Cynigiaf hefyd fod

Yr oedd Papur Gwyn NHS Cymru ‘Rhoi Cleifion yn Gyntaf’ a’r Ddeddf Iechyd 1999 a’i dilynodd yn gwneud ymrwymiad clir i foderneiddio’r NHS, gan symud oddi wrth gystadleuaeth ac at system newydd o gydweithrediad a phartneriaeth. Mae’r darpariaethau a gyflwynir heddiw wedi eu dynodi yn y ddeddfwriaeth sylfaenol sydd yn dod i rym drwy Orchymyn Cychwyn. Mae’r dull Gorchymyn Cychwyn yn caniatáu dethol gwahanol ddyddiadau ar gyfer gwahanol ddarpariaethau a rheolaeth dros ba pryd yn union y daw darpariaeth i rym yng Nghymru. Mae’r Gorchymyn trosiannol yn hanfodol fel sail i ddiddymu dal cronfeydd gan feddygon teulu, fel y gellir dirwyn y cynllun i ben.

Mae’r ail Orchymyn Cychwyn yn gweithredu diddymiad dal cronfeydd gan feddygon teulu yng Nghymru, o 1 Ebrill 2000. Mae’n ehangu aelodaeth pwyllgorau cynrychioladol lleol, gan alluogi pwyllgorau meddygol a deintyddol lleol i gynrychioli meddygon a deintyddion heblaw’r rhai sydd ar restrau awdurdodau iechyd. Mae’n gwneud newidiadau manwl i ddeddfwriaeth mewn perthynas â darpariaethau sefydlu ymddiriedolaethau NHS ar gyfer talu am nwyddau a gwasanaethau a gyflawnir heblaw drwy gontract NHS. Mae’r Gorchmynion trosiannol yn dirwyn dal cronfeydd gan feddygon teulu i ben ac yn ymwneud â materion mewn perthynas â chau cyfrifon, arbedion o’r swm a ddyrannwyd, asedau a chwynion.

Mae’r Gorchymyn hwn yn diddymu’n derfynol y gyfundrefn o ddal cronfeydd gan feddygon teulu yng Nghymru. Dim ond pedwar deiliad cronfa gweddilliol sydd yn aros yng Nghymru, yn ardal Awdurdod Iechyd Morgannwg. Mae eu rhestrau gyda’i gilydd yn dod i ryw 46,000 o gleifion—tua 1.3 y cant o’r boblogaeth. Y system dal cronfeydd, lle y caniateid i feddygon teulu unigol ymgymryd â phwerau, swyddogaethau a chyllideb, oedd prif eitem yr hen farchnad fewnol. Defnyddid y trefniadau dal cronfa gan y meddygon teulu a oedd yn dal cronfa eu hunain i ddod â manteision i’w cleifion. Fodd bynnag, nid oedd y manteision hyn ond ar gael i rai cleifion, ac fe’u sicrheid yn aml ar draul eraill. Mae diddymu’r system hon yn holl bwysig i gyflawni ein hymrwymiad i wella ansawdd gofal iechyd i’r holl gleifion.

Mae grwpiau iechyd lleol ar waith ers mis Ebrill diwethaf. Gyda’r grwpiau hyn, mae gennym gyfle i weithredu’n wahanol yng Nghymru. Yr ydym wedi ymdrin yn wahanol â chynllunio gwella iechyd a gwasanaethau er mwyn cynnal ein hagenda partneriaeth. Mae grwpiau iechyd lleol yn galluogi meddygon teulu a phroffesiynau gofal eraill i weithio gyda llywodraeth leol, y sector gwirfoddol a chynrychiolwyr cymunedol i wella iechyd ac ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd yn eu cymunedau lleol. Mae’r trefniadau hyn yn adeiladu ar brofiad meddygon teulu a oedd yn dal cronfa, prynu holl gynhwysol a grwpiau comisiynu meddygon teulu. Gwnânt hynny heb y gystadleuaeth sydd yn rhan hanfodol o’r system dal cronfeydd ac yn ehangu dylanwad meddygon teulu ar draws holl ystod y gwasanaeth iechyd.

Mae’r Gorchymyn hefyd yn unioni annhegwch drwy ganiatáu cynrychiolaeth i feddygon a deintyddion nad ydynt ar restrau awdurdod iechyd gan eu pwyllgorau meddygol a deintyddol lleol. Ymhlith y rhai nad ydynt ar y rhestr y mae cynorthwywyr, dirprwyon a dirprwy feddygon teulu, ynghyd â’r ymarferwyr hynny mewn cynlluniau peilot meddygol a deintyddol personol, sydd yn darparu gwasanaethau Rhan 1, sydd yn dymuno cael eu cynrychioli gan bwyllgorau lleol.

Y nod gyffredinol wrth wneud newidiadau yng nghyfundrefn ariannol yr ymddiriedolaethau yw creu strwythur ariannol mwy tryloyw, llai biwrocrataidd ar gyfer ymddiriedolaethau’r NHS na’r hyn sydd ar waith ar hyn o bryd o dan y farchnad fewnol flaenorol. Yn ein Gorchymyn Cychwyn cyntaf darparasom ar gyfer newidiadau yng nghyfundrefn ariannol yr ymddiriedolaethau fel bod ymddiriedolaethau NHS, o dan baragraff 7 o atodlen 3 i’r Ddeddf Gwasanaeth Iechyd Gwladol a Gofal Cymunedol 1990, yn cael buddsoddi gwargedau ariannol dros dro yng ngwarannau’r Llywodraeth neu gyfleusterau cadw cymeradwyedig eraill yn y sector cyhoeddus neu breifat. Mae’r rhain yn cynnwys awdurdodau lleol, diwydiannau gwladoledig, banciau a chymdeithasau adeiladu.

Mae cost i’r Trysorlys wrth ganiatáu i ymddiriedolaethau NHS fuddsoddi mewn sefydliadau heblaw am gyfrif y tâl-feistr, lle y mae’r Llywodraeth yn gweithredu fel banc, gan nad yw’r arian hwn ar gael i’w ddefnyddio gan y Llywodraeth, a thrwy hynny cynyddu’r swm y mae angen ei fenthyca oddi wrth y farchnad. Mae paragraff 84 o atodlen 4 i’r Ddeddf Iechyd 1999 yn mewnosod amod ar y pŵer hwn drwy ddatgan y gellir hefyd bennu uchafswm ar gyfer y buddsoddiadau hyn. Dirprwywyd y swyddogaeth hon i’r Cynulliad gyda chydsyniad y Trysorlys. Wedi i’r Gorchymyn hwn gychwyn, bwriedir cyhoeddi cyfarwyddyd a fydd yn peri y caiff buddsoddiadau eu cyfyngu i gyfrif y tâl-feistr, ar wahân i derfyn uchaf, y cytunwyd â’r Trysorlys i’w osod ar £50,000 i ddechrau.

Effaith y newid hwn fydd lleihau costau benthyca cyffredinol y Trysorlys. Dywedodd yr ymddiriedolaethau y bydd gostyngiad yn y llog a dderbynnir, gan achosi pwysau costau ychwanegol. Fodd bynnag, gwrthbwysir hyn yn rhannol drwy ostyngiad yn y costau gweinyddol a geir wrth gynllunio a rheoli buddsoddi.

Trof at yr ehangu ar bwerau cyffredinol y Cynulliad i gynnwys ymddiriedolaethau’r NHS. Mae’r Ddeddf yn rhoi ymddiriedolaethau’r NHS ar yr un sylfaen â chyrff NHS eraill, gan adlewyrchu eu statws fel rhan o wasanaeth iechyd gwladol. Fodd bynnag, gellid defnyddio’r pŵer penderfynu newydd, er enghraifft, i sicrhau bod penderfyniadau buddsoddi pwysig yr ymddiriedolaethau’n gyson â’r rhaglen gwella iechyd lleol, neu fod yr holl ymddiriedolaethau’n cyfrannu data perthnasol ar gyfer rhaglenni clefydau trosglwyddadwy.

Mae’r Gorchymyn trosiannol yn darparu ar gyfer trosglwyddo asedau, hawliau a rhwymedigaethau sydd yn gysylltiedig â dal cronfeydd gan feddygon teulu i awdurdod iechyd perthnasol y cyn-bractis dal cronfeydd. Gallai’r awdurdod iechyd ddewis defnyddio’r asedau hynny i gyflawni’r rhwymedigaethau a drosglwyddwyd iddo a’r rhai a gadwyd gan gyn-aelodau practisau a oedd yn dal cronfa. Nod y trefniadau trosiannol yw sicrhau trosglwyddiad mor esmwyth â phosibl oddi wrth ddal cronfa i’r ychydig bractisau sydd yn gysylltiedig â hynny o hyd. Gadawodd y rhan fwyaf o ddeiliaid cronfeydd o’u gwirfodd er mwyn cymryd rhan mewn grwpiau iechyd lleol dros flwyddyn yn ôl. Er mai ond niferoedd cymharol fach sydd yn gysylltiedig, mae’n bwysig i’r holl bractisau meddygon teulu gymryd rhan yn y dull partneriaeth newydd hwn o wella gwasanaethau iechyd a gofal iechyd drwy grwpiau iechyd lleol.

Mae’r ddau Orchymyn hyn yn elfennau hanfodol yn y jig-so a fydd yn ein galluogi i ddarparu gwasanaeth gwell, tecach, o ansawdd da i gleifion yng Nghymru. Gwnaethom lawer o gynnydd, yn enwedig gyda grwpiau iechyd lleol. Yr ydym wedi cychwyn dull newydd o weithio gyda’n gilydd ar draws ffiniau sydd wedi cael croeso cyffredinol. Gobeithiaf y gallwn symud ymlaen yn ysbryd partneriaeth gan ganolbwyntio’n eglur ar ddarparu gwell gwasanaethau a gwell iechyd i bobl Cymru.

in Welsh The Health Act was discussed in November and the debate was lost then. Today, we will vote in favour of these measures, but we have many concerns, although we support matters such as abolishing fundholding for general practitioners. I declare my interest as a GP.

yn Saesneg Croesawn y Ddeddf Iechyd 1999, am ei bod yn diddymu mesurau dal cronfeydd gan feddygon teulu. Fodd bynnag, na foed i neb gredu bod hynny’n golygu diwedd y farchnad fewnol, oherwydd mae’r ymddiriedolaethau’n aros ac mae mecaneg hanfodol y marchnadoedd mewnol yn aros. Croesawn ddiwedd dal cronfeydd gan feddygon teulu. Fel y dywedasom o’r blaen yn y Siambr hon, yr oedd yn gynhennus ac yn rhoi meddygon teulu i gystadlu yn erbyn ei gilydd. Ariannwyd meddygon teulu a oedd yn dal cronfa yn ffafriol fel y gallent gynnig gwell triniaeth i’w cleifion. Yn y pen draw mae hynny’n profi bod ar y system angen mwy o arian.

yn Saesneg Croesawn agweddau eraill ar y Ddeddf Iechyd 1999 yn ogystal â’r diwedd ar ddal cronfeydd gan feddygon teulu, fel y syniad o gyllidebau ar y cyd a’r gydberthynas ehangach rhwng gwasanaethau iechyd a chymdeithasol. Soniasom o’r blaen am broblem sydd yn gysylltiedig â chyllidebau ar y cyd, sef os mai’r gwasanaethau cymdeithasol yw’r comisiynydd arweiniol, gallai gomisiynu gwasanaeth sydd yn draddodiadol yn y gwasanaeth iechyd fel ffisiotherapi. Byddai arnom angen cael sicrwydd neu o leiaf dawelwch meddwl na chodir tâl am ddarpariaeth gwasanaeth iechyd lle y bo gwasanaethau cymdeithasol yn gomisiynydd arweiniol yn yr un modd â gwasanaethau eraill a arweinir, gwaetha’r modd, gan wasanaethau cymdeithasol.

yn Saesneg Byddwn yn trafod taliadau presgripsiwn yfory ond oddi mewn i gyd-destun y ddadl ar y Ddeddf Iechyd heddiw mae agwedd bwysig ar osgoi taliadau presgripsiwn a gefnogwn yn llwyr. Tynnwyd sylw yn adroddiad Swyddfa Archwilio’r NHS yr wythnos diwethaf at y ffaith annerbyniol nad oes dim yng Nghymru, oherwydd cyfyngiadau ar adnoddau, sydd yn cyfateb i’r gwasanaeth yn Lloegr i ymladd twyll mewn perthynas ag osgoi taliadau presgripsiwn. Fodd bynnag, nid yw twyll ynghylch presgripsiynau ond yn un agwedd ar ymdrin â thaliadau presgripsiwn. Mae cost cyffuriau ar bresgripsiwn yn 11 y cant o gyllideb yr NHS yng Nghymru. Un elfen o hynny yw nifer y presgripsiynau a rannwn ond yr elfen arall yw gwir gost y cyffuriau. Gwaetha’r modd, yn y ddeddfwriaeth hon, mae cost y cyffuriau yn fater i’w benderfynu gan lywodraeth ganolog o hyd, gan barhau’r berthynas gysurus rhyngddynt hwy a’r cwmnïau fferyllol byd-eang mawr drwy Gynllun Rheoleiddio Prisiau Fferyllol sydd heb ei ddiwygio ar hyn o bryd. Testun siom yw nad oes gennym reolaeth dros lawer o’n costau presgripsiwn oherwydd penderfynir ar wir gost y cyffur unigol y tu allan i Gymru.

yn Saesneg Mae ymrin ag anghydraddoldebau iechyd hefyd yn agwedd bwysig. Trafodasom fater rhanbarthau gweithredu iechyd cymunedol o’r blaen. Yn unol ag ysbryd cynwysoldeb, yr wyf yn falch bod Jane wedi rhoi derbyniad i’n syniadau ac y byddwn yn eu trafod yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol cyn hir. Credaf, wrth ddelio ag anghydraddoldebau iechyd, na allwch drin pob ardal yn yr un modd. Mae gwelliannau iechyd yn iawn fel y cyfryw ond er mwyn mynd i’r afael â’r anghydraddoldebau iechyd yn ein cymdeithas, rhaid targedu’r ardaloedd tlotaf, gwaethaf eu byd. Dyna pam y mae’n rhaid cael rhanbarthau gweithredu iechyd cymunedol yn y wardiau tlotaf, mwyaf difreintiedig. Nid yw dim ond sôn am bartneriaethau a rhaglenni gwella iechyd sydd yn cynnwys pobman a thrin pob ward etholaethol yr un fath yn fodd i fynd i’r afael â’r anghydraddoldebau hanfodol hynny. Mewn gwirionedd, gallai barhau anghydradddebau neu, o leiaf, bydd yr anghydraddoldebau’n aros. Nid ydym yn gwneud dim ynghylch lleihau’r anghydraddoldebau iechyd hynny.

yn Saesneg Mae rhai agweddau cadarnhaol ar y Ddeddf Iechyd 1999. Fodd bynnag, er bod gennym bolisi iechyd gwahanol ar gyfer Cymru, ymddengys llawer ohono’n negyddol ar hyn o bryd. Mae llawer o sôn am ffurfio ymddiriedolaethau gofal sylfaenol yng Nghymru yn y Ddeddf Iechyd. Derbyniais sicrwydd o’r blaen gan Jane na fyddai ein grwpiau iechyd lleol yng Nghymru o reidrwydd, gobeithir, yn datblygu’n ymddiriedolaethau gofal sylfaenol. Byddai’n anodd cymhwyso hynny’n awr oherwydd wrth gyfuno ymddiriedolaethau yr ydym wedi uno ein hymddiriedolaethau cymunedol â’n hymddiriedolaethau ysbyty eilaidd arhosiad byr. Byddai’n rhaid inni ddaduno’r cwbl os ydym i wahanu’r ymddiriedolaethau cymunedol oddi wrth yr ymddiriedolaethau gofal eilaidd fel y gallwn ffurfio ymddiriedolaethau gofal sylfaenol eto. Nid oes fawr o synnwyr ynddo. Mae gennym lai o ymddiriedolaethau’n awr; yr ydym i lawr i 15 o 31. Fodd bynnag, mae mecaneg hanfodol y marchnadoedd mewnol yn aros oherwydd mae’r ymddiriedolaethau’n aros. Os ydym i ffurfio grwpiau iechyd lleol yn ymddiriedolaethau gofal sylfaenol, golyga hynny 22 ymddiriedolaeth gofal sylfaenol arall ar ben y 15 ymddiriedolaeth sydd gennym eisoes. Dyna gyfanswm o 37 o ymddiriedolaethau, sydd yn fwy o lawer nag a fu gan y Ceidwadwyr erioed. A bod yn onest, ni allwn sôn am ddiddymu’r farchnad fewnol tra ceir system o’r fath o hyd.

yn Saesneg Derbyniais lythyrau oddi wrth lawer o’m cyd-feddygon teulu am rai agweddau ar ddeddfwriaeth iechyd a ymddangosodd yn Lloegr ond nad ydyw, hyd yn hyn, wedi ymddangos yng Nghymru. Mae pobl yn meddwl tybed beth sydd yn digwydd, fel yr wyf fi. Efallai ei fod wedi ei wneud, am a wn i. Cyfeiriaf yn benodol at y gorchymyn oddi wrth yr Adran Iechyd ynghylch trais yn erbyn meddygon teulu a’u staff, a wnaethpwyd eisoes yn Lloegr. Mae trais yn broblem wirioneddol a beunyddiol. Mae’r gorchymyn iechyd ar y mater hwn yn bodoli yn Lloegr a dylai ymddangos yng Nghymru rywbryd. Efallai ei fod wedi gwneud, ond nis gwelais. Yr ydym yn aros amdano.

yn Saesneg Rhaid inni beidio â phrofi effeithiau negyddol o gael polisi iechyd gwahanol yng Nghymru. Pleidleisiasom dros NHS gwahanol yng Nghymru am resymau cadarnhaol. Ni ddylai deddfwriaeth ein dal yn ôl. Wrth ymestyn y categorïau o bobl sydd â hawl i dderbyn prawf ar y llygaid am ddim, darganfuasom yr wythnos diwethaf y gallem gydweithredu’n gadarnhaol. Mae Jane i’w chanmol am wrando ar ddadleuon y gweithwyr proffesiynol, grwpiau’r sector gwirfoddol a phobl â daliadau gwleidyddol eraill. Yng ngwir ysbryd cynwysoldeb, gobeithiaf y gellir hybu datblygiad polisi iechyd cadarnhaol o’r fath yr un pryd ag yn Lloegr yn hytrach na bod Cymru’n gorfod aros am ddeddfwriaeth. Rhaid inni ddelio â hynny, yn enwedig ar iechyd, gan ei bod yn ymddangos ei fod yn ein dal yn ôl.

yn Saesneg Gallwn gael polisi iechyd gwahanol i Gymru oddi mewn i’r NHS. Dangosasom hynny gyda phrofion llygaid yr wythnos diwethaf. Mae materion eraill lle y gallwn wneud gwahaniaeth megis rhanbarthau gweithredu iechyd cymunedol. Mae gan rai ardaloedd yng Nghymru yr ystadegau iechyd gwaethaf yn y DU. Mae’r system gyfredol o gael yr un trefniant ar gyfer Lloegr a Chymru wedi ein methu yn y gorffennol. Rhaid inni wneud gwahaniaeth cadarnhaol. Ers datganoli gwelsom Asiantaeth Safonau Bwyd ar gyfer Lloegr a Chymru ond gydag adain i Gymru, gan na allem gael asiantaeth i Gymru’n unig. Mae’r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth Glinigol yn gorff i Gymru a Lloegr fel y mae’r Comisiwn Gwella Iechyd, y sonir amdano yn y Ddeddf Iechyd 1999. Caiff corff Cymreig ar gyfer nyrsio, bydwreigiaeth ac ymwelwyr iechyd ei gynnwys cyn hir o fewn corff ar gyfer y DU.

yn Saesneg Ymddengys ein bod yn profi gwrth-ddatganoli ar yr union adeg pan fo arnom angen symudiadau pro-ddatganoli er mwyn pwysleisio’r hyn a ddigwyddodd yn 1997 a mis Mai diwethaf. Yr ydym yn gweithio tuag at bolisi iechyd NHS sydd yn berthnasol i bobl Cymru ond, mewn rhai sectorau holl bwysig, mynnwn ddal gafael ar yr hen syniad bod rhaid inni fod yn rhan o gorff ar gyfer Cymru a Lloegr. Mae hynny’n siomedig. Mae sut yr ydym yn prisio ein cyffuriau presgripsiwn y tu hwnt i’n rheolaeth hefyd er gwaethaf y ffaith bod y gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru yn gwario £300 miliwn y flwyddyn ar hynny. Rhaid inni fod yn ddewr a symud ymlaen gyda’n gilydd i ddatblygu polisi iechyd gwirioneddol ddatganoledig. Mae’r Ddeddf Iechyd 1999 yn fan cychwyn. Gadewch inni fod yn ddewr a symud ymlaen gyda’n gilydd. Gallwn wneud hynny. Mae’r gallu gennym, ac mae’r angen yn bod. Gennym ni y mae’r ystadegau iechyd gwaethaf yn y DU a rhai o’r gwaethaf yn Ewrop. Gadewch inni fod yn ddewr a symud ymlaen gyda’n gilydd.

Bydd y grŵp Ceidwadol yn pleidleisio’n erbyn y Gorchmynion Cychwyn hyn. Buom ar hyd y llwybr hwn o’r blaen, felly bydd fy nghyfraniad yn fyr. Synnaf fod cymaint o amser wedi ei neilltuo i drafod y Gorchmynion hyn y prynhawn yma. Fodd bynnag, mae digwyddiad pwysig arall yn mynd rhagddo mewn lle arall. Gan y byddwn yn cofnodi’n gwrthwynebiad trwy bleidleisio yn erbyn, rhoddaf rai o’n rhesymau.

Testun gofid mawr i ni yw diwedd dal cronfeydd gan feddygon teulu. Daeth yn gynllun poblogaidd, ac yr oedd yn galluogi pob math o arloesi ac yn codi safonau. Yr oedd yr arfer gorau’n dod yn arfer cyffredin. Rhaid i hynny fod yn nod bennaf mewn gofal iechyd, yn enwedig mewn gofal iechyd sylfaenol. Nid wyf wedi fy argyhoeddi y bydd y system newydd yn parhau â manteision dal cronfeydd gan feddygon teulu. Mae perygl mawr y bydd y grwpiau iechyd lleol yn troi’n system gorchymyn a rheoli ersatz. Yr ydym wedi symud ymlaen o’r hen fyd lle y gellid cyflenwi gwasanaeth cyffredinol o San Steffan neu o Barc Cathays. Derbynnir nad yw hynny’n ymarferol bellach. Fodd bynnag, nid ydym yn argymell defnyddio patrwm y grŵp iechyd lleol.

Mae hefyd yn ofid mawr inni fod yr ymgynghori statudol drwy gyd-bwyllgorau ymgynghorol yn dod i ben. Er bod darpariaethau gweithio ar y cyd y Ddeddf Iechyd 1999 yn galonogol, nid yw trafodaethau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a chynrychiolwyr o wahanol gynghorau yng Nghymru yn fy nghalonogi. Nid wyf wedi fy nghalonogi y byddant yn hybu’r darpariaethau gweithio ar y cyd newydd. Fodd bynnag, dim ond yn awr y maent yn dod ymlaen. Mae cyfle gan y Weithrediaeth i annog y defnydd o ddarpariaethau gweithio ar y cyd. Os gweithreda’n effeithiol a sicrhau bod ei chydweithwyr llywodraeth leol yn eu defnyddio, bydd cam mawr ymlaen o ran cyfannu’r rhaniad rhwng gofal iechyd a gofal cymdeithasol. Felly, gobeithiwn y caiff y darpariaethau newydd eu defnyddio’n effeithiol.

Mae’n rhyddhad i ni y caiff y system ymddiriedolaethau ei chadw. Gwnaethpwyd llanastr o’r ailgyflunio, a bydd cyfuno ymddiriedolaethau gofal arhosiad byr a chymunedol yn achosi trafferth mawr yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Bydd y misoedd a’r blynyddoedd sydd i ddod yn dangos hynny’n glir. Testun pryder i mi yw y bydd y gwasanaethau gofal iechyd cymunedol a meddwl yn cael eu hisraddio. Ni fydd uwch reolwyr yn gweld bod iddynt yr un pwysigrwydd a blaenoriaeth â gwasanaethau arhosiad byr. Mae galw aruthrol am wasanaethau arhosiad byr a chwestiynir y defnydd o adnoddau’n gyson. Mae heriau mawr yn y fan honno. Fodd bynnag, mae grwpio gofal iechyd cymunedol a meddwl gyda gwasanaethau arhosiad byr yn gam yn ôl.

Dyna’r feirniadaeth. Enillodd y Llywodraeth fuddugoliaeth glir ac aeth ymlaen â’r diwygiadau hyn. Mae’r ddadl drosodd i raddau helaeth. Cyfrifoldeb gwrthblaid gyfrifol yn awr yw dweud bod rhaid caniatáu amser i’r system newydd weithio. Byddwn yn adeiladol yn ein beirniadaethau a’n sylwadau. Yr ydym yn amheus a geir llwyddiant yn y dyfodol ond yr ydym yn agored i’n perswadio. Yn y broses honno byddwn yn sicrhau y bydd materion fel gweithio ar y cyd, uno gofal cymdeithasol a iechyd, a gwell gweithio ar y cyd gyda grwpiau iechyd lleol yn cael eu gwireddu. Byddwn yn drwyadl wrth archwilio’r materion hyn. Nid ydym yn dymuno drwg i’r system newydd. Byddai hynny’n amhriodol. Mae pawb ohonom am gael y gwasanaeth iechyd gorau posibl. Yn awr rhaid inni sicrhau bod y Weithrediaeth yn cyflawni hynny ac y gallwn geisio diwygio a gwella system na fyddem wedi ei dymuno.

Diolchaf i Jane am ei datganiad, am gyflwyno’r Gorchmynion hyn ac am ei sylwadau ar ddarpariaethau’r Ddeddf Iechyd 1999 sydd yn caniatáu’r gweithio agosach rhwng yr NHS a gwasanaethau cymdeithasol, y cyfeiriodd Dai a David ato. Mae angen mawr am hyn. Ar bob adeg yn ystod y gaeaf hwn, yr oedd hyd at 600 o welyau mewn ysbytai yng Nghymru wedi eu blocio gan bobl nad oedd ganddynt angen meddygol amdanynt. Cafodd hynny effaith gynyddol ar amseroedd a rhestrau aros.

Mae angen dybryd inni fwrw ymlaen â’r cynigion a geir yn y Ddeddf Iechyd 1999 a sicrhau gweithio agosach rhwng gwasanaethau iechyd a chymdeithasol. Fodd bynnag, fel y dywedodd David, haws dweud na gwneud, yn enwedig pan welir, fel y gwelsom ni yn ystod cyfarfodydd diweddar o’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, fethiant rhai awdurdodau lleol i fuddsoddi mewn gwasanaethau cymdeithasol fel y cynghorodd y Cynulliad hwy i wneud. Maent wedi methu â buddsoddi adnoddau yn y maes hwn. Gwn o’m hetholaeth gartref y trafferth a geir wrth geisio cael ateb syml gan adrannau gwasanaethau cymdeithasol ynghylch rhoi arian mewn gofal cymdeithasol i alluogi pobl i adael yr ysbyty a dod yn ôl i’r gymuned. Rhaid i rywun feddwl, Jane, nid yn unig am yr abwyd y byddwn yn ei ddefnyddio i hybu gweithio’n agosach, ond hefyd ar ba adeg y byddwn yn gosod esiampl ac yn sicrhau ei fod yn digwydd.

Mae sefydlu grwpiau iechyd lleol i’w groesawu, fel y dywedasoch, am eu bod yn cynnwys y proffesiynau iechyd wrth bennu blaenoriaethau iechyd ar gyfer ardaloedd penodol. Un pryder sydd gennyf ynghylch sefydlu grwpiau iechyd lleol yw bod hyn yn creu haen arall o fiwrocratiaeth oddi mewn i’r NHS yng Nghymru. Bellach mae gennym grwpiau iechyd lleol, ymddiriedolaethau ac awdurdodau iechyd ac mae rhywun yn dechrau meddwl tybed a oes angen yr holl haenau hyn. Fodd bynnag, yng ngolwg y ffaith mai dim ond blwyddyn yn ôl y sefydlwyd y grwpiau iechyd lleol a’u bod wedi ymgymryd â’u rôl yn ddiweddar—rhai’n gynt na’i gilydd—mae angen inni roi cyfle iddynt ymsefydlu cyn inni ddechrau ystyried a oes angen inni gynnal y tair lefel hyn o fiwrocratiaeth yn yr NHS yng Nghymru. Croesawaf y ffaith bod y Gorchmynion Cychwyn heddiw’n caniatáu agor y drws ar ymddiriedolaethau ac yn caniatáu inni eu harchwilio’n fanylach.

Ni allaf rannu hiraeth David Melding am ddal cronfeydd gan feddygon teulu. Costiodd y farchnad fewnol lawer i’r NHS, heb gyflenwi’r ansawdd gofal a addawyd i fwyafrif y cleifion yng Nghymru. Yr oedd yn sefyllfa gynhennus a greodd NHS o ddwy haen lle y câi lleiafrif o gleifion eu trin yn gynt nag eraill, nid am fod eu cyflwr yn teilyngu hynny ond am fod eu meddygon teulu’n dal cronfa. Gosododd glaf yn erbyn claf, meddyg yn erbyn meddyg ac ysbyty yn erbyn ysbyty. Ystumiodd flaenoriaethau a chyfrannodd at y problemau dyled a wynebir yn awr gan lawer o’n hawdurdodau iechyd. Yr oedd yn anhygoel o fiwrocrataidd. Nid oes ond rhaid meddwl am y felin yr oedd yn rhaid i bobl fynd drwyddi. Yr oedd y swm enfawr o waith papur a oedd yn gysylltiedig â gwneud un cyfeiriad cytundebol ychwanegol yn dangos mor ddibynnol ydoedd ar bapur. Mae braidd yn nodweddiadol o’r Torïaid eu bod yn protestio yn erbyn hyn. Nid yn unig y maent am fynd yn ôl i’r hen system, os yw eu llefarydd yn San Steffan ar faterion Cymreig i’w gredu, nid oes ganddynt ddim mwy difrifol i’w gynnig i gleifion Cymru na hybu gofal preifat yn hytrach na’r buddsoddi—

Mae’r gwasanaeth iechyd gwladol yn wasanaeth i bawb. Rhan o fod yn ddinesydd yn y wlad hon yw y gallwch dderbyn gofal iechyd cyffredinol. Câi unrhyw blaid a ddadleuai’n groes i hynny ei dinistrio gan yr etholwyr.

A fydd y sylwadau a wnaeth David Melding nos Iau ddiwethaf yn dinistrio ei gydweithwyr?

Er ein bod yn croesawu’r Gorchymyn Cychwyn heddiw, y gwir yw, os yw’r Ddeddf Iechyd 1999 i weithio a chyfenwi gofal cydgysylltiol a dechrau ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd yng Nghymru, ni all wneud hynny oni chaiff adnoddau priodol.

I am pleased to have the opportunity to participate in this debate. Although I understand David Melding’s and the Tory Party’s viewpoint on these regulations, I am disappointed with his statement. I am disappointed with his attitude towards the time that we have set aside to discuss these regulations. After all, this is one of the most important Acts that we will discuss during the first session of the Assembly, namely a new pattern of ensuring a health service in the primary sector. I hope, Llywydd, that the time the Assembly sets aside to discuss important regulations such as these will increase rather than decrease. The reality is—

Os oes arnom angen amser i drafod y materion hyn yn fanwl, rhaid gwneud hynny fisoedd cyn y byddant yn dod i rym. Daw un o’r Gorchmynion hyn i rym ar 1 Ebrill.

in Welsh Unfortunately, the timing of the presentation of regulations is often beyond the Assembly’s control because they are a result of Westminster legislation. It is important that the Assembly holds detailed, extensive discussions on matters that have a direct effect on people’s lives. Even though necessary discussions have been held on a wide range of subjects during the first eight months of the Assembly’s existence, far too often, for reasons that all of us understand, too much time has been wasted on discussing subjects that will not affect people’s everyday lives. I hope that, from now on, Assembly Members will take part in in-depth, extensive discussions on some of the principles of these new regulations which relate to education and health.

in Welsh What makes the regulations important is the fact that, even though we do not think that the Act goes far enough, we are attempting to start to dismantle some of the fundamental Thatcherist principles that governed Wales for so many years, such as the internal market in the health sector and opting schools out of local authority control. That is the kind of philosophy that was abhorrent to the majority of the people of Wales and which gave a strong reason for establishing the Assembly. As the Assembly is a forum to voice opinions, it is important that we take advantage of the opportunity to ask the Government in the Assembly and in Westminster to go much further in dismantling the philosophy that never had the support of the majority of the electorate in Wales. Looking at the Health Act 1999, we had hoped that the Government in London, and especially the Assembly Government, would have gone further down the road of dismantling the internal market in the health service. We must accept that establishing the local health groups was only one step forward. Repealing the fundholding system is an important step, but we need to go further than that. I share Kirsty Williams’s concerns that the local health groups could be regarded as merely another tier of unnecessary administration in the health service.

in Welsh One significant element in the primary sector’s new pattern is the relationship that we would like to see develop between general practitioners, community nurses and health visitors, without creating another tier of local bureaucracy to add to the health trusts and authorities that already exist. We should support the allocation of more funds to the primary sector in order to make the best use of what happens at a local level.

yn Saesneg Mae gennyf amheuon difrifol ynghylch troi grwpiau iechyd lleol yn gyrff comisiynu, am y rhesymau a grybwyllwyd gan Dai Lloyd. Yr ydym am gael llai o fiwrocratiaeth a llai o weinyddu yn y gwasanaeth iechyd. Croesawaf yr hyblygrwydd ehangach a geir drwy gyflwyno grwpiau iechyd lleol wrth gyflenwi gofal iechyd ar y lefel sylfaenol yng Nghymru. Dylai’r Cynulliad hybu a chroesawu dull gwaith tîm o’r math hwn ar lefel leol. Mae’r gwaith tîm yn cynnwys ymarferwyr cyffredinol, nyrsys cymunedol ac ymwelwyr iechyd. Gobeithiaf y bydd y grwpiau iechyd lleol yn gallu sicrhau gwell cydweithrediad rhwng iechyd sylfaenol a gofal cymdeithasol ar lefel leol. Un anhawster a brofasom gydag awdurdodau iechyd ac ymddiriedolaethau mawr yw na fu’r cydlynu angenrheidiol rhwng gofal iechyd sylfaenol a gofal cymdeithasol bob amser fel y dymunem. Gobeithiaf y bydd yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn rhoi ar ddeall i grwpiau iechyd lleol ein bod am gael mwy o gydlynu ar y lefel honno. Yr wyf hefyd am i grwpiau iechyd lleol sefydlu mentrau lleol sydd yn ystyried amgylchiadau ac anghenion iechyd lleol.

yn Saesneg Ar ôl trafodaeth a gefais yn ddiweddar â grŵp iechyd lleol Ynys Môn, cymeradwyaf ei fenter gofal coronaidd i Jane Hutt yn arbennig. Rhaid datblygu ataliad yn llawn ar lefel leol. Mae’n amlwg bod goblygiadau o ran cost, ond cymeradwyaf fenter o’r math hwnnw. Pam y dylai grŵp iechyd lleol Ynys Môn, er enghraifft, ymddiddori mewn gofal coronaidd? Os ydych yn byw yn Ynys Môn neu ym Mlaenau Gwent yr ydych yn fwy tebygol i ddioddef trawiad ar y galon a chael anhawster wrth sicrhau gofal coronaidd da yn eich ysbyty lleol. Yr wyf am i’r grwpiau iechyd lleol hyn ddatblygu arferion ataliol ar lefel leol fel bod gennych hawl, ym mha le bynnag yng Nghymru yr ydych yn byw, i gael y gofal iechyd a’r ataliad gorau.

yn Saesneg Dyna pam y croesawaf y ddadl hon. Er y bydd Plaid Cymru—the Party of Wales yn cefnogi’r cynigion hyn, yr ydym am i’r Llywodraeth wybod bod gennym amheuon difrifol yn eu cylch.

Croesawaf unrhyw gyfle i gael dadl ar iechyd. Ychydig wythnosau’n ôl, cawsom ddadl dda ar anghydraddoldebau iechyd mewn cyfarfod o Bwyllgor Rhanbarthol Dwyrain De Cymru. Ar ddiwedd y cyfarfod, awgrymais y gallai’r holl Bwyllgorau Rhanbarthol gael dadl debyg. Trafodasom lawer o’r materion a gododd heddiw, yn enwedig ynghylch mynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd yn ein cymunedau.

Yr wyf yn falch, Dai, fod eich plaid yn cefnogi’r Gorchmynion. Datganasoch eich pryderon am y farchnad fewnol. Rhaid eich bod yn ei chanol hi pan oeddech yn feddyg teulu yn dal cronfa, a rhannwn eich pryderon. Nododd Kirsty yn glir y cydwrthwynebiad i ddal cronfeydd gan feddygon teulu. Mynegodd Dai ei bryderon am rôl yr ymddiriedolaethau hefyd. Un pwynt a wneuthum yn y Gorchmynion hyn yw bod y Ddeddf Iechyd 1999 yn rhoi ymddiriedolaethau’r NHS ar yr un sylfaen â chyrff NHS eraill. Nid ydynt bellach yn gyrff annibynnol sydd yn sefyll ar wahân, ond yn rhan o’r NHS. Yn adroddiad cloriannu yr NHS y llynedd, un o’n canfyddiadau pwysicaf ynghylch y dyledion a etifeddasom o ganlyniad i’r farchnad fewnol oedd bod rhaid i gydweithio fod yn amcan pwysig wrth ddatblygu’r gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru. Nid oes neb yn ynys a rhaid i bawb gydweithredu a chydweithio. Yr ydym yn symud ymlaen drwy gomisiynu a datblygu ein gwasanaethau iechyd drwy raglenni gwella iechyd. Mae’r ymddiriedolaethau yno i gyflenwi, nid i benderfynu sut yr ydym yn gwario arian. O ran strategaeth, mae cyfle’n awr i’r Cynulliad ddatblygu’r gwasanaeth iechyd i ymateb i anghenion iechyd pobl Cymru, gyda rhaglenni gwella iechyd a gaiff eu dyfeisio a’u datblygu gan yr awdurdodau iechyd mewn partneriaeth â’r grwpiau iechyd lleol. Rhaid i’r ymddiriedolaethau wedyn ddatblygu’r gwasanaethau. Dyna’r gwahaniaeth yn y modd yr ydym yn gweithio.

Rhaid cynnwys ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd yn ein hagenda. Mae’n ddiddorol, Ieuan, eich bod wedi codi mater clefyd y galon yn y cwestiynau i’r Prif Ysgrifennydd yn gynharach heddiw. Rhaid inni gysylltu atal ac ailsefydlu ag anghydraddoldebau iechyd yng Nghymru a chydnabod bod rhaid i hynny fod yn rhan o’n dadleuon yn y Siambr hon. Mae cyfrifoldeb ar holl Aelodau’r Cynulliad i fod yn strategol ac nid yn blwyfol, er bod rhaid inni sicrhau y cedwir at fuddiannau ein poblogaethau lleol a’n bod yn deall eu hanghenion iechyd. Fodd bynnag, mae gennym gyfle’n awr i fod yn fwy strategol ac i fod yn gyfrifol am y modd yr ystyriwn welliant iechyd a’r dystiolaeth glinigol a geisiasom pan drafodasom bwysigrwydd datblygu gofal golwg sylfaenol yn y Pwyllgor yr wythnos diwethaf.

Derbyniaf fod rhaid inni ystyried hyn yn strategol. Fodd bynnag, a ydych yn derbyn bod anghydraddoldebau iechyd oddi mewn i ranbarthau’n broblem fawr yng Nghymru? Pa strategaeth bynnag sydd gennych, nid yw’n iawn, os ydych yn byw yn Llangefni neu ym Mlaenau Gwent, er enghraifft, eich bod yn fwy tebygol o gael problemau gofal iechyd o ran llawdriniaeth ar y galon na phe baech yn byw yn ne-ddwyrain Lloegr. Sut yr ydych yn ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd lleol oddi mewn i’r strategaeth honno?

Dyna un o’r materion pwysig a drafododd Pwyllgor Rhanbarthol Dwyrain De Cymru yn ei gyfarfod diweddar. Ystyriasom wasanaethau cardiaidd a’r effaith o gael nid yn unig y clefyd calon gwaethaf, er enghraifft, yng Ngwent, ond y diffyg mynediad at wasanaethau cardiaidd yno. Rhaid inni ystyried y mater hwnnw a chyfrifoldeb yn lleol, yn rhanbarthol ac yn genedlaethol. Cytunodd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar adolygiad o’r fformwla yng Nghymru. Ni fydd hynny’n rhoi atebion rhwydd inni ynghylch y modd y cysylltwn adnoddau ac anghydraddoldebau iechyd, ond nid â’r gwasanaeth iechyd yn unig y mae a wnelo hyn.

Mae hyn yn mynd yn ôl at bwyntiau a godwyd gan Dai ac eraill, yn enwedig ynghylch targedu ein cymunedau drwy ranbarthau gweithredu iechyd. Rhaid inni dargedu gweithredu nid yn unig ar draws y ddarpariaeth o wasanaethau iechyd ond ar draws gweithredoedd economaidd, addysgol a chymdeithasol yn y cymunedau hynny. Gobeithiaf y byddwn yn trafod hynny ymhellach yn ein dadl ar ‘Gwell Cymru’. Os na chawn bethau’n iawn o ran iechyd, bydd llawer o’n gwaith i wario ein harian Ewropeaidd yn ddoeth yn dioddef. Collir cyfleoedd os na fyddwn yn integreiddio gweithredu iechyd yn y modd y datblygwn ein rhaglen Ewropeaidd. Mae’n mynd ymhellach na darpariaeth gwasanaeth iechyd.

Mae rôl newydd gyffrous y grwpiau iechyd lleol yn bwysig. Ym Mhowys, daeth yr awdurdod iechyd, y grŵp iechyd lleol, yr awdurdod iechyd a’r ymddiriedolaeth iechyd at ei gilydd i ffurfio cynghrair. Mewn rhannau eraill o Gymru, mae grwpiau iechyd lleol nad ydynt yn bod ond ers blwyddyn yn torri tir newydd. Mae’r grwpiau hynny’n cynnwys meddygon teulu, ond hefyd nyrsys a chwaraewyr tîm eraill.

A ydych yn ymwybodol nad yw’r grŵp iechyd lleol yng Nghaerdydd yn cynnwys cynrychiolwyr o’r awdurdod lleol oherwydd anghydfod ynghylch y modd y gwneir yr enwebiad iddo? A ydych yn fodlon ymchwilio i hynny ac annog y gynrychiolaeth honno?

Gwn am y sefyllfa honno ac yr wyf yn siomedig yn ei chylch. Cyflwynais sylwadau a byddaf yn parhau i wneud hynny. Yr wyf yn falch ei bod wedi ei chodi eto yn y Siambr. Mae cyfle i grwpiau iechyd lleol dorri tir newydd am eu bod yn cydffinio ag awdurdodau lleol ac yn cynnwys amrediad amlddisgyblaethol o weithwyr iechyd proffesiynol, y sector gwirfoddol ac aelodau lleyg. Mae gennym grwpiau iechyd lleol a fferyllwyr yn gadeiryddion arnynt.

A ydych yn derbyn, er bod grwpiau iechyd lleol yn cynnwys amrediad eang o weithwyr gofal iechyd proffesiynol, fod llawer o anniddigrwydd wedi bod ymysg y proffesiynau sydd yn gysylltiedig â meddygaeth sydd heb gynrychiolydd penodol ar y grwpiau iechyd lleol? Bu ymgyrch hefyd gan y Coleg Nyrsio Brenhinol a chyrff nyrsio eraill i sicrhau bod nyrs ar weithrediaeth y grwpiau iechyd lleol.

Yr ydym wedi trafod y materion hynny yn y gorffennol ac fe’u trafodais â chydweithwyr, gan gynnwys y proffesiynau sydd yn gysylltiedig â meddygaeth—y bobl ar lefel gofal sylfaenol y cyfeiriodd Ieuan atynt. Mae grwpiau iechyd lleol yn datrys sut y gallant gynnwys cynifer o chwaraewyr ag y mae arnynt eu hangen. Mae eu perthynas â chynghorau iechyd cymdeithas yn bwysig. Mae llawer o nyrsys yn gweithredu fel arweinyddion rheolaeth glinigol mewn grwpiau iechyd lleol. Darparant gyfleoedd i nyrsys dorri tir newydd. Yn eich cymunedau, bydd grwpiau iechyd lleol a’u cadeiryddion a’u chwaraewyr arweiniol yn torri tir newydd. Maent yn cefnogi’r math o newidiadau y mae arnom eu hangen drwy’r cydweithredu hwn.

Mae hyn yn mynd yn ôl at weithio ar y cyd rhwng gofal iechyd a gofal cymdeithasol. Treuliais y rhan fwyaf o’r diwrnod ddoe yn Ysbyty Cyffredinol Gorllewin Cymru ac Ysbyty’r Tywysog Philip, lle y trafodais broblemau blocio gwelyau a’r ffaith bod gennym bobl o hyd mewn ysbytai ledled Cymru a ddylai fod yn y gymuned. Rhaid inni sicrhau bod y gweithio ar y cyd drwy’r Ddeddf Iechyd 1999 yn cyflawni’r bwriad. Fodd bynnag, nid yw’r Ddeddf Iechyd hon a’r newidiadau hyn ond newydd ein cyrraedd. Ni allwch newid 18 mlynedd o’r modd y rhedodd y Llywodraeth flaenorol y gwasanaeth iechyd—a oedd yn gwbl gynhennus yn y diwedd—dros nos. Rhaid inni godi pontydd gyda llywodraeth leol. Rhoddaf sicrwydd i David—a chroesawaf y ffaith ei fod am inni gael hyn i weithio—y byddwn yn adeiladu ar rai o’r manteision o ddal cronfeydd gan feddygon teulu.

Rhaid inni symud tuag at wasanaeth iechyd a arweinir gan ofal sylfaenol. Yr wythnos diwethaf, cawsom gynhadledd ragorol o grwpiau iechyd lleol yn Llandrindod. Maent yn ysu am fynd ymlaen ac am ymgymryd â mwy o’r rôl strategol a chomisiynu. Nid ydynt am roi’r gorau i weithredu fel ymddiriedolaethau. Maent am weithio mewn partneriaeth. Fodd bynnag, maent am arfer cymaint o bŵer a dylanwad ag y gallant yn eu cymunedau lleol mewn partneriaeth â llywodraeth leol, a gweithio gyda’r awdurdodau iechyd sydd â rôl fwy strategol ar draws rhanbarthau. Ymhen ychydig wythnosau bydd cynhadledd am gynlluniau peilot gofal sylfaenol lle y byddwn yn ystyried gwaith tîm. Cyfeiriodd Ieuan at dimau mewn cymunedau, a’r ffaith bod angen inni sicrhau bod gennym ddewisiadau cyflog, yn enwedig yng nghymunedau’r Cymoedd lle y mae’n anodd denu meddygon teulu newydd pan fo’r rhai presennol yn ymddeol. Rhaid inni hefyd sicrhau, drwy’r mentrau gofal sylfaenol hynny, ein bod yn mynd i’r afael â’r anghydraddoldebau iechyd a drafodasom a bod atal ac ailsefydlu yn uchel ar yr agenda.

Mae hyn yn gyfle eto i’r Cynulliad symud ymlaen gyda gwasanaeth iechyd newydd i Gymru. Rhaid inni ei adnewyddu. Mae rôl gryf i’w chwarae gan wleidyddion yma. Felly, dylech gefnogi’ch grwpiau iechyd lleol, sicrhau eich bod yn eu hadnabod, gweithio gyda hwy ac amgyffred y ffaith y byddant yn gefnogol i’r gwasanaeth iechyd wedi’i adnewyddu yng Nghymru.