyn yn y tymor hir ddylai fod yn brif ystyriaeth. Dylai asiantaethau gydweithio ar strategaethau effeithiol ar gyfer dychwelyd plentyn i’w ardal gartref ar ddiwedd y cyfnod yn yr ysgol. Fis Medi diwethaf, gwaharddwyd cosbi corfforol ar gyfer pob disgybl, gan gynnwys disgyblion yn y sector annibynnol. Bwriadwn adolygu’r canllawiau presennol ar y defnydd o rym rhesymol mewn ysgolion a llety preswyl.

Bydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a’r Pwyllgor Addysg Cyn-16 am ystyried yr agenda gweithredu wrth iddi ddatblygu. Mae sawl person wedi gwneud y pwynt hwnnw. Bydd y nifer o gyfraniadau gwerthfawr a’r ddealltwriaeth a gafwyd gan yr Aelodau yn ystod y ddadl hon yn goleuo’r broses honno. Byddant hefyd yn goleuo gwaith y tasglu Gweinidogol ar gamau diogelu plant. Bydd presenoldeb Jane ar y dasglu honno’n rhoi llais i’r Cynulliad. Pwysleisiodd Kirsty’r pwynt hwn. Mae’n bwysig bod Jane yn rhan o’r dasglu ac yn llais cryf ar ran y Cynulliad. Mae’r Cynulliad yn noddi cynhadledd i drafod argymhellion adroddiad Waterhouse. Prifysgol Cymru, Bangor sydd yn ei threfnu ac fe’i cynhelir yn Llandrindod ar 7 Ebrill. Bydd y siaradwyr a’r gwahoddedigion yn dod o amrywiaeth o wahanol ddisgyblaethau yn y sector cyhoeddus a gwirfoddol a bydd gan bob un ohonynt swyddogaeth allweddol ym maes amddiffyn plant. Bydd barn yr ymarferwyr hyn hefyd yn gymorth inni gynllunio’r ffordd ymlaen. Dywedodd Karen Sinclair ei bod hi’n bwysig cofio bod y rhan helaeth o bobl sydd yn gweithio yn y maes anodd hwn yn hynod o ddiffuant a bod pobl yn cymryd eu hymrwymiad i helpu adeiladu gwell dyfodol i blant bregus yn ganiataol.

Gwnaethpwyd rhai pwyntiau ardderchog yn y ddadl. Fel ar bob adeg, gwnaeth David Melding bwyntiau pwysig iawn. Mae’r pwynt am gofrestr effeithiol yn bwysig. Mae rheolaeth a chefnogaeth iawn i staff yn hanfodol. Hefyd, mae angen inni ystyried pwynt David am ddiffyg gofalwyr maeth. Yr oedd pwynt Kirsty ynglŷn â gweithredu a symud ymlaen hefyd yn bwysig. Mae’r hyn sydd wedi digwydd yn erchyll ond rhaid inni symud yn ein blaenau. Rhaid inni sicrhau bod gan bob plentyn yng Nghymru gyfle i gael rhywun i eiriol drosto. Soniodd nifer o bobl am hynny. Mae’n bwysig.

Mae stori Helen Mary am Jade yn erchyll. Mae rheoliadau newydd ar y gweill sydd yn ymwneud â phuteinio ac efallai y byddai’n fuddiol darllen y rhain y prynhawn yma. Yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, mae’r Swyddfa Gartref, gan ymgynghori gyda’r Cynulliad a’r Adran Iechyd, wedi bod yn gweithio ar ganllawiau sydd yn ymwneud â phlant sydd yn puteinio. Bydd y Cynulliad yn dosbarthu’r canllawiau yng Nghymru dan Adran 7 Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol Awdurdodau Lleol 1970. Bydd gofyn i awdurdodau lleol gydymffurfio â’r canllawiau oni bai fod amgylchiadau lleol yn dangos bod rhesymau eithriadol dros beidio â gwneud hynny. Mae’r canllawiau’n cydnabod y dylid ymdrin â phlant sydd yn ymwneud â phuteinio fel plant mewn angen sydd efallai’n dioddef neu’n debygol o ddioddef niwed sylweddol. Dan y canllawiau, yn erbyn y camdrinwyr a’r bobl sydd yn dwyn pwysau ar y plant hyn y bydd y brif ymdrech i orfodi’r gyfraith. Yng nghyswllt y plant, bydd y pwyslais ar eu rhwystro rhag mynd i mewn i faes puteinio. Mae’r canllawiau hefyd yn canolbwyntio ar anghenion plant sydd yn byw mewn gofal ac yn gadael gofal. Byddai’r Mesur Plant (Gadael Gofal) sydd ger bron y Senedd ar hyn o bryd yn ymestyn dyletswyddau awdurdodau lleol gyda golwg ar blant mewn gofal ar eu hunfed pen-blwydd ar bymtheg. Bydd gan bob person ifanc gynllun llwybr a chynghorydd personol sydd yn gyfrifol am eu cefnogi. Bydd cynlluniau llwybr ar gael i bobl ifanc o’r adeg y maent yn 16 oed tan iddynt ddod yn annibynnol. Fel arfer, 18 oed fydd hynny ond byddwn hefyd yn edrych y tu hwnt i hynny hyd at 21 oed o leiaf. Mae hyn yn bwysig yn y Mesur newydd hwn.

