Cawsoch i gyd gyfle i ystyried y cynigion hyn, a e-bostiwyd atoch ddydd Mercher diwethaf. Diolchaf i’r rheini a ddaeth i’r lansiad yr wythnos diwethaf yn y seminar yn Llandrindod. Yr oedd yn braf gweld cynrychiolaeth drawsbleidiol yn y digwyddiad. Cyn troi at y gwelliannau, ni allaf orbwysleisio statws yr adroddiad hwn. Nid yw, ar hyn o bryd, yn set o gynigion gan Gabinet y Cynulliad na Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Cynrychiola gyngor tîm o swyddogion o’r Cynulliad a llywodraeth leol, y goruchwyliwyd eu gwaith gan aseswyr annibynnol, cyngor sydd ar fin mynd allan i ymgynghoriad. Gofynna gwelliant 1 gan Janet Ryder

‘yn ystod y cyfnod ymgynghori, bydd y Cynulliad Cenedlaethol yn gofyn i’r is-grŵp roi ystyriaeth bellach i:

1. Y gyfran o’r asesiad gwariant safonol a ddyrennir fel iawndal ar gyfer ‘prinder’. 2. Y lefel amrywiol o ‘angen heb ei ddiwallu’, mewn sectorau fel addysg ar ôl 16, cynnal a chadw ffyrdd a gwella pontydd er mwyn cludo’r lorïau trymach y mae San Steffan wedi’u caniatáu.’

Gofynna’r gwelliant i’r is-grŵp dosbarthu roi ystyriaeth bellach i’r asesiadau ar gyfer amrediad o wasanaethau pwysig ac i effaith y teneurwydd. Mae’r is-grŵp dosbarthu wedi rhoi sylw i’r pwynt cyntaf. Bydd yn rhaid i’r grŵp ystyried yr ymatebion manwl a geir i’r ymgynghoriad ar brinder ddechrau’r hydref a chyflwyno rhagor o gyngor. Dyna’r rheswm dros gynnal yr ymgynghoriad. Byddai’n well i’r fforwm ymgynghori ar gyllid—rhiant fforwm yr is-grŵp dosbarthu—roi sylw i’r mater o ‘angen heb ei ddiwallu’ fel rhan o’r broses sydd yn arwain at benderfyniadau terfynol ar y gyllideb. Nid yw’r gwelliant felly yn briodol ac ni allaf ei gefnogi oherwydd y tuedda i faeddu dyfroedd yr ymgynghoriad pwysig hwn.

Gofynna gwelliant 2 Janet Ryder inni ychwanegu at ddiwedd y cynnig

‘bod y Cynulliad Cenedlaethol hefyd yn nodi y bydd gostyngiad sylweddol yn asesiad gwariant sylfaenol rhai awdurdodau os na chaiff adnoddau ychwanegol eu neilltuo ac y mae felly’n argymell y dylid darparu’r adnoddau ychwanegol hyn dros dro o’r cronfeydd cyllid sydd i’w cael o ganlyniad i hyblygrwydd “diwedd y flwyddyn”.’

Gofynnaf i’r Cynulliad wrthod y gwelliant hwn gan ei fod yn codi cwestiynau am yr holl broses o bennu’r gyllideb. Byddai’n gwbl afresymol inni achub y blaen ar yr adolygiad o wariant fel hyn. Mae gwelliant o’r math hwn yn amhriodol gan ein bod yn cynnal ymarferiad ymgynghori ar gyfer fformwla newydd i asesu gwariant safonol. At hynny, bydd adnoddau llywodraeth leol a sut y dylem ddefnyddio hyblygrwydd diwedd y flwyddyn, fel materion cysylltiedig, yn faterion yr ymdrinnir â hwy yn gynhwysfawr fel rhan o’r adolygiad o wariant. Sicrhaf Janet a phawb arall am y mater o drefniadau dros dro. Cytunwyd yn y fforwm ymgynghorol ar gyllid yr wythnos diwethaf y dylid penodi grŵp gorchwyl a gorffen ar y cyd rhwng y Cynulliad/Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru er mwyn i’r partneriaid bwyso a mesur yr opsiynau a chyflwyno cynllun ymarferol. Mae’n bwysig ein bod yn ystyried pa gamau, os o gwbl, y byddai’n briodol eu cymryd er mwyn cyfyngu ar yr effaith a gaiff unrhyw newidiadau i’r fformwla ar awdurdodau penodol ledled Cymru. Gofynnwyd i’r grŵp adrodd i’r fforwm ymgynghori ar gyllid erbyn diwedd Medi. Mae hyn i gyd wedi’i gadw mewn cof.

Argymhellaf dderbyn gwelliant 3 Phil Williams ein bod yn ychwanegu at ddiwedd y cynnig bod y Cynulliad Cenedlaethol:

‘yn nodi na ellir gweithredu rhai o argymhellion Prifysgol Abertawe/Pion Economics, sy’n ymwneud ag ardaloedd lle bo ffyniant ac amddifadedd yn cydfodoli oddi mewn i un awdurdod, gan nad yw pob awdurdod wedi darparu’r wybodaeth angenrheidiol’ ac yn ‘argymell gosod targedau er mwyn casglu’r data hwn ar gyfer holl awdurdodau Cymru.’

Mae awgrymiadau Phil yn ddefnyddiol. Drwy bennu dyddiad targed byddwn yn rhoi arwydd i awdurdodau lleol ein bod o ddifrif am ein bwriad i gasglu data mwy cadarn i’r dyfodol. Llesteiriwyd peth o’r gwaith ystadegol ar gyfer yr adolygiad oherwydd diffyg gwybodaeth ddigonol, felly mae’n rhaid inni roi sylw i’r diffyg gwybodaeth yma.

Gofynna gwelliant Peter Black inni ychwanegu at ddiwedd y cynnig

‘bod y Cynulliad Cenedlaethol yn annog yr Ysgrifennydd Cyllid a’r Ysgrifennydd Llywodraeth Leol a Thai i sicrhau bod mwy o arian yn cael ei ychwanegu at y setliad llywodraeth leol er mwyn sicrhau nad oes yr un Cyngor ar ei golled o ganlyniad i’r fformwla newydd ac nad yw cyfartaledd y dreth gyngor yng Nghymru yn codi’n uwch na lefel chwyddiant 2000-01.’

Argymhellaf fod y Cynulliad yn gwrthod y gwelliant hwn am yr un rhesymau ag a gyflwynais am wrthod gwelliant 2 Janet. Ni fyddai’n iawn inni achub y blaen ar ein hystyriaeth o’r adolygiad o wariant. Dywedais eisoes fod y fforwm ymgynghorol ar gyllid wedi comisiynu gwaith ar edrych ar yr opsiynau ar gyfer cymedroli’r effaith a gaiff unrhyw newidiadau i’r asesiad gwariant safonol ar dreth y cyngor. Peter, fe wyddoch yn nwfn eich calon ei bod yn amhosibl sicrhau nad oes unrhyw gyngor ar ei golled. Hoffwn i’r newid ddigwydd mor ddidrafferth â phosibl gan mai fi yw’r Ysgrifennydd Llywodraeth Leol a Thai ac yr wyf yn bryderus am y cyfan o’r 22 awdurdod yng Nghymru ac am yr holl bobl sydd yn byw yng nghymunedau Cymru. Yr ydym wastad wedi dweud yn agored y ceid rhyw gymaint o ailddosbarthu, o gofio’r pwyslais mwy a roddwyd ar fesurau amddifadedd cymdeithasol ac ar ddangosyddion teneurwydd wedi’u targedu’n well. Mater i’r adolygiad cynhwysfawr o wariant yw sicrhau nad yw’r dreth gyngor yn codi’n uwch na’r gyfradd chwyddiant eto. Yfory, cawn ein cyfle cyntaf o lawer i drafod ein blaenoriaethau gwario.

Ynglyn â’ch pwynt am beidio â chodi cyfraddau’r dreth gyngor uwchlaw’r gyfradd chwyddiant, onid yw cynyddu cyfraddau’r dreth gyngor yng Nghymru yn un o bolisïau’r Llywodraeth yn Llundain fel eu bod yn cyrraedd y ffigur cyfartalog yn Lloegr? Onid yw’n wir na all Cymru fforddio cynnydd o’r fath dros y blynyddoedd nesaf gan fod lefelau’r cynnyrch mewnwladol crynswth yng Nghymru yn llawer is nag yn Lloegr?

Gwelsom weithredu o’r fath yn y gorffennol. Fodd bynnag, ni chawsom ganlyniad yr adolygiad cynhwysfawr o wariant eto. Edrychaf ymlaen at hynny. Gobeithio y bydd gennym wybodaeth arno yn nhrafodaeth yr wythnos nesaf ac yna byddwn yn gwybod i ble yr ydym yn mynd o safbwynt cyllid llywodraeth leol. Annoeth fyddai achub y blaen ar hynny. Ni allwn ddarogan y sefyllfa o safbwynt cynnydd yn y dreth gyngor, ond gallwn wneud popeth sydd yn bosibl i sicrhau y bydd unrhyw newid o’r hen fformwla i’r fformwla newydd yn digwydd mor ddidrafferth â phosibl. Byddaf yn ymhelaethu ar hynny mewn munud.

Ynglyn â gwelliant 5, nid wyf yn synnu bod David Davies wedi cynnig gwelliant ar y mater hwn. Ymddiheuraf am eich cywiro, David, ond ni chawsoch erioed eich sicrhau na fyddai’r pwysau sydd ynghlwm wrth fesurau teneurwydd yn newid. Fodd bynnag, yng nghyfarfod y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ar 5 Ebrill, addewais y byddai’r fformwla yn rhoi ystyriaeth i wasgariad y boblogaeth, ac mae’n gwneud hynny. Mae teneurwydd a gwledigrwydd yn ffactorau allweddol yng nghynigion y fformwla ond nid wyf yn tanamcangyfrif cryfder y teimlad ar y mater hwn. Gobeithiaf y bydd David ac eraill yn derbyn fy sicrwydd y bydd yr is-grŵp dosbarthu yn archwilio’r ymatebion i’r ymgynghoriad yn fanwl ac yn cyflwyno rhagor o gyngor ar y ffordd ymlaen.

Gofynnaf i’r Cynulliad wrthod gwelliant 6 gan David Davies gan na ddylai’r Cynulliad wfftio gwaith yr is-grŵp dosbarthu. Mae aelodau’r grŵp hwn wedi gwneud gwaith ardderchog inni dros dair blynedd ac wedi gweithio yn ddiflino. Diolchaf yn fawr iddynt am hynny. Gwnaethant eu gwaith yn wrthrychol ac yn drylwyr, yn gwbl unol â’u cylch gwaith: cylch gwaith y bu i David—fel aelod o’r fforwm ymgynghorol ar gyllid—gytuno arno yn Ionawr.

Bydd rhai ohonoch yn gofyn paham fod y pwysau cyffredinol a roddwyd ar ddangosyddion gwasgariad y boblogaeth wedi syrthio o 8 y cant i 6 y cant. Mae ateb clir i hynny. Awgryma gwaith yr is-grŵp dosbarthu fod y fformwla bresennol—

One of the concerns that some of us have is that principles decided with regard to the standard spending assessment could be applied to funding health authorities and trusts. There is a natural concern that extensive areas in mid Wales that already suffer from a lack of sufficient funding could be punished, while the health funding system in Scotland, for example, moves towards recognising population sparsity as a factor. Will Peter Law assure us that the principles of this matter will not be transferred to areas such as the health service?

Ni allaf siarad ar ran fy nghyd-Aelod, Jane Hutt, yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, gan fod y gwasanaeth iechyd yn ddarostyngedig i’w gyfrifiadau fformwla ei hun ac nid oes ganddo ddim i’w wneud â’r cyfrifiad llywodraeth leol hwn, er fy mod yn deall eich cwestiwn a’ch pryderon. Yr wyf yn sicr ei bod yn gwrando ac y bydd yn cadw’r pwynt hwn mewn cof.

Mae’r is-grŵp dosbarthu wedi edrych ar ganlyniadau’r mesurau teneurwydd, sydd yn annigonol ac wedi’u targedu’n wael, a ddefnyddir yn y fformwla bresennol. Gan ddefnyddio’r mesurau newydd a mwy manwl gywir a ddatblygwyd gan Pion Economics ar gyfer Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a ninnau, gallwn sicrhau y bydd cysylltiad yr asesiad gwariant safonol gyda phrinder yn mynd i’r awdurdodau a’r gwasanaethau y mae arnynt ei angen. Mae’n iawn hefyd ein bod yn rhoi mwy o bwyslais ar amddifadedd cymdeithasol. Byddai’n syfrdanol pe byddai awdurdodau mor wahanol â Mynwy a rhai o gynghorau’r Cymoedd yn cael yr un gefnogaeth am bwysau a achosir drwy ddarparu gwasanaethau i gymunedau dan anfantais. I atgyfnerthu hyn, hoffwn atgoffa’r Cynulliad nad oes yr un o’r wardiau, er enghraifft ym Mynwy, ymhlith y 25 y cant mwyaf amddifadus yng Nghymru, ac un yn unig sydd ymhlith y 50 y cant mwyaf difreintiedig. Gofynnaf ichi, felly, wrthod gwelliant 6 David Davies, gan ei fod yn amhriodol.

Mae’r is-grŵp dosbarthu wedi bodloni ei gyfarwyddyd, ac mae wedi cyflwyno cynigion ar gyfer fformwla newydd sydd yn adlewyrchu’n well effaith amddifadedd a gwasgariad y boblogaeth ar wasanaethau lleol. Cadarnhawyd gwrthrychedd y grŵp gan ei ddau asesydd annibynnol, yr Athro Hugh Coombs o Brifysgol Morgannwg a David Adams Jones, cyn brif ystadegydd yn y Swyddfa Gymreig. Mae’n bwysig pwysleisio mai digwyddiad ar y cyd rhwng y Cynulliad Cenedlaethol a llywodraeth leol oedd y seminar a gynhaliwyd ddydd Llun diwethaf, a’i fod yn enghraifft wych o bartneriaeth ar waith. Yr oedd y diddordeb trawsbleidiol yn y digwyddiad yn dystiolaeth bendant—os oedd angen tystiolaeth—ein bod i gyd yn deall bod y materion sydd yn y fantol yn cael effaith uniongyrchol ar bob dinesydd yng Nghymru. Bydd ymarferiad dyrannu adnoddau pwysig o’r fath yn brawf gwirioneddol a chyhoeddus o’n gallu i ddod i benderfyniadau cytbwys ar faterion lle mae’n rhaid inni roi ystyriaeth i bolisi ar sail tystiolaeth ac o’n hamcanion ehangach fel a esbonnir yn ‘GwellCymru.com’. Bydd gan y Cynulliad gyfle arall ym mis Medi i ddadlau’r ymatebion i’r ymgynghoriad. Bydd gennym hefyd gyfle mewn Cyfarfod Llawn, pan gyflwynaf adroddiad ariannol llywodraeth leol yn yr hydref, i ystyried defnydd y fformwla a ddaw i’r amlwg yn sgîl yr ymgynghoriad.

Wrth gloi, sicrhaf yr Aelodau fy mod yn pryderu am holl awdurdodau Cymru. Yr wyf yn pryderu bod nifer ohonynt wedi eu syfrdanu o weld, gyda chyhoeddiad y fformwla hon yr wythnos diwethaf, y bydd nifer o ardaloedd ar eu colled. Dyna paham yr wyf wedi gofyn am weithredu cynllun dros dro, fel ein bod mewn sefyllfa i esmwytháu’r newid hwn a rhoi ystyriaeth i anghenion y cymunedau hynny. Nid wyf am weld dim llai, o gofio fy mod yn hanu o le sydd wedi dioddef o hyn am gryn amser. Dyma’r dull gweithredu dilys y dylem ei fabwysiadu ar gyfer y pwnc pwysig hwn. Bydd gennyf ddiddordeb mewn clywed cyfraniadau’r Aelodau.

Cynigiaf welliant 2. Ychwanegu at ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 3 hefyd yn enw Phil Williams.

Ychwanegu at ddiwedd y cynnig:

A bod y Cynulliad Cenedlaethol:

yn nodi na ellir gweithredu rhai o argymhellion Prifysgol Abertawe/Pion Economics, sy’n ymwneud ag ardaloedd lle bo ffyniant a thlodi’n cydfodoli oddi mewn i un awdurdod, gan nad yw pob awdurdod wedi darparu’r wybodaeth angenrheidiol; ac yn

argymell gosod targedau er mwyn casglu’r data hwn ar gyfer holl awdurdodau Cymru.

Dyma un o’r materion pwysicaf y bydd y Cynulliad yn delio â hwy. Mae llywodraeth leol yn cymryd oddeutu traean o gyllideb y Cynulliad, ac mae awdurdodau lleol yn darparu gwasanaethau sydd yn effeithio ar ansawdd bywydau pobl bob dydd. Yr ydym ar ddechrau’r broses ymgynghori. A ydym heddiw yn ffurfio ymateb y Cynulliad Cenedlaethol i’r broses honno? Os felly, a yw ymateb Llywodraeth Cymru yn enghraifft o sut y bydd yn trin y broses ymgynghori? Mae’r amseru’n bell o fod yn ddelfrydol. Nid toriad yr haf yw’r amser gorau i ymgynghori ar fater mor bwysig—llywodraeth agored tra bod y siop ar gau.

Craidd y broblem o safbwynt y fformwla bresennol yw ei bod yn methu ag adlewyrchu’n ddigonol y costau amrywiol o ddarparu gwasanaethau ledled Cymru. Dros y blynyddoedd diwethaf, ceisiwyd gwasgu amrywiol newidiadau i’r fformwla i geisio lleihau’r camgymhariad rhwng asesiadau gwariant safonol a chyllidebau. Arweiniodd hyn at i’r pwysau sydd ynghlwm wrth ddangosyddion fod yn hanfodol ddyfarnol. Noda’r adroddiad gan Brifysgol Cymru Abertawe a Pion Economics mai mesurau tymor byr ac annigonol oedd y rhain a’u bod wedi peri diffyg gwrthrychedd.

Rhaid cynnal y gwrthrychedd hwn drwy gydol y cyfnod ymgynghori, rhywbeth na fydd yn hawdd efallai, ar adegau, yn wyneb yr holl fuddiannau plwyfol. Fodd bynnag, gobeithiwn y rhoddir ystyriaeth lawn i’r ymatebion ac y bydd yn ymarferiad gwerth chweil, ac nid ond yn esgus cefnogi’r broses ymgynghori.

Buaswn wedi hoffi cael sicrwydd y byddai’r mater hwn yn dychwelyd i Gyfarfod Llawn ym mis Medi. Derbyniaf fod hyn yn agos i ddiwedd yr ymgynghoriad. Fodd bynnag, hoffwn gael sicrwydd, pan ddychwela i Gyfarfod Llawn ar ddechrau Hydref, y ceir digon o amser i newid y fformwla, os oes angen, cyn ei rhyddhau i lywodraeth leol. Mae’n bwysig bod llywodraeth leol yn ymwybodol o’r fformwla newydd cyn gynted â phosibl.

Mae Plaid Cymru—The Party of Wales yn cefnogi’r pwyslais cynyddol a roddir ar ddangosyddion amddifadedd. Fodd bynnag, yr ydym yn bryderus am y gostyngiad yn y pwysoliad teneurwydd o 8 y cant i 6 y cant. Gobeithiwn y caiff hyn ei ystyried ymhellach yn ystod y broses ymgynghori. Gallai nifer o siroedd, nid yn unig rai gwledig, elwa o hyn.

Un nodwedd sylfaenol o’r fethodoleg newydd yw ei bod yn seiliedig ar y patrwm gwariant cyfredol ac nad yw, felly, yn rhoi ystyriaeth i angen heb ei ddiwallu—

A dderbyniwch nad oedd modd cynyddu’r iawndal am brinder heb docio’r swm sydd ar gael am amddifadedd? Mae fy awdurdod lleol eisoes ar ei golled oherwydd y mesurau ar gyfer teneurwydd. Drwy wthio hwnnw, bydd rhagor o arian yn cael ei gymryd oddi wrth fy awdurdod lleol a holl awdurdodau eraill y Cymoedd.

Y cyfan y gofynnaf amdano yw y rhoddir ystyriaeth ac y dychwelir drachefn at hyn yn ystod y broses ymgynghori, yng ngoleuni’r ymatebion eraill a geir yn sgîl yr ymgynghoriad.

Mae addysg uwchradd yn enghraifft dda o angen heb ei ddiwallu. Rhoddir mwy o arian i ardaloedd lle mae cyfran uchel o’r disgyblion yn symud ymlaen i addysg ôl-16, a chosbir ardaloedd lle mae llawer llai o ddisgyblion yn mynd yn eu blaenau. Gallai dangosydd ychwanegol, a fyddai’n cynrychioli’r boblogaeth gyfan rhwng 16 a 18 mlwydd oed, gynrychioli’r angen heb ei ddiwallu.

Mae cynnal a chadw ffyrdd ac uwchraddio pontydd yn enghraifft arall. Ym mis Mawrth 2000, cyhoeddodd Canghellor y Trysorlys y caniateir i lorïau 44 tunnell fynd ar rwydwaith y ffyrdd o fis Ionawr 2001 ymlaen. Yn wahanol i’r rheini yn Lloegr, bu’n rhaid i awdurdodau Cymru dalu’r gost o asesu a chryfhau pontydd heb gymorth nawdd. Heb adnoddau ychwanegol ar gyfer y gwaith asesu a chryfhau, ni all Cymru fodloni’r Gyfarwyddeb Ewropeaidd ar dderbyn cerbydau cymalog gyda phum echel neu ragor sydd yn pwyso hyd at 40 tunnell tan 2020. Mae’r atgyweiriadau sydd wedi hel mewn ysgolion a thai hefyd yn angen sylweddol sydd heb ei ddiwallu. Mae’r rhestr yn ddiddiwedd. Sail gwelliant 1 yw bod yn rhaid rhoi mwy o ymdrech i fesur angen heb ei ddiwallu.

Mae gwelliant 2 yn ymwneud â’r angen am drefniant dros dro. Ers ad-drefnu llywodraeth leol, gwelsom yr angen am beirianwaith lleddfu. Fel y dywedodd Peter Law, mae ef wedi honni nad oedd arno eisiau peirianwaith lleddfu newydd eto eleni, a gobeithiai na fyddai’n angenrheidiol, gan y byddai cyllid yn cael ei ddosbarthu’n decach. Fel y dywedodd, bydd enillwyr a chollwyr sylweddol dan y fformwla newydd.

Mae’n afresymol disgwyl i siroedd addasu i’r fformwla newydd ar unwaith. Rhaid sefydlu trefniant dros dro. Yn dilyn problemau y llynedd, pan frig-dorrwyd y grant lleddfu o gist llywodraeth leol, dylid ariannu trefniadau dros dro o gronfeydd cyllid y Cynulliad eleni. Gellid talu am hwn gyda thanwariant sylweddol y llynedd, tanwariant a gyhoeddodd yr Ysgrifennydd Cyllid yn ddiweddar.

Tra bod y fformwla newydd yn sicrhau dosbarthiad tecach o’r arian sydd ar gael, ni all roi sylw i’r broblem fwyaf sylfaenol, sef bod y gronfa arian a ddyrennir i lywodraeth leol yng Nghymru yn dal yn rhy fychan. Mae Plaid Cymru yn galw am gynnydd sylweddol yn y swm cyffredinol o arian sydd ar gael i lywodraeth leol eleni.

Cefnogwn welliant 4 yn enw Peter Black. Dylai’r swm sydd ar gael i bob awdurdod lleol fod yn ddigon i gadw unrhyw gynnydd yn y dreth gyngor o dan lefel chwyddiant eleni.

Cefnogwn welliant 5 yn enw David Davies. Ni chefnogwn welliant 6 yn ei enw gan ei fod yn rhy orchmynnol. Her arall i’r Cynulliad hwn yw datgan rheswm a natur y newidiadau wrth bobl Cymru. Fel rhan bwysig o waith y Cynulliad Cenedlaethol dylid hyrwyddo dealltwriaeth ehangach o’r materion a’r gweithdrefnau oddi mewn i gyllid llywodraeth leol. Os ydym o ddifrif ynghylch llywodraeth agored, dylid gwneud mwy o ymdrech i esbonio sut y caiff traean o gyllid y Llywodraeth ei ddyrannu.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Dinas a Sir Abertawe. Yr oedd yn anochel, beth bynnag fyddai canlyniad yr adolygiad hwn, y ceid protestiadau a dadlau. Er ei bod yn iawn inni geisio cywiro’r cydbwysedd a sicrhau bod y cynghorau hynny sydd â’r lefelau amddifadedd uchaf yn cael tafell briodol o’r gacen, y broblem sylfaenol, o ganlyniad i unrhyw newid i’r fformwla cyllid, yw mai cymysgu’r un swm o arian o amgylch mewn ffordd wahanol a wneir. Ceir wastad enillwyr a chollwyr. Fodd bynnag, yr adeg pan ddechreuwn edrych ar bwy yw’r collwyr yw pryd y dechreua’r cwestiynau di-baid ddod i’r amlwg am y fformwla newydd hon. Mae ym Mhen-y-Bont ar Ogwr, Sir y Fflint, Wrecsam, Torfaen a Chaerdydd ardaloedd o amddifadedd difrifol tra bod gan ardaloedd fel Sir Gaerfyrddin, Ceredigion, Mynwy, Powys a Bro Morgannwg gostau ychwanegol sylweddol am ddarparu gwasanaethau oherwydd eu natur wledig. Ai’r cydbwysedd a geir rhwng teneurwydd ac amddifadedd yn y fformwla newydd hon yw’r cydbwysedd cywir? At hynny—

Na wnaf.

At hynny, a yw’r dadansoddiad o amddifadedd yn ddigon soffistigedig i sylwi ar y gost o wasanaethu ardaloedd bychain tlawd ddifrifol mewn ardal sydd fel arall yn gymharol gefnog? Mae gan Ben-y-bont ar Ogwr, er enghraifft, nifer o wardiau sydd ymhlith 15 o wardiau mwyaf amddifadus Cymru. Ond eto, mae’n colli £7 y pen o’r asesiad gwariant safonol oherwydd ffactorau amddifadedd.

Pan edrychwn ar yr ysgrif-ddarluniau ar gyfer pob cyngor, gwelwn y gwnaethpwyd newidiadau ar gyfer gwledigrwydd. Mae Powys, er enghraifft, wedi derbyn £9 y pen yn ychwanegol o’r asesiad gwariant sylfaenol i wneud iawn iddi am y gost o gyflwyno gwasanaethau mewn ardal sydd yn wledig i raddau helaeth. Mae Mynwy wedi derbyn £20 y pen yn ychwanegol o’r asesiad gwariant sylfaenol am yr un rheswm. Yn y ddau achos, fodd bynnag, gwrthbwyswyd y cynnydd hwn gan ostyngiadau mwy ar gyfer amddifadedd. Nid oes unrhyw amheuaeth, o’u cymharu, fod y ddwy ardal hon yn llai amddifadus na Chastell-nedd Port Talbot, Blaenau Gwent, Merthyr Tudful neu Rondda Cynon Taf. Fodd bynnag, mae ganddynt gwynion dilys yn erbyn y fformwla hon, cwynion na allwn eu hanwybyddu. Rhaid i’r is-grŵp dosbarthu droi drachefn at y gostyngiad mewn ffactorau teneurwydd o 8 y cant i 6 y cant yn ystod y cyfnod ymgynghori.

Mae llywodraeth leol yng Nghymru yn dioddef o ddiffyg cyllid. Am lawer yn rhy hir, mae gwasanaethau holl bwysig megis glanhau, cynnal a chadw ffyrdd a gwaredu gwastraff wedi ymlafnio gydag adnoddau annigonol. Ochr yn ochr â chynnydd o 10 y cant yn y dreth gyngor y llynedd gwelwyd toriadau mewn nifer o wasanaethau. Mae’n amlwg na allwn ddisgwyl i gynghorau fod ar eu colled eto oherwydd y newidiadau i’r fformwla gyllido. Croesawaf arwyddion gan Ysgrifennydd y Cynulliad y bydd cynllun lliniaru dros dro. Mae’n hanfodol y caiff y cynllun hwn ei gyllido o arian ychwanegol ac na frig-dorrir yr arian o’r grant cefnogi refeniw fel a ddigwyddodd y llynedd.

Cred y Democratiaid Rhyddfrydol nad yw cynllun lliniaru dros dro yn ddigon. Yr ydym am weld yr adnoddau a roddir i gynghorau lleol y flwyddyn nesaf yn cael eu huwchraddio’n gyffredinol fel nad oes neb ar ei golled yn sgîl y fformwla newydd ac yr ydym am i’r cynnydd yn y dreth gyngor gael ei gyfyngu i gyfradd chwyddiant. Ar ôl dau ddegawd o bwysau ariannol a chynnydd gormodol yn y dreth gyngor, mae arnom hyn i dalwyr y dreth gyngor yng Nghymru ac i gynghorau lleol.

Yr wyf am orffen drwy edrych yn fyr ar y gwelliannau. Bydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn pleidleisio o blaid y chwe gwelliant. Bydd yn rhaid i’r is-grŵp dosbarthu fynd i’r afael â’r materion technegol a godwyd gan Janet Ryder a Phil Williams. Gobeithiaf hefyd y bydd y grŵp gweithredu a ffurfiwyd gan Fforwm Ymgynghorol Cymru ar Gyllid Llywodraeth Leol hefyd yn mynd i’r afael ag argymhelliad 21 yn astudiaeth Prifysgol Cymru Abertawe yng nghyswllt effaith y geriad. Mae hyn wedi cosbi talwyr y dreth gyngor a rhaid ei adolygu. Mae wedi taro talwyr y dreth gyngor yng Nghymru yn galetach na’r rheini yn Lloegr oherwydd daw cyfran uwch o refeniw cynghorau drwy arian grant yng Nghymru. Rhaid inni daro ar beirianweithiau i leddfu’r effaith hon.

Mae’r neges yn y gwelliant yn glir. Tra bod mwyafrif yn y Siambr hon yn cefnogi newid yn y modd y cyllidir llywodraeth leol, ceir llawer iawn o anniddigrwydd gyda’r cynigion a gyflwynir ger ein bron heddiw. Disgwyliwn i’r pryderon hyn gael sylw er mwyn gweld, pan adrodda’r is-grŵp dosbarthu ym mis Hydref ar ganlyniad yr ymgynghoriad, y bydd newidiadau sylweddol wedi digwydd. Os nad felly y bydd pethau, byddai’n fy synnu pe byddai’n hawlio mwyafrif bryd hynny.

Cynigiaf welliant 6. Ychwanegu at ddiwedd y cynnig:

Cafwyd twrw ar draws Cymru y llynedd oherwydd setliad y dreth gyngor a gyflwynwyd gan y Cynulliad. Yr oedd y setliad yn arbennig o annheg ar awdurdodau lleol effeithlon a threfnus tra bod awdurdodau sy’n tanberfformio ac a fu dan ofal Llafur am ddegawdau yn cael eu gwobrwyo, i bob golwg, am eu hafradlonrwydd. Mae hyn yn hen hanes, ond ar y pryd, dywedwyd wrthym y digwyddodd hyn o ganlyniad i fformwla annheg ac y byddai fformwla decach, fwy newydd yn cael ei llunio’n fuan. Cawsom ein harwain i gredu y byddai’r fformwla newydd yn rhoi ystyriaeth i’r costau uwch o ddarparu gwasanaethau mewn ardaloedd gwledig ac, o’r herwydd, y byddai’n golygu bod rhagor o arian ar gael i ddarparu gwasanaethau mewn ardaloedd gwledig. Atgyfnerthwyd yr argraff honno yn barhaus mewn cyfarfodydd pwyllgor, cyfarfodydd briffio a hyd yn oed ar ddechrau’r cyflwyniad ddydd Llun diwethaf yn Llandrindod. Prin y gallaf ddisgrifio fy nicter a’m diflastod o weld, wrth ddarllen ffigurau’r ddogfen yn fanylach, fod y pwysoliad a roddwyd ar wledigrwydd wedi syrthio o 8 y cant i 6 y cant. Er gwaethaf yr holl broblemau y mae ardaloedd gwledig yn eu hwynebu ar hyn o bryd—o ganlyniad i’r Llywodraeth hon yn bennaf—lluniwyd fformwla a fydd yn tocio’r gefnogaeth a gânt. Nid yw cael sicrwydd am ofyn i’r is-grŵp dosbarthu edrych ar hwn eto yn ddigon da. Cawsom sicrwydd o’r blaen. Mae’r ffaith honno yn ddigon i sicrhau y bydd y Blaid Geidwadol yn gwneud popeth o fewn ei gallu i ddymchwel y fformwla hon a sicrhau setliad tecach.

Cytunaf gyda chi am y pwysau mewn ardaloedd gwledig. A gytunwch gyda mi fod prisiau tanwydd yn un o’r prif bwysau ac mai’r Llywodraeth Geidwadol a gyflwynodd y cymal codi prisiau a gychwynnodd y broblem ddifrifol hon?

Yr wyf yn ceisio trafod y fformwla llywodraeth leol, er fy mod yn fodlon trafod prisiau tanwydd. Yr ydych yn ceisio troi cwrs fy nadl. Gŵyr pawb ohonom fod y sefyllfa’n wahanol pan gyflwynodd y Ceidwadwyr y cymal codi prisiau. Mae’r Blaid Lafur wedi gweld y difrod y mae wedi’i achosi. Nid ydym yma i drafod treth danwydd. Mae’n syndod imi fod y Blaid Ryddfrydol yn ceisio troi’r sylw oddi wrth y ddadl hon. Efallai ei bod yn gwneud hyn gan nad oedd gan y blaid y dewrder i sefyll yn erbyn hyn y tro o’r blaen.

Na, ni dderbyniaf ymyriad gan Blaid Ryddfrydol Cymru neu beth bynnag yw ei henw.

Nid y ffug sicrwydd yw’r unig reswm am ein hanfodlonrwydd. Rhaid codi cwestiynau am agweddau eraill ar y fformwla hon os ydym i gael unrhyw hyder yn y broses. Un o nodau allweddol y setliad newydd yw sicrhau bod ardaloedd mwyaf amddifadus Cymru yn cael cymorth ychwanegol. Mae hwn yn nod clodfawr y mae’r Blaid Geidwadol yn ei gefnogi. Fodd bynnag, yn ystod y cyflwyniad, cawsom yr argraff mai un dull allweddol o bennu amddifadedd oedd cyfrifo nifer yr unigolion sydd yn hawlio budd-daliadau mewn ardal benodol. Ni fyddai hyn ar ei ben ei hun, neu hyd yn oed fel rhan fawr o ddatblygu’r fformwla, yn rhoi darlun cwbl gywir.

Mewn nifer o ardaloedd gwledig, mae pobl wedi gweld eu hincwm yn plymio. Dengys ffigurau diweddar fod incwm llawer o’r ffermwyr defaid tir uchel yr un fath, neu’n llai hyd yn oed, na llawer o bobl yn y dinasoedd sy’n byw ar fudd-daliadau. Fodd bynnag, gan fod ganddynt y plwc i grafu bywoliaeth heb fynd yn fwrn ar y wladwriaeth, ystyrir eu bod, dan y fformwla hon, yn llai teilwng o gymorth. Mae hon yn sefyllfa annerbyniol. Gofynnwn i amddifadedd gael ei ystyried yn y cyd-destun ehangaf posibl. Ildiaf i Brian Gibbons oherwydd efallai y cawn synnwyr gan y Blaid Lafur, sydd yn anffodus yn brin gan y Rhyddfrydwyr heddiw. [AELODAU CYNULLIAD Y DEMOCRATIAID RHYDDFRYDOL: ‘O.’]

Credaf mai enw’r blaid yw Plaid Democratiaid Rhyddfrydol Cymru. Ymddengys fod yr enw yn newid bob ychydig o flynyddoedd. Ildiaf i Brian Gibbons.

Nid oes unrhyw bwynt.

Ar yr un pryd ag edrych ar sut y cyfrifir amddifadedd, hoffem edrych ar pam yr ymddengys fod ar rai ardaloedd angen llawer mwy o arian nag eraill. Siaradodd y swyddogion yr wythnos diwethaf am yr hyn a alwasent yn effeithlonrwydd trefniadol. O gyfieithu’r jargon gwasanaeth sifil hwn, cyfeiriai at y ffaith fod rhai cynghorau yn fwy effeithiol nag eraill. Cyfeiriwyd at y pwynt amlycaf hwn hefyd mewn papurau a gafodd aelodau’r Cyngor Partneriaeth ddoe. O ran Llywodraeth Cymru, mae’r cwestiwn a yw cynghorau’n effeithlon ai peidio bellach yn destun gwaharddedig—mewn termau llywodraeth leol dyma’r mater na feiddir yngan ei enw. Mae’r diffyg effeithlonrwydd hwn yn effeithio arnom i gyd. Os yw cynghorau sydd yn tanberfformio yn gwastraffu arian, golyga hynny fod cynghorau effeithlon yn cael llai o arian. Nid wyf yn sicr a gynhwyswyd hyn yn y fformwla ai peidio, ond fe’i hystyriwyd yn bendant. Mae gennym hawl i wybod pa gynghorau sydd yn aneffeithlon, ym mha feysydd y maent yn aneffeithlon a faint y mae eu haneffeithlonrwydd yn ei gostio i’r gweddill ohonom. Byddai hyn, o leiaf, yn rhoi’r cyfle inni eu helpu i ddiwygio’u hymddygiad.

Yn olaf, i gefnogi rhai o sylwadau Janet Ryder yn gynharach, mae’n siomedig na chawsom ddigon o amser i drafod y setliad hanner cras hwn. Os gweithredir y cynigion hyn—

A gytunwch mai dyma ddechrau’r broses ymgynghori, er na fu i’r Ceidwadwyr ymgynghori rhyw lawer pan oeddent mewn grym? A gytunwch na ddylem gyflwyno unrhyw beth yn ffurfiol fel ein datganiad ond y dylem fynd at ein cynghorau, siarad gyda hwy a gadael iddynt ymateb drwy ymgynghoriad priodol ac agored?

Dyna yn union yw fy mhwynt. Hoffem gael digon o amser i siarad gyda’n cynghorau, a dyna pam yr ydym yn anhapus ein bod wedi cael wyth wythnos cyn dechrau’r tymor gwyliau prysur. Credaf yn gryf mewn ymgynghori. Ni theimlaf mor gryf ag y gwna’r Blaid Lafur; ymgynghorir ar ei dogfen ‘Cymunedau’n Gyntaf’ ar un ffurf neu’r llall tan fis Ebrill nesaf cyn y gwnânt unrhyw beth yn ei gylch. Saith wythnos yn unig sydd gennym i newid y fformwla hon—

Nid wyf yn ildio eto. Mae gennym saith wythnos i newid y fformwla hon. Dyma un o’r fformwlâu mwyaf tyngedfennol a gawsom yng Nghymru ers amser maith. Bydd gyda ni am flynyddoedd lawer, ac mae hyn yn dod â mi at bwynt arall.

Gwnaf.

Ai eich cymhelliad yw osgoi ailadrodd yr effaith waethaf a berodd treth y pen y Ceidwadwyr, treth a greodd ôl-ddyledion anferth? Yr oedd cyfraddau casglu awdurdodau lleol yn llawer gwaeth nag a fuont erioed, ac fe’u gorfodwyd i gyflogi byddinoedd o staff. Cafodd treth y pen enw mor ddrwg fel y rhoddwyd y gorau iddi ar ôl tair blynedd. Ai eich cymhelliad yw osgoi ailadrodd hynny? Datganaf fy muddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf.

yn Saesneg Dylaswn fod wedi datgan buddiant fel un o’r nifer o drethdalwyr ym Mynwy y bydd y fformwla hon yn eu taro’n galed. Dylai aelodau mewn ardaloedd a fydd yn elwa o’r fformwla newydd hon hefyd ddatgan buddiant. Er bod Pauline Jarman wedi gwneud rhai pwyntiau eithaf cymhleth, mae’r cwestiwn am gasglu’r dreth gyngor yn un da. Yn hytrach na rhygnu’n ôl mewn hanes, dylem ofyn pam bod bron i £50 miliwn o dreth y cyngor heb ei dalu yng Nghymru; y rhan fwyaf ohono’n deillio o awdurdodau lleol a redir gan Lafur.

yn Saesneg Os derbynnir y cynigion hyn, bydd yr effaith ar y dreth gyngor yng Nghymru yn drychinebus. Yn y cyfarfod yr wythnos diwethaf yn Llandrindod, bu i gadeirydd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, Syr Harry Jones, wrthod â gadael i swyddogion ateb cwestiwn gan gynghorydd ar y mater hwn, gan ddweud ei fod yn gyfarfod cyhoeddus a bod aelodau o’r wasg yn bresennol.

yn Saesneg A dyna ichi ddiwedd ar lywodraeth agored gan y Llafur newydd. Yr ydym angen gwybod beth fydd yr effeithiau os ydym am gael proses ymgynghori briodol. Nid yw’n ddigon da cael dogfen yn eich llaw ar ddechrau tymor y gwyliau gan ddisgwyl ichi ei chadarnhau yn union ar ôl diwedd tymor y gwyliau.

in Welsh The Conservative Party wants a fair formula for councils that are not wasting money in Wales. We want a fair formula for rural areas, therefore we will vote against this formula until there is a fair one for everyone in Wales.

Cefnogaf y cynnig ond siaradaf yn erbyn pob un o’r gwelliannau heblaw am welliant 3 yn enw Phil Williams. Crybwyllodd Peter Law y byddai’r mater hwn yn sicr o esgor ar enillwyr a chollwyr. Fodd bynnag, mae pa un ai a geir collwyr ai peidio yn dibynnu ar yr adolygiad cynhwysfawr o wariant yr wythnos nesaf. Mae’n bosibl y bydd pawb yn enillydd, ond y bydd un person yn fwy o enillydd na’r nesaf. Mae siarad yn nhermau enillwyr a chollwyr yn gynamserol nes y gwyddom ganlyniadau’r adolygiad cynhwysfawr o wariant.

Yr wythnos diwethaf, yn ystod y ddadl ar Cymunedau’n Gyntaf, cawsom lawer o areithiau yn llawn rhethreg a geiriau cynnes. Fodd bynnag, yn awr mae’n bryd inni benderfynu. Os ydym o ddifrif am weithredu rhaglenni megis Cymunedau’n Gyntaf, yna’r casgliad anorfod yw bod yn rhaid cael adnoddau i ddilyn bwriadau da. Nid oes unrhyw bwynt cael bwriadau da yn y Siambr hon os nad ydym yn barod i roi adnoddau law yn llaw â’r geiriau; a dyna’n union y mae’r cynnig hwn a’r adroddiad gan Brifysgol Cymru Abertawe a Pion Economics yn ymwneud ag ef.

Rhaid i’r rheini sydd yn cynnig y gwelliannau gydnabod y byddant yn tanseilio diben sylfaenol y newid y mae’r adroddiad yn ei fynnu. Byddant yn tanseilio’r pwyslais cryfach a roddwyd ar amddifadedd cymdeithasol ac economaidd. Wrth ddweud hynny—

A yw Brian yn derbyn y bydd cyfnod ymgynghori maith yn ein galluogi i archwilio rhai o’r diffygion mewn data amddifadedd economaidd?

Datganaf fuddiant fel cynghorydd yng Nghaerdydd. Caerdydd yw’r collwr mwyaf o safbwynt data amddifadedd, nad yw’n ddilys yn wyneb archwiliad. Un rheswm mawr am hyn, na roddwyd ystyriaeth iddo, yw fod Caerdydd yn gartref i nifer fawr o fyfyrwyr nad ydynt yn gyfreithiol gymwys i hawlio budd-daliadau. Cânt eu gwthio o’r neilltu ar unwaith gan eu hystyried ymhlith unigolion mwyaf ffyniannus y gymuned pan maent, mewn gwirionedd, nid yn unig yn llai ffyniannus ar gyfartaledd, ond nid ydynt ychwaith yn talu’r dreth gyngor, ac maent felly yn ychwanegu at feichiau’r ddinas. Yr wyf eisoes wedi gofyn am i hyn gael ei adolygu fel rhan o’r broses hon.

Mae gennych bwynt rhesymol ond dylem gofio y ceir myfyrwyr ym Mhontypridd, Castell-nedd ac Abertawe hefyd a’r peth diwethaf yr ydym ei eisiau yw caniatáu i benderfyniad am hyn lithro fwyfwy; rhaid penderfynu yn ei gylch eleni.

Rhaid i’r rheini sydd yn cefnogi’r gwelliannau, ac eithrio gwelliant 3 Phil Williams, esbonio ble y byddai’r newid mewn pwysoliad yn digwydd pe mabwysiadid y gwelliannau hyn. Yn y pen draw, rhaid i’r symiau adio i 100 y cant. Os na all Janet Ryder esbonio ym mhle y byddai’r newidiadau hyn yn digwydd, efallai y gall Pauline Jarman, Geraint Davies, Helen Mary Jones neu Brian Hancock wneud hynny. Nid oes unrhyw bwynt mewn siarad am y mater hwn oni bai ein bod yn siarad am wleidyddiaeth blaenoriaethau.

Mae effeithlonrwydd ac aneffeithlonrwydd cynghorau yn hen stori a gynigir gan David Davies dro ar ôl tro. Yr wyf wedi cymryd yr amser i astudio’r cymariaethau rhwng fy awdurdod lleol, Castell-nedd Port Talbot, ac awdurdod lleol David Davies, Mynwy. Ceir tystiolaeth gan y Comisiwn Archwilio am y mater hwn. Pe byddai David wedi darllen yr adroddiad, byddai’n cofio y dynoda’r comisiwn nad oes yr un awdurdod lleol yn perfformio’n ardderchog drwyddo draw. Yn yr un modd, nid oes yr un awdurdod lleol yn perfformio’n anobeithiol. Ni cheir corff o dystiolaeth gwirioneddol i brofi haeriad David fod awdurdodau lleol sydd â gwariant uchel yn aneffeithlon.

Yr wyf wedi darllen yr adroddiad ac yr wyf mor gyfarwydd ag ef fel, pe byddai’r adroddiad gerbron Brian Gibbons, byddai’n sylwi bod y frawddeg a ddaw o flaen y dyfyniad a ddefnyddiodd yn ddetholus yn awgrymu y ceir rhai awdurdodau lleol nad ydynt yn perfformio’n dda. Ni châi’r comisiwn eu henwi ac ni châi ychwaith nodi bod rhai awdurdodau’n perfformio’n wael ym mhob maes. Yr arwydd clir o’r adroddiad hwn oedd bod rhai awdurdodau lleol yn perfformio’n wael. Awgrymaf ei fod yn darllen y frawddeg sy’n dod cyn yr un a ddarllenodd yn awr.

Gadewch inni ddelio â’m hawdurdod lleol i, sydd â threth y cyngor uwch nag unman arall yng Nghymru, ac fe’i dyfarnaf yn erbyn awdurdod lleol Mynwy. Mae cyfran uwch o blant mewn gofal ym Mynwy yn cael ei symud dair gwaith neu fwy y flwyddyn o’i gymharu â Chastell-nedd Port Talbot. Mae cyngor Castell-nedd Port Talbot yn cyflwyno mwy o eitemau gofal ar gyfer pobl sy’n byw yn y gymuned a cheir mwy o ymweliadau â’r llyfrgell y pen. Ceir mwy o wariant ar chwaraeon a hamdden yng Nghastell-nedd Port Talbot. Ceir 50 y cant yn fwy o wariant ar gludiant cyhoeddus a cheir lefelau gwario uwch ar addysg gynradd ac uwchradd. Gallai David Davies ddweud bod hynny’n adlewyrchu aneffeithlonrwydd, ond gallai unrhyw un rhesymol weld o’r rhestr hon o wahaniaethau fod y lefelau gwariant uwch yn y meysydd hyn bron yn adlewyrchiad anorfod o anghenion economaidd a chymdeithasol amrywiol y ddwy gymuned.

Crybwyllodd Peter Black gerio ac yr wyf yn falch bod argymhelliad 21 yn yr adroddiad yn cyfeirio ato. Mae’r adroddiad yn cydnabod y gallai’r asesiad gwariant safonol presennol fod yn anghywir hyd yn oed a’i fod yn offeryn anfanwl. O’r herwydd, mae’r amcan o’r ardaloedd sydd â’r angen mwyaf yn debygol iawn o fod wedi ei dan-amcanu. Yn y pen draw, mae gan ardaloedd megis Castell-nedd Port Talbot gyfraddau’r dreth gyngor sydd 25 y cant yn uwch na’r cyfraddau yng Nghyncoed a Llys-faen yng Nghaerdydd neu hyd yn oed 48 y cant yn uwch na’r cyfraddau ym Mynwy. Mae hyn yn anghywir a rhaid rhoi sylw iddo.

Yn union ar ôl y refferendwm, cynhaliodd Plaid Cymru gyfarfod arbennig, a’r cyfraniad mwyaf cofiadwy oedd brawddeg gan Janet Davies. Dywedodd mai’r gwaith pwysicaf i’r Cynulliad fyddai adolygu’r fformwla ar gyfer dyrannu arian i lywodraeth leol. Yr oedd hi’n iawn. Mae’r hen fformwla yn anghyfiawnadwy o wael; mae’n fympwyol ac yn annheg ac ni rydd gydnabyddiaeth ddigonol i amddifadedd na phrinder.

Argymhellodd Prifysgol Cymru Abertawe a Pion Economics fformwla newydd sy’n defnyddio techneg fathemategol o’r enw atchweliad i amcangyfrif yn wrthrychol y berthynas rhwng angen mewn sir a’r gost gyfatebol o ddarparu gwasanaeth.

Beth yw atchweliad? Mae hwn yn gwestiwn y cofiaf fy hun yn ei ofyn i ddechrau yn 1958. Cymerwch bapur graff ac ychwanegu pwynt ar gyfer pob cyngor lle caiff costau eu plotio yn erbyn angen. Yn y diwedd bydd gennych 22 o bwyntiau ar wahân yn dangos sut y mae costau’n dueddol o gynyddu gydag angen cynyddol. Mae atchweliad yn ffordd sylfaenol o osod llinell syth i gynrychioli’r tuedd cyfartalog. Bydd y 22 pwynt wedi eu gwasgaru o amgylch y llinell. Dynoda’r pwyntiau uwchben y llinell gyllidebau dewisol mawr neu aneffeithlonrwydd a dynoda’r pwyntiau islaw amharodrwydd i wario neu effeithlonrwydd uchel. Yna pennir y tuedd cyffredinol. Dywedais mai dull safonol ydyw—nid yw mor syml â hynny mewn gwirionedd. Yn wir, ceir tair ffordd o wneud atchweliad. Gallai rhai o’r atchweliadau fod wedi cael eu dewis yn y ffordd anghywir. Felly, er bod hyn yn fwy gwrthrychol na’r fformwla bresennol, mae’n cynnwys penderfyniadau goddrychol. Mae’r penderfyniadau am y dangosyddion angen yn bwysicaf fyth, gan fod llawer o’r rhain yn perthyn yn glòs. Cynhwysir 17 o fynegeion amddifadedd yn y fformwla arfaethedig. Mae gan ardaloedd sydd â diweithdra uchel hefyd gyflogau cyfartalog isel, lefelau uchel o gymhorthdal incwm, prydau ysgol am ddim a chyfran uchel o bobl gyda gwaeledd. Gallem blotio cost y gwasanaethau cymdeithasol neu addysg yn erbyn unrhyw un o’r rhain a chael tuedd, ond yn y pen draw rhaid inni ddewis cyfuniadau o ffactorau i gynhyrchu’r mynegai angen—cyfeirir at y cyfuniadau fel prif gydrannau.

Ceir ffordd o gyfrifo prif gydrannau yn wrthrychol ac yn fathemategol ond mae gofyn cael llawer iawn rhagor o ddata nag sydd gennym ar hyn o bryd. Gallai dewis y dangosyddion angen ar gyfer pob eitem yn y gyllideb bron fod mor fympwyol â’r ffactorau pwysoli yn y fformwla bresennol. Un ateb yw sicrhau y ceir annibyniaeth wrth benderfynu ar y prif gydrannau. Bydd y mynegai amddifadedd a gyhoeddir yn fuan gan grŵp yn Rhydychen yn brif gydran werthfawr dros ben.

Ceir problem debyg gyda’r cwestiwn technegol o brinder mewn ardaloedd gwledig. Defnyddia’r fformwla newydd saith o fynegeion gwahanol ar gyfer gwasgariad y boblogaeth. O ganlyniad, caiff adnoddau eu canoli yn well ar ardaloedd gwasgaredig ond mae’r dewis o fynegai eto yn cyflwyno ffactor mympwyol. Weithiau, mae’r trothwy poblogaeth yn 1,000, weithiau’n 5,000, weithiau’n 7,500, ac weithiau—mewn un achos—yn 40,000. Mae’n bwysicach sylweddoli pam fod dyraniad teneurwydd wedi ei dorri o 8 y cant i 6 y cant. Ceir nifer o benawdau i’r gyllideb—10, yr wyf yn credu—lle mae’r ymgynghorwyr yn argymell lwfans ar gyfer teneurwydd, ond nid yw’r fformwla newydd wedi cynnwys y rhain. Y rhesymau a roddir yw naill ai diffyg data ystadegol neu’r ffaith y gellid cael dangosyddion amgen. Rhaid inni ystyried hyn yn ofalus. O’r 10 hynny, y pedwar y buaswn yn eu dewis fyddai: gwasanaethau ieuenctid, gwasanaethau cymdeithasol i oedolion, gofal yr henoed a gwasanaethau llyfrgell, lle mae bron yn amlwg ohono’i hun y byddai’r gost y pen mewn ardaloedd gwledig am ddarparu lefel gwasanaeth safonol yn uwch—

Gwnaf. Mae’n ddrwg gennyf, Huw.

Diolch i chi Phil. Ni ddisgwyliaf i chi, hyd yn oed, allu gweld drwy waliau. Onid yw’n wir, Phil, eich bod newydd brofi nad yw teneurwydd, fel ffactor pwysig neu holl bwysig yn y materion hyn, yn bodoli? Onid ydyw’n wir ei fod wedi cael ei daflu allan gan Senedd yr Alban o safbwynt ei fformwla dyrannu ar gyfer yr NHS, gan nad oedd tystiolaeth i’w chael, a bod Pion Economics a Phrifysgol Cymru, Abertawe, yn yr un modd, wedi ei israddio fel ffactor? Nid yw teneurwydd ynddo’i hun yn dynodi amddifadedd. Sut y gall wneud hynny? Pe byddai, byddai ystad Balmoral yn derbyn parseli’r Groes Goch oddi wrth Gyngor yr Ucheldir a’r Ynysoedd yn yr Alban.

Nid wyf yn israddio holl bwysigrwydd amddifadedd. Dywedaf mai ffordd fathemategol yw hon o asesu’r costau ychwanegol gwirioneddol o ddarparu lefel gwasanaeth sylfaenol mewn ardal wledig. Rhaid inni ystyried angen heb ei ddiwallu yn ogystal â chostau ychwanegol teneurwydd.

Yr cyfan y mae Plaid Cymru yn gofyn amdano yng ngwelliannau 1, 2 a 3 yw y dylid edrych ar y rhain. Dynoda’r adroddiad ei hun y ceir rhesymau pam na chynhwyswyd yr argymhellion.

Mae fy mhwynt terfynol yn esbonio fy ngwelliant 3. Dywedais eisoes y ceir rhesymau da pam y mae arnom angen rhagor o ddata, ond ceir un ffactor a allai ganiatáu gwelliant pwysig yn y fformwla, yn enwedig yn y dyraniad ar gyfer amddifadedd. Argymhellodd yr ymgynghorwyr—ymddiheuraf am y jargon hwn—atchweliad hierarchaidd. Yr oeddent yn pryderu y gallai ffigurau o un sir gyfuno ardaloedd ffyniannus iawn gydag ardaloedd amddifadus iawn. Caerdydd, efallai, yw’r enghraifft eithaf; clywsom eisoes gyfeiriad at Ben-y-bont ar Ogwr. Pe byddai gennym ddata dibynadwy ar raddfa lai na’r sir ac, mewn rhai achosion, fesul ward, byddai modd gwneud asesiad tecach. Gallem wneud gwell detholiad o brif gydrannau a gwneud gwell atchweliad, a fyddai’n hynod o bwysig pe byddai’r gost o ddarparu gwasanaeth yn cynyddu’n gyflym y tu hwnt i lefel benodol o amddifadedd. Mae hyn i gyd yn gofyn am ragor o ddata, ac yn anffodus, nid yw’r set gyflawn ar gael, fel y gwyddom. Deallaf o’r cyfarfod yn Llandrindod mai pedwar cyngor yn unig sydd â’r set gyflawn—

Mae’r data gennym yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Un o’r cyflwyniadau o ogledd-ddwyrain Cymru fydd fod yr wybodaeth gennym. Byddai’n anodd ceisio cael cymhariaeth rhwng gogledd-ddwyrain Cymru, sydd â gwybodaeth fesul ward, a chyffrediniaeth Cymru yn seiliedig ar baramedr gwahanol. Fodd bynnag, dylem geisio gwneud hynny er mwyn cyflwyno’r achos, gan fod gogledd-ddwyrain Cymru yn dioddef o’r un problemau â’r problemau y dywedasoch fod Caerdydd yn dioddef ohonynt.

Mae hynny’n enghraifft dda o’r broblem o ddata annigonol. Dylai unrhyw setliad a geir eleni aros yn ddigyfnewid am rai blynyddoedd er mwyn rhoi sefydlogrwydd. Fodd bynnag, pan archwilir y fformwla nesaf, rhaid inni sicrhau bod y data angenrheidiol ar gael oherwydd y bydd yn diwallu anghenion amddifadedd yn iawn mewn ardaloedd megis Wrecsam.

Mae hwn yn ddarn o waith gwych a llongyfarchaf bawb a oedd yn gysylltiedig ag ef. Cynigir ein gwelliannau fel cyfraniad cadarnhaol i’r ymgynghoriad. Mae’r dull a ddefnyddir yr un ag y bydd arnom ei angen i sicrhau fformwla deg ar gyfer dyrannu’r gyllideb iechyd, a’r un y dylid ei ddefnyddio i sicrhau fformwla Barnett ddiwygiedig. Dechreuais drwy ddweud mai hwn yw’r penderfyniad pwysicaf y mae’n rhaid i’r Cynulliad Cenedlaethol ei wneud. Os gwnawn hyn yn iawn—ac mae’r arwyddion yn dda—bydd yn llwyddiant i’r Cynulliad. Mae’n fraint cefnogi’r gwaith hwn.

Tynnaf sylw, yn fyr, at yr hyn y credaf sydd wrth wraidd yr anghytuno rhyngom a’r Ceidwadwyr am yr hyn y dylai fformwla fod. Efallai fod hyn yn esbonio pam yr edrychai David Davies mor ddig pan siaradai. Y gwahaniaeth sylfaenol yw, fel Plaid Lafur, ein bod mewn busnes i hybu a chyflawni cyfiawnder cymdeithasol, sydd yn ein harwain, fel plaid a gweinyddiaeth, i edrych ar fformwla a rydd gydnabyddiaeth ddyledus i’r ffactorau amddifadedd. Nid yw hyn erioed wedi poeni’r Blaid Geidwadol ym Mhrydain a Chymru. Ni phryderodd erioed am gyfiawnder cymdeithasol; yn wir, i’r gwrthwyneb. Bu wastad, ac mae’n dal i ymwneud â chymryd oddi wrth y rheini a all leiaf ei fforddio a rhoi i’r rheini ar ben uchaf y raddfa gymdeithasol-economaidd. Gwelsom hynny gliriaf gyda threth y pen. Ni synnaf nad yw David am inni fynd yn ôl at hanes treth y pen. Fodd bynnag, yr ydym oll yn ei chofio’n dda a’i heffaith ar gymunedau a oedd â’r lleiaf o allu i wrthsefyll effaith o’r fath.

Ni sylweddolais ein bod yn cael gwers hanes heddiw. Efallai y gallem fynd yn ôl i 1979 tra ein bod wrthi a siarad am lefelau chwyddiant ar 26 y cant neu effaith gwladoli ar ddiwydiannau mawrion yn ystod y 1940au a’r 1950au. Pa mor bell yn ôl y mae’r Aelod dros Ddwyrain Casnewydd am inni fynd? Credais ein bod yma i drafod effeithiau presennol y fformwla dreth gyngor hon ar bobl mewn ardaloedd gwledig ac ardaloedd eraill ledled Cymru.

Ni synnaf o gwbl eich bod yn ceisio tywyllu’r mater, David. Mae’r hyn y siaradaf amdano yn berthnasol i’r ddadl hon. O dreth y pen a’i heffeithiau anghyfiawn—er enghraifft, nid oedd gan bobl Westminster, un o rannau cyfoethocaf Prydain, ond ychydig neu ddim treth y pen i’w thalu—hyd at y dreth gyngor, mae hyn yn berthnasol oherwydd ein bod yn trafod y dreth gyngor heddiw. Etifeddiaeth y Ceidwadwyr inni yw’r rheswm pam y mae’n rhaid inni ailarchwilio’r sefyllfa a symud ymlaen. Dyna beth y ceisiwn ei wneud mewn ffordd sydd yn ystyried amddifadedd ac yn cydnabod yr angen am gyfiawnder cymdeithasol: mater allweddol yng Nghymru y mae pobl Cymru, yn draddodiadol, wedi teimlo’n gryf yn ei gylch ac maent yn dal i deimlo felly. Fel gwir blaid Cymru, mae’r Blaid Lafur yn adlewyrchu hynny ac mae’n benderfynol o weithredu arno. Nid gwers hanes mo hyn, David, ond yr wyf yn dwyn ffeithiau perthnasol i’r ddadl hon ac yn ceisio deall pam y teimlwch fod y ffaith ein bod yn ceisio rhoi sylw i amddifadedd yng Nghymru mor annerbyniol cyn belled ag y bo’r dreth gyngor dan sylw. Ceir cymunedau amddifadus ledled Cymru: ym Mynwy a Chasnewydd. Cydnabyddwn hynny a derbyniaf yr angen i fynd i lawr—

I gywiro John, ar y map amddifadedd cymdeithasol ac economaidd, a gyhoeddasom yr wythnos diwethaf, nid oedd un ward etholiadol ym Mynwy ymhlith y 10 y cant isaf ar dri mynegai amddifadedd cymdeithasol.

O’m profiad i, mae gan wardiau megis Llanddewi yng Nghaldicot broblemau difrifol. Weithiau, mae’n ofynnol dod â’r mathau hyn o ystadegau i lawr islaw lefel y wardiau. Mae mapio amddifadedd yn ymarferiad anodd ac ni chafodd ei fapio unrhyw beth yn debyg i’r hyn y dylai fod yng Nghymru. Gobeithiaf y bydd y Cynulliad yn rhoi sylw effeithiol i hynny yn y dyfodol. Derbyniaf y pwynt a wna Brian, Huw, Lynne ac eraill yn rymus am yr angen i gydnabod lle ceir gwir anfantais yn gyffredinol ac ar draws ardaloedd awdurdodau lleol. Derbyniaf hynny ac anghenion cymunedau’r Cymoedd. Ni wnaf bwyntiau yn erbyn yr angen i adlewyrchu anghenion y Cymoedd yn ddigonol yn y setliad a geir. Ceir amddifadedd ledled Cymru. Rhaid inni ddarganfod ffyrdd effeithiol drwy strategaethau eraill, y bydd y Cynulliad, gobeithio, yn eu sefydlu fel rhan o’i agenda cynhwysiant cymdeithasol, i roi sylw i amddifadedd yn yr holl gymunedau a’r pocedi y mae’n bodoli oddi mewn iddynt yng Nghymru.

Trof, yn fyr, at y syniad y dylid cael cydgyfeiriad rhwng cyfraddau’r dreth gyngor yng Nghymru ac yn Lloegr—rhywbeth y cyffyrddwyd arno yn gynharach. O gofio bod y cynnyrch mewnwladol crynswth yng Nghymru yn llawer is nag yn Lloegr, ceir achos i gyfraddau’r dreth gyngor adlewyrchu hynny a cheisio osgoi’r cydgyfeiriad a geisir ac a fu’n digwydd i ryw raddau. Y cyfan ydyw yw mater o gydnabod yr achos dros gyfiawnder cymdeithasol. Gobeithiaf y rhoddwn gydnabyddiaeth ddyledus i hynny ac annog San Steffan i’w archwilio’n ofalus.

Fel y crybwyllodd Brian, bydd yr adolygiad cynhwysfawr o wariant yn holl bwysig i sicrhau bod digon o arian ar gael ar gyfer gwasanaethau ar draws Cymru tra, ar yr un pryd, y caniateir i gyfraddau’r dreth gyngor aros ar lefel y bydd pobl yn eu cael yn dderbyniol. Credaf y gwyddwn i gyd oddi wrth ein cymunedau fod pobl wedi cael digon yng Nghymru. Rhaid inni gydnabod hynny a sicrhau setliad cyffredinol sydd yn parchu lefelau goddefiant pobl.

‘Cyngor yn siglo o’r ail ysgytiad ariannol.’ Ai fy nghyd-Aelod dysgedig a’m cyfaill da, David Davies, a ysgrifennodd hwn, tybed? Mae gostyngiad o £2.6 miliwn yn debygol yn asesiad gwariant safonol Sir y Fflint. Mae hyn yn ergyd galed arall i’w sefydlogrwydd economaidd a’i hyder busnes. Mae chwerwder yr hyn a welir fel gorfod achub croen awdurdodau de Cymru yn dal i’w cynddeiriogi. Mae gorfod canfod cynnydd o £58 yn y dreth gyngor yn faich trwm ar bobl Delyn, y credir eu bod yn gefnog o gymharu â rhannau eraill o Gymru.

Mae pobl Delyn yn weithgar ac maent wedi dangos eu bod yn hyblyg a medrus yn wyneb y farchnad sgiliau newidiol. Gwnaethpwyd ymdrech anferth i ddenu buddsoddiad ac ennyn mentrau masnachol er mwyn i fusnesau newydd gychwyn yn rhan fwyaf gogleddol Cymru. Fel y saif y setliad arfaethedig, bydd ein colled yn Sir y Fflint yn waeth nag unrhyw awdurdod arall yng ngogledd Cymru. Gallai’r toriad posibl hwn o £2.6 miliwn anfon Sir y Fflint, ar amrantiad, yn ôl i’r man lle y dechreuodd. Bu’r awdurdod lleol yn rhoi sylw i’w bwysau cyllidebol ers rhai misoedd—

A ydych yn ymwybodol, pe edrychid ar deneurwydd eto, mai Sir y Fflint fyddai un o’r cynghorau hynny a fyddai ar eu hennill? A wnewch felly gefnogi ein gwelliant?

Diolch ichi am yr ymyriad hwnnw. Na, ni allaf gefnogi eich gwelliant. Siaradaf ar ran pobl Delyn. Yn Sir y Fflint, yr ydym wedi byw drwy fisoedd o ad-drefnu poenus ac, o ganlyniad, collwyd 126 o swyddi. Yn anffodus, £2.6 miliwn yw’r union swm o arian a arbedwyd yn sgîl yr her o ad-drefnu. Mae’n eironi creulon y byddwn yn colli’r swm hwn o arian ar ôl sicrhau arbediad. Awgrymir bod Sir y Fflint, a Delyn, yn cael eu cosbi am wariant isel, fel stiward gofalus dros arian cyhoeddus. Ni wnaiff les inni os na fydd yr ymarferiad ymgynghori hwn yn cynnig gwell bargen inni. Caeodd gwaith dur Shotton rai blynyddoedd yn ôl gan achosi, fel y dywedodd fy AS wrthyf, un sy’n adnabyddus am ei ymrwymiad i’r Cynulliad, y diswyddiadau mwyaf a welwyd yng Nghymru ac, o bosibl, yn Ewrop.

Nid oes gennym gymunedau mawr yn Nelyn ac, o’r herwydd, ni chawn fanteisio ar gynlluniau’r Swyddfa Gartref megis systemau teledu cylch-cyfyng. Collasom statws ardal a gynorthwyir ac yn awr cawn ein hamgylchynu gan ardaloedd y dyfarnwyd Amcan 1 iddynt. Mae gennym rwydwaith druenus o reilffyrdd a byddai cau unrhyw gwmni mawr yn ein hardal yn anfon neges glir i’n cymuned creu cyfoeth nad gogledd Cymru yw’r lle gorau i sefydlu, dangos a thyfu busnes. Gallai hyn i gyd newid gyda’r ymgynghoriad. Yr wyf yn sicr y bydd yn gweithio er mantais i Sir y Fflint. Rhaid inni, yng ngogledd Cymru, dalu am y gost gynyddol o gadw Bae Caerdydd mewn cyflwr da. Nid oes ymrwymiad i’r adeilad newydd, er imi bleidleisio o’i blaid. Mae’r posibilrwydd o orfod turio’n ddyfnach fyth i’n pocedi i dalu am ragor o wasanaethau yn rhywbeth na hoffwn ei argymell i’r bobl a gynrychiolaf. Edmygaf Peter Law yn fawr, ac mae ganddo swydd anodd. Gobeithiaf y bydd y cyfnod ymgynghori yn gweithio. Dywedodd Peter ei fod yn gweithio ar gynllun dros dro. Gwn na fydd yn siomi pobl Delyn.

Fel y siaradwr blaenorol, y cymeradwyaf ei haraith, canolbwyntiaf innau ar ardal benodol. Clywsom lawer o rethreg agored a llawn gwynt y prynhawn yma am faterion economaidd mwy na ellir rhoi sylw iddynt orau efallai drwy setliad llywodraeth leol. Rhywbeth i eraill ei ystyried yw hynny. Byddai’r setliad hwn, pe deuai’n bolisi, yn newyddion drwg i Fro Morgannwg. Mae Bro Morgannwg yn debyg i Sir y Fflint mewn sawl ffordd, fel y clywsoch gan y siaradwr blaenorol, o safbwynt ei bod wedi methu gyda statws Amcan 2 a chyda’r map o ardaloedd a gynorthwyir. Wynebwn yn awr y gostyngiadau mwyaf ond un o safbwynt yr asesiad gwariant safonol y pen yng Nghymru, y byddai’r cynllun hwn yn eu gweithredu. Mae’r asesiad gwariant safonol eisoes, mewn ardal fel Bro Morgannwg, yn un o’r rhai isaf y pen, felly byddwn yn dioddef colled ychwanegol ar ffigur a ostyngwyd eisoes. Ceir sialensiau penodol mewn ardal megis Bro Morgannwg, gan fod gennym dref sydd yn dioddef o amddifadedd cymdeithasol difrifol. Mae gan sawl ward yn y Barri lefelau incwm sydd ymhlith y rhai isaf yng Nghymru. Rhaid inni gofio, er y gall rhai awdurdodau lleol ymddangos mewn lliw cadarnhaol ar fap allgáu cymdeithasol, y gall ardaloedd difreintiedig fod yn eu plith.

Un peth nas trafodwyd y prynhawn yma yw y gall y gostyngiadau hyn ymddangos yn fychan. Mae’r asesiad gwariant safonol cyfartalog tua £1,000 ac mae’r gostyngiad mwyaf tua £30. Fodd bynnag, ceir effaith lluosogwr oherwydd y bydd y cynghorau yn casglu’r gwahaniaeth hwn drwy’r dreth gyngor. Oni bai eu bod yn gostwng safon eu gwasanaethau, bydd yn rhaid iddynt wneud iawn am y gwahaniaeth hwn. Deallaf mai tua 10 y cant yn unig, ar gyfartaledd, o wariant llywodraeth leol a ddaw oddi wrth dalwyr y dreth gyngor. Ceir, felly, effaith lluosogwr sylweddol. Mewn ardal fel Bro Morgannwg, a fydd yn dioddef gostyngiad o £25 yn ei hasesiad gwariant safonol, mae’n debyg y bydd bil y dreth gyngor yn cynyddu £120. Mae hynny’n sylweddol. Mae gan bobl Bro Morgannwg yr hawl i ddisgwyl i’r gwasanaethau cyhoeddus y disgwyliwn i lywodraeth leol eu darparu gael eu darparu am bris teg ac yn effeithlon. Mae hon yn hawl i holl bobl Cymru. Efallai y ceir ffactorau eraill mewn cymunedau sydd mewn angen penodol. Fodd bynnag, mae’n amheus gennyf a yw’r rhaglenni gorau i ddatrys y problemau hynny yn y polisi hwn.

I gloi, ceir rhwydwaith ffyrdd gwael ym Mro Morgannwg. Gan fod yr ardal hon yn bennaf i’r de o Gaerdydd, mae’n debyg nad oes llawer ohonoch yn gyrru i Fro Morgannwg yn aml, yn bendant ddim i gyfeiriad y Barri. O’r herwydd, ni wyddoch pa mor wael yw’r ffyrdd. Maent yn peri pryder i lawer o bobl ym Mro Morgannwg. Ni fwriwyd ymlaen â chynlluniau ffordd osgoi Llyswyrny a ffordd osgoi Dinas Powys. Ni roddaf y bai—

A allech esbonio pam y mae nifer o bobl lle’r wyf fi’n byw, yn Rhondda Cynon Taf, yn daer eisiau symud i Fro Morgannwg dan yr amgylchiadau hynny?

Gyda phob parch, yr wyf yn siarad am Fro Morgannwg. Nid wyf wedi osgoi’r ffaith fod rhai awdurdodau lleol yn wynebu sialensiau difrifol o safbwynt amddifadedd cymdeithasol ac economaidd. Nid wyf ond yn gofyn ai adolygiad o’r asesiad gwariant safonol yw’r ffordd orau o fynd i’r afael â’r mater hwn yn sylfaenol. Mae’n amheus gennyf.

Mae’r rhwydwaith ffyrdd ym Mro Morgannwg yn wael yn gyffredinol. Dywedodd Cyd-ffederasiwn Diwydiant Prydain yn ddiweddar mai’r ffordd fynediad i’r maes awyr yw un o’r prosiectau strategol y mae’r brys mwyaf amdanynt sydd yn ofynnol ym Mhrydain. Adroddwyd am hynny yn y Financial Times. Byddai’n well pe câi Bro Morgannwg gefnogaeth i sicrhau’r ffordd honno ar gyfer yr economi Gymreig yn hytrach na wynebu’r tebygrwydd o gael gostyngiad sylweddol yn ei hasesiad gwariant safonol.

Mae’r adolygiad hwn yn hir-ddisgwyliedig. Os ydym ar fin mynd i’r afael ag anghydraddoldebau yng Nghymru, rhaid inni gael system cyllido llywodraeth leol llawer tecach. Rhoddaf rai o’r materion hyn yn eu cyd-destun. Yr wythnos diwethaf, datguddiodd Dr Brian Gibbons fap o amddifadedd yng Nghymru yn seiliedig ar sawl dangosydd. Ymddangosodd 12 ward yng Nghwm Cynon—fy etholaeth i—ar y map hwnnw. Fodd bynnag, nid ymddangosodd unrhyw wardiau ym Mynwy arno. Mae’r 12 ward hynny yn ddifreintiedig ac yn eithriedig a chyffyrddant â phob rhan o’m hetholaeth i, o Ben-y-waun yn y gogledd, Aberpennar yn y canol i Abercynon ac Ynys-y-bŵl yn y de. Mae amddifadedd yn effeithio ar bob rhan o’r cwm. Cytunwn i gyd ein bod yn cynrychioli etholaethau a rhanbarthau lle ceir pocedi o amddifadedd. Nid oes unrhyw amheuaeth am hynny. Gwlad dlawd yw Cymru. Fodd bynnag, fel y dywedodd Peter Law yn ddiweddar, yn y Cymoedd, amgylchynir amddifadedd gan amddifadedd. Dyna sy’n gwneud yr adolygiad hwn yn ddarn pwysig o waith.

Gadewch inni fynd y tu hwnt i’r rhethreg. Gadewch inni ystyried beth y mae hyn yn ei olygu i ardaloedd y Cymoedd. Mewn etholaethau fel fy un i—ac mae llawer o Aelodau’r Cynulliad yn cynrychioli ardaloedd tebyg—mae gennym lefelau uchel o syrthni economaidd, lefelau salwch tymor hir cyfyngol a marwolaethau, a threth gyngor sydd ymhlith yr uchaf yng Nghymru. Mae gennym y nifer uchaf o gartrefi a adeiladwyd cyn 1919 yng Nghymru a’r lefel uchaf ond un o gartrefi sy’n anaddas i fyw ynddynt. Mae’r strydoedd yn fudr, mae gwaredu sbwriel yn anghyfreithlon ar gynydd, mae angen trwsio’r ffyrdd, mae angen clirio lonydd cefn ac mae ar ysgolion angen toeau newydd a mwy o le. Mae ar etholaethau fel fy un i, Cwm Cynon, wir angen yr arian ychwanegol hwn. Mae canol Aberpennar yn wahanol i ganol Mynwy. Pe hoffai Aelodau—David, er enghraifft—ymweld â’r etholaeth, yr wyf yn sicr y gallem drefnu hynny. Mae gwahaniaethau.

Ymwelaf â’r ardal yn aml a chynhaliaf gymorthfeydd yno.

Mae’r adolygiad gan Brifysgol Cymru, Abertawe yn asesiad annibynnol. Nid yw’n ymosodiad ar ardaloedd megis Mynwy ac nid yw’n waith a gynhyrchwyd gan awdurdodau afrad fel y tybir. Datganaf fuddiant fel cyn-aelod o un o’r awdurdodau afrad hyn, fel y’u gelwir. Mae arnom eisiau rhagor o arian, ond mae’r adolygiad hwn yn ddadansoddiad annibynnol sy’n seiliedig ar wir angen cymunedol. Mewn ardaloedd megis y Cymoedd a ledled Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf, gwelwn rai o’r lefelau amddifadedd uchaf yng Nghymru. Mae arnom angen fformwla gyllido sy’n adlewyrchu anghenion y cymunedau hyn sydd wedi eu hallgáu’n gymdeithasol.

Fel Aelodau’r Cynulliad, mae gennym ddyletswydd i wneud gwahaniaeth yng Nghymru. Mae’r cyfle gennym i beri newid, a dyna’n union beth yw bwriad yr adolygiad hwn. Byddai’n warthus pe na byddem yn cydio yn y cyfle hwnnw gyda’n dwy law. Pan ddaethom i’r Cynulliad, yr oedd pobl Cymru yn disgwyl llawer gennym. Yn y Cymoedd, mae disgwyliadau pobl yn uchel. Maent am inni gyflawni ar eu cyfer. Rhaid inni wneud hynny neu byddwn yn gwastraffu ein hamser. Siaradodd Brian Gibbons yn dda am anghydraddoldebau. Fodd bynnag, fel y dywedodd John Griffiths, mae hyn yn ymwneud hefyd â chyfiawnder cymdeithasol.

Os ydym am elwa o’r fformwla newydd hon, anogaf bawb i weithredu’n gyfrifol er mwyn ystyried y materion dan sylw. Mae arnom angen taer am y dyraniad ychwanegol hwn fel y gallwn barhau i fynd i’r afael â’r problemau a grybwyllais. Gobeithiaf fod ymatebion yr ymgynghoriad o blaid mabwysiadu’r adroddiad cyn gynted â phosibl ac y gall yr awdurdodau—sydd wedi dioddef, ers y traed moch a wnaeth y Ceidwadwyr o ad-drefnu llywodraeth leol yng Nghymru—ddechrau derbyn nawdd priodol, yn seiliedig ar amddifadedd.

A minnau wedi bod yn aelod o lywodraeth leol cyn ac ar ôl yr ad-drefnu, yr wyf yn gwbl ymwybodol o’r problemau sydd wedi wynebu llywodraeth leol ac o’r angen taer i ailystyried fformwla’r asesiad gwariant safonol. Ategaf yr hyn a ddywedodd Christine: yr oedd y broses adolygu hon yn cynnwys ymchwil annibynnol ac fe’i haseswyd yn annibynnol. Cytunaf gyda Janet fod amseriad yr ymgynghoriad yn anodd i lywodraeth leol gan nad yw’n cyfarfod dros yr haf. Fodd bynnag, y cyfnod ymgynghori yw’r amser i awdurdodau lleol archwilio’r cynigion a dynodi meysydd sy’n peri pryder. Nid ein lle ni yw ceisio ailysgrifennu’r fformwla heddiw. Y cyfnod ymgynghori yw’r amser i’w hystyried yn rhesymegol.

Tynnodd John Marek sylw at broblemau gyda data yn ardal awdurdod lleol Wrecsam. Nid yw rhai ardaloedd yn dangos y gwariant ar y gwasanaethau cymdeithasol fel y gwnaethpwyd, fesul ward, yn Wrecsam. Tynnwyd sylw hefyd at broblemau eraill megis poblogaeth. Mae Wrecsam wedi codi cwestiynau am y fformwla sy’n diweddaru ffigurau’r cyfrifiad. Cymerir ei bryderon o ddifrif a gallai effeithio’n ddigon hawdd ar y canlyniad. Ni ddylem ragfarnu, drwy’r gwelliannau arfaethedig, na thrwy unrhyw ragdybiaethau o’r hyn y bydd y gwariant terfynol, yr hyn a fydd yn digwydd yn y dyfodol. Croesawaf sylwadau Peter am ryddhad lle mae hynny’n ofynnol. Dylem fod yn falch, gadael yr ymgynghoriad i’r cyfnod wyth wythnos a chaniatáu i bawb sy’n gysylltiedig wneud eu sylwadau ac i’r system ddilyn ei chwrs.

Mae’n bleser gennyf gyfrannu at y ddadl eithriadol o bwysig hon oherwydd yr effaith a gaiff ar sawl rhan o Gymru. Mae’n arbennig o bwysig lle yr wyf fi yn byw oherwydd mai dim ond tua 16 y cant o gyfanswm gwariant y cyngor a godir drwy’r dreth gyngor ym Mhowys. Mae’r grant yn cynrychioli tua 84 y cant. Bydd effaith newid sut y pennir grant Powys yn gwneud gwahaniaeth enfawr i’r dreth gyngor a godir yn yr ardal.

Nid wyf am feirniadu’r Ysgrifennydd Cynulliad sydd yn rhoi cyflwyniad heddiw. Mae hynny’n aberth personol imi gan fod beirniadu Peter Law bob tro’n werthfawr. Fodd bynnag, ar yr achlysur hwn, yr wyf am fod yn gydsyniol drwy leisio’r pryderon sydd gennyf ynghylch y broses hon. Mae pob math o drethiant yn ddadleuol. Siaradodd Aelodau eraill am wahanol fathau o drethiant gan feirniadu llywodraethau blaenorol. Yn fy marn i, dylai pob math o drethiant fod yn gwbl agored, oherwydd ei fod yn fater mor bwysig.

Y pwynt cyntaf yw sut y cyfrifwyd y fformwla newydd. Rhaid i chi, Peter, sicrhau bod pob sail a ddefnyddir i gyrraedd y fformwla newydd hon yn gwbl agored i’r cyhoedd. Bydd y meysydd hynny a fydd ar eu colled—mae’n amlwg y bydd rhai ar eu hennill ac eraill ar eu colled—yn gallu goddef y colledion ychydig yn haws os ydynt yn gwybod bod hon yn system deg a dealladwy. Eich cyfrifoldeb chi yw sicrhau bod pawb yn deall y cefndir ar gyfer unrhyw newid yn y fformwla.

Mae fy ail bwynt yn ymwneud â rhywbeth y crybwylloch chi yn eich araith yn gynharach, Peter: annibyniaeth y tasglu. Mynychais fy nghyfarfod cyntaf o’r Cyngor Partneriaeth yr wythnos hon—a gobeithiaf y derbyniwch hyn yn yr ysbryd yr wyf yn ei olygu—yr oedd yn ymddangos i mi fel ‘sesiwn-garu’ Llafur. Yr oeddech chi ac arweinydd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru’n anhygoel o gyfeillgar. Hyd yn oed yn ystod y darnau swyddogol, yr oeddech chi yn galw eich gilydd yn ôl eich enwau cyntaf; ac yr oedd yn ymddangos yn ofnadwy o an-annibynnol. Mae gwir bryder y byddai’r cyfarfod hwnnw’n amlwg yn ffafrio awdurdodau Llafur, ac y byddai’n gweithio yn erbyn y rheini a oedd leiaf tebygol o fod yn Llafur. Gobeithiaf y byddwch yn ystyried hynny’n bryder difrifol.

Bydd y pwysiad yn newid. Ar ôl gwrando arnoch chi ac eraill yn siarad, nid wyf yn siŵr sut y mae’r newid hwn yn gweithio. Efallai fod y Cynulliad yn ei gyfanrwydd yn credu bod angen newid y pwysiad; gwn fod pobl fel Brian Gibbons a Huw Lewis a nifer o rai eraill wedi siarad am yr angen i newid y pwysiad tuag at amddifadedd. Gallai hynny olygu lleihau ychydig ar yr angen fel y caiff ei fesur gan deneurwydd poblogaeth. Os bydd hynny’n digwydd, dylem gynnal dadl arno. Efallai fod rhai ohonom yn anghytuno ag ef—efallai fy mod i—ond os mai honno yw barn y Cynulliad, hynny fydd yn digwydd. Fodd bynnag, ni ddylem honni bod ochr gadarnhaol heb ochr negyddol. Gadewch inni fod yn agored â’r cyhoedd a dweud wrth bobl yn union beth mae penderfyniadau’r Cynulliad yn ei olygu o ran effaith negyddol ar awdurdodau. Efallai nad oes consensws yma, efallai ein bod yn anghytuno, a rhaid inni beidio â honni fel arall.

Cyfeiriaf eto at y cynnydd cyffredinol yng ngwariant awdurdodau lleol, sy’n gysylltiedig â’r mater hwn i ryw raddau, ond sydd ar wahân hefyd. Nes inni gael yr arolwg cynhwysfawr o wariant yr wythnos nesaf ac amser i ddeall yn union beth a ddywedir ynddo a’i roi ar waith yn ein proses gosod cyllideb ein hunain, ni fyddwn yn gwybod beth y mae’n ei olygu o ran codiadau’r dreth gyngor. Ni wn a ddaeth hyn gennych chi Peter—efallai y gallwch ddweud wrthym ymhellach ymlaen—ond yr wyf wedi gweld adroddiadau y disgwylir gweld cynnydd cyfartalog o 10 y cant yn y dreth gyngor yng Nghymru y flwyddyn nesaf. Rhaid ichi dderbyn y byddai hynny’n gwbl annerbyniol ar yr adeg hon. Yr wyf am gloi drwy bwysleisio fy mhwynt cymaint ag y gallaf; rhaid inni gyflwyno system o godiadau’r dreth gyngor eleni y bydd pobl trefi a chefn gwlad Cymru’n barod i’w derbyn.

Ni fyddai unrhyw un yn gwadu bod angen fformwla asesiad gwariant safonol diwygiedig a thecach. Mor fuan â 1996, yr oedd yn amlwg bod angen gwneud rhywbeth ar frys. Methodd y fformwla â chysylltu ag asesiadau gwariant rhai o’r awdurdodau newydd a’r lefelau gwariant yr oeddent wedi’u hetifeddu, yn enwedig yn rhai o awdurdodau’r Cymoedd. Yr oedd hyn yn amlwg iawn yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf a grëwyd drwy uno cymaint â phedwar o’r hen awdurdodau. Yr wyf yn falch nad effeithir llawer ar fy etholwyr yn Rhondda Cynon Taf y tro hwn. Cefnogaf yr hyn a ddywedodd Christine Chapman pan amddiffynnodd Rhondda Cynon Taf. Fodd bynnag, mae problemau ariannol y cyngor yn ddiamau wedi codi’n rhannol o’r bwlch difrifol rhwng hen asesiad y Rhondda a lefelau gwariant uwch y cynghorau a’i rhagflaenodd.

Caiff traean o’m hetholwyr eu gwasanaethu gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf ac maent wedi gorfod ysgwyddo baich y fformwla annheg honno. Yr oeddent yn ddiolchgar am y mecanwaith lliniaru, a gyflwynwyd gyntaf pan oedd Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn y Swyddfa Gymreig yn Geidwadwr. Fe gydnabyddodd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru fod angen mecanwaith lliniaru i leddfu’r anghyfiawnderau amlwg y mae’r fformwla wallus yn gyfrifol amdanynt. Dyna paham y cefnogais ei barhad y llynedd pan ofynnwyd am amser i ystyried newidiadau i’r fformwla. Fodd bynnag, yr hyn sy’n fy mhryderu yn awr yw tra bo anghyfiawnderau’r hen asesiad yn cael eu dileu, y bydd dau draean arall o’m hetholwyr, sy’n byw yn ardal Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr yn meddwl bod y baich wedi ei drosglwyddo iddynt hwy.

Peter, gwn eich bod yn deall amddifadedd, drwy gynrychioli eich etholaeth, a gwn eich bod yn ymwybodol mai Ogwr yw un o ardaloedd mwyaf amddifad ardal Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr. Dywedaf wrth Christine, ei bod hi’n peintio llun o’r mwyafrif helaeth o etholaeth Ogwr pan fydd hi’n peintio llun o Gwm Cynon. Fodd bynnag, mae’r rhan honno o etholaeth Ogwr yn ardal Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr ac ar hyn o bryd yn wynebu toriad o 1 y cant, gostyngiad o £1.4 miliwn.

Mae’r tabl cymharol yn dangos y bydd y ganran bresennol sydd 1.5 y cant dan gyfartaledd Cymru yn gostwng i 2.5 y cant. Nid wyf am fod yn rhy dechnegol ynghylch hyn. Fodd bynnag, gallwch ddweud mai dim ond 1 y cant yw’r gostyngiad, ond fel y dywedais, mae’n ostyngiad o £1.4 miliwn mewn ardal amddifad. Cyfarfûm â’r cyngor yr wythnos diwethaf a gofynnais pa ddewisiadau y byddai’n eu hystyried pe byddai’n wynebu toriad o £1.4 miliwn. Rhoddodd yr enghreifftiau canlynol ac maent yn arswydus. Byddai’r math o newidiadau y byddai eu hangen i fodloni’r arweiniad asesiad gwariant safonol newydd yn golygu’r gostyngiadau canlynol: toriad o £946,000 ym maes gofal i’r henoed a gofal cymunedol—cofiwch mai hen etholaeth lofaol yw fy etholaeth i gyda mwyafrif o’r boblogaeth yn henoed a llawer ohonynt gyda salwch tymor hir—£147,000 ar gasglu ysbwriel, £130,000 ar ginio ysgol ac mae’r rhestr yn mynd yn ei blaen. Dywedwyd wrthyf hefyd y byddai’r gostyngiad mewn asesiad gwariant safonol yn golygu toriadau i’r gwasanaethau y mae pobl fy etholaeth wedi dod i arfer â hwy, ers sefydlu’r awdurdod newydd. Gallem hefyd fod yn wynebu cau canolfannau hamdden cymunedau amddifad Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr. Mae pobl sy’n gyfarwydd ag ardaloedd amddifad yn gwybod nad oes llawer o gyfleusterau hamdden ar gael ynddynt. Mae diffodd lampau stryd, a diswyddo staff yn doriadau posibl eraill. Mae’r rhestr yn mynd ymlaen ac ymlaen.

Gobeithiaf y bydd yr ymgynghoriad wyth wythnos yn arwain at newid asesiad rhagarweiniol yr adolygiadau. Beth fyddai’r cynnydd cyffredinol i setliad a fyddai’n golygu na fyddai unrhyw awdurdod yn ddioddef toriadau yn eu hasesiad gwariant? Beth sydd ei angen fel nad oes unrhyw un ar eu colled? A fyddai £100 miliwn yn ddigon? Pa ganran o’r setliad cyffredinol o £2.5 biliwn fyddai hynny? Byddai’n llawer llai na hynny. Dylem ystyried hynny’n fwy difrifol.

Siaradaf yn erbyn yr holl welliannau ar wahân i welliant 3 Phil Williams—sydd efallai’n gyfraniad technegol defnyddiol i’r ddadl—am ddau reswm. Yn gyntaf, dechrau proses ymgynghorol yw hyn. Yr ydym yn dechrau ar broses ymgynghori gyda phartneriaid o’r tu allan i’r Cynulliad. Mae’n anghywir ceisio achub y blaen ar yr ymgynghoriad hwn a cheisio gwyrdroi’r broses drwy osod marcwyr ynghylch barn y Cynulliad ar faterion penodol a allai fod yn adroddiad Prifysgol Cymru, Abertawe, Pion Economics, neu wedi’u hepgor ohono. Caiff hyn ei wneud fel ein bod yn gallu dychwelyd at ddadl yn nes ymlaen, heb orfod rhoi sylw teilwng i’n hymgynghorwyr. Mewn geiriau eraill, yr ydym yn gosod rhag-amodau ar yr ymgynghoriad. Mae hynny’n anghywir. Yn ail, rhoddaf sylw i’r mater o deneurwydd poblogaeth a godwyd yn nifer o’r gwelliannau. Mae hyn yn fy mhoeni’n fawr. Mae’r term teneurwydd poblogaeth hwn yn colli ei nerth ymysg yr arbenigwyr. Dyfynnaf o dudalen 35 adroddiad Prifysgol Cymru, Abertawe:

‘dylid disodli’r syniad o deneurwydd poblogaeth drwy gydnabod yr anawsterau wrth ddarparu gwasanaethau i gymunedau sydd yn fwy anghysbell. Yn wir, efallai mai’r sefyllfa erbyn hyn yw y defnyddir y term teneurwydd poblogaeth yn anghywir.’

Cyfeiriais yn gynharach at fformwla Arbuthnott yn yr Alban, sy’n delio â’r NHS yn unig fel arfer, ond mae’n delio hefyd â materion tebyg. Cawsant wared ar y syniad o deneurwydd poblogaeth a’i ddisodli gyda phroblem fwy difrifol o bellenigrwydd. Nid oes tystiolaeth i gefnogi’r syniad fod teneurwydd poblogaeth ei hun yn ffactor sy’n cyfrannu at amddifadedd. Nid oes tystiolaeth ar gael. Mae’r rheini ohonom sy’n edrych ar adolygiad yr asesiad gwariant safonol o bersbectif chwith, sosialaidd yn ei ystyried yn fater o gyfiawnder cymdeithasol. Ymateb i bobl sydd mewn angen yw hanfod cyfiawnder cymdeithasol. Nid pobl mewn angen yw hanfod teneurwydd poblogaeth. Rhaid inni dderbyn hynny. Derbyniaf y dadleuon am bocedi. Mae gennym amddifadedd a rhaid i’n hagwedd fod yn fwy cynnil. Mae hynny’n wir. Fodd bynnag, yn ei hanfod, mae’r ddadl hon ar deneurwydd poblogaeth yn ddull amrwd o osod marciwr, i adfachu arian wrth i’r gwrthbleidiau frwydro ar draws ei gilydd mewn ymdrech i roi cynnig ar gystadleuaeth piso i fyny’r wal am y bleidlais wledig yng Nghymru. Nid yw’n fwy na hynny. Nid yw hynny’n gynnil o gwbl. Nid yw’n rhoi sylw i’r materion dan sylw. Nid yw’n rhoi sylw i’r mater allweddol o anghyfiawnder cymdeithasol. Soniodd Brian Gibbons yn gynharach—

It is important to note that Huw Lewis at times—although there is strength to his arguments—speaks through his hat. No one is saying that population sparsity causes deprivation. However, it does mean additional cost. That is evident. In relation to providing for social services, it is obviously an important factor. It is not true to say that there is no deprivation where there is population sparsity. Huw could go to Llanddewibrefi and a number of villages in rural Ceredigion and he would come across many people who are suffering from deprivation.

Ar sail y dystiolaeth—darllenwch yr adroddiad Cynog—mae’r rhan fwyaf o’r hyn sy’n cael ei ddweud yma’n storïol ac yn ddi-sail mewn gwirionedd. Derbyniaf fod teneurwydd poblogaeth yn effeithio ar gost darparu gwasanaethau. Fodd bynnag, os darllenwch yr adroddiadau—rhai’r Alban yn ogystal â’n rhai ni—ymylol yw’r effaith ac mae’n cael ei israddio’n gwbl gywir. Mae gwell ffyrdd o drafod sut yr ydym yn cyllido cyflwyno gwasanaethau mewn ardaloedd anghysbell, sydd, os darllenwch yr adroddiad, yn wahanol i deneurwydd poblogaeth. Gosodaf yr her hon i’r rheini sy’n galw eu hunain yn sosialwyr ym mhlaid genedlaethol Cymru—Plaid Cymru—The Party of Wales os ydych am imi ddweud ei henw cywir—

Pa rai yw’r rheini?

Ie, pa rai yw’r rheini? Gallwn ddweud pa rai ydynt heddiw oherwydd byddant yn pleidleisio yn erbyn y gwelliannau. Dim ond ymgynghoriad gyda’n partneriaid yng nghymdeithas Cymru yw hwn ynghylch a ddylem gyflawni ar y mater allweddol o gyfiawnder cymdeithasol sydd wedi ein hwynebu drwy gydol ein blwyddyn o fodolaeth. Wynebwch y gwir. Wynebwch y blaenoriaethau neu rhowch y ffidil yn y to.

Yn wir, cafwyd galaeth o bwyntiau’r prynhawn yma imi ymateb iddynt. Fodd bynnag, os nad ydym yn ofalus byddwn yn anghofio pwynt hyn i gyd. Fel y dywedodd Huw Lewis, ymgynghoriad yw hwn ac, fel y dywedodd Christine Chapman, rhaid inni fod yn gyfrifol o ran ein hagwedd at hyn. Mae’r cyfnod ymgynghori wedi dechrau ac mae angen inni fanteisio ar y cyfle i wrando ar yr hyn sydd gan bobl o’r tu allan i’r Cynulliad i’w ddweud wrthym. Byddant yn gwneud yr holl bwyntiau hyn. Gall pob un ohonoch wneud y pwyntiau hyn. Bydd llywodraeth leol yn gwneud yr holl bwyntiau y byddwch chi am eu gwneud. Nid ydym eisiau achub y blaen ar y broses. Ceisiais ddweud hynny ar ddechrau’r ddadl.

Yr oedd yn ddiddorol clywed y cyfraniadau’r prynhawn yma. Gwrandewais yn astud ar Janet Ryder. Dywedodd hi a nifer o rai eraill fod hwn yn gyfnod gwael i gynnal ymgynghoriad. Mae angen imi gywiro hynny. Dywedodd Janet hynny wrthyf yr wythnos diwethaf hefyd, pan oeddem yn trafod ymgynghoriad Cymunedau yn Gyntaf. Fodd bynnag, atgoffais hi a sawl Aelod yn ei phlaid, a phleidiau eraill, wrth ystyried Gorchymyn Tai arfaethedig y Democratiaid Rhyddfrydol ychydig o wythnosau yn ôl, nad oedd yr haf yn gyfnod gwael i gael ymgynghoriad yr adeg honno, nac oedd, Peter? Pan ddywedais wrthych na allem wneud hynny mewn pedwar mis, tybiaf mai Jenny a ddywedodd wrthyf y byddai hynny’n her. Yr wyf yn hoffi hynny. Dywedodd hynny heb wenu hefyd. Yr oedd hynny’n fy mhoeni. Felly yr oedd hi. Rhaid i hyn gael ei wneud a rhaid iddo gael ei wneud dros yr haf. Dyna yw’r pwynt.

Yr ydym yn ymgymryd ag ymgynghoriad y cytunwyd arno gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a’r Cyd Fforwm Cyllid Ymgynghorol. Mae aelodau ohono’n Aelodau Cynulliad ac yn bresennol. Cytunwyd ar hynny ers peth amser. Mae sefydlu’r fformwla hwn yn benllanw tair blynedd o waith. Peidiwch â gadael inni gael mwy o nonsens ynghylch y cyfnod ymgynghori. Mae’n angenrheidiol sefydlu hyn. Bydd yr ymgynghoriad yn parhau am ddeg wythnos ac mae pawb yn deall bod angen inni fwrw ymlaen â’r gwaith.

Yr wyf yn sicrhau Janet y bydd hyn yn dychwelyd i Gyfarfod Llawn inni ddadlau arno ac i’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai i’w ystyried. Bydd cyfleoedd i Aelodau’r Cynulliad gyfrannu ato. Gwnaethoch fy atgoffa fy mod wedi dweud—ac yr oeddwn wedi ei ddweud—fy mod yn gobeithio na fyddai grant dampio yn angenrheidiol eto. Yr oeddwn wedi gobeithio na fyddai ei angen. Fodd bynnag, nid oes gennyf belen risial. Ni allwn ragweld cynnwys yr adroddiad o ran y fformwla pan gyflwynais y datganiad hwnnw. Mae’r adroddiad hwn yn annibynnol ac mae wedi troi allan fel hyn. Rhaid imi ystyried y ffaith fod rhai ar eu hennill a rhai ar eu colled. Rhaid ystyried y bobl hyn. Rhaid inni fod yn drugarog ein hagwedd at hyn. Gwn y byddai Aelodau am weld trugaredd yn hyn o beth. Nododd Peter Black hyn hefyd.

Pan siaradodd Peter Black, croesawodd y cynllun trosiannol y dywedais yr oeddwn eisiau ei weld. Yr wyf yn gwerthfawrogi hynny, gan fy mod o’r farn ei fod yn angenrheidiol. Dychwelaf at hynny maes o law. Yr oedd yn ddiddorol nad oedd am dderbyn ymyrraeth Brian Gibbons. Yr wyf yn siŵr bod Brian Gibbons wedi lleisio ei holl bwyntiau ar ôl hynny. Fodd bynnag, pe byddai Peter wedi derbyn yr ymyrraeth, byddai Brian wedi sôn am y blynyddoedd o amddifadedd y mae pobl Castell-nedd Port Talbot wedi’i ddioddef dan yr hen gynllun, gyda’r dreth gyngor uchaf yng Nghymru. Ni allwch osgoi’r ffaith honno. Ni allwch osgoi’r ffaith fod pobl wedi dioddef amddifadedd difrifol, fel y soniodd Christine Chapman. Mae amddifadedd yn amgylchynu amddifadedd. Rhaid ichi fyw yno i brofi’r amddifadedd hwnnw. Nid wyf yn pardduo unrhyw un mewn unrhyw ardal arall. Fodd bynnag, mae amddifadedd yn ffactor difrifol. Os ydym o ddifrif am fynd i’r afael â’r problemau hyn, rhaid inni wneud rhywbeth i newid pethau.

Croesawaf yr ymrwymiad hwnnw i gadw’r cysylltiad gydag amddifadedd. Fel y gwyddoch, yr wyf yn pryderu na fydd awdurdod Torfaen yn gallu manteisio ar gyllid Amcan 1. A ydych yn cytuno y bydd Torfaen yn colli mwy fyth os newidir eto tuag at deneurwydd poblogaeth? Yn ogystal, a ydych yn cytuno bod Plaid Cymru, drwy alw am fwy o arian i roi sylw i deneurwydd poblogaeth, yn dangos mai ffug yw unrhyw bryder sydd ganddynt am gymoedd de Cymru?

Mae hynny’n bwynt teg Lynne. Yr wyf yn pryderu y gallai pobl Torfaen, a soniaf am ardaloedd eraill maes o law, fod ar eu colled dan y trefniant hwn. Dyna pam yr wyf am inni gael rhyw fath o drefniant trosiannol. Mae’r fformwla hon yn rhoi sylw i deneurwydd poblogaeth ac mae sylw priodol wedi’i roi iddo hyd yn hyn. Bydd y cyfnod ymgynghori’n rhoi cyfle i bawb gyflwyno sylwadau pellach arno. Fodd bynnag, mae’r cydbwysedd y clywsom amdano’n briodol, o ystyried y blynyddoedd o amddifadedd y mae rhai pobl a chymunedau wedi’u dioddef. Mae’r fformwla hon yn ceisio cywiro hynny.

Trof yn awr at rai o bwyntiau Peter Black. Mae Peter yn gwybod bod yr is-grŵp dosbarthu wedi defnyddio’r technegau ystadegol gorau sydd ar gael ar y data cadarnaf sydd ar gael. Os gall unrhyw un awgrymu gwell methodoleg, yr wyf yn eu gwahodd i ddod ymlaen yn ystod y cyfnod ymgynghori. Mae’r bobl hyn yn arbenigwyr annibynnol ac maent yn gweithio’n galed iawn. Soniodd Peter a Brian am argymhelliad 21 adroddiad Abertawe, ynghylch gerio. Caiff hynny ei ystyried gan y gweithgor trosiannol.

I declare an interest as a member of Conwy County Borough Council. I am not an authority on this issue, but I wish to ask one question. One of the big problems in Conwy at the moment, and in other authorities I am sure, is immigration. People are moving to Conwy from large cities such as Manchester and Birmingham. The difficulty is that there is no work for them. That puts additional pressures on services and it is a real problem. Is there a consideration of this problem in respect of the new formula? Is it one of the statistics or criteria that you are considering?

Ni allaf roi ateb manwl ichi ar hynny gan nad yw pob rhan o’r fformwla ar flaenau fy mysedd. Fodd bynnag, mae Conwy ar ei hennill dan y fformwla newydd hon. Byddwch yn falch o glywed bod Conwy yn cael cynnydd oherwydd ei bod dan bwysau a bod angen y cynnydd hwnnw arni. Rhoddir sylw i faterion yng Nghonwy nad oeddent yn cael eu hystyried dan yr hen fformwla. Rhaid i hynny fod yn beth da i Gonwy a rhaid i chithau fod yn fodlon gyda hynny.

Trof at rai o’r pwyntiau a godwyd gan Aelodau eraill. Heddiw, o bob diwrnod, yr oedd ymateb David Davies i Mick Bates o’r Democratiaid Rhyddfrydol yn un gwael. Yr oedd yn ymddangos nad oedd yn gallu ynganu ei enw ac yr oedd yn eithaf sarhaus. Heddiw, nid oedd David Davies—y meistr yma ar dynnu sylw oddi ar y pwnc a rhywun yr wyf fi’n gorfod delio ag ef yn feunyddiol—eisiau cael ei atgoffa am faterion gan Mick Bates. Yr wyf wedi lleisio’r pwynt o’r blaen nad yw’r Ceidwadwyr yn hoffi cael eu hatgoffa gan y Democratiaid Rhyddfrydol. Yr wyf yn ddiolchgar i’r Democratiaid Rhyddfrydol am ganolbwyntio ar y materion hynny. Yr ydym yn ceisio cywiro problem a ddeilliodd o Lywodraethau Ceidwadol y gorffennol, David.

Yr wyf yn fodlon trafod unrhyw beth y mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn dymuno’i drafod. Fy mhwynt oedd mai ychydig iawn oedd a wnelo treth petrol â dadl ar gyllid llywodraeth leol. Yr oeddwn yn meddwl ein bod yma i drafod cyllid llywodraeth leol a’r problemau y mae’r Llywodraeth Lafur hon wedi’u creu.

Yr wyf yn falch fod hyn i gyd yn cael ei gofnodi. Yr oedd hynny’n un dda gan David Davies sydd yn feistr ar dynnu sylw oddi ar y pwnc. Sawl gwaith yn y gorffennol y mae ef wedi dod ymlaen yn ystod dadl i gyflwyno materion cwbl amherthnasol? Cewch anhawster, David, wrth geisio darbwyllo unrhyw un yma fod Mick Bates yn anghywir i dorri ar eich traws ar y mater hwnnw. Yr oedd ef am eich atgoffa o’r hen ddyddiau da pan oedd y Ceidwadwyr yn rheoli ac yr oeddem i gyd yn dioddef. Diolch byth, mae’r dyddiau hynny wedi mynd. Cafodd ei gyfraniad gymaint o effaith â threfnwr angladdau mewn uned ofal ddwys. Pan gyfeiriodd David Melding at ‘rethreg agored a llawn gwynt’, yr oeddwn yn meddwl mai am David Davies yr oedd yn sôn. Ni wnaeth y bwngler gystal y prynhawn yma. Mae’n ddiddorol ystyried rhai o bwyntiau David Davies. Yr oedd yn cwestiynu a fyddai effeithlonrwydd yn cael ei fesur; caiff ei fesur drwy Werth Gorau. Nid ydym am guddio’r ffaith ein bod wedi sefydlu Gwerth Gorau ar gyfer awdurdodau lleol. Yr ydym ni a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru eisiau gweld awdurdodau lleol effeithlon, ac oherwydd hynny mae’r Gymdeithas yn cefnogi Gwerth Gorau. Nid oes a wnelo hyn ag awdurdodau sydd yn tan-berfformio, ac yn gwario llawer; mae a wnelo ag awdurdodau na chawsant fargen deg erioed oherwydd y bwlch yn y fformwla. Yr wyf yn dweud hynny wrth David Davies o hyd, gan ei fod bob tro’n camgynrychioli’r awdurdodau hynny yn y Siambr hon.

Soniodd am y rheini a oedd yn hawlio budd-daliadau a nododd nad oedd pwysiad y fformwla’n gywir. Rhaid iddo sylweddoli fod gennym amrywiaeth o fesurau eraill i ddelio ag amddifadedd, fel hawl i gael cinio ysgol yn rhad ac am ddim, y fformwla addysg a grŵp cartrefi cymdeithasol-economaidd isel. Caiff yr holl bethau hynny eu hystyried. Byddai cyfrifo ar sail cyflog cyfartalog yn anfanteisiol i ardaloedd gyda llawer o bensiynwyr ar ategiad incwm. Rhaid ystyried y pethau hynny wrth geisio cael gafael ar fformwla deg.

Soniodd David Davies hefyd am effeithlonrwydd sefydliadol. Yr oedd y Cyngor Partneriaeth yn cydnabod bod rhai cynghorau’n rhagori o ran darparu gwasanaethau, tra nad oedd eraill gystal. Mae’n anodd pwyntio’r bys at un awdurdod. Fodd bynnag, yr wyf yn siŵr y bydd cynghorau eisiau ystyried goblygiadau ehangach y casgliadau. Gallwn i gyd ddysgu o’r gwaith pwysig hwn sydd wedi cymryd cymaint o amser i’w gwblhau. Mae’n bwysig ein bod yn gallu edrych ar hyn yn ofalus a gwneud y peth iawn i awdurdodau lleol ledled Cymru oherwydd bod rhai pobl wedi dioddef ers nifer o flynyddoedd, ac nid ers y llynedd yn unig ers i David Davies ennill ei sedd.

O ran gwelliant 3 Phil Williams, fel arfer defnyddiodd agwedd resymegol. Siaradodd am atchweliad ac yr oedd yn hwylio ymlaen ar ôl hynny. Rhaid imi gyfaddef iddo fy ngholli i ryw raddau, ond hynny sy’n digwydd pan roddwch fformwla o’r fath i Athro Astroffiseg; dywedaf hynny gyda’r parch mwyaf. Yr oedd Huw Lewis yn ddewr i gwestiynu Phil ynghylch teneurwydd poblogaeth ond yr oedd yn bwynt da. Fodd bynnag, ein harf cudd oedd Dr John Marek. Bydd Phil a John yn darllen y math hwn o fformwla yn eu gwelyau ac yn sicr byddai’r ddau ohonynt wedi gallu treulio dyddiau yn ei fwynhau, ond nid oes gennym gymaint â hynny o amser. Gwnaeth Phil bwynt pwysig a chefnogwn ei welliant 3. Diolchaf iddo am nodi ei fod yn waith da. Mae nifer o bobl wedi treulio oriau ar yr adroddiad hwn ac ni ellir ei wthio o’r neilltu. Yn fy natganiad agoriadol, dywedais y byddai’r is-grŵp dosbarthu yn ystyried teneurwydd poblogaeth ac angen nas bodlonwyd ynghyd â nifer o faterion eraill.

Yr oedd Brian Gibbons yn iawn i ddweud pe byddem yn gwrthod y fformwla hon, bod angen inni gael cynigion ynghylch ffordd arall o fynd ati. Fel y dywedodd Pauline Jarman, nid yw pob awdurdod yn casglu data a fyddai’n galluogi dadansoddiad manwl o feysydd fel gwasanaethau cymdeithasol. Mae hynny’n ddarlun gwir ac mae’r adroddiad yn rhoi sylw i’r problemau hynny ynghyd â chyfyngiadau ymarferol eraill. Mae angen inni adeiladu ar hynny, ond nid yw’n hawdd ac mae nifer o faglau ar hyd y ffordd. Siaradodd Christine Chapman am amddifadedd na allwn fforddio i’w anwybyddu rhagor. Rhaid i rywbeth cadarnhaol ddod o hyn i newid bywydau pobl ddifreintiedig ledled Cymru nad ydynt byth yn cymryd yn ganiataol y pethau mae pobl eraill yn eu cymryd yn ganiataol. Rhaid i’r fformwla roi sylw i hynny. Mae’n bwysig ein bod yn meddwl am y pwyntiau hyn o ddifrif.

Cefais fy nghyfwrdd pan ddechreuodd y chwedleuwr gwych, Glyn Davies, siarad gyda chymaint o ddealltwriaeth, ond aeth y stori ar chwâl wrth iddo droi’n ôl at ei hen ddulliau Torïaidd. Ers y ddadl ar hela, yr wyf wedi sylweddoli bod Glyn yn chwedleuwr gwych oherwydd yr oeddwn wedi fy nghyfareddu’n llwyr yn ystod y ddadl honno. Dylem roi ei gyfraniad i’r Llyfrgell Genedlaethol ym Mhrydain Fawr. Yr oedd yn chwedl go iawn. Er gwaethaf hynny, dywedodd—

I thought that the National Library was in Aberystwyth.

Aberystwyth. Mae hynny’n iawn.

Yr ydym wedi sôn bod defnyddio enwau cyntaf yn rhy gynnes. Yr wyf yn ei alw ef yn Glyn, ond nid yw hynny’n golygu nad wyf yn ei weld fel Ceidwadwr na wnaeth unrhyw beth da er lles pobl Cymru am flynyddoedd. Dylai gael ei yrru allan, ond yr wyf yn dal i’w alw’n Glyn. Gallwch fod yn weddol gwrtais ond heb fod yn rhy gynnes.

Yn anffodus, dywedodd fod y fformwla hon yn ffafrio awdurdodau Llafur. Mae ganddo’r wyneb i wneud sylw o’r fath. Mae’n gwbl annibynnol ac fe’i harchwiliwyd yn gwbl annibynnol. Yr wyf wedi enwi dau o’r archwilwyr, a bydd yr Athro Phil Murphy o Brifysgol Cymru, Abertawe yn ymuno â hwy i ystyried canlyniad yr ymgynghoriad. Ni all fod yn fwy annibynnol na hynny. Bu’n gwbl agored, fel y dywedais o’r cychwyn cyntaf. Yr wyf wedi bod yn onest ynghylch y ffaith bod agweddau cadarnhaol a negyddol; mae hynny’n annatod wrth newid fformwla. Fodd bynnag, yr hyn sydd yn bwysig yw ein bod yn wahanol i’r Ceidwadwyr oherwydd ein bod yn poeni am bobl. Nid ydym yn cega nac yn defnyddio rhethreg. Yr ydym yn dweud ein bod eisiau newid pethau oherwydd ein bod yn malio am bobl. Oherwydd hynny yr ydym yn edrych yn ofalus ar y sefyllfa drosiannol.

Mae hynny’n ymateb i nifer o’r pwyntiau a wnaethpwyd. Yr wyf yn falch bod eitem olaf busnes heddiw wedi’i symud i yfory, oherwydd yn wreiddiol, Ddirprwy Lywydd, dim ond pum munud a roesoch imi, ond gorffennaf yn awr. Yr wyf wedi gwrando’n astud ar yr hyn a ddywedwyd ac mae’n werth pwysleisio bod y pwyntiau hyn yn set o gynigion sydd yn atebol i ymgynghoriad heddiw. Yr ydym wedi derbyn sawl ymateb gan amrywiol gyrff a byddaf yn dychwelyd atoch yn ystod yr hydref gyda chrynodeb o’r ymatebion. Pan fydd y rhain yn awgrymu y gellir cyfiawnhau newid y cynigion, efallai y cânt eu gwneud. Fodd bynnag, rhaid inni edrych yn ofalus arno, oherwydd ni ddylid newid y darn hwn o waith heb ei ddwys ystyried.

Yn anochel, mae gennym i gyd ddiddordeb yn yr effaith ar ein hardaloedd, ond mae’r rhan fwyaf o Aelodau hefyd yn canolbwyntio ar y materion polisi a gwasanaeth ehangach a godir yn yr adroddiad hwn. Yr wyf yn ffyddiog y bydd pobl Cymru’n disgwyl inni gymryd golwg ehangach tra’n sicrhau bod buddiannau ein hetholwyr ein hunain yn cael y sylw haeddiannol. Mae’r dulliau o fesur gwasgariad y boblogaeth a ddefnyddir yn y fformwla newydd yn well o safbwynt technegol, a chytunodd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru y dylid defnyddio’r rhain yn yr adolygiad. Yr wyf yn ffyddiog bod y dadansoddwyr a’u cynlluniodd wedi gwneud gwaith trwyadl.

Yr wyf yn siomedig bod rhai pobl wedi bod mor ddiystyriol a negyddol eu hagwedd at y cynigion ar y cam cynnar hwn. Dan y fformwla newydd a gynigir, bydd saith o’r wyth awdurdod sydd â’r asesiad gwariant safonol uchaf y pen yn awdurdodau gwledig, sef yr un sefyllfa dan y fformwla bresennol. Dan y fformwla newydd, bydd yr asesiad gwariant safonol ar gyfer y naw awdurdod, a ddosberthir yn rhesymol fel y mwyaf gwledig yng Nghymru, yn llai na £0.5 miliwn dan y cyfanswm presennol ar gyfer yr ardaloedd hynny gan ddefnyddio ffigurau setliad 2000-01. Mae’r pedwar awdurdod sydd ymysg y rheini a fydd ar eu colled yn gwneud hynny’n bennaf oherwydd fod ganddynt lefelau gweddol isel o amddifadedd. Hynny yw Powys, Ceredigion, Sir Gaerfyrddin a Sir Fynwy.

A ydych yn cydnabod bod gan rai wardiau ym Mhowys lefelau arbennig o uchel o amddifadedd, fel Ystradgynlais ac Aber-craf, sydd mor ddifreintiedig fel iddynt gael eu dyfarnu â statws ardaloedd a gynorthwyir, ac ardaloedd y gogledd fel Machynlleth?

Yr wyf yn cydnabod bod rhywfaint o amddifadedd yno. Fodd bynnag, fel mewn nifer o ardaloedd mwy, cânt eu hamgylchynu gan ardaloedd sy’n fwy cefnog pan ddefnyddir y fformwla. Nid yw hynny’n golygu nad wyf yn ei gydnabod, Kirsty. Efallai y bydd angen inni liniaru effeithiau’r fformwla newydd hon yn y tymor byr. Yr wyf yn pryderu am Wrecsam a Phen-y-bont ar Ogwr, fel y soniodd Janice; Sir y Fflint y mae Tom wedi ei drafod gyda mi; a soniodd Alison am Fro Morgannwg, ac y mae Jane Hutt eisoes wedi cyflwyno sylwadau imi am y Fro, David; a Thorfaen a Chaerdydd lle mae mwy o doriadau. Heb sôn am yr hyn yr wyf newydd ei ddweud am Bowys, Sir Gaerfyrddin, Ceredigion a Sir Fynwy. Yr wyf yn pryderu am y rhain i gyd, gan mai fi yw’r Ysgrifennydd Llywodraeth Leol a Thai. Nid wyf eisiau gwahaniaethu—rhaid imi wneud fy ngorau glas ar ran pawb. Nid wyf yn cael unrhyw foddhad o weld y dreth gyngor i unrhyw un yn codi drwy’r amser. Ni wn beth mae rhai pobl yn credu yw fy swyddogaeth yma.

Oherwydd hynny yr wyf eisiau edrych yn gadarnhaol i weld a ydym yn gallu llunio rhyw fath o gynllun trosiannol, a hynny byddaf fi’n ei wneud oherwydd mai cynllun trosiannol yw’r unig ateb. Gallem ddweud ‘wel, dywedoch chi efallai na fyddai rhyw fath o grant lliniaru yn y dyfodol’, neu gynllun trosiannol fel y gallem ni ei alw yn awr, ond os yw’n angenrheidiol, rhaid inni fod yn barod i wneud hynny oherwydd ein bod yn sôn am galedi pobl. Ni ellir gwneud newidiadau o’r fath dros nos—ni allwch dynnu £2.5 miliwn oddi ar gymuned neu beth bynnag dros nos. Rhaid ichi allu gwneud pethau gyda maint rhesymol o newid. I’r perwyl hwn, mae’r fforwm yr ymgynghorwyd ag ef ar gyllid wedi cytuno y dylem sefydlu gweithgor ad hoc i ystyried ffurf bosibl y cynllun hwnnw. Mae dewisiadau technegol amrywiol ar gael, ond yn y pen draw byddwn i gyd am fod yn sicr fod cost unrhyw gynllun yn rhesymol.

Nid oes gennyf wybodaeth ymlaen llaw o setliad grant refeniw llywodraeth leol y flwyddyn nesaf. Bydd hynny’n benderfyniad i’m ffrind yr Ysgrifennydd Cyllid, sy’n gwrando ar y ddadl hon. Bydd hi’n cyhoeddi hynny pan fydd yn cyflwyno ei chyllideb ddrafft yn yr hydref. Mae popeth yn gymharol. Gwn fod pobl yn byw mewn eiddo sydd mewn bandiau uchel y dreth gyngor ac nad oes ganddynt incwm uchel. Ar y llaw arall, gadewch imi ofyn i unrhyw un ohonoch ddweud wrthyf eich bod yn anghytuno â fformwla sy’n rhoi cyfle i wella dosbarthiad cronfeydd i rannau mwyaf amddifad Cymru, a’r ardaloedd hynny lle mae gwasgariad y boblogaeth yn cynyddu’r gost o ddarparu gwasanaethau. Dyna’r her sy’n ein hwynebu. Yr wyf yn siŵr y byddwn yn codi at hynny, ond mae angen eich cefnogaeth arnaf.

Dywed fy araith fy mod yn falch o gael y cyfle i gynnig y cynnig hwn. Nid wyf yn sicr am hynny. Fodd bynnag, yr wyf yma i gynnig y cynnig hwn yn enw’r Trefnydd, Andrew Davies. Mae’r cynnig yn gofyn i’r Cynulliad ddyfeisio cynllun a fydd yn cyflawni gofynion adran 113(1) ac atodlen 11 Deddf Llywodraeth Cymru 1998.

Mae’r darpariaethau hyn yn mynnu bod y Cynulliad yn dyfeisio cynllun sydd yn nodi sut y mae’n bwriadu, wrth ymarfer ei swyddogaethau, gynnal a hyrwyddo llywodraeth leol yng Nghymru. Mae’r cynnig hwn yn tynnu sylw hefyd at bwysigrwydd llywodraeth leol egnïol, sy’n ganolog i lywodraethu Cymru’n briodol. Mae hefyd yn ganolog i awydd y Cynulliad i weithio mewn partneriaeth â phob rhan o lywodraeth leol yn unol â blaenoriaethau cytûn ac, os oes modd, agenda gytûn.

Ymgorfforodd Deddf Llywodraeth Cymru amcanion partneriaeth a gweithio ar y cyd mewn deddfwriaeth, gyda gofynion statudol am gynlluniau a threfniadau ar gyfer gweithio’n agored ac yn gynhwysol gyda llywodraeth leol, y sector gwirfoddol a busnes, gan ddilyn egwyddorion datblygu cynaliadwy a chyfle cyfartal.

Y cynllun partneriaeth llywodraeth leol a’r Cyngor Partneriaeth yw conglfeini perthynas y Cynulliad â llywodraeth leol yng Nghymru. Mae cyswllt anorfod rhwng y ddau a’r Cyngor Partneriaeth, ac mae ei grwpiau gwaith yn gyfryngau pwysig i lywodraeth leol roi mewnbwn i waith llunio polisi’r Cynulliad. Dylai arwain at benderfynu gwell, mwy effeithiol gan lywodraeth leol a chan y Cynulliad. Mae’r Cyngor Partneriaeth a’i grwpiau gwaith wedi profi eu gwerth eisoes wrth gyflwyno mwy o realaeth i gynigion polisi’r Cynulliad. Rhoddant gyfraniad pwysig i gynigion y Cynulliad am gytundebau polisi, strategaethau cymunedol a chyfarwyddyd i awdurdodau lleol ar y trefniadau rheoli gwleidyddol newydd a’r fframwaith moesegol newydd a fynnir gan y Mesur Llywodraeth Leol, a fydd yn dychwelyd cyn hir i Dŷ’r Arglwyddi.

Bydd gan y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai a’r Cynulliad mewn Cyfarfod Llawn gyfle i ystyried allbynnau’r grwpiau hyn ar bob cam perthnasol. Er bod cyfarfodydd blaenorol y Cyngor Partneriaeth wedi rhoi cyfle i lywodraeth leol a’r Cynulliad gael yr hyn a elwir yn ‘gyfnewid barn llawn a didwyll’, cyrhaeddwyd lefel newydd o drafod adeiladol yng nghyfarfod y Cyngor Partneriaeth ddoe. Cytunasom ar raglen waith a fydd yn galluogi’r cyngor i ganolbwyntio ar ddatblygu polisïau yn y dyfodol sy’n berthnasol i lywodraeth leol yng Nghymru ac i ganolbwyntio’n fanylach ar fodloni anghenion ac amgylchiadau pobl Cymru.

Mae’r cynllun partneriaeth llywodraeth leol yn gosod y rheolau sylfaenol y gall y Cynulliad a llywodraeth leol eu dilyn er mwyn gweithio’n effeithiol gyda’i gilydd o ddydd i ddydd i ddatblygu a gweithredu polisi. Y cynllun yw’r meddalwedd a fydd yn rheoli’r berthynas rhwng y Cynulliad Cenedlaethol a llywodraeth leol. Mae’n nodi’r trefniadau ar gyfer ymgynghori, rhannu gwybodaeth a gweithio ar y cyd, yn ogystal â’r hyn y gall llywodraeth leol ei ddisgwyl oddi wrth y Cynulliad Cenedlaethol o ran partneriaeth, gweithredu’r cytundebau polisi newydd a gweithredu agenda moderneiddio’r Llywodraeth. Bydd y cynllun yn sicrhau bod y ddeialog yn un barhaus. Bydd hyn yn lleihau’r posibiliad o ddigwyddiadau annisgwyl neu ysgytwol sydd wedi suro cysylltiadau rhwng llywodraeth leol a chanolog yn y gorffennol. Mae llawer yn y ddogfen hon a fydd yn ddefnyddiol i lywodraeth leol, gan gynnwys ymrwymiad gan y Cynulliad Cenedlaethol y bydd ei asiantaethau gweithredol a’r cyrff a noddir ganddo’n cydweithredu’n llawn â llywodraeth leol wrth baratoi strategaethau cymunedol ac yn rhoi sylw i’r cynlluniau hynny wrth weithredu blaenoriaethau’r Cynulliad.

Wrth ddatblygu cynllun sy’n nodi sut y bydd y Cynulliad yn hyrwyddo llywodraeth leol yng Nghymru, buom ni a’n partneriaid mewn llywodraeth leol yn bendant ynghylch y math o lywodraeth leol y dymunwn ei hybu. Y math o lywodraeth leol ydyw a fydd mewn cysylltiad parhaus â chymunedau lleol, yn rhoi Gwerth Gorau ar waith ac yn cymryd camau prydlon i gywiro unrhyw ddiffygion a amlygir drwy’r broses adolygu perfformiad.

Yr wyf yn ddiolchgar i Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, a’r cyrff eraill sy’n cynrychioli llywodraeth leol, am eu cymorth wrth baratoi’r cynllun hwn. Yr oedd y gwaith o baratoi’r ddogfen, ynddo’i hun, yn enghraifft o bartneriaeth ar waith. Cafwyd ymgynghori helaeth a manwl ar y cynllun hefyd. Cytunodd y Cyngor Partneriaeth ar ddrafft ymgynghorol y cynllun hwn yn ei gyfarfod yn Chwefror a gofynnodd am ei gylchredeg i bob sector o lywodraeth leol er mwyn cael eu sylwadau, gan gynnwys pob un o’r 750 o gynghorau cymuned yng Nghymru. Derbyniwyd 43 o ymatebion i’r ymarfer ymgynghori. Yr oedd pob un ond dau o’r rhai a ymatebodd o blaid y cynllun ac mae’r holl sylwadau a wnaethpwyd wedi eu cynnwys yn y drafft diwygiedig o’r cynllun.

Cyfarfu’r Cyngor Partneriaeth ddoe, gan gefnogi’r cynllun diwygiedig a’i gymeradwyo i’r Cynulliad Cenedlaethol. Os bydd y Cynulliad yn cymeradwyo’r cynllun heddiw, bwriadwn anfon copïau i’r holl gynghorau sir a bwrdeistref sirol, cynghorau tref a chymuned, awdurdodau’r heddlu, yr awdurdodau tân ac awdurdodau’r parciau cenedlaethol yng Nghymru erbyn dechrau Awst. Mae Deddf Llywodraeth Cymru 1998 hefyd yn mynnu y caiff adroddiad ei baratoi bob blwyddyn ar weithrediad y cynllun, ac y bydd y Cynulliad yn adolygu ei gynnwys o bryd i’w gilydd. O dan y Rheolau Sefydlog dylai’r Cynulliad ystyried pob adroddiad o’r fath mewn Cyfarfod Llawn.

Ystyriaf yn awr y pedwar gwelliant a gyflwynwyd i gynnig Andrew Davies.

Mae gwelliant 1 Janet Ryder yn awgrymu bod angen gwneud y gorau o’r pwerau deddfwriaethol sydd ar gael i’r Cynulliad ac osgoi colli rhagor o bŵer datganoledig i adrannau eraill y Llywodraeth. Er y cytunaf—ac yr wyf yn sicr y cytunai’r rhan fwyaf o’r Aelodau eraill hefyd—fod angen gwneud y gorau o’r pwerau deddfwriaethol sydd ar gael i’r Cynulliad, nid yw geiriau’r gwelliant, ‘colli rhagor o bwerau datganoledig’, yn ddisgrifiad cywir o’r hyn sydd yn digwydd o ran cymalau 5 a 6 Mesur Llywodraeth Leol. Y cwestiwn yw a ddylai’r Cynulliad gael pwerau newydd, y mae’r rhai sydd yn gwybod yn eu galw’n bwerau ‘Harri VIII’, rhai a fyddai ar gael i’r Ysgrifennydd Gwladol er mwyn diwygio deddfwriaeth sylfaenol drwy orchymyn.

Yn ogystal, nid yw’r gwelliant fel y mae’n sefyll yn berthnasol i ddiben y ddadl hon, sef mabwysiadu’r cynllun partneriaeth llywodraeth leol, nid trafod moderneiddio llywodraeth leol. Nid ydym yn colli unrhyw bwerau, ond methasom â chael rhai pwerau yr wythnos diwethaf. Gwneuthum ddatganiad ar hynny.

Mae ail welliant Janet Ryder yn dderbyniol ar y cyfan, ond pam tybed y teimlai fod angen ei gynnig. Mae’r cynnig fel y mae yn cyfeirio eisoes at bob rhan o lywodraeth leol. Mae’r cynllun hefyd yn cyfeirio’n benodol at rannau cyfansoddol llywodraeth leol.

Trafodaf welliannau Peter Black a David Davies gyda’i gilydd. Nid yw’r naill welliant na’r llall yn berthnasol i gwmpas cyfyng y cynnig presennol, sy’n canolbwyntio ar fabwysiadu’r cynllun. Fodd bynnag, mae’r gwelliannau’n codi materion o bwys i foderneiddio’r strwythurau rheoli gwleidyddol newydd, yn benodol. Byddai croeso i’r ddau Aelod gynnig y gwelliannau hynny mewn dadl yn y dyfodol am foderneiddio llywodraeth leol yng Nghymru.

I grynhoi, mae’r cynllun yn ddogfen bwysig. Mae’n nodi sut y bwriada’r Cynulliad, wrth ymarfer ei swyddogaethau, gynnal a hyrwyddo llywodraeth leol y gallwn oll ymfalchïo ynddi yng Nghymru. Anogaf y Cynulliad i gefnogi cynnig Andrew Davies heb ei ddiwygio. Dyna’r ffordd orau ymlaen er budd llywodraeth leol a’r Cynulliad.

Cynigiaf hefyd welliant 2. Yn llinell 4 o bwynt c) yn y Saesneg, dileer y ‘the’ ar ôl ‘all parts of’

Ar ddiwedd pwynt c), dileer yr atalnod llawn ac ychwaneger:

, gan gydnabod yr angen i feithrin cysylltiadau cryfion â’r cynghorau tref a chymuned lleol, parciau cenedlaethol Cymru a’r awdurdodau tân a heddlu, yn ogystal â’r awdurdodau unedol.

Datganaf fuddiant fel aelod o gyngor tref.

Mae’r bartneriaeth hon â llywodraeth leol yn cynnig ffordd ymlaen a fydd, gobeithio, yn arwain at well dull o weithredu nag yn y gorffennol. Dylai fod yn bosibl, drwy’r cynllun partneriaeth, ddod i gytundebau polisi effeithiol rhwng llywodraeth leol a’r Cynulliad Cenedlaethol. Mae’r ddogfen ymgynghorol ar gytundebau polisi sydd i’w hanfon allan yn gosod y sylfaen ar gyfer hynny. Fodd bynnag, mae llwyddiant y partneriaethau hyn yn dibynnu ar gydweithrediad a phenderfyniad ar bob ochr. Rhaid i bob un werthfawrogi a pharchu ei gilydd.

Mae Plaid Cymru—The Party of Wales yn croesawu hyn fel ffordd ymlaen. Fodd bynnag, cydnabyddwn fod mwy o haenau o lywodraeth leol na’r cynghorau sir yn unig. Mae llawer o gynghorau tref a chymuned sydd hefyd yn chwarae rhan mewn llywodraeth leol, a gallai’r rhan honno ddod yn bwysicach fyth. Maent yn ymgymryd fwyfwy â darparu gwasanaethau a ddarperid yn flaenorol gan awdurdodau sir. Maent yn rhan hanfodol o’r bartneriaeth hon. Fodd bynnag, er bod ganddynt sedd wrth fwrdd y Cyngor Partneriaeth, ni roddir iddynt yr amlygrwydd y dylent ei gael yn y ddogfen hon. Mae hynny’n wir hefyd am yr awdurdodau tân, awdurdodau’r heddlu a’r parciau cenedlaethol. Maent yn bartneriaid holl bwysig. Dyna pam y pwysleisiais eu cyfraniad drwy eu cynnwys yng ngwelliant 2.

Cefnogwn welliant 3 Peter Black a chytunwn y dylai’r Cyngor Partneriaeth geisio gwneud llywodraeth leol mor agored, cynhwysol ac atebol â phosibl fel rhan o’r broses foderneiddio. Fodd bynnag, ni chefnogwn welliant 4 David Davies am ei fod yn amherthnasol i’r cynllun partneriaeth.

Er gwaethaf yr holl ewyllys da yn y byd ac er gwaethaf sylwadau Peter, mae’n bosibl nad yw’r Cynulliad Cenedlaethol yn gallu cyflawni pob agwedd ar y bartneriaeth hon yn awr. Mae pennod 3 y cynllun yn sôn am gytundebau polisi. Mae pwynt 3.3 yn nodi, oddi mewn i gyd-destun cytundebau polisi, y bydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru’n ceisio rhoi’r rhyddid gweithredu mwyaf posibl i awdurdodau lleol ar benderfyniadau gwario, ac y bydd dros amser yn ceisio symleiddio gofynion am gyflwyno cynlluniau a dogfennau ffurfiol.

Ers pasio gwelliant 100 i’r Mesur Llywodraeth Leol, mae gallu Cynulliad Cenedlaethol Cymru i gyflawni’r swyddogaeth hon wedi ei gwtogi’n ddifrifol. Yr ydym yn gweld rhwystr ffordd mawr ar ffurf y Mesur Llywodraeth Leol yn cael ei godi i atal Cymru rhag gweithredu yn ei meysydd datganoledig. Mae’r Mesur hwnnw’n tanseilio’r Cynulliad mewn modd amlwg. Mae cymalau 5 a 6 y Mesur yn rhoi cyfres o bwerau i Ysgrifennydd Gwladol Cymru, y gallai eu defnyddio i ddiwygio, diddymu, dirymu neu ddatgymhwyso unrhyw ddeddfiad sydd yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol gynhyrchu cynlluniau neu strategaethau. Mae cymal 8 yn haelionus yn gorfodi’r Ysgrifennydd Gwladol i ymgynghori â’r Cynulliad ond nid yw’n ei orfodi i gymryd sylw ohono. Felly, mae maes arall wedi ei ddynodi’n un gwaharddedig i Aelodau Cynulliad. Dywedaf ‘arall’ oherwydd, mewn meysydd datganoledig eraill, gwrthodwyd yr hawl i’r Cynulliad weithredu fel y gwêl yn dda. Mae cnydau a addaswyd yn enetig a thâl yn gysylltiedig â pherfformiad yn enghreifftiau o feysydd lle y bu diffyg pwerau deddfu sylfaenol yn faen tramgwydd mawr.

Er mwyn i’r cynllun partneriaeth weithio, rhaid i gynghorau lleol wybod bod gan y Cynulliad bŵer i weithredu. Nid yw hwnnw gennym—mae’r Mesur Llywodraeth Leol yn gwneud hynny’n eglur—ac ni fydd gennym hyd nes y sicrhawn gydraddoldeb â’r Alban. Hyd nes y cawn bŵer deddfu sylfaenol nid ydym yn rheoli’r fframwaith, ac os na reolwn y fframwaith, ni allwn benderfynu ein polisïau drosom ein hunain. Dro ar ôl tro, daethom at yr un rhwystr ffordd, a osodwyd yn San Steffan. Gwn fod Peter wedi gweithio’n galed i newid hyn. Dyma sail gwelliant 1. Rhaid i Lywodraeth San Steffan gymryd datganoli o ddifrif. Rhaid cael ymrwymiad i gynyddu pwerau’r Cynulliad Cenedlaethol ar bob cyfle, nid i geisio eu lleihau pan gaiff deddfwriaeth newydd ei phasio yn San Steffan.

Mae Peter wedi ymdrechu’n galed i newid y cymalau hyn, ond mae’n fy nharo i fod Cabinet Llafur yn y Cynulliad yn bwrw’r bai ar Lywodraeth Lafur yn San Steffan am fethu â throsglwyddo’r pwerau y mae ar y Cynulliad eu hangen i weithredu. Pwy sydd ar fai tybed?

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Dinas a Sir Abertawe. Mae llawer o sôn am bartneriaeth yn y Cynulliad. Mae partneriaeth yn anodd yn aml, ond mae’n holl bwysig os ydym i wneud cynnydd. Mae’r newidiadau lawer y mae llywodraeth leol yng Nghymru’n mynd drwyddynt yn peri bod y cynllun partneriaeth llywodraeth leol yn rhan hanfodol o’r broses foderneiddio. Mae’n bwysig bod cynghorau lleol yn cadw eu hannibyniaeth ac nad ydym yn rhoi gorchmynion iddynt. Dylem weithio gyda hwy er mwyn symud ymlaen ag agenda gyffredin.

Mae’r agenda foderneiddio, fel y’i gelwir, yn rhoi’r traddodiad o weithredu agored ac atebol mewn llywodraeth leol o dan fygythiad. Ers blynyddoedd lawer, mae pwyllgorau cyngor wedi gweithredu o dan gyfundrefn o gyfarfodydd agored, gydag agendâu a phapurau cefndir sydd ar gael i’r cyhoedd dridiau cyn cyfarfod, a hierarchaeth dryloyw o gyfrifoldeb yn arwain at gyngor llawn.

Ni ddymunaf wrthwynebu newid fel diben ynddo’i hun. Gellir bod manteision mewn system gabinet, ynghyd ag archwilio effeithiol a dulliau datblygu polisi cynhwysol. Fodd bynnag, tra caiff cabinetau gyfarfod yn gyfrinachol a phennu agendâu pwyllgorau archwilio, fel a ddigwydd mewn llawer o gynghorau, bydd y broses yn parhau i fod yn ddiffygiol ac yn annemocrataidd yn y bôn.

Dywedwyd y bydd rhag-gyfarfod caeedig os yw cabinet yn agor ei ddrysau i’r wasg a’r cyhoedd. Gallai hynny fod yn wir. Fodd bynnag, bydd y broses benderfynu, cyngor anffurfiol y swyddogion a’r rhesymau dros wneud penderfyniadau’n cael eu cyflawni’n agored. Ceir cyfarfodydd grŵp o hyd cyn cyfarfodydd llawn o’r cyngor sy’n penderfynu canlyniad dadleuon. Ni fydd hynny’n newid.

Mae argaeledd gwybodaeth yn fater allweddol o hyd. Dywedais mewn dadl fer ar bwnc a gynigiais nad oedd Cyngor Dinas a Sir Abertawe yn barod i ddarparu’r wybodaeth angenrheidiol i ateb haeriadau a wnaethpwyd gan gyn-gyfarwyddwr gwasanaethau technegol cynorthwyol. Mae’r cyngor yn awr yn ceisio gwrthod gwybodaeth i grŵp trigolion sy’n ymgyrchu dros fesurau tawelu traffig ar ei ffordd, yn groes i Ddeddf Llywodraeth Leol (Hawl i Weld Gwybodaeth) 1985. Yng Nghyngor Dinas a Sir Caerdydd ac mewn cynghorau eraill, mae gwaith pwyllgorau archwilio’n cael ei rwystro gan grwpiau rheoli sydd yn benderfynol o gadw’r agenda.

Rhaid i’r rheoliadau a fydd yn rheoli’r agenda foderneiddio fod yn glir wrth sicrhau na all y drwg arferion hyn barhau. Rhaid i gabinetau llywodraeth leol gyfarfod yn agored a rhaid i bwyllgorau archwilio fod yn annibynnol a chael gweld yr wybodaeth angenrheidiol er mwyn gwneud eu gwaith yn effeithiol. Rhaid gwneud hyn mewn partneriaeth. Fodd bynnag, os ydyw’r agenda newydd i weithio, rhaid i lywodraeth leol ddeall na chaiff weithredu fel y gwnaeth yn y gorffennol. Felly, mae’r symudiad tuag at gytundebau polisi i’w groesawu.

Un broblem ynghylch y modd yr ariannwyd cynghorau yn y gorffennol yw bod Llywodraeth ganolog wedi ceisio gorfodi ei hagenda drwy setliad refeniw llywodraeth leol, drwy glustnodi adnoddau ar gyfer polisïau neu drwy ddarparu’r adnoddau hynny drwy broses ymgeisio’n unig.

Mae’r broses o ffurfio cytundebau polisi rhwng y Cynulliad Cenedlaethol a chynghorau unigol yn golygu y gallwn bennu targedau ar sail amgylchiadau pob cyngor. Bydd hyn yn sicrhau gwelliannau mewn gwasanaethau a blaenoriaethu gwariant yn unol ag amcanion y Cynulliad. Darparu adnoddau digonol yw’r allwedd i lwyddiant y cytundebau.

Rhaid inni beidio â dilyn y ffordd o glustnodi pellach ar adnoddau neu bridiannu. Rhaid wrth bartneriaeth o ymddiriedaeth ar sail cyd-ddealltwriaeth o anghenion ein gilydd a hynny wedi ei nodi yn y cytundebau polisi.

Dylem annog cynghorau lleol i groesawu cynwysoldeb ac ymgynghori mewn modd mwy ystyrlon o lawer. Un rheswm pam y mae gan gynghorau lleol enw gwael ymysg etholwyr yw nad ydynt yn egluro ddigon, ac nid ydynt ychwaith yn denu pobl i’r broses o lywodraeth yn eu cymunedau.

Gall y ddyletswydd newydd i greu cynlluniau cymunedol ddarparu’r cyfrwng i hynny, os yw cynghorau Cymru’n ei derbyn yn y ffordd iawn. Nid yw’r dulliau traddodiadol o ymgynghori drwy gyfarfodydd, arolygon a sylwadau ysgrifenedig yn ddigon bellach. Mae’r dulliau hynny’n atgyfnerthu diwylliant ‘ni a hwy’, lle y mae’r cyngor lleol yn cadw rheolaeth ar y broses. Rhaid seilio cynlluniau cymunedol ar alluogi mewn cymunedau lleol, fel bod trigolion lleol yn gweithio gyda chynghorwyr lleol a swyddogion i greu a gweithredu cynigion i’r gymdogaeth. Bydd y cytundebau cymdogaeth gyda’i gilydd yn sylfaen ar gyfer y cynllun i’r cyngor cyfan. Fe’u hychwanegir at yr amcanion mwy strategol a gytunir â’r rhai cyfrannog mewn modd tebyg. Hynny sydd yn rhoi’r gwerth gorau i’r broses ddemocrataidd, lle nad yw cynghorwyr yn ofni gollwng rheolaeth, yn yr un modd ag y dylem ni beidio ag ofni os ydym i greu democratiaeth newydd yng Nghymru.

Bydd grŵp y Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi’r holl welliannau. Fel Janet Ryder, credwn y dylai fod gan y Cynulliad Cenedlaethol y pwerau deddfwriaethol eilaidd a sylfaenol angenrheidiol er mwyn gallu arfer ei swyddogaethau a llywodraethu Cymru. Yn wahanol i Janet, byddem yn ymatal cyn annibyniaeth. Fodd bynnag, rhaid i Gynulliad Cenedlaethol Cymru allu hybu a gweithredu ei agenda.

Mae’r grŵp Ceidwadol yn falch o groesawu egwyddor cynllun partneriaeth llywodraeth leol. Gallai fod yn fodd pwysig i ddiogelu hawliau awdurdodau lleol i wneud penderfyniadau ar lefel leol. Mae’r Blaid Geidwadol yn credu’n gryf yn hynny.

Un o’r prif resymau pam y gwrthwynebais greu’r Cynulliad oedd pryder y byddai, fel unrhyw ddeddfwrfa arall, yn ceisio ymgymryd â phwerau ychwanegol, nid o reidrwydd o San Steffan ond o awdurdodau lleol. Mae hyn yn broblem ar hyn o bryd. Caiff yr Ysgrifennydd Addysg Cyn-16 ysgwyd ei phen ond, os yw’n cofio cyfarfod y Cyngor Partneriaeth a gynhaliwyd ddoe, awgrymwyd hynny gan arweinydd Llafur ar gyngor dinas amlwg yng Nghymru.

Credwn mewn cynnal a hyrwyddo llywodraeth leol yng Nghymru. Mae’n sylfaenol i ddemocratiaeth leol. Fodd bynnag, rhaid imi anghytuno â phwynt (c) y cynnig, sy’n croesawu’r agenda foderneiddio. Mae llawer o ddadleuon o blaid newid llywodraeth leol. Fodd bynnag, mae’r modelau y mae Llafur yn eu cynnig ymhell o fod yn berffaith. Nid oes cyfle i’r Ysgrifennydd Llywodraeth Leol a Thai ganiatáu i gynghorau ddatblygu eu hamrywiadau eu hunain i ateb angen lleol. Nid yw’r nifer fawr o gynghorau sy’n dymuno parhau â’r hen strwythur pwyllgorau’n cael rhyddid i wneud hynny.

Dywed paragraff 5.1 o’r cynllun partneriaeth llywodraeth leol yn chwerthinllyd y bydd y Cynulliad Cenedlaethol yn annog cynghorau i foderneiddio eu strwythurau. Mae hyn yn enghraifft nodweddiadol o droelli Llafur Newydd. Nid oes cwestiwn o annog cynghorau i fabwysiadu’r strwythur newydd. Nid oes ganddynt ddewis. Mae llawer o gynghorau Llafur yn anfodlon ynghylch hynny, ond maent yn cyd-fynd ag ef am nad oes ganddynt ddewis. Nodwyd hyn yng nghyfarfod y Cyngor Partneriaeth ddoe.

Efallai y bydd Peter Law yn derbyn yr her a daflwyd ato gan gynghorydd Llafur, ac yn rhoi ar ddeall nad yw moderneiddio’n ddewis y mae cynghorau’n cael eu hannog i’w dderbyn. Mae’n rhwymedigaeth y maent yn gorfod ymgymryd â hi.

Mae gwelliant 4 o’m heiddo a gwelliant 3 Peter Black yn ymwneud â phwysigrwydd bod yn agored. Am ormod o flynyddoedd o lawer, mae cynghorau lleol yng Nghymru wedi gwneud penderfyniadau y tu ôl i ddrysau caeedig. Mae’n hen bryd dod â mwy o archwilio i’r broses. Mae’r cynigion newydd yn cynnig cyfle i gael mwy o weithredu agored. Rhaid inni sicrhau yr achubir ar y cyfle hwnnw.

Yr ydych yn sôn am yr angen am archwilio. A gytunwch mai un o brif feini prawf moderneiddio llywodraeth leol—y mae’r Blaid Lafur wedi ei gael yn anghywir yn eich barn chi—yw’r angen i archwilio ac i bwyllgorau archwilio gael mwy o lais? Dyna’r budd a geir o foderneiddio llywodraeth leol yng Nghymru a dylem ei groesawu. Yr ydych newydd ddinistrio’r holl ddadl sydd gennych ynghylch ein polisi.

Prif bwyslais yr agenda foderneiddio yw creu system gabinet. Mae awydd i archwilio fod yn rhan o’r broses honno. Nid wyf ond yn pwysleisio’r pwynt hwnnw. Nid wyf yn sicr y bydd y modelau a gynigir yn sicrhau bod archwilio’n rhan allweddol ohoni. Mae’r model cyffredinol sydd yn debygol o gael ei ddilyn gan gynghorau lleol ledled Cymru’n debyg i’r un sydd gennym yn y Cynulliad. Ni ddymunaf weld sefyllfa’n datblygu mewn cynghorau lleol lle nad yw’r pwyllgorau archwilio honedig yn bod er mwyn archwilio ond er mwyn gweithredu’r polisïau a bennir gan y grŵp rheoli. Ni ddymunwn weld sefyllfa lle y mae’r agenda ar gyfer y pwyllgorau archwilio—fel y nododd Peter Black yn gwbl gywir—hefyd yn cael ei phenderfynu gan y grŵp rheoli. Dyna’r perygl gwirioneddol a’r rheswm pam yr wyf yn cyflwyno fy ngwelliant i ac, yn ôl pob tebyg, pam y cyflwynodd Peter Black ei welliant yntau.

Dylai pawb sy’n gysylltiedig â sefydlu’r strwythurau newydd gofio bod pwyllgorau archwilio yno i gynnal egwyddor atebolrwydd ac nid i ddod yn gynffonwyr y grŵp rheoli. Dyma’r newid mwyaf mewn llywodraeth leol ers canrif a mwy ac mae’n holl bwysig inni ei gael yn iawn. Dyna pam y mae’r Blaid Geidwadol wedi cynnig y dylid cynnal adolygiad pan yw’r strwythurau newydd ar waith er mwyn sicrhau bod gweithredu agored a thryloyw ymhlyg yn y trefniadau newydd.

Hoffem eglurhad pellach ar welliant 1 Plaid Cymru oherwydd cefnogwn yr egwyddor y dylai’r Cynulliad wneud y defnydd gorau o’i bwerau ond, fel y disgwyliech, byddai’r Blaid Geidwadol yn gwrthod unrhyw gamau tuag at ennill pwerau ychwanegol i Gynulliad Cymru. Hoffem eglurhad ar y pwynt hwnnw.

Fel y gwyddoch chi a’r Ysgrifennydd Llywodraeth Leol a Thai, nid wyf yn hoff o fod yn negyddol ynghylch unrhyw beth. Yr wyf yn falch o ddweud ein bod yn cymeradwyo’r teimladau yng ngwelliant 2 Janet Ryder ar yr angen i greu cysylltiadau agos â chynghorau lleol, parciau cenedlaethol ac awdurdodau’r heddlu ac awdurdodau tân. Mae hynny’n arbennig o bwysig yn achos cynghorau lleol oherwydd mai cynghorau tref a chymuned yw arwyr anenwog cymunedau lleol yn aml. Nid ydynt ynddi er mwyn yr arian ac ychydig iawn o ddiolch a gânt am eu gwaith caled. Cydnabyddwn bwysigrwydd y gwelliant hwnnw.

Cefnogwn y cynllun partneriaeth ar y sail y bydd yn ddefnyddiol, ond gobeithiwn y bydd Aelodau’r Siambr hon yn dangos eu cefnogaeth i fwy o weithredu agored ac atebolrwydd drwy bleidleisio dros welliant 4.

Dyma’r tro cyntaf iddi fod yn ofynnol i gorff statudol fel hwn lunio cynllun partneriaeth â llywodraeth leol. Ni ddigwyddodd erioed o’r blaen. Mae’n wir erioed fod y cysylltiadau rhwng llywodraeth leol a’r hen Swyddfa Gymreig yn fwy anffurfiol ac, i raddau, mae cydnabyddiaeth o’r diwedd bod llywodraeth leol yn chwarae rhan gryf ac annatod ym mywyd gwleidyddol a chyhoeddus Cymru.

Yr oedd drwgdybiaeth am gyfnod hir ymysg rhai cynghorwyr y byddai’r Cynulliad yn mynd ati fel cath i gythraul i geisio cymryd pwerau oddi wrth lywodraeth leol. Fodd bynnag, mae Deddf Llywodraeth Cymru 1998 yn rhagnodi y caiff y Cynulliad ddatganoli pŵer i lywodraeth leol. Mae’r pŵer gennym i wneud hynny ein hunain.

Dywedwyd llawer am ansawdd cynrychiolaeth oddi mewn i gynghorau yng Nghymru. Mae Peter Black yn fy atgoffa bod gennym ym Mhen-y-bont ar Ogwr gabinet sy’n cyfarfod yn gyhoeddus ac mae cadeiryddion y pwyllgorau archwilio yn aelodau o wrthbleidiau. Mae hyn er gwaethaf y ffaith bod ynddo fwyafrif Llafur o tua 25 neu 26. Mae hynny’n ffordd gwbl briodol o sefydlu archwilio oddi mewn i’r agenda moderneiddio. Nid yw sefydlu cabinet yn arwain yn awtomatig at sefyllfa lle y gwneir popeth yn gyfrinachol a lle nad oes archwilio awtomatig o’r hyn y mae’r cabinet yn ei wneud.

Hoffwn gyfrannu sylw personol a wneuthum ar hyd y blynyddoedd. Un peth yw inni sôn am agor strwythurau llywodraeth leol, ond nid yw’n golygu llawer os nad agorwn lywodraeth leol i bobl o bob oed. Fel llawer o bobl yn y Siambr hon bûm yn gysylltiedig â llywodraeth leol. Deuthum yn gynghorydd sir pan oeddwn yn 28. Am gyfnod hir, credai pobl mai clerc y pwyllgor oeddwn. Yr ydych yn dod i arfer â hynny. Yr oeddwn tua 10 mlynedd