Mae’r cynnig hwn yn gwahodd y Cynulliad i lunio cynllun a fydd yn cyflawni gofynion Adran 114 Deddf Llywodraeth Cymru 1998. Dan Adran 114, mae’n ofynnol i’r Cynulliad

‘lunio cynllun yn amlinellu sut y mae’n bwriadu, wrth gyflawni’i swyddogaethau, hyrwyddo buddiannau sefydliadau gwirfoddol perthnasol’.

Mae’r cynnig yn adlewyrchu’r pwysigrwydd y mae’r Cymry wedi’i roi erioed ar weithgaredd cymunedol a gwirfoddol. Mae’n ein galluogi i adeiladu ar waith y blynyddoedd diweddaf i gryfhau’r berthynas rhwng y Llywodraeth a’r sector gwirfoddol. I lawer yn y sector gwirfoddol, gan gynnwys fy hunan cyn imi ddod i’r Cynulliad, dyma benllanw degawdau o ymgyrchu gan y sector gwirfoddol a chyrff cymunedol i agor drws y Llywodraeth. Yr ydym yn cydnabod ac yn gwerthfawrogi’r sector gwirfoddol am ei fywiogrwydd a’i effaith mewn cymaint o ffyrdd ar Gymru. Mae’n beiriant i hybu diwygio cymdeithasol. Mae’n fodd o harneisio cyfraniadau niferoedd mawr iawn o wirfoddolwyr yng Nghymru. Mae’n gyflogwr sylweddol yn cyfrannu at economi Cymru. Mae’n rhan o wead hanfodol ein cymunedau lleol, ac yn fodd dyddiol o ddarparu iechyd a chefnogaeth a llais i lawer o’n dinasyddion. Yn aml, mae llawer o’n dinasyddion tlotaf yn fwy bregus na neb ac yn profi gwahaniaethu yn eu herbyn ac yn cael eu hallgáu.

Mae’n arbennig o briodol ein bod yn ystyried y cynllun ar brynhawn y ddadl ar Cymunedau’n Gyntaf. Mae’r sylw i’r cynllun yn Neddf Llywodraeth Cymru’n rhoi diffiniad eang a chynhwysol o’r sector gwirfoddol, neu ‘sefydliadau gwirfoddol perthnasol’, yng ngeiriau’r ddeddf. Mae’r diffiniad yn cynnwys cyrff anstatudol y cyflawnir eu gweithgareddau yn ddi-elw ac sydd yn rhoi budd uniongyrchol neu anuniongyrchol i Gymru gyfan neu unrhyw ran ohoni. Mae hyn yn cwmpasu holl gymhlethdod y sector gwirfoddol, o’r cyrff mawr gyda niferoedd sylweddol o staff cyflogedig i’r grwpiau lleol bychain yn rhedeg ar y nesaf peth i ddim, a phopeth yn y canol. Mae amrywiaeth y sector gwirfoddol yng Nghymru—amrywiaeth ieithyddol ac aml-ddiwylliannol—yn amrywiaeth o fuddiannau, cyfranogiad ac aelodaeth.

Dyma’r cyntaf o gynlluniau statudol y Cynulliad i gyrraedd ei gam terfynol. Wrth lunio’r cynllun byddwn yn cymryd cam unigryw yng Nghymru. Nid oes gofyniad o’r fath yn Lloegr, yr Alban na Gogledd Iwerddon. Hyd y gwn i, nid oes cynllun statudol o’r fath ar gyfer y sector gwirfoddol yn unlle arall yn Ewrop. Mae cynllun y sector gwirfoddol yn enghraifft addas o’r modd y ceisia’r Cynulliad weithio gyda phobl Cymru a throstynt. Mae’n rhoi’n gwerthoedd ar waith o ran cynhwysiant a phartneriaeth—gweithio gyda’n gilydd i sicrhau y gall Cymru a’n holl ddinasyddion gyflawni’u potensial. Sut mae sicrhau y bydd y cynllun hwn yn gweithio’n effeithiol? Wedi ei lunio, bydd y cynllun yn gosod y polisi a’r egwyddorion a amlinellir yn y penodau y byddwch wedi’u darllen, ar sail statudol. Bydd yn llywodraethu’n perthynas â’r sector gwirfoddol yn awr ac yn y dyfodol rhagweladwy. Elfen bwysig yw sefydlu Cyngor Partneriaeth y Sector Gwirfoddol. Mae hyn yn rhoi’r sector gwirfoddol ar droedle cydradd â llywodraeth leol a busnes yn ein trefniadau partneriaeth gyda’r Cynulliad.

Fis Gorffennaf diwethaf sefydlasom Gyngor Partneriaeth cysgodol y Sector Gwirfoddol, sydd yn dwyn ynghyd Aelodau’r Cynulliad o bob plaid wleidyddol a chynrychiolwyr o’r sector gwirfoddol o’r naill begwn i’r llall. Yn ei ffurf gysgodol, y bûm yn falch o’i chadeirio, gwnaeth gyfraniad gwerthfawr eisoes at y ffordd y gweithiwn yn y Cynulliad, gan ddangos yr angen am sefydlu trefniant partneriaeth sefydlog o’r math hwn ar sail barhaol. Yr ydym wedi cyfarfod bedair gwaith, gan drafod arian Ewrop, datblygu cymunedol, gwella’r system benodiadau cyhoeddus, yn ogystal â’r angen am olwg strategol ar ddull ariannu’r sector gwirfoddol. Yr ydym eisoes wedi trafod goblygiadau’r cynllun strategol newydd ‘Gwellcymru.com’, a chynllunio cyllidebol. Eisoes dysgodd y Cynulliad lawer oddi wrth y sector gwirfoddol. Yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, o ganlyniad i fod mewn cysylltiad â sefydliadau gofalwyr, sefydliadau plant a sefydliadau iechyd meddwl, dylanwadwyd ar ein polisïau i gyd. Bydd y cynllun yn plannu hynny yn ein holl waith llunio polisi. Bydd Ysgrifenyddion Cynulliad yn cyfarfod â chynrychiolwyr y sector gwirfoddol o leiaf ddwy waith y flwyddyn i drafod meysydd o ddiddordeb. Byddwn yn ystyried cylch cynllunio’r gyllideb ac ariannu yn y cyfarfodydd hynny. Bydd yn rhaid inni lunio adroddiad hefyd. Mae’n ofynnol dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998 i’r Cynulliad gyhoeddi adroddiad ym mhob blwyddyn ariannol ar y modd yr ydym yn gweithredu’r cynllun yng Nghymru.

Cyflawnwyd llawer yn barod, ond mae’r sector gwirfoddol allan acw yn aros ac yn awyddus i fod yn rhan o’r cynllun statudol. Yn hynny mae Cymru ar y blaen ac yr ydym ni ar y blaen. Mae llawer mwy i’w wneud. Mae angen inni ystyried effeithlonni’n trefniadau ariannu—mae ariannu cynaliadwy mor bwysig. Yr ydym yn edrych ar ein partneriaeth gydag arian Ewrop. Mae’r trefniadau tri-thraean ar fyrddau rheoli rhanbarthol a lleol yn bwysig er mwyn sicrhau bod ein prosiectau Ewropeaidd yn iawn. Mae angen inni edrych fwy ar gyfranogiad cymunedol, ac mae angen inni ystyried sut y gall y Cynulliad gefnogi’r sector gwirfoddol i’w alluogi i gyfrannu at ‘Gwellcymru.com’ mewn partneriaeth â ni.

Rhaid i’r Cynulliad, wrth weithredu’r cynllun pwysig hwn, ddarparu arweiniad i gyrff cyhoeddus eraill i arddangos sut yr ydym ni’n ymwneud mewn modd cadarnhaol â’r sector gwirfoddol. Anogaf chi i gefnogi’r cynnig, a gytunwyd yng nghyfarfod diwethaf Cyngor Partneriaeth cysgodol y Sector Gwirfoddol. Cytunodd pawb ohonom arno gyda’n gilydd—pob plaid wleidyddol ac aelodau’r sector gwirfoddol ar draws yr amrediad o wahanol fuddiannau yng Nghymru. Mae arnom eisiau symud ymlaen gyda’n gilydd. Dyma’n pwerau ni, yn unigryw i Gymru, wedi dod i rym flwyddyn ar ôl ein geni. Symudwn ymlaen a’u defnyddio.

Mae’n bleser siarad yn y ddadl hon ac ailadrodd yr hyn a ddywedodd Jane eisoes yn ei haraith ardderchog. Mae’r cynnig ger ein bron wedi’i gefnogi gan y pleidiau i gyd yn ogystal â’r sector gwirfoddol. Os caf siarad fel Tori sydd yn amau ychydig, dyma’r canlyniad mwyaf cadarnhaol hyd yma i ddatganoli—y ffordd y caiff y sector gwirfoddol gyfranogi mewn modd cynhwysfawr a strategol. Mae’n ddatblygiad da a chyffrous yn ein democratiaeth. Nodais y cyfeiriadau a wnaeth Jane at rannau eraill o Brydain, ac yn wir rannau eraill o Ewrop. Mae’r cynllun gennym yn awr; rhaid inni ei roi ar waith a sicrhau y bydd yn llwyddiant mawr—mae ganddo botensial anferth ar gyfer ymarfer da. Mae’r grŵp Ceidwadol wedi ymrwymo i Gyngor Partneriaeth y Sector Gwirfoddol. Gweithiwn ar hwnnw yn egnïol a chyson ac fe’i gwelwn fel mecanwaith strategol ar gyfer yr holl flynyddoedd o’n blaenau i weithio i sicrhau bod datganoli’n llwyddiant.

Nid af dros rôl y sector gwirfoddol—mae’n anferth, ac mae Jane wedi cyfeirio ato’n barod. Fodd bynnag, hoffwn nodi ei fod wedi gwreiddio yn y gymuned. Dyna efallai fantais fwyaf cynnwys y sector gwirfoddol. Gwyddom yn uniongyrchol beth y mae pobl yn ei ddweud wrthym yn eu gwaith yn y sector gwirfoddol, yn y materion a nodir ganddynt fel rhai sydd angen mwy o sylw, neu’r ymarfer da y maent wedi’i ddarganfod sydd angen ei ledaenu i fod yn ymarfer cyffredin. Darperir yr holl bethau hyn yn y ffordd orau a mwyaf uniongyrchol gan y sector gwirfoddol. Nid gormodiaith yw dweud mai sector gwirfoddol ffyniannus sydd wrth wraidd cymdeithas ddinesig wâr.

Mae gennym lawer i’w wneud gyda’r sector gwirfoddol. Mae’r Cynulliad yn dibynnu ar y sector gwirfoddol i roi gwasanaethau’n uniongyrchol i bobl, i roi cyngor inni ar bolisi, i sicrhau y canfyddir yr atebion gorau ac y nodir y materion polisi y mae angen mynd i’r afael â hwy. Hefyd, mae nifer o bobl yn rhannau mwyaf bregus cymdeithas yn dibynnu ar y sector gwirfoddol i eiriol drostynt. Mae hynny’n rôl bwysig. Mae’n ein helpu wrth ddarparu pob math o wasanaethau os sicrhawn pan fyddwn yn cyflawni pethau da dros y cyhoedd, y caiff y grwpiau hynny sydd efallai’n mynd i ddioddef yn sgîl newidiadau yr ydym am eu gwneud neu yn eu hystyried, gyflwyno’u hachosion a dadlau drostynt yn y modd mwyaf uniongyrchol.

Ein dyled i’r sector gwirfoddol yw partneriaeth gydlynol. Croesawaf y cynllun am ei fod yn gam ymlaen yn hynny o beth. Rhaid inni sicrhau bod y pethau canlynol yn eu lle, ac y bydd y cyngor newydd yn sicrhau y cânt eu darparu ac yn eu monitro. Rhaid darparu—cylch tair blynedd fyddai’n ddelfrydol—ariannu dibynadwy. Nid yw hercian yn wyllt o un flwyddyn i’r nesaf mewn proses gyllidebol yn ffordd iawn o redeg sioe, ac ni ddylem roi’r sector gwirfoddol yn y sefyllfa honno. Mae arnom angen cyfranogiad go-iawn yn y broses o lunio polisi hefyd, sydd fel arfer yn golygu cynnwys y sector gwirfoddol ac eraill yn gynnar wrth ffurfio polisïau. Rhaid i’r model cyhoeddi ac ymgynghori, a fu’n gyffredin am flynyddoedd lawer ysywaeth, bellach gael ei adael ar ôl. Mae ar y sector gwirfoddol angen bargen deg gan y sector statudol ar draws y bwrdd, gan gynnwys llywodraeth leol a chyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad. Mae’r rhain i gyd yn hanfodol i ddarparu cynllun trwyadl ac effeithiol i’r sector gwirfoddol. Darpara’r cynllun hwn fecanwaith inni gyflawni hynny yn y dyfodol, ond bydd angen cadw llygad barcud. Nid yw’n rhywbeth a gyflawnir unwaith ac am byth, gan roi tic mewn blwch a’i sefydlu’n dragwyddol; mae’n gofyn am waith caled a phartneriaeth barhaus. Gydag ewyllys da’r holl bleidiau yn y Cynulliad, yr wyf yn siŵr y bydd yn llwyddiant.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu’r ddogfen unigryw hon, sydd yn seiliedig ar roi grym i bobl yn y sector gwirfoddol a gwella ansawdd bywyd llawer o bobl eraill—proses y mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn ei chefnogi i’r carn. Mae’r ddogfen yn rhan o bedwar cam i ddod â’r sector gwirfoddol i safle cydradd yn ein cymdeithas, gyda’r Llywodraeth a’r sector preifat. Cydnabyddiaeth, cynrychiolaeth, partneriaeth ac adnoddau yw’r pedwar cam hynny. Wrth dderbyn y cynllun hwn heddiw, rhoddwn gydnabyddiaeth lawn i’r sector gwirfoddol yng Nghymru a’i ran yn y bywyd Cymreig a’n cymunedau.

Ddoe, lansiodd y Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig eu hadroddiad ar y sector gwirfoddol, ‘Ariannu ar gyfer y Dyfodol’. Pwysleisiodd yr adroddiad yr angen i gydnabod gwerth gwaith gwirfoddolwyr, sydd yn werth £3.4 biliwn i’n heconomi. Er enghraifft, darperir 90 y cant o’n gofal yn y gymuned gan ofalwyr yn ddi-dâl, gan arbed amcangyfrif o £1.7 biliwn y flwyddyn i’r Llywodraeth yng Nghymru. Seiliwyd ein hadroddiad, y mae croeso i bawb ohonoch ei weld, ar arolwg o 200 o grwpiau.

Cynrychiolaeth yw’r ail gam, sydd yn darparu llais i bob cymuned a grŵp gwirfoddol yng Nghymru. Byddwn yn gynhwysol. Mae gan bob corff hawl i sicrhau y clywir ei lais, ac mae’r ddogfen hon yn darparu ar gyfer hynny. Ni fu hyn erioed cyn wired ag y mae yn awr gyda dyfodiad cronfeydd strwythurol Ewrop. Mae ar sefydliadau angen gwybod sut i gael at yr arian. Bydd angen sefydlu deialog ar lefel leol gydag awdurdodau lleol ac ar lefel genedlaethol i gytuno ar amcanion tymor hir a chod ymarfer, a fydd, gobeithio, yn dweud na fydd unrhyw wirfoddolwyr ar eu colled oherwydd eu gweithgareddau.

Rhaid i bartneriaeth olygu fod y farn honno’n dod drwodd. Y peth mwyaf sydd angen ei wneud yw gwella adnoddau. I weithredu’r delfrydau gwych hyn—cydnabyddiaeth, cynrychiolaeth a phartneriaeth—mae angen arian craidd. Clywsom sôn am yr ymrafael blynyddol am arian y flwyddyn nesaf. Dangosodd ein harolwg fod 70 y cant o gyllid y sector gwirfoddol yn gyllid am un flwyddyn, bod 45 y cant o sefydliadau’n cael problemau staffio oherwydd eu bod mor hwyr yn cael gwybod am grantiau ac y dywedodd 96 y cant y byddai cyllid tair- i bum-mlynedd o fudd sylweddol i’w sefydliadau. Dyma ddywedodd un o’r atebion a gawsom:

‘Anodd yw mynegi gymaint y byddai cynnydd mewn cyllid tymor hir yn ei olygu i’n sefydliad. Mae canfod a gwneud ceisiadau am gyllid ychwanegol yn cymryd llawer iawn o amser, y byddai’n well ei dreulio ar y materion go-iawn.’

Croesawn yr ymrwymiad tuag at gyllid tair blynedd. Hoffwn inni gychwyn yn fuan drwy ddarparu cyllid craidd digonol am dair blynedd i ganolfannau cynghori Cymru. Byddai’r broses ariannu’n golygu y byddai’n rhaid cynnwys y sector gwirfoddol yn gynnar yn y cam llunio cyllideb. Rhaid wrth gynllun clir, tymor hir. Gobeithiaf hefyd y gwnaiff y corff hwn ddatblygu cynllun gweithredu ystyrlon gyda rhaglen amser glir.

Dibynna llwyddiant y sector gwirfoddol ar gyllid digonol gan awdurdodau lleol ac ar ein gallu ni i sefydlu dulliau clir a hawdd o fynd at yr arian strwythurol o Ewrop. Yr wyf yn falch fod gennym daflen Amcan 1 o’r diwedd. Mae’n disgrifio’i hun fel arweiniad syml i ymgeiswyr â phrosiectau. Gobeithio y caiff ei dosbarthu’n ddi-oed i bob mudiad gwirfoddol fel y gallant ddechrau gweithio ar eu ceisiadau.

Rhaid gochel rhag creu gormod o adeileddau biwrocrataidd sydd yn gweithredu drostynt eu hunain ac nid dros y bobl yr honnant eu bod yn eu cynrychioli. Mae’r sector gwirfoddol yng Nghymru’n rhoi cymaint i gynifer o bobl mewn cymaint o wahanol ffyrdd. Mae’n ddyletswydd ar y Cynulliad i sicrhau bod geiriau teg yn arwain at weithredoedd teg. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi’r ddogfen hon.

Diolch, Lywydd, am eich hynawsedd yn caniatáu imi siarad wedi imi ddigwydd colli dechrau’r ddadl. Fe’i gwerthfawrogir yn fawr.

Rhoddaf groeso cynnes ar ran Plaid Cymru—The Party of Wales i gynllun y sector gwirfoddol. Bu gennyf ran yn y broses o’i negodi yn y dyddiau cyn datganoli. Braf yw ei weld yn dwyn ffrwyth. Mae’n adlewyrchu gwir ysbryd partneriaeth ac yr wyf yn siŵr y bydd Aelodau’r Cynulliad sydd yn aelodau o’r Cyngor Partneriaeth yn cydnabod fod y cyngor hwnnw’n cynrychioli ysbryd gwir bartneriaeth. Nid yw bob amser yn gysurus; gall y cyfarfodydd osod her i Aelodau’r Cynulliad ac i Lywodraeth Cymru. Mae hynny’n beth iach a chadarnhaol.

Mae angen rhoi sylw i ambell fater o hyd er mwyn gwireddu’r bartneriaeth. Y mwyaf allweddol o’r rhain yw arian. Rhaid i’r sector gwirfoddol gael ei gynnwys yn llawn ym mhrosesau a thrafodaethau’r gyllideb. Mae gweithwyr y sector gwirfoddol yn gofyn am gydraddoldeb, hyd y bo modd, â gweithwyr llywodraeth leol. Cymerwyd camau ymarferol i’r cyfeiriad hwn ond mae pobl yn ddiamynedd i weld y canlyniad. Mae symud tuag at gyllid tair blynedd i sefydliadau’r sector gwirfoddol a ariennir yn genedlaethol yn fater allweddol hefyd, ynghyd â thrafodaethau gydag awdurdodau lleol gyda golwg ar sicrhau mwy o gytundebau ariannu tair blynedd ar lefel leol, a hynny, wrth reswm, bob amser yn seiliedig ar gytundebau lefel gwasanaeth priodol gyda’r corff sector gwirfoddol dan sylw.

Croesewir y cynllun. Fodd bynnag, fel gyda chymaint o fentrau a drafodir gan y Cynulliad, mae’r rheithgor yn dal i fod allan. Yr ydym ni, fel plaid, a chydaelodau yn y sector gwirfoddol, yn croesawu egwyddorion y cynllun yn galonogol ond yr ydym yn aros i weld a all Llywodraeth Cymru droi’r rhethreg yn realiti. Gwnaiff aelodau Plaid Cymru—The Party of Wales ar y Cyngor Partneriaeth bopeth yn eu gallu i sicrhau y digwydd hynny.

Yr wyf yn ddiolchgar am ewyllys da a chefnogaeth pob siaradwr y prynhawn yma. Mae’n ddiwrnod pwysig i ni, fel yr ydym wedi cydnabod. Yr ydym yn caru’r amheuwr o Dori yn ein rhengoedd, David. Mae eich cyfraniad yn aruthrol yn y Cyngor Partneriaeth, yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ac yn y Cyfarfodydd Llawn. Daethoch â’ch profiad inni hefyd. Gwyddoch sut y mae hi oherwydd yr ydych wedi bod yn ymwneud â’r sector gwirfoddol, fel Mick a Helen Mary hwythau. Mae’n bwysig ein bod yn cyfrannu i’r ddadl a’r cynllun hwn ein profiadau o’r sector gwirfoddol a’r profiad o fod ar flaen y gad. Hoffais ymadrodd David fod y sector gwirfoddol wrth galon cymdeithas ddinesig iach.

Mae a wnelo hyn â’r modd y gwnawn i’r drefn gynhwysol weithio yng Nghymru ac yn y Cynulliad. Os na fydd y sector gwirfoddol a chymdeithas ddinesig wrth galon ein dadl, ni fyddwn yn gynhwysol, siop siarad fyddwn ni. Gwleidyddion yn dadlau gyda’i gilydd fyddwn ni yn lle gwrando ar bobl sydd yn gwybod sut beth ydyw. Rhaid inni gadw egni ac annibyniaeth y sector gwirfoddol yn y bartneriaeth hon. Gwnaeth Helen Mary a Mick lawer o’r pwyntiau hyn. Rhaid inni sicrhau bod y sector gwirfoddol yn cadw’i lais arbennig a chryf er mwyn ein cadw ar flaenau’n traed yn nhermau’n hymroddiad. Mae’r cynllun hwn yn darparu’r fframwaith inni wneud hynny. Rhaid inni sicrhau bod y sector gwirfoddol yn codi’i lais i eiriol dros bobl sydd yn dioddef camwahaniaethu ac allgáu a’i fod hefyd yn parhau i dorri tir newydd yn nhermau polisi. Rhaid inni sicrhau bod ganddo’r modd i wneud hynny. Mae a wnelo hynny ag ariannu ac â sicrhau bod ein cod ymarfer, yr ydym wrthi’n ei ddatblygu gyda’r sector gwirfoddol, yn crybwyll ariannu craidd ac ariannu tair blynedd, Mick. Rhaid inni sicrhau bod yr ymwneud tri-thraean â’r bartneriaeth Ewropeaidd yn realiti a bod y sector gwirfoddol wedi’i gynnwys. Rhaid inni wedyn sicrhau yn nhermau ariannu lleol, sydd yn allweddol, y gweithredir y compactau gyda llywodraeth leol oherwydd mae llawer o gyrff lleol yn ddibynnol ar gyllid awdurdod lleol. Yr wyf yn edrych ymlaen at ddarllen eich adroddiad, Mick. Yr wyf yn siŵr y bydd yn ddefnyddiol. Rhaid inni gydnabod bod y sector gwirfoddol yn cyfrannu at economi Cymru. Amcangyfrifir bod incwm blynyddol y sector gwirfoddol yn 2.2 y cant o’n cynnyrch mewnwladol crynswth. Yr ydym wedi sôn am gyfraniad y sector yn nhermau’r economi gymdeithasol. Rhaid inni gydnabod hefyd gais cryf y sector gwirfoddol i gyfrannu at egni a ffyniant economaidd Cymru.

Bydd rhan o gynllun y sector gwirfoddol yn creu cysylltiad â Llywodraeth Cymru. Bydd y sector gwirfoddol yn cwrdd ag Ysgrifenyddion y Cynulliad o leiaf ddwy waith y flwyddyn a hefyd yn ystod cylch cynllunio allweddol y gyllideb. Os ydym am i’r sector gwirfoddol ein helpu i weithredu ‘Gwellcymru.com’ rhaid iddo fod yn rhan o’n proses wneud penderfyniadau a’n trafodaethau ar gynllunio’r gyllideb a sut y cyflawnwn ein hamcanion. Ein cyfrifoldeb ni oll fydd sicrhau y gweithredir y cynllun hwn. Mae gennym y man cychwyn iawn heddiw o ran gwella’r cynllun hwn a chydnabod fod gennym ffordd bell i fynd i gefnogi’r cyfranogiad hwnnw.

Yn olaf, wrth annog cyfranogiad mewn llunio polisi drwy gynnwys defnyddwyr, gofalwyr a’r sector gwirfoddol yn ein proses wneud penderfyniadau, rhaid inni gydnabod bod hynny’n golygu dechrau yn y dechrau, nid yn y diwedd. Mae hefyd yn golygu adnoddau, adeiladu gallu a sicrhau nad dim ond y lleisiau cryfaf yn y sector gwirfoddol a glywir; y clywir llais y sector gwirfoddol croenddu a lleiafrifoedd ethnig, er enghraifft, y clywir llais grwpiau’r anabl, y gall y grwpiau bach hynny â lleisiau bach gyfathrebu â ni drwy’r cynllun hwn. Diolch ichi am y cadarnhad clodwiw hwn. Yr adeg yma y flwyddyn nesaf fe gawn yr adroddiad blynyddol cyntaf. Mae arnaf eisiau i bobl nodi fod hon yn foment hanesyddol. Dyma rym nad ydym wedi’i ddefnyddio’n llawn eto. Soniwn yn aml am ein pwerau a sut i’w defnyddio. Mae hwn yn bŵer newydd, sydd yn unigryw i Gymru. Mae’n dweud bod y Cynulliad yn wahanol. Mae hwn yn ddiwrnod mawr i’r sector gwirfoddol ac i bobl Cymru.

Siaradaf am y gwelliannau yn ddiweddarach.

Dechreuaf drwy’ch atgoffa am bwyntiau allweddol i’w cofio yn y ddadl bwysig honno y prynhawn yma. Yn gyntaf, mae’r Cynulliad wedi ymrwymo i ddatblygu cymunedau gwell lle bydd pobl eisiau byw, gweithio a chwarae a chael mynediad at gyfleoedd economaidd mewn amgylchedd braf, diogel. Mae mynd i’r afael ag anfantais gymdeithasol yn brif thema a fabwysiadwyd gennym. Yn ail, mae llawer o gymunedau yng Nghymru wedi profi dirywiad cymdeithasol ac economaidd dros nifer o flynyddoedd, gan eu gadael yn ddifreintiedig o’u cymharu â gweddill Cymru. Mae’r problemau a wynebir gan gymunedau o’r fath yn gymhleth ac wedi gwreiddio’n ddwfn. Yn drydydd, mae Cymru erbyn hyn wedi’i rhannu rhwng ardaloedd datblygol, cyfoethog ac ardaloedd lle mae diweithdra, iechyd a thai gwael, ffigurau troseddu uchel a phroblemau cyffuriau’n nodwedd allweddol o fywyd bob dydd. Os yw’r Cynulliad hwn i wneud y gwahaniaeth yr ydym i gyd yn credu y dylai, rhaid i hynny newid.

Ym mis Ionawr, amlinellasom ein gweledigaeth dymor hir i Gymru yn ein cynllun strategol drafft, ‘Gwellcymru.com’. Mae’r weledigaeth hon yn ymestyn i ddileu tlodi ac anfantais gymdeithasol, lledaenu ffyniant economaidd a dileu anghydraddoldeb. Rhaid inni bontio’r gagendor rhwng ein cymunedau mwyaf difreintiedig a’r gweddill. Rhaid inni ddod o hyd i ffordd i helpu adfywio cymunedau er mwyn iddynt dyfu’n gryf, yn gydlynol, yn hyderus ac yn hunan-gynhaliol.

Ym mis Mawrth, lansiasom arferiad ymgynghori eang ar ein cynigion ar gyfer Cymunedau’n Gyntaf. Dyma’n gweledigaeth ar gyfer y dyfodol ac ar gyfer adfywio cymunedau. Mae’n ddull hollol Gymreig o fynd ati ac mae wedi’i gynllunio i ateb anghenion cymunedau mwyaf difreintiedig Cymru. Mae Cymunedau’n Gyntaf yn cynnig ffordd anghyfarwyddol o fynd ati, yn seiliedig ar yr egwyddor y dylai adfywiad ac adnewyddu cymunedol gwrdd â’r anghenion a’r blaenoriaethau a bennir gan y cymunedau eu hunain. Nid yw’n fenter newydd. Mae a wnelo â chydnabod ymrwymiad tymor hir gan awdurdodau lleol, y Cynulliad ac asiantaethau allweddol eraill ar lefel leol i sicrhau gweithredu. Bydd yn helpu cymunedau i gymryd yr awenau ac adeiladu gallu i fod yn gynaliadwy.

Ni fydd Cymunedau’n Gyntaf yn llwyddo oni ffurfir partneriaethau hirhoedlog gwirioneddol rhwng asiantaethau, gyda rôl allweddol i aelodau’r gymuned. Bydd Cymunedau’n Gyntaf yn rhoi sylw i rai o ddiffygion rhaglenni adfywio’r gorffennol: diffyg cydlyniad rhwng gwahanol fentrau; cymunedau’n cael anawsterau i gymryd yr awenau; gormod o wahanol ffrydiau ariannu; hwb cychwynnol tymor byr; ymrwymiad simsan gan chwaraewyr allweddol a dim digon o gyfranogiad cymunedol. Gwyddom i gyd o brofiad nad yw’r ateb cyflym wedi gweithio yn y gorffennol.

Dywed y papur ymgynghorol ‘Cymunedau’n Gyntaf’ fod ‘symiau mawr o arian yn cael eu gwario’ gan y Cynulliad ond

‘yn aml iawn nid oes llawer o welliannau amlwg mewn amodau sy’n cyfiawnhau’r gwariant’.

Yr ydym wrthi’n adolygu dros 60 o raglenni ariannu sydd dan arweiniad y Cynulliad ac sydd yn effeithio ar sefyllfa’r difreintiedig er mwyn canfod bylchau a mannau lle ceir gorgyffwrdd rhyngddynt. Anelwn at symleiddio rhaglenni i’w gwneud yn fwy hygyrch a hyblyg ac i ddarparu gwasanaethau’n fwy effeithiol. Yr ydym wedi ymrwymo i reoli’r adnoddau sydd yn bodoli eisoes yn fwy effeithiol, gosod targedau a mesur newid. Y nod yw cwblhau cam cyntaf yr adolygiad erbyn yr hydref.

Croesawaf welliant 1 Janet Ryder, sydd yn cydnabod y byddai pob cymuned yn elwa o adlinio a chyd-drefnu cyflwyniad a chyllid gwasanaethau. Fel Janet, cefnogaf y gydnabyddiaeth y galluogir cymunedau lleol i adnabod eu problemau eu hunain a dyfeisio’u hatebion unigryw eu hunain. Mae hynny’n unol ag amcanion Cymunedau’n Gyntaf.

Gwnaethpwyd llawer o waith da yng Nghymru ac ar draws y DU. Rhaid i Cymunedau’n Gyntaf adeiladu ar y llwyddiant presennol a pheidio â’i ddatgymalu. Fodd bynnag, rhaid gwneud hynny mewn modd mwy integredig, a all gynnig gwell gwerth am arian a gweithredu mwy effeithiol. Targedir Cymunedau’n Gyntaf at y cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Un o’r tasgau anoddaf yw adnabod y cymunedau hynny, oherwydd nid oes gennym brinder ymgeiswyr.

Mae’n anodd rhestru mynegyddion tlodi. Mae’r mynegai amddifadedd newydd i Gymru, a gyhoeddir yn ddiweddarach y mis hwn, yn darparu man cychwyn pwysig, ond bydd angen ychwanegu gwybodaeth leol at hynny. Ni wnaiff mynegyddion ystadegol fyth roi’r darlun llawn a gallant guddio pocedi o amddifadedd. Mae’r ymarferiad polisi cyfranogol a’r ymgynghori cynhwysfawr ar Cymunedau’n Gyntaf, sydd ar y gweill ar hyn o bryd, yn atgyfnerthu’r neges honno. Rhoddaf wybodaeth ichi am y datblygiadau diweddaraf ar y testun hwnnw.

Cyhoeddwyd dros 2,000 o gopïau o’r ddogfen ymgynghori wreiddiol. Gofynnwyd am sylwadau erbyn 31 Mai. Daeth bron i 150 o ymatebion i law yn barod. Cefais y pleser o siarad mewn dau seminar datblygu, un yn Ewlo yn y gogledd a’r llall yng Nghaerdydd. Yr oeddwn wrth fy modd o weld cymaint o bobl yn bresennol, gan gynnwys rhai Aelodau Cynulliad. Yr oeddwn yn arbennig o falch ein bod wedi cynnal dadl ar bartneriaeth y sector gwirfoddol yn ddiweddar oherwydd daeth llawer o weithwyr y sector gwirfoddol i’r ddau seminar. Mae’n dangos fod Cymru’n gwerthfawrogi ymroddiad y sector gwirfoddol, fel y dywedodd Jane Hutt. Daeth dros 400 o bobl o asiantaethau, cyrff gwirfoddol, pwyllgorau a chymunedau ynghyd i’r seminarau hynny. Noda ‘Gwellcymru.com’ fod digon o dystiolaeth o egni a phenderfyniad pobl leol i adfer yr ymdeimlad o barch a chymuned a arferai fodoli.

Yr wyf eisoes wedi gweld hyn ar waith ledled Cymru. Mae grwpiau trafod ar y gweill ym mhob un o’r 22 ardal awdurdod lleol. Cychwynasant ym Mhowys ar 31 Mai, a chynhaliwyd 17 hyd yn hyn. Bydd pob un wedi’i gynnal erbyn 20 Gorffennaf.

Sefydlwyd grwpiau ffocws cymunedol hefyd i alluogi pobl ar lefel leol i gael rhan ac i gyfrannu’u syniadau a’u diddordebau. Mae’r sesiynau hyn yn darparu adborth ardderchog. Mae aelodau a staff awdurdodau lleol, sefydliadau’r sector gwirfoddol a grwpiau datblygu cymunedol wedi cyfrannu at ddadl fywiog ac ystyrlon. Mae polisi da’n dibynnu ar gysylltu â’r sylfaen ehangaf o syniadau, gwybodaeth ac arbenigedd. Mae arnom angen clywed sylwadau a barn gan bobl sydd yn byw ac yn gweithio yn y cymunedau a chan chwaraewyr allweddol sydd yn ymwneud â chymunedau. Nid yw’r Cynulliad yn gwybod yr atebion i gyd, felly rhaid inni fynd ati i wrando a pharchu barn a phrofiad pobl eraill. Nid oes gennym fonopoli ar ddoethineb.

Y cam ymgynghori cychwynnol yw hyn i gyd. Beth sydd angen ei wneud nesaf yw dadansoddi’n ofalus yr ymatebion, y sylwadau a’r adborth. Cyhoeddaf bapur ymgynghori arall ym mis Awst, a fydd yn amlinellu’r fframwaith polisi ac ariannu mwy manwl yn sgîl hyn. Byddaf yn amlinellu fy nghynigion ar gyfer gweithredu.

Y targed yw canfod y cymunedau erbyn troad y flwyddyn. 1 Ebrill 2000 yw’r dyddiad a osodais ar gyfer dechrau datblygu polisïau Cymunedau’n Gyntaf. Rhaid i’r ymgynghori fod yn gwbl gynhwysol. Fel y dywedais, rhoddir rhan lawn i’r rheini yr effeithir arnynt fwyaf gan anfantais gymdeithasol yn y broses ymgynghori hon er mwyn sefydlu beth sydd ei angen i wrthweithio’u problemau. Mae cyfiawnhad llawn i’r dyddiad dechrau 1 Ebrill 2001, felly ni allaf gefnogi gwelliant David Davies, sydd yn negyddol fel arfer. Mae’n sarhau Cynulliad Cenedlaethol Cymru, o gofio’r modd y gweithredodd y Cynulliad hwn, dros y flwyddyn ddiwethaf, i ddelio ag allgáu cymdeithasol. Gresynaf ichi orfod ei roi i lawr yn y ffordd y gwnaethoch.

Nid yw Cymunedau’n Gyntaf yn broses gyfarwyddol. Mae’n holl bwysig datblygu’r polisi mewn partneriaeth â’r holl chwaraewyr allweddol. Codwyd mwyafrif pwyntiau Peter Black eisoes yn yr ymatebion i’r ymgynghori. Fodd bynnag, mae’n bwysig cofio—

Fe’ch cyfeiriaf at eich sylw diwethaf. Gwerthfawrogaf y ffaith fod a wnelo hyn â chynnwys pawb. Dywed y ddogfen:

‘Mae Cymunedau’n Gyntaf yn amlinellu rhaglen wirioneddol.’

Fodd bynnag, yn ddiweddarach yn y ddogfen dywedir

‘Pwysleisiwn mai cyflwyno cysyniad…y mae’r ddogfen ymgynghori hon.’

Yn fy marn i mae’r rheini’n ddau osodiad cwbl wahanol. A wnewch chi gadarnhau mai cysyniad yw hyn ac y sefydlir y rhaglen a’r polisi gan gyfranogwyr mewn ymgynghoriad â’r Cynulliad?

Mae hynny’n gywir. Yr oedd y cyfeiriad at raglen yn gyfeiriad eang at dargedu cymunedau difreintiedig, ond dogfen gysyniad yw’r cyfanrwydd ar hyn o bryd. Caiff y rhaglen lawn ei chyhoeddi ar ôl yr ymgynghori. Diolch am egluro hynny.

Gan gyfeirio at welliant 4 Peter Black, mae’n bwysig cofio nad ydym yn cynnig parthau gweithredu iechyd yng Nghymru. Mae Cymru yn destun y math o weithredu y disgwylid ei gael mewn parth gweithredu iechyd yn Lloegr. Nid oes gennym ardaloedd gwella tai yng Nghymru. Yr ydym yn cychwyn allan ar ffordd hir ac fe gymer ymdrech galed a chyson i wneud argraff barhaol. Bydd yn anodd ar brydiau ond bydd y gwobrau’n werth yr ymdrech heb os. Mae’r cynnig yn croesawu’r ymateb i’r ymgynghori. Mae’n annog pawb i gefnogi Cymunedau’n Gyntaf, yn nodi’r gwaith sydd yn cael ei wneud ar resymoli, ac yn gwahodd y Pwyllgorau Pwnc i gefnogi Cymunedau’n Gyntaf. Fe’i cymeradwyaf i chi.

Cynigiaf hefyd welliant 2. Ychwaneger y canlynol fel pedwerydd cymal newydd

Fel y dywedodd Peter, mae dadl heddiw’n bwysig. Fodd bynnag, gofynnir inni drafod eto heddiw damaid arall o deisen afalau gan y Llywodraeth Lafur hon. Yn anffodus, teisen afalau heb fawr ddim yn ei chanol ydyw. Nid oes fawr ddim y gall neb ei wrthwynebu yn Cymunedau’n Gyntaf oherwydd mae’n dweud cyn lleied. Mae’r cynllun yn arwyddo symudiad i ffwrdd oddi wrth ddull o weithio o’r brig i lawr ym maes datblygu cymunedol tuag at ddatblygu proses leol integredig o’r gwaelod i fyny. Mae’n creu fframwaith a phroses ar gyfer newid heb ragnodi atebion a fydd yn caniatáu hyblygrwydd ac ymatebolrwydd lleol wrth benderfynu ar y modd a sicrhau’r canlyniadau i gyflawni’r adfywiad angenrheidiol.

Mae angen dull aml-asiantaeth o edrych ar atebion a phroblemau, a chydnabod y bydd cymunedau cynaliadwy’n achosi manteision drwyddi draw ym mhob maes. Bydd dull trawsbynciol gwirioneddol yn rhoi manteision ym meysydd iechyd, addysg, atal troseddau, adfywiad economaidd a sawl maes arall. Croesewir y gydnabyddiaeth i’r angen am ariannu tymor hir i symud i ffwrdd oddi wrth ormod o grantiau ar-wahân, bob un ynghlwm wrth wahanol feini prawf a ffyrdd o wneud cais. Fodd bynnag, efallai mai’r cwestiwn cyntaf y dylem ei ofyn yw pam yr ydym yn trafod hyn yn y Cyfarfod Llawn heddiw. Pan drafodwyd y ddogfen ymgynghorol hon yn y Pwyllgor, dywedwyd wrthym:

‘Ar ôl ymgynghori, bydd y Cynulliad yn ystyried trefniadau mwy manwl ar gyfer y rhaglen gan gynnwys dewis yr ardaloedd cymunedol a dargedir...Dylai cynigion pendant ar gyfer y rhaglen fod wedi’u datblygu erbyn dechrau’r hydref, gyda golwg ar lansio erbyn diwedd y flwyddyn.’

Yng ngoleuni hynny, pam yr ydym heddiw’n trafod y ddogfen ymgynghorol, y dywedwyd wrthym iddi gael ymateb brwd iawn? Pam yr ydym yn dal i edrych ymlaen at y cam nesaf? Ble mae’r cam nesaf hwnnw? Pam nad ydym ni’n trafod yr ymateb i’r ymgynghoriad a’r cam nesaf? Mae’r amserlen a amlinellwyd yn y ddogfen ymgynghorol ei hun yn datgan y bydd trafodaeth ym Mhwyllgorau Rhanbarth y Cynulliad ym misoedd Mehefin a Gorffennaf ac y cyhoeddir ail ddogfen ymgynghorol yn amlinellu’r cynigion manwl ar gyfer gweithredu ym mis Awst—fel y dywedodd Peter—gydag ymatebion erbyn 30 Medi. Cyfnod yr haf yw un o’r adegau gwaethaf i ymgynghori. Mae llawer o gynghorau ar doriad a bydd llawer o grwpiau cymuned hefyd yn cymryd egwyl o’u cyfarfodydd dros yr haf. Rhaid gofyn y cwestiwn hefyd, ble mae’r ail ddogfen ymgynghorol a beth fydd ynddi?

Wedi dweud hynny, mae nifer o bwyntiau gwerth eu nodi yn y fenter hon. Mae’n cynnig cyfle a allai fod yn radical o ran adfywio lleol. Cred Plaid Cymru—The Party of Wales fod yn rhaid i unrhyw brosiect adfywio, os am fod yn effeithiol ac yn gynaliadwy, gael ei ddatblygu o’r gwreiddiau i fyny. Mae’r fenter hon yn arwyddo symudiad i ffwrdd oddi wrth ddull o’r brig i lawr tuag at ddatblygu proses leol fwy cynhwysol ac integredig. Teimlwn y byddai pob cymuned yn elwa o’r ffordd hon o fynd ati. Fodd bynnag, cydnabyddwn y dylid rhoi blaenoriaeth i’r cymunedau hynny lle ceir yr amddifadedd mwyaf. Dyna sail ein gwelliant 1. Rhaid inni gydnabod y byddai pob cymuned yn elwa ar adlinio a chydlynu’r dull o ddarparu ac ariannu gwasanaethau.

Mae Cymunedau’n Gyntaf yn gosod y pwyslais ar greu partneriaethau lleol i ddatblygu atebion lleol. Fodd bynnag, nid yw’n dangos sut yr eir â’r partneriaethau lleol hyn yn eu blaen. Fel yr awgryma’r ymateb gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, mae’r Llywodraeth Lafur yn abl iawn erbyn hyn i ysgrifennu cynlluniau partneriaeth a strategaethau lleol trawsbynciol, ond profodd yn fwy anodd sicrhau gweithredu cynaliadwy dros y tymor hir mewn ymateb i hynny. Mae Cymunedau’n Gyntaf yn cynnig dull mwy integredig o fynd ati i adfywio cymunedau. Cyfeiria at adolygu a rhesymoli’r nifer o wahanol fentrau a gyhoeddwyd. Gobeithiwn yr adolygir ac y rhesymolir yr arian targed penodol a ddefnyddiwyd fel modd i gyflawni polisi cenedlaethol ar lefel leol. Ers blynyddoedd lawer, gwelsom ddefnyddio arian targed penodol i gyflawni polisïau ar lefel leol. Yr effaith fu clymu dwylo llywodraeth leol a’i rhwystro rhag bod yn llywodraeth ar lefel leol. Crëwyd yn lle hynny gorff pasbort ar gyfer cyllid y Llywodraeth. Ni all awdurdodau lleol mwyach weithredu atebion a welir yn lleol oherwydd mae’n rhaid iddynt wneud i’r atebion hynny ffitio i mewn i’r pocedi arian perthnasol. Dyna sail ein gwelliant 2. Mae Plaid Cymru—The Party of Wales yn croesawu’r symudiad i ffwrdd oddi wrth bennu defnydd grantiau ac yn cefnogi’r gydnabyddiaeth y galluogir cymunedau lleol i nodi eu problemau eu hunain a dyfeisio’u hatebion unigryw eu hunain.

Byddai Plaid Cymru yn croesawu hyn fel symudiad tuag at weithredu polisi drwy bolisïau cytunedig gyda llywodraeth leol ynghlwm wrth dargedau lleol penodol. Croesewir y symudiad i ffwrdd oddi wrth gymysgedd o wahanol grantiau penodol tuag at bocedi mwy o arian, yn ogystal â’r gydnabyddiaeth fod angen ariannu am dymor hir. Fodd bynnag, rhaid cario hynny drosodd hefyd i gyllideb y Cynulliad gyda chydlyniant rhwng Pwyllgorau ac ymrwymiad ganddynt i’r strategaeth hon. Mae’n ymddangos bod y Llywodraeth Lafur wedi methu cydlynu ei hun. Sut mae Cymunedau’n Gyntaf yn berthnasol i fentrau sydd yn bodoli eisoes fel Pobl Mewn Cymunedau neu Gymunedau Cynaliadwy, neu’n adeiladu arnynt, a sut y mae’n effeithio ar yr adolygiad a gyhoeddwyd yn ddiweddar o’r mentrau Dysgu Seiliedig ar Waith i Oedolion a Mynd i’r Afael â Chamddefnyddio Sylweddau yng Nghymru? Cyhoeddwyd strategaeth y Cynulliad ar iechyd a lles ar gyfer ymgynghori fwy neu lai ar yr un pryd â Cymunedau’n Gyntaf. Yr wyf yn falch fod y Democratiaid Rhyddfrydol wedi penderfynu hawlio polisi Plaid Cymru o ddatblygu parthau gweithredu iechyd fel eu polisi eu hunain. Efallai fod hynny’n dangos eu hanallu i ddatblygu’u polisïau eu hunain, ond mae’n dda fod polisïau’r Blaid yn cael eu prif-ffrydio gan y gwrthbleidiau.

Os yw’r Llywodraeth Lafur—[Torri ar draws.]

Os yw’r Llywodraeth Lafur yn benderfynol o resymoli strategaethau a grantiau a chynhyrchu syniadau a pholisïau cydlynol, pam na wnaeth gydlynu’r ddau ymgynghoriad hyn, sydd mor agos eu cysylltiad a’u heffaith ar ei gilydd?

Bydd y pwyslais ar adael i’r gymuned leol adnabod ei hanghenion ei hun a dyfeisio modd o weithredu i ateb yr anghenion hynny nid yn unig yn grymuso cymunedau lleol i gymryd rheolaeth dros eu datblygiad eu hunain, ond hefyd yn grymuso llywodraeth leol i ddarparu llywodraeth ar lefel leol a gwasanaethu anghenion ei chymuned. Mae’r anghenion hynny wedi’u hadnabod gan y gymuned leol ei hun. Mae hynny’n codi pwynt arall. Dylem gydnabod rôl llywodraeth leol fel arweinwyr cymunedol, sydd yn sail i’w hagenda dros foderneiddio: pobl leol yw cynghorwyr lleol, a etholir yn lleol i gynrychioli’u cymunedau. Dylent felly fod mewn sefyllfa dda i wybod beth yw anghenion eu cymunedau a bod mewn safle i uno’r grwpiau sydd yn gweithio ynddynt. Gwerth y fenter hon yw ei phwyslais ar gael cymunedau lleol i ganfod eu hatebion eu hunain ac ar roi’r rhyddid ariannol iddynt ateb yr anghenion hynny.

Er bod Plaid Cymru yn cefnogi gwelliant 4 Peter Black, teimlwn ei fod yn gyfarwyddol. Yr wyf yn falch nad yw’n cynnig ddim cryfach na ‘nodi’. Ar welliant 3 David Davies, rhannwn ei anhoffter o wastraffu amser a’i awydd am weithredu ar fyrder ar hyn.

Diolchaf i Janet am yr arwydd annisgwyl o gefnogaeth gan Blaid Cymru; efallai nad yw clymblaid mor bell i ffwrdd ag y tybia pobl. [Chwerthin.] Ar y llaw arall, os oes unrhyw un yn gwylio hyn ym Mynwy, efallai ei fod.

Mae’r Blaid Geidwadol yn hapus i barhau yn yr ysbryd cadarnhaol hwn o groesawu’r dyheadau a amlinellir yn Cymunedau’n Gyntaf. Yr ydym bob amser wedi ategu’r angen, a nodir yn y ddogfen, i helpu pobl i helpu’u hunain yn hytrach na chaniatáu iddynt fynd yn ddibynnol ar y wladwriaeth. Cyflwynir gweledigaeth hyfryd yn y ddogfen o Gymru heb dlodi, diweithdra, camddefnydd cyffuriau, problemau tai nac anghydraddoldebau iechyd. Mae Cymunedau’n Gyntaf yn nodi ei fod yn ceisio sicrhau y bydd pawb yn mwynhau ffordd o fyw sydd yn briodol i’r unfed ganrif ar hugain, ble bynnag y maent yn byw a beth bynnag yw eu statws economaidd.

Nid wyf yn disgwyl i neb anghytuno â hynny. Fel y dywedodd Janet, mae’n amhosibl anghytuno ag un gair ohono. Deuwn i gyd i mewn i wleidyddiaeth er mwyn ceisio datrys y problemau hyn. Dyna’r cymhelliad sydd yn ein gyrru. Mae Peter Law yn fy nghyhuddo o fod yn negyddol. Nid oes arnaf eisiau bod yn negyddol na thaflu dŵr oer dros hyn. Byddai’n braf iawn cyflawni’r cyfan a amlinellir yn Cymunedau’n Gyntaf. Hoffwn hefyd sicrhau diwedd ar ddyled y trydydd byd, newyn a thlodi a dileu’r pechod gwreiddiol. Fodd bynnag, bydd yn anos gwireddu amcanion y ddogfen nag a awgrymir yn Cymunedau’n Gyntaf. Fel y dywedodd Helen Mary Jones yn gynharach, sut mae troi rhethreg yn realiti? Canolbwyntiaf ar rai materion allweddol: tai ac amgylchedd allanol o ansawdd gwael; diffyg cyfleusterau dinesig a chyhoeddus—

Daliwch ati, David.

Nid oes arnaf angen i Drefnydd y Blaid Lafur ddweud wrthyf am ddal ati.

Ansawdd gwasanaethau a ddarperir, diffyg rhagolygon gwaith—sydd yn arbennig o berthnasol i bobl ifanc—dibyniaeth ar gyffuriau, problemau iechyd gwael, cyraeddiadau addysgol gwael, amddifadedd cymdeithasol a diffyg mynediad at wasanaethau, gan gynnwys cyngor a gwybodaeth.

Yr ydym eisoes wedi cyflwyno atebion i’r problemau hyn i gyd. Fel a drafodwyd yn y Pwyllgor yn gynharach heddiw, mae peth wmbredd o stoc dai cyngor sydd heb eu defnyddio. Mae’r tai’n wag am nad oes ar bobl eisiau symud i’r ardaloedd hynny. Yn lle sefydlu prosesau ymgynghori, dylem ofyn i gynghorau ystyried ffyrdd o werthu’r eiddo hynny i ddatblygwyr preifat fel y gallai pobl sydd yn byw mewn tai cymdeithasol symud i mewn iddynt. Gellid eu hadnewyddu fel y gallai pobl mewn tai cyngor symud i mewn iddynt, gan ryddhau mwy o dai cymdeithasol i rai mewn angen.

A dderbyniwch mai’r rheswm y mae angen inni fynd ymlaen â’r datblygiad polisi cyffrous hwn yw oherwydd fod y Llywodraeth Lafur wedi etifeddu gwaddol blynyddoedd o gamreolaeth gan y Torïaid? Y gwahaniaeth gyda’r ddogfen hon yw ei bod yn dangos gofal am bobl Cymru, rhywbeth na wnaeth eich plaid chi erioed.

Nid wyf yn derbyn hynny. Fel y dylech wybod, cynghorau Llafur sydd yn rheoli’r rhan fwyaf o’r tai cyngor gwag sydd wedi mynd â’u pen iddynt. Cawsant eu camreoli gan gynghorau Llafur ers degawdau.

Mae’r ddogfen hon yn cyfeirio at y diffyg mwynderau cyhoeddus a dinesig. Nid oes arnom angen 12 mis o ymgynghori i wybod yr ateb i’r broblem honno. Yr ateb syml yw nad oes digon o gyllid. Os caiff y cynghorau ddigon o gyllid, gallant adeiladu mwy o gyfleusterau cyhoeddus a dinesig. Mae’ch Llywodraeth chi, dan eich arweiniad chi, yn gweithredu polisi o gwtogi ar gyllid i gynghorau lleol yng Nghymru. Dysgasom heddiw y bydd cynnydd o 10 y cant o leiaf yn y dreth gyngor cyn i’r fformwla newydd—

A wnewch chi roi sicrwydd imi na fydd cynnydd o 10 y cant i bawb yng Nghymru?

Na wnaf, ond gwyddoch na wnaethpwyd unrhyw gyhoeddiad o’r fath. Gwyddoch hefyd fod llawer ohonom wedi gwrthwynebu’r cynnydd hwnnw. Polisi’r Trysorlys yw’r cynnydd, yn seiliedig ar athroniaeth Geidwadol o 1997 a etifeddwyd gan y Llywodraeth Lafur dan yr adolygiad cynhwysfawr o wariant. Gan eich arweinydd chi y daeth hwnnw.

Mabwysiadodd y Blaid Lafur y polisi, ond nid oedd gan y Ceidwadwyr bolisi o gynyddu treth gyngor flwyddyn ar ôl blwyddyn nac o ddefnyddio trethi cyngor fel ffordd o gynyddu treth drwy’r drws cefn. Yr wyf yn siŵr fod pawb yma’n cytuno os nad yw awdurdodau lleol yn cael y cyllid, dim ots sut y’i sicrheir, na allant ddarparu mwy o gyfleusterau cyhoeddus a dinesig. Problem gyllid ydyw. Os amddifadwch awdurdodau lleol o’r cyllid hwnnw, bydd yn parhau’n broblem. Ni all unrhyw nifer o ddogfennau ymgynghorol ei datrys.

Crybwyllwyd ansawdd gwael darpariaethau gwasanaeth o’r blaen ac mae’r gwahaniaeth rhwng effeithlonrwydd awdurdodau lleol bellach wedi’i gydnabod. Mae a wnelo hynny ag effeithlonrwydd trefniadaethol. Gwyddom eisoes fod hynny’n ffaith, ond nid yw wedi’i hymchwilio’n iawn eto. Os yw rhai awdurdodau lleol yn fwy neu’n llai effeithlon nag eraill, mae angen inni wybod pa rai sydd yn perfformio’n effeithlon neu’n aneffeithlon, a pham. Go brin fod gofyn iddynt gyfrannu at ddogfen ymgynghorol yn debygol o ddatrys y broblem honno.

Nid oes arnaf eisiau bod yn gwbl negyddol. Felly, gofynnaf i Peter Law nodi fy mod wedi ystyried problemau amddifadedd cymdeithasol ymysg pobl ifanc a’r ffaith ei fod yn aml yn arwain at ddibyniaeth ar gyffuriau a phroblemau eraill. Byddai’n fuddiol ystyried ariannu grwpiau ieuenctid fel mudiad y sgowtiaid a chadlanciau’r fyddin, sydd yn cymryd pobl ifanc o gefndiroedd difreintiedig ac yn agor eu llygaid i sialensiau a phosibiliadau newydd—

A ydych yn cytuno bod clybiau’r ffermwyr ieuainc yn esiampl wych mewn ardaloedd gwledig o’r modd y gall mudiadau gael pobl ifanc i gymryd rhan yn eu cymdeithas leol ac ymwneud â rhaglenni hyfforddi a gweithgareddau gwerth chweil, a bod CFfI, fel y dywedasoch amser cinio heddiw, yn fudiad arall sydd mewn anawsterau oherwydd diffyg ariannu craidd?

Yr wyf yn hapus i ategu hynny i gyd. Mae mudiad y ffermwyr ieuainc yn gwneud gwaith ardderchog ac mae’n drueni mawr na welir ardaloedd gwledig ar hyn o bryd fel ardaloedd difreintiedig sydd angen cyllid ychwanegol. Mae mudiad y ffermwyr ieuainc yn fudiad ieuenctid da ac mae sawl un arall. Gobeithio yr edrycha’r Ysgrifennydd yn gadarnhaol ar ddarparu mwy o arian i grwpiau fel y Sgowtiaid.

Mae diffyg mynediad at wasanaethau, gan gynnwys cyngor a gwybodaeth gan gynghorau, yn broblem fawr hefyd, ond dewch inni fynd ati i’w datrys yn awr. Mae gennym Ysgrifennydd Llywodraeth Leol yma: rhaid ei fod yn ymwybodol o’r cynghorau lle mae hyn yn broblem. Beth am ddechrau siarad â hwy a gofyn iddynt ddatrys y broblem yn syth, yn hytrach na mynd allan i ymgynghori?

I ddychwelyd at bwynt Kirsty: os gwelwch yn dda dechreuwch edrych ar y ffactor gwledig yn nhermau amddifadedd, oherwydd mae’r fformwlâu newydd yn lleihau’r elfen bwysau a ychwanegir i ardaloedd gwledig. Fel y gwyddom, mae problem anferth yng nghefn gwlad ar hyn o bryd. Mae incwm ffermwyr yn cwympo, a rhoi halen ar y briw yw lleihau cyllid i ardaloedd gwledig ar adeg fel hyn.

Yr ydych chi’n cynrychioli plaid a ddinistriodd y cymunedau glofaol yn yr 1980au, a ddinistriodd eu sylfaen economaidd a chymdeithasol ac wedyn—i rwbio halen yn y briw—eu galw ‘y gelyn oddi mewn’. Beth allwch chi ei ddweud am adeiladu cymunedau? Y cwbl a wnaeth eich plaid chi erioed oedd eu distrywio.

Cyfeirio yr oedd y sylwadau at ‘y gelyn oddi mewn’ at aflonyddwyr adain-chwith a geisiodd ddefnyddio trueni pobl fel arf i hyrwyddo’u propaganda gwleidyddol eithafol. Fel ŵyr i löwr, dylech wybod, fel y gwn i, fod problem enfawr yn y diwydiant glo bryd hynny am fod y pyllau’n mynd yn fwyfwy aneconomaidd. Dywedai’r glowyr o hyd nad oeddent byth eisiau gweld eu plant na’u hwyrion yn mynd i lawr y pwll. Er bod yr hyn a ddigwyddodd yn y 1980au’n drist iawn, gwnaethpwyd llawer i ddod â buddsoddiad i’r cymunedau hyn—

Nid wyf yn negyddol, ond yr wyf yn rhwystredig oherwydd amheuaf mai cynnig arall llawn geiriau teg yw hwn a ddilynir gan ychydig iawn o weithredu. Cefnogwn y cynnig. Gobeithiwn, pan ddaw’r cyfnod ymgynghori i ben o’r diwedd, y bydd y Cynulliad hwn a Llywodraeth Cymru mor frwd dros weithredu atebion i’r problemau ag y buont dros eu trafod.

Wrth wrando ar hynny, credais fy mod wedi crwydro i mewn i’r ddadl anghywir.

Cynigiaf welliant 4. Ychwaneger ar y diwedd:

Cymeradwyaf y Llywodraeth ar y cysyniad y tu cefn i’r ymgynghoriad Cymunedau’n Gyntaf. Cred y Democratiaid Rhyddfrydol mai cymunedau ddylai ffurfio blociau adeiladu sylfaenol cymdeithas lwyddiannus a byw. Dylent fod yno i gynnal a helpu datblygu’r unigolion o’u mewn a chydweithio er lles pawb. Gall y rhwydwaith cynnal y gall cymuned fyw a rhagweithiol ei ddarparu fod yn allweddol i fynd i’r afael ag amddifadedd a thlodi drwy gynhyrchu hunan-hyder, caniatáu i bobl gyflawni’u llawn botensial a mynd i’r afael â’r math o ymddygiad gwrth-gymdeithasol a all arwain yn aml at drobwll dinistriol.

Fodd bynnag, er mwyn adeiladu cymunedau llwyddiannus, yn enwedig mewn ardaloedd difreintiedig, mae angen adnoddau, gweithredu’n effeithiol i wrthweithio ffactorau negyddol—fel troseddu, tai gwael, iechyd gwael a sylfaen sgiliau wael—ac, yn aml, ymyriad o’r tu allan. Gallwn i gyd gytuno â’r egwyddorion a arddelir gan y ddogfen hon: ymrwymiad tymor hir i sicrhau cyllid ac adnoddau, targedu’r cymunedau mwyaf difreintiedig, hyrwyddo partneriaethau a gweithredu nad yw’n gyfarwyddol.

Fodd bynnag, ceir argraff gryf mai dogfen wedi’i hanner ffurfio yw’r ddogfen sydd dan sylw gennym. Nid yw canlyniad yr ymgynghori ar gael inni, er bod y cynnig yn sôn am ymateb brwdfrydig. Nid oes cynllun gweithredu i ddweud wrthym beth sydd i’w wneud, ym mha gymunedau a sut y blaenoriaethir yr adnoddau sydd ar gael.

Yr wyf yn rhagdybio y bydd adnoddau ychwanegol ar gael. Gobeithio nad ailbecynnu rhaglenni a dyheadau cyfredol sydd ger ein bron. Er imi geisio enwi rhai o’r materion sydd yn wynebu cymunedau yn fy ngwelliant, fel yr angen i dargedu adnoddau iechyd i’n cymunedau mwyaf difreintiedig, yr angen am ardaloedd gwella tai, gwell amgylchedd, mynediad at gludiant y gellir ei fforddio, swyddi, hyfforddiant, a meintiau dosbarthiadau llai mewn ysgolion modern, y mae angen buddsoddi mewn adeiladu cymunedol hefyd.

Mae Janet Ryder yn gywir yng ngwelliant 2 fod angen grymuso cymunedau i nodi’u problemau eu hunain a dyfeisio’u hatebion eu hunain. Mae hi’n gywir hefyd i danlinellu’r angen i symud i ffwrdd oddi wrth ddefnyddio grantiau. Mae ar grwpiau lleol a mudiadau’r sector gwirfoddol, y mae llawer o gymunedau’n dibynnu arnynt er mwyn adeiladu gallu, angen sicrwydd cyllid ar gyfer gweithgareddau craidd. Mae arnynt angen eu rhyddhau hefyd o’r fiwrocratiaeth a’r ansicrwydd o wneud ceisiadau o hyd a’r potiau bach o arian a ddyrennir ar gyfer prosiectau penodol. Byddai’n well ganddynt ddefnyddio’r arian hwnnw i ddatblygu’u gweithgareddau’n systemataidd ac yn rhesymegol ar gyfer eu swyddogaethau craidd. Mae llawer o’r potiau arian hyn y tu allan i reolaeth y Cynulliad—cyfeiriaf at arian y Swyddfa Gartref ar gyfer mynd i’r afael â chamddefnydd cyffuriau ac alcohol yn benodol.

Dylem archwilio’r modd yr ariannwn y sector gwirfoddol mewn partneriaeth gyda chynghorau lleol i roi’r dilyniant cyllid sydd yn angenrheidiol i gymunedau sefydlog. Mae dogfen sylfaen datblygu cymunedol yn crynhoi’r peth:

‘Prosiectau tymor byr yw cynnwys llawer o gynlluniau, eto maent yn anelu at ateb anghenion parhaus.’

Maent yn aml yn codi disgwyliadau’r gymuned, dim ond i’w chwalu eto ryw dair blynedd yn ddiweddarach. Gallant fod wedi’u tangyllido a’u hystyried yn rhywbeth ymylol i brif waith yr asiantaeth noddi. Aiff y ddogfen ymlaen i ddweud nad yw polisïau o’r brig i lawr yn ddigon effeithiol ac y gallant hyd yn oed gyfrannu at allgáu cymdeithasol, teimlad a adlewyrchir yn y ddogfen. Fodd bynnag, digon blêr weithiau fu ymdrechion i hyrwyddo datblygiad parhaus o’r gwaelod i fyny a chydlynu effeithiol.

Mae’n hanfodol felly ein bod yn ategu’r mentrau polisi niferus a gymerwn ar droseddu, iechyd, addysg, cludiant, tai a datblygu economaidd, gyda gwaith datblygu cymunedol effeithiol a wneir yn strategol ac a ariennir yn iawn. Fel hyn, gallwn adeiladu gallu unigolion a chymunedau fel y gallant elwa’n iawn o’n gwaith.

Mae arian newydd yn hanfodol, ynghyd â chydlynu iawn ar draws holl weithgareddau’r Cynulliad. Mae partneriaeth gyda’r cymunedau eu hunain, cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad a chyrff eraill, yn brif hanfod hefyd. Er nad yw partneriaeth yn ddewis hawdd, ac y gall fod yn waith caled, y mae’n werth chweil.

Mae angen inni edrych yn sylfaenol hefyd ar y ffordd y cyllidebwn yr arian. Rhaid inni gyllidebu ar gyfer achos ac effaith drwy fuddsoddi mewn atebion tymor hir. Os bydd tai gwell yn cynhyrchu arbedion yn y gyllideb iechyd ymhen 10 mlynedd, rhaid inni ganfod ffordd o ddod â’r arbedion hynny ymlaen i wneud y buddsoddiad hanfodol hwnnw. Os bydd buddsoddiad dwys mewn cymuned ddifreintiedig yn codi lefelau sgiliau, gan arwain at well rhagolygon cyflogaeth, swyddi newydd, a chynnydd mewn refeniw treth, rhaid inni ganfod ffordd o fuddsoddi’r refeniw ychwanegol a ragwelir i roi cychwyn ar y broses.

Mae’r her a gynrychiolir gan y ddogfen hon yn fwy nag a ddychmyga. Bydd y meddwl cydlynol a’r neidiau dychymyg sydd eu hangen i wneud iddi weithio’n iawn yn newid y ffordd yr ydym yn rhedeg Cymru yn sylfaenol, drwy roi grym yn ôl i gymunedau ac unigolion. Fodd bynnag, os ydym am gwrdd â’r her honno a chymryd y naid honno, mae arnom angen mwy na chysyniad. Mae angen cynllun gweithredu cyflawn, arian newydd, partneriaethau newydd a gobaith newydd.

I mi, mae’r ddadl hon yn dangos bod y Cynulliad Cenedlaethol wedi dod i oed. Ychydig dros flwyddyn sydd ers iddo ddod i fodolaeth. Daeth y rhan fwyaf ohonom i’r Cynulliad hwn i wneud Cymru’n wlad newydd, ffyniannus a dynamig, lle gallai’n dinasyddion i gyd gael cyfle cyfartal i fanteisio ar y cyfleoedd bywyd sydd yn bodoli. Cymeradwywyd y ddogfen raglennu sengl yr wythnos diwethaf ac yr ydym yn trafod y ddogfen Cymunedau’n Gyntaf heddiw. Yr ydym yn dechrau mynd i’r afael â’r problemau sylfaenol a wynebwn yng Nghymru.

Yn ganolog i fynd i’r afael â’r heriau hyn mae’r tair egwyddor sydd wrth wraidd y ddogfen ‘Gwellcymru.com’, sef mynd i’r afael ag anfantais gymdeithasol, darparu cyfle cyfartal a gwneud hynny mewn modd cynaliadwy. Mae’n werth cofnodi bod y Llywodraeth Lafur eisoes wedi cyflawni ar lawer o’r materion hyn. Mae diweithdra ar ei isaf ers rhyw 20 mlynedd. Cyflwynodd y Llywodraeth yr isafswm cyflog, y Fargen Newydd, credyd treth i deulu mewn gwaith a’r lefelau uchaf erioed o fudd-dal plant. Adferodd degwch a hawliau undebau llafur yn y gweithle, a sicrhaodd Amcan 1 i Gymru.

Mae gweinyddiaeth Lafur Cymru wedi sicrhau cymeradwyaeth i’r rhaglen Amcan 1, wedi darparu £110 miliwn ychwanegol ar gyfer iechyd a £50 miliwn ychwanegol ar gyfer addysg eleni yn unig, yn ogystal â bod wedi hwyluso gweithredu Cychwyn Cadarn a rhaglen y Bartneriaeth Plant ac Ieuenctid. Mae ganddi record sylweddol o lwyddiannau. Ar ben hynny, mae 50 i 60 o raglenni yn eu lle i fynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol. Dyna fwriad Cymunedau’n Gyntaf. Ei fwriad yw dod â’r rhaglenni hyn i gyd ynghyd a’u ffocysu mewn ffordd newydd wedi’i thargedu.

Mae targedu’n hanfodol i weithredu Cymunedau’n Gyntaf. Yn rhy aml yn y gorffennol, cafodd cynlluniau tebyg llawn bwriadau da eu ffocysu’n wael a’u gweithredu’n arwynebol, heb ddim ond delio â man gwan meddal problem amddifadedd cymdeithasol ac economaidd yng Nghymru. Methu wnaeth y cyfan fwy neu lai o’r rhaglenni hyn â sicrhau newid parhaol a chynaliadwy yn y cymunedau lle’r oedd ei angen fwyaf. Felly, mae angen inni dargedu’n rhaglenni’n gywir a nodi’n gywir yr ardaloedd lle mae’r angen mwyaf. Wedyn rhaid inni fynnu bod ein cyrff cyhoeddus yn targedu’u hymdrechion yn yr ardaloedd hyn mewn ffordd integredig a chydlynol. Mae’r cyrff hyn yn cynnwys ein cynghorau lleol, cyrff tai, asiantaethau iechyd, asiantaethau adfywio economaidd, heddluoedd, asiantaethau trafnidiaeth, asiantaethau gofal cymdeithasol, y sector preifat a gwirfoddol ac, yn bwysicaf oll, y cymunedau yr effeithir fwyaf arnynt.

Gŵyr y rheini ohonom sydd yn byw yn y cymunedau mwyaf anghenus yng Nghymru eu bod yn lleoedd bywiog ac egnïol, ond eu bod yn aml heb yr wybodaeth a’r gallu i ddechrau cyflawni’r newid angenrheidiol. Dyna fwriad Cymunedau’n Gyntaf. Os am sicrhau newid, mae angen inni gael yr adnoddau i wneud hynny. Rhaid derbyn oni cheir yr adnoddau hyn, nad yw’n realistig hyd yn oed i ddechrau gweithredu’r newidiadau hyn. Mae arnom angen gwir drosglwyddiad adnoddau oddi wrth y cyfoethogion yng Nghymru, ac ym Mhrydain, i’r rheini sydd â’r angen mwyaf. Mae’r weinyddiaeth Lafur yng Nghymru wedi dangos dewrder wrth ddechrau gwneud penderfyniadau caled i sicrhau hynny.

Mae Jane Hutt wedi sefydlu’r gweithgor ar y fformwla ddyrannu adnoddau dan gadeiryddiaeth Peter Townsend i ystyried y modd y dyrennir adnoddau iechyd yng Nghymru ac, yn arbennig, i sicrhau y targedir cyllid iechyd yn yr ardaloedd mwyaf cymdeithasol ddifreintiedig.

Yn gynharach yr wythnos hon, cymerodd Peter Law y cam dewr o gyflwyno fformwla newydd ar gyfer dyraniadau llywodraeth leol, sydd yn rhoi blaenoriaeth ar sicrhau yr aiff adnoddau i’r ardaloedd lle mae’r angen mwyaf. Mae angen i athroniaeth debyg dreiddio i benderfyniadau polisi yn y Cynulliad hwn. Rhaid i adnoddau fynd i’r ardaloedd lle mae’r angen mwyaf. Fodd bynnag, plaid leiafrifol yn y Cynulliad Cenedlaethol yw’r Blaid Lafur. Ni all gyflwyno’r polisïau hyn heb gefnogaeth a chydweithrediad pleidiau eraill.

Un perygl o baratoi araith cyn clywed cyfraniadau’r Aelodau yw eich bod wedyn yn wystl i’r hyn a ddywed pobl yn y ddadl. Yr oeddwn wedi ysgrifennu na allem edrych tua’r Blaid Geidwadol am lawer o gymorth i sicrhau’r amcan arbennig hwn, ond yn wyneb araith David Davies, tybed yn wir. Fodd bynnag, rhaid cofio mai’r Blaid Geidwadol yw’r blaid sydd yn dweud nad oes y fath beth â chymdeithas, er ei bod efallai’n dysgu fel arall. Athroniaeth sylfaenol y Blaid Geidwadol yw ‘mwy i’r rhai sydd â digon a llai i’r rhai sydd heb ddim’. Siaradodd David Davies am frysio. Beth am y 18 mlynedd dan ei Lywodraeth ef? Yn fwy realistig, edrychwn i’r gwrthbleidiau eraill am gymorth. Nid oes amheuaeth, ar lawer o’r materion hyn ac yn y cyfraniadau a glywsom ganddynt, eu bod wedi bod yn ardderchog am siarad ond yn wael am weithredu pan ddaw’n fater o wneud penderfyniadau anodd.

A wnaiff yr Aelod gytuno y cododd safonau byw yn y wlad hon yn aruthrol yn ystod 18 mlynedd y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf?

Yr wyf i wedi byw mewn cwm glofaol yn ystod yr 21 mlynedd y bûm yn byw yng Nghymru. Sôn am gymunedau o’r fath yr ydym. Os ydych chi’n dweud wrthyf fi o ddifrif fod y safon byw mewn cymunedau o’r fath wedi gwella, yr wyf yn gwadu hynny’n bendant. Amcan Cymunedau’n Gyntaf yw gwrthdroi’r hyn a wnaeth eich plaid chi i’n cymunedau.

Mae llawer o’r gwrthbleidiau wedi siarad y filltir ond heb ei cherdded. Maent wedi rhedeg gyda’r cadno a hela gyda’r cŵn—yn llythrennol yn ogystal ag yn weithredol, mae’n debyg. Fodd bynnag, pryd bynnag y bu angen gwneud penderfyniad anodd maent wedi dweud nad oes gennym y grym i wneud dim neu mai’r ateb yw mynd i Lundain â’n cap yn ein llaw. Nid yw’n ymddangos bod ganddynt byth y dewrder na’r ewyllys gwleidyddol i sicrhau atebion yng Nghymru. Amcan Cymunedau’n Gyntaf yw gweithio gyda’r pwerau a’r adnoddau sydd gennym i wneud penderfyniadau a chyflwyno polisïau i sicrhau gwell bargen i’r cymunedau mwyaf dirwasgedig yng Nghymru.

Croesawaf y cyfle i siarad yn y ddadl hon. Fi yw eich gwystl i ffawd, Brian. Taflaf fy araith i ffwrdd oherwydd mae’n debyg eich bod chi wedi dweud y rhan fwyaf ohoni. Bwriad y cynllun Cymunedau’n Gyntaf yw bod yn gynllun radical, newydd ac arloesol gyda gwir botensial i ddarparu fframwaith ar gyfer adfywiad effeithiol a chynaliadwy ein cymunedau difreintiedig. Da oedd clywed David Melding yn siarad yn y ddadl ddiwethaf am y modd y gellir gweld bod y bartneriaeth wirfoddol a chyrff gwirfoddol wrth galon ein cymunedau a’n cymdeithas. Yr oeddwn yn dechrau meddwl bod y golau wedi gwawrio draw fan acw ar ochr Geidwadol y Siambr, nes daeth David Davies i’r adwy. Dywedwyd digon am hynny. Dim ond ychwanegu wnaf, David, efallai y cafodd eich tad-cu ei ddymuniad: nid aethoch i lawr y pwll oherwydd llwyddodd eich Llywodraeth i gau’r pyllau i gyd cyn i chi ddechrau chwilio am waith.

Dim ond munud neu ddau sydd gennyf, David. Siaradaf â chi’n ddiweddarach. Yr wyf wedi’ch canmol, felly nid wyf yn siŵr pam yr ydych eisiau ymyrryd.

Mae Cymunedau’n Gyntaf yn fater difrifol i lawer yn f’etholaeth. Ddoe, lansiodd Dr Brian Gibbons ei fap o Gymru wedi ystyried yr holl adroddiadau a gyhoeddwyd ar amddifadedd ac ar gymunedau a ddioddefodd yn ei sgîl. Mae’r mwyafrif ohonynt yng nghymoedd y de, ond mae llawer yn f’etholaeth i. Bydd gan Cymunedau’n Gyntaf wir ystyr i’r bobl hynny yn f’etholaeth i. Mae cymunedau difreintiedig yn dioddef o amrediad dychrynllyd o eang o broblemau cydgysylltiedig: tai gwael, diweithdra uchel a lefelau isel o gyrhaeddiad addysgol. Mae’r rhain, yn eu tro, yn arwain at broblemau pellach fel troseddu, dibyniaeth ar gyffuriau ac ymddygiad gwrth-gymdeithasol. Fel David Davies, cefnogaf ein bod yn ystyried ariannu mudiad y Sgowtiaid a chlybiau ieuenctid, ond a ydyw’n cytuno bod 30 y cant o’r bobl ifanc yn y cymunedau difreintiedig hyn wedi’u hallgáu’n gymdeithasol o sefydliadau o’r fath? Amcan Cymunedau’n Gyntaf yw mynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol y bobl hynny. Mae’r anobaith a deimlir gan lawer o’r bobl hyn yn y cymunedau hyn yn ofnadwy. Ni wnaiff atebion tâp-glynu ateb y problemau dwfn a chydgysylltiedig a ddioddefir gan y cymunedau difreintiedig yn f’etholaeth i ac ar draws Cymru. Mae angen adfer gobaith i’r dynion, y gwragedd a’r plant yn yr ardaloedd hynny. Credaf y bydd Cymunedau’n Gyntaf yn gwneud hynny. Fe gymer amser ac arian. Mae Llafur Cymru o ddifrif ynghylch creu un genedl yng Nghymru, ynghylch iacháu rhaniadau mewn cymdeithas, ynghylch grymuso’r wlad gyfan a gwireddu’n hymrwymiadau yn ‘Gwellcymru.com’ a Cymunedau’n Gyntaf. Rhaid inni yrru ymlaen â’r cynlluniau hynny.

Dangosir natur gydgysylltiedig problemau cymdeithasol ymron bob cyfarfod o’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a fynychaf. Mae effaith tlodi ac amddifadedd ar fynegyddion iechyd yn amlwg i bawb ei gweld. Rhaid inni nodi hefyd fod Cymunedau’n Gyntaf yn ffordd o edrych ar fannau du iechyd yn lleol, sydd yn cyfateb i’r ardaloedd difreintiedig yng Nghymru. Ni fydd hynny’n synnu neb yn y Siambr hon. Mae gan y rhaglen y potensial i wella amodau ar draws maes polisi cymdeithasol. Mae’n bwysig ein bod yn defnyddio’r rhaglen Cymunedau’n Gyntaf i dapio i mewn i’r cronfeydd anferth yn y sector gwirfoddol a’r rhwydweithiau cymdeithasol lleol o fewn cymunedau. Golyga hynny gadw biwrocratiaeth cyn ised ag sydd yn bosibl. Golyga ganiatáu i bobl yn eu cymunedau, fel y dywedodd Janet Ryder, ganfod eu hatebion eu hunain i’w problemau, a gweithio mewn partneriaeth i sicrhau y cyflawnant y nod sydd yn cynnwys pawb fel aelodau cydradd o gymdeithas. Mae’n golygu hefyd, gan fod hwn yn gynllun arloesol, fod yn rhaid inni roi amser iddo ddatblygu. Mae’n ddrwg gennyf, David, ond rhaid inni ymgynghori’n iawn. Rhaid inni gymryd amser i’w wneud yn iawn. Ni allwn fforddio siomi’r bobl hyn, fel y gwnaeth y Llywodraeth Dorïaidd o’n blaenau am 18 mlynedd.

I have a few comments as a former social worker. As Janet Ryder and others have said, we must welcome this document as there is nothing in it that cannot be welcomed. However, one basic defect is the fact that it does not differentiate sufficiently between community development work and community development. The first is a proactive process of working, which is begun outside the community by voluntary organisations or local authorities, with the aim of bringing the community together and developing strength. The second is a process that can occur without intervention, in which members of the community come together to insist on obtaining their rights from the agencies that are supposed to serve them. The second process is the aim of the first—the aim of community development work is community development.

All too often, and I speak from personal experience, good community development work has failed to achieve community development on the ground. That has been caused by two factors. The first is lack of long-term commitment. The problems faced in some communities are intense. We cannot merely criticise the Tory Government of the past 20 years. Some of the problems go back further than that. We came across communities where no-one has worked for three generations. To solve the problems we must have long-term commitment. You cannot make a great difference in three years—three-year projects were usually held in the past. The second factor is lack of resources and lack of resource investment in the long term.

Communities First acknowledges those problems and that should be welcomed. We are in the middle of a lengthy consultation process. I welcome that process, even though I consider it frustrating, because we must act, as well as ensuring that the process of bringing people together has taken place. However, by the end of this process, we must have a clear and definite commitment by the Government of Wales to respond to those two fundamental problems—lack of long-term commitment and lack of resources.

I do not want to be negative. The document creates new and important opportunities for some of the most deprived communities in our country. However, I wish to strike a note of caution. It is vital that we as politicians, on whatever level, do not raise hopes in those communities and then shatter them. That has happened far too often and we must avoid doing the same thing.

Yn gynharach heddiw, croesewais 10 o bobl ifanc o brosiect ieuenctid yn fy etholaeth i Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Maent yn byw yn un o ardaloedd mwyaf difreintiedig Cymru. Croesawant unrhyw gynllun y gallwn ei weithredu i wella’u bywydau yn yr hen gymunedau glofaol lle maent yn byw. Eglurais iddynt am ysbryd cymunedol. Er bod rhai yn y Siambr efallai sydd yn negyddol ynghylch Cymunedau’n Gyntaf, y mae’r bobl a gynrychiolaf fi wrth eu boddau fod Cynulliad Cenedlaethol Cymru a’r Llywodraeth Lafur am wneud rhywbeth i wella’u bywydau.

Dywedwyd llawer am y map a ddadorchuddiwyd yn swyddfa Brian Gibbons ddoe. Mae’n dangos yr amddifadedd yn ardaloedd y cymoedd ac yn y gogledd, fel y dywedodd Ann. Mae’n dangos ac yn amlygu union leoliad yr amddifadedd. Yr wyf yn siŵr nad oes raid imi ddal i rygnu ymlaen am hyn ond cymoedd diwydiannol y de yw un o ardaloedd mwyaf difreintiedig Cymru, os nad y mwyaf difreintiedig. Yn Ogwr, mae’r map yn dangos y caledi a’r allgáu cymdeithasol a ddioddefir gan bobl cymoedd Garw, Ogwr a Llynfi.

Gall rhaglen y Blaid Lafur, Cymunedau’n Gyntaf, roi ymrwymiad tymor hir i ariannu a sicrhau adnoddau ar gyfer yr adfywiad y mae angen brys amdano yn ardaloedd mwyaf difreintiedig Cymru. Mewn llawer o gymunedau yng nghymoedd diwydiannol y de ceir problemau fel tai gwael—gwyddom i gyd am hynny ac fe’i crybwyllwyd gan Peter Black—lefelau isel mwynderau cyhoeddus a dinesig, y soniodd David amdanynt, diffyg gwaith a chyfleoedd hyfforddi, camddefnydd cyffuriau ac alcohol, a darpariaethau gwasanaeth gwael. Rhaid rhoi sylw i’r problemau hyn yn fuan. Oherwydd problemau fel y rhain y deuthum yn Aelod o’r Cynulliad er mwyn helpu ceisio’u dileu o’n cymdeithas. O’r diwedd, mae gennym Lywodraeth yng Nghymru sydd yn mynd i’r afael â’r broblem.

Nid yw’r darlun a beintiwyd gennyf hyd yma’n cynnig llawer o obaith i ddyfodol y cymunedau difreintiedig hyn. Fodd bynnag, y mae ochr arall i’r stori, fel y clywsom eisoes. Gwn yn bersonol am egni a phenderfyniad llawer o bobl weithgar yn y cymunedau hyn. Gwn am y gwaith caled a’r ewyllys da sydd yn bodoli i helpu sicrhau dyfodol disglair a balch iddynt; dyfodol a fydd yn adfer y teimlad o hunan-barch a chymdeithas a oedd unwaith yn gyfystyr â phobl cymoedd y de.

Mae llawer o bobl yng Nghymru yn edrych atom ni yn y Cynulliad ac at gynlluniau fel Cymunedau’n Gyntaf i gryfhau a rhoi sylfaen i’w prosiectau yn y gymuned. Gall y prosiectau hyn gyflymu proses adfywiad cymunedol ac adferiad economaidd yng Nghymru ac fe wnânt hynny os gallwn ddarparu’r math cywir o gefnogaeth a chyllid. Yn rhy aml yn y gorffennol cafwyd diffyg cydlyniad amlwg rhwng gwahanol raglenni ariannu a pheth wmbredd o wahanol feini prawf i’w bodloni cyn cael cefnogaeth. Cynllun o’r brig i’r gwaelod oedd mewn bri, a arweiniodd at anawsterau i gymunedau a oedd eisiau arwain eu hadfywiad eu hunain. Dyna’n sicr y mae’r bobl yn f’etholaeth i eisiau ei wneud.

Gŵyr pobl yr ardaloedd difreintiedig yng Nghymru mai dim ond gweinyddiaeth Lafur sydd wedi cyflwyno, ac a fydd yn dal i gyflwyno, y gwelliannau a fynnant yn eu haddysg, eu hiechyd a’u bywydau o ddydd i ddydd. Mae Cymunedau’n Gyntaf yn gam i’w groesawu, ac yr wyf yn siŵr mai dim ond dechrau cyfnod ydyw pryd y bydd llawer o gymunedau’n codi fel y ffenics diarhebol i ddyfodol gwell a mwy llewyrchus.

Canolbwyntiaf ar un o’r themâu yn y ddogfen Cymunedau’n Gyntaf, sef mynd i’r afael â sgiliau isel a chyrhaeddiad addysgol gwael. Hoffwn edrych ar achosion neu symptomau cyrhaeddiad addysgol gwael a lefelau sgiliau isel. Siaradaf yn gyntaf am driwantiaeth ac anniddigrwydd ymhlith ein pobl ifanc. Mae’n amlwg na wnaiff disgyblion ddysgu os nad ydynt yn mynychu’r ysgol. Mae lefelau absenoldeb ledled Cymru’n dal yn llawer rhy uchel. Gwyddom fod disgyblion anniddig mewn mwy o berygl o chwarae triwant neu gael eu gwahardd o’r ysgol a’u bod wedyn yn fwy tebygol o gael eu hallgáu’n gymdeithasol. Rhaid inni hefyd roi sylw i’r aelwydydd hynny a fu am genedlaethau—fel y dywedodd Helen Mary Jones—heb addysg dda, sgiliau na swyddi. Mae’r rhiant yn ei arddegau gyda hanes o gam-drin yn y teulu efallai’n fwy tebygol o gynhyrchu plant a fydd yn eu tro’n anniddigo ac yn teimlo allgaead. Rhaid inni ddefnyddio’r cynllun Cymunedau’n Gyntaf i dorri’r cylch dieflig hwn.

Cyffyrddaf yn fyr ar dair agwedd bellach sydd yn effeithio ar gyrhaeddiad addysgol, sef tlodi, agwedd y rhieni a gwahaniaethau rhwng y ddau ryw. Gwyddom fod tlodi’n effeithio ar gyrhaeddiad mewn sawl ffordd. Mae llawer o blant nad ydynt yn bwyta’n iach, sydd yn amharu ar lefelau canolbwyntio. Mae llawer o blant yn byw mewn cartrefi llaith ac oer a heb awyrgylch o ddysgu yn y cartref. Mae agweddau’r rhieni’n bwysig hefyd. Caiff rhieni neu ofalwyr sydd yn darllen, siarad a dysgu gyda’u plant effaith fwy cadarnhaol ar gyrhaeddiad na’r rheini sydd yn eu hanwybyddu. Gallai rhieni na lwyddodd yn yr ysgol ac a gafodd brofiadau negyddol o’r ysgol efallai groesawu’r cyfle i ddysgu ac ailsgilio er mwyn gallu cyfrannu at ddatblygiad eu plentyn. Dyna pam y mae’n hagenda dysgu gydol oes mor bwysig.

Trof yn awr at wahaniaethau rhwng y ddau ryw. Un her a wynebwn yw tangyflawni ymhlith bechgyn. Croesawaf y ffaith fod Llywodraeth Cymru’n cymryd hyn o ddifri. Yn y de, golygodd ein hetifeddiaeth ddiwydiannol yn aml fod cenedlaethau o fechgyn yn gadael yr ysgol heb fawr ddim cymwysterau ac yn mynd i weithio yn y diwydiannau trwm traddodiadol. Mae’r newidiadau yn y farchnad swyddi o bosibl yn symud dyheadau bechgyn, yn golygu bod diffyg modelau rôl cadarnhaol a theimlad nad oes fawr o olau ym mhen draw’r twnel addysgol. Efallai mai dyna un rheswm pam y mae bechgyn yn tueddu i dangyflawni yn yr ysgol. Soniaf am y merched hefyd gan fod hyn yn allweddol. Mater arall sydd yn codi yw pam nad yw cyrhaeddiad merched—gwyddom eu bod yn gwneud yn dda iawn—yn trosglwyddo i’r farchnad waith. Mae hynny’n ffurf arall ar allgáu cymdeithasol. Dadl i ddiwrnod arall yw honno o bosibl.

Fel ffordd ymlaen rhaid inni ymgymryd â Cymunedau’n Gyntaf a gweithio’n drawsbynciol. Yr her yw nid yn unig codi cyrhaeddiad addysgol plant yng Nghymru ar gyfartaledd ond hefyd godi cyrhaeddiad y plant tlotaf a mwyaf bregus yn ein cymdeithas. I gyflawni hyn, mae angen yr elfen fwyaf o bartneriaeth a gweithio cyd-asiantaethol. Rhaid inni sicrhau bod pob asiantaeth yn ymwneud â Cymunedau’n Gyntaf. Rhaid iddynt adael unrhyw fuddiannau eraill wrth y drws. Adfywio a dileu allgaead yw’r allwedd. Ni allwn ynysu unrhyw un o’r ffactorau y soniais amdanynt yn barod. Fel y dywedodd sawl un ohonom, amcan grymuso cymunedau yw helpu’r cymunedau hynny i gyrraedd sefyllfa lle y maent wedi’u cynnwys yn hytrach na’u hallgáu. Rhaid inni anelu at gyflawni hynny ym mhob sector: o’r ysgol i’r gwaith i fywyd y cartref. Mae’r Llywodraeth Lafur yng Nghymru’n gwneud gwahaniaeth drwy roi’r arweiniad hwn a rhoi’r cynlluniau hyn ar waith.

Bu hon yn ddadl ddiddorol. Aeth i fyny ac i lawr yn nhermau bod yn adeiladol. Gobeithiaf fod y rheini a fu’n edrych ac yn gwrando arnom yn teimlo ein bod wedi gwneud cyfiawnder â’r drafodaeth bwysig hon. Pan drafodasom Cymunedau’n Gyntaf gyda’r sector gwirfoddol yn y cyngor partneriaeth, yr oedd cryn ryddhad, a chymeradwyaeth i Lywodraeth Cymru, am gyflwyno’r dull gweithio hwn. O’r diwedd, yr ydym yn rhoi sylw i faterion y buom yn ymgyrchu yn eu cylch ers blwyddyn. Daeth cannoedd o bobl o’r sector gwirfoddol i’r cyfarfodydd ymgynghori hyn am eu bod yn teimlo bod y Llywodraeth a’r Cynulliad yn gwrando o’r diwedd. Gwelsant y cyfle.

Cefais fy siomi ar brydiau yn ystod y ddadl hon. Cefais fy nhemtio i ddweud—fel y nododd Ann—fod yr egwyddorion o’r drafodaeth ar y sector gwirfoddol fel petaent wedi mynd ar goll pan ddaethom at fater Cymunedau’n Gyntaf. Fe’m siomwyd gan eich ymateb anghyson, Janet. Ar un pwynt cytunasoch ein bod yn symud i’r cyfeiriad iawn, ond yr oeddech yn dal i fynnu gwneud pwyntiau gwleidyddol pleidiol i danseilio’r broses gynhwysol hon. Cefnogwn eich gwelliannau 1 a 2, Janet. Cefnogwn hefyd welliant 4 Peter Black. Mae’r bobl sydd yn gwylio’r ddadl hon eisiau gweld y Cynulliad yn ei chymryd o ddifrif. Daeth Helen Mary drwodd yn gryf, gan egluro’r materion am ddatblygu cymunedol, gwaith cymunedol a chynaliadwyedd tymor hir. Nid peth tymor byr yw hwn. Gadewch inni fynd ymlaen gyda’n gilydd ar hyn.

Llongyfarchaf Dai Lloyd a Geraint Davies am drafod yr hyn y gallwn ei ddysgu oddi wrth barthau gweithredu iechyd yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ystod ein trafodaeth ar Cymunedau’n Gyntaf. Rhaid inni ddysgu beth sydd yn gweithio a rhaid inni ddysgu oddi wrth y cynllun Cymunedau’n Gyntaf ac oddi wrth barthau gweithredu iechyd. Gadewch inni blannu’r gorau o hynny i mewn i’r cynllun Cymunedau’n Gyntaf a pheidio â sgorio pwyntiau gwleidyddol tsiep.

Yr wyf yn ymyrryd am fy mod wedi fy anwybyddu gan y Llywydd heddiw.

Ymddiheuraf am eich tramgwyddo—gwamalu oeddwn i.

Deallaf ei fod yn waith anodd a wneir gennych yn raslon iawn, ac mae’n ddrwg gennyf am godi’ch gwrychyn.

Jane, a allwch chi roi sicrwydd—soniwch am adeiladu ar brofiad—i’r bobl sydd yn ymwneud â’r rhaglen bresennol Pobl mewn Cymunedau. Mae llawer o’r bobl hyn wedi bod yn gweithio dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf i ddatblygu’u cynlluniau a chynnwys eu cymunedau. Mae ganddynt rywfaint o bryder y gellir colli’r momentwm o gwmpas eu gwaith wrth i’r rhaglen newydd, fwy, ehangach ddatblygu, ac y gallant eu cael eu hunain—maent o’r cymunedau tlotaf gyda’r problemau sydd wedi gwreiddio ddyfnaf—yn gorfod cystadlu mewn maes llawer mwy am bot o arian nad yw o reidrwydd mor fawr. Pa sicrwydd allwch chi ei roi iddynt hwy am eu dyfodol a chynaliadwyedd eu gwaith?

Mae gennym lawer i’w ddysgu oddi wrth Pobl mewn Cymunedau a’r gwaith arloesol a wneir yno ac mewn sawl prosiect datblygu cymunedol arall yng Nghymru, sydd yn lleisio pryderon tebyg. Rhaid inni sicrhau ein bod yn adeiladu ar y prosiectau hynny ac yn anelu at gynaliadwyedd iddynt yn ogystal â rhoi sylw i anghenion y cymunedau mwyaf difreintiedig ar draws pob maes polisi, sef yr hyn y byddwn yn ei wneud drwy raglen Cymunedau’n Gyntaf.

Soniaf pam yr ydym yn trafod hyn heddiw ac egluraf am yr ymgynghori. Mater o ddechrau yn y dechrau ydyw. Siaradodd Pauline yn fuddiol, a chafodd eglurhad gan Peter, am fater y cysyniad—symud ymlaen i ddatblygu’r rhaglen. Bydd ail gam y cysyniad yn dechrau ym mis Awst ac yn mynd drwodd i fis Hydref. Bydd yn ein galluogi i adeiladu ar yr hyn a ddaw yn ôl o’n hymgyngoriadau. Bydd y ddadl hon yn bwydo i mewn i hynny hefyd. Yr wyf yn ymwybodol y cawsom ddadl ychydig wythnosau’n ôl lle’r oedd peth anghytundeb ynghylch oedi ar gyfer ymgynghori dros yr haf. Mae’n debyg eich bod yn gwybod beth sydd gennyf dan sylw, yng nghyswllt tai. Rhaid inni sicrhau ein bod yn tynnu pobl i mewn ar y cam cyntaf a bod y ddadl hon yn cyfrannu at hynny. Soniodd Mick am gyfranogiad y gymuned yn nadl y cynllun gwirfoddol. Mater o ddechrau yn y dechrau ydyw. Nid mater ein bod ni’n canfod ateb ac wedyn yn dweud wrth bawb am ei hoffi neu fynd hebddo. Mae Llywodraethau wedi gwneud hynny yn y gorffennol ac nid yw wedi gweithio. Mater—

Gwnaf, dim ond imi gael crybwyll y ffordd radical a dewr y gallwn ystyried targedu swyddi, addysg, tai a iechyd. Rhaid inni edrych yn radicalaidd ar ein rhaglenni a chasglu ynghyd yr hyn a ddysgasom o hybu iechyd da ac o’r prosiectau sydd yn datblygu drwy’r rhaglen Ewropeaidd.

Flwyddyn yn ôl, aethom ati i fapio allgáu cymdeithasol yng Nghymru. Yr oedd yn gatalog brawychus o anghydraddoldebau iechyd a phrofiad addysgol, a thlodi yn ein cymunedau. Mynd i’r afael â hynny yw nod Cymunedau’n Gyntaf. Dyma’r glud i wneud i Gwell Cymru weithio. Heb Cymunedau’n Gyntaf, bydd ‘Gwell Cymru’ yn aros yn rhestr ranedig o amcanion ar gyfer gwahanol feysydd polisi’r Cynulliad. Bydd Cymunedau’n Gyntaf yn ei yrru i gyd gyda’i gilydd i fynd i’r afael â thlodi ac anghydraddoldeb yng Nghymru.