Gwnaeth Alun Michael nifer o bwyntiau pwysig ar sail ei brofiad eang yn San Steffan. Rhaid inni sicrhau bod datblygu polisi’n dal i symud ymlaen a sicrhau bod camu-i-mewn a chefnogaeth ar gael yn gynnar ar gyfer y teulu yn ogystal â’r plentyn. Gwnaeth Janet Ryder bwynt pwysig am ofal parhaus. Yr oedd yn ddiddorol clywed Rod Richards yn sôn am gefndir comisiynu’r adroddiad yn y lle cyntaf. Yr oedd yn iawn mai camu-i-mewn yw’r flaenoriaeth. Rhaid inni wneud yn siŵr fod atal ar ben ein hagenda.

Mae profiad personol Gareth Jones wrth roi trosolwg o’r hyn a ddigwyddodd yng Nghartrefle’n ddadlennol. Rhaid inni fwrw ymlaen â’r mater hwn drwy gael y grym i gyhoeddi unrhyw adroddiad ar ofal plant a cham-drin sydd yn cael ei ysgrifennu yng Nghymru. Ni allwn gydsynio i roi adroddiad ar silff. Waeth pa mor wael y cafodd ei ysgrifennu na phwy biau’r adroddiad, rhaid iddo fod yn eiddo i’r cyhoedd. Rhaid inni weld sut mae bwrw ymlaen â hynny.

Gwnaeth Ann Jones y pwynt am fychod dihangol. Rhaid inni sicrhau nad oes dim. Mae’n bwysig bod cynghorwyr yn ymwybodol o’u swyddogaeth bwysig ym maes amddiffyn plant ac mai hwy yw rhieni’r plant mewn gofal. Pan oeddwn yn gynghorydd, aeth peth amser heibio cyn imi sylweddoli hynny. Nid tan i Alun Michael anfon llythyr i atgoffa cynghorwyr am eu cyfrifoldebau y sylweddolais mai fi oedd rhiant y plant hynny. Effaith hynny oedd newid y ffordd yr oeddwn yn gweld y dyletswyddau hynny. Dywedodd rhai bod angen inni edrych ar ad-drefnu llywodraeth leol. Nid oes pwyllgorau gwasanaethau cymdeithasol bellach, felly rhaid inni sicrhau bod gan awdurdodau lleol banelau archwilio sydd yn edrych ar wasanaethau gofal plant.

Gwnaeth Christine Humphreys ac eraill y pwynt ei bod yn bwysig gwrando ar blant. Rhaid inni hefyd glywed beth sydd ganddynt i’w ddweud. Mae’n bosibl gwrando heb fynd at wraidd yr hyn y mae’r plentyn yn ceisio’i ddweud wrthych. Gwnaeth Peter Rogers y pwynt am fod yn gynrychiolydd o ogledd Cymru. Mae’n ystyried mai ei gyfrifoldeb yw sicrhau ein bod yn cyflawni newid. Dymunaf yn dda iddo yn y swyddogaeth honno. Mae’n siŵr ei bod yn anodd i Aelodau’r Cynulliad o ogledd Cymru ar hyn o bryd. Mae Gwenda Thomas bob amser yn gwneud cyfraniadau o bwys. Gallem drafod gyda llywodraeth leol y posibilrwydd o gael pwyllgorau plant. Cododd Christine Chapman y pwynt nad oes gan blant bob tro’r sgiliau i gyfathrebu, sydd yn bwynt pwysig ac fe’i hailadroddwyd gan Jocelyn. Araith Jocelyn oedd y pwynt cywir inni ddod â’r ddadl hon i ben. Yr oedd yn ysgytwol. Mae’n bwysig gwrando ar bobl sydd yn seinio rhybudd, er bod rhai nad oes ganddynt na’r talent na’r sgiliau i wneud hynny. Mae plant gydag anghenion addysgol arbennig wedi’u gwahanu oddi wrth eu teuluoedd ac mae angen hyd yn oed mwy o warchodaeth arnynt na phlentyn sydd yn nes adref. Yr oedd ei chyfraniad yn un pwysig a diolch iddi am rannu hynny gyda ni.

Mae hyfforddi gweithwyr cymdeithasol, sicrhau eu datblygiad proffesiynol a’u bod yn gallu cael gafael ar hyfforddiant proffesiynol, yn bwysig. Mae’r ddadl hon wedi bod yn un oleuedig ac yn gymorth i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a fydd yn trafod hyn eto yn y dyfodol agos. Yr wyf wrth fy modd fod consensws ynghylch y ffaith fod angen comisiynydd plant. Mae’r pwynt wedi’i wneud mai dyma’r cam cyntaf ar yr ysgol. Rhaid inni fanteisio ar bob cyfle i sicrhau ein bod yn cael deddfwriaeth sylfaenol a fydd yn rhoi hawliau statudol i’n comisiynydd. Dyma’r cam cyntaf ac yn fy swyddogaeth fel goruchwylydd gweithgareddau plant ledled Cymru, dymunaf sicrhau bod swyddogaeth y comisiynydd mor eang ag y bo modd; ac mae eraill wedi dweud hyn. Rhaid iddi fod mor eang ag y bo modd a rhaid iddi gwmpasu pob plentyn yng Nghymru. Mae angen gwneud llawer o waith ar frys. Mae argymhellion penodol inni fynd i’r afael â hwy—

Croesawaf yr hyn a ddywedodd yr Ysgrifennydd am y comisiynydd plant. A yw hi’n cytuno ei bod hi’n bwysig inni bwysleisio mai comisiynydd plant Cymru a fydd yn cael rhai o’i bwerau neu ei phwerau statudol drwy ddiwygio’r Mesur Safonau Gofal ac nid mater i’r mesur sefydlu comisiynydd y byddwn ni’n rhoi pwerau ychwanegol iddo/iddi yn nes ymlaen fydd hi? Mae rhai pobl o’r farn y gallai hynny fod yn beryglus. Nid wyf yn meddwl bod perygl yn hynny, ond mae hwn yn gyfle i egluro mai ni fydd biau’r comisiynydd ac y cawn rywfaint o bwerau statudol ar gyfer y comisiynydd hwnnw yn y Mesur Safonau Gofal.

Mae’n bwysig ein bod yn cael beth bynnag y gallwn ei gael yn gyflym er mwyn sicrhau bod y comisiynydd plant yn effeithiol cyn gynted ag y bydd ef neu hi yn ei swydd. Gallech orfod disgwyl pum mlynedd am Fesur. Mae Jane Hutt wedi manteisio ar y cyfle ac wedi dweud ein bod am ddiwygio’r Mesur Safonau Gofal. Dylid ei chanmol am sicrhau y byddwn yn cael diwygiad i’r Mesur hwn. Yr oedd hyn yn ymrwymiad yn y maniffesto ac yr wyf wrth fy modd ein bod yn gwneud hyn yn ein blwyddyn gyntaf yn y Cynulliad. Fodd bynnag, nid sôn am un person yr ydym. Yr ydym yn sôn am swyddogaeth y comisiynydd, a rhaid inni sicrhau ein bod yn cael y person iawn ar gyfer y swydd oherwydd bydd ef neu hi yno am nifer o flynyddoedd. Ar ôl i’r ddau Bwyllgor wneud eu hargymhellion, bydd yn ddiddorol dod yn ôl i’r Cyfarfod Llawn a gweld sut y gallwn ddatblygu’r swyddogaeth. Fodd bynnag, mae’n holl bwysig ein bod yn cael comisiynydd a fydd yn edrych ar y swyddogaeth gyfan. Mae gan bawb wahanol farn, ond rhaid inni dderbyn unrhyw ddeddfwriaeth y gall Jane ei bachu. Mae hi yn ei bachu a gobeithiaf y bydd gennym ni yn yr Hydref.

Mae sawl mater y mae angen inni fynd i’r afael â nhw’n fuan ac fe’u codwyd eisoes. Y materion hyn yw ansawdd y gwasanaeth i blant sydd dan ofal, gwasanaethau ataliol a chefnogol i blant a theuluoedd mewn angen, camau diogelu i blant ym mhob sefyllfa, rhianta corfforaethol a gwrando ar blant. Gofynnodd Gareth Jones a fydd pethau’n newid. Rhaid iddynt newid. Rhaid i’r Cynulliad fachu’r cyfle hwn oherwydd ni fydd cyfle arall byth inni newid golwg amddiffyn plant yng Nghymru. Ni allwn fethu.

Felly, gofynnaf i’r Aelodau gefnogi’r cynnig a gwelliant 1, a gyflwynwyd gan David Melding, gan gydnabod bod angen arweiniad cadarn gan y Cynulliad os yw diogelwch a lles plant mewn gofal am gael ei hyrwyddo’n effeithiol. Dylid cefnogi gwelliant 2 Kirsty Williams a gwelliant 3 Helen Mary Jones gyda golwg ar swyddogaeth y comisiynydd plant a gwelliant 4 gan Helen Mary Jones ar ymateb y Cynulliad i’r argymhellion. Mae Kirsty Williams wedi bod yn ddigon caredig i dynnu gwelliant 5 yn ôl. Gobeithiaf y bydd y Cynulliad yn rhoi ei gefnogaeth lwyr i’r cynnig a’r gwelliannau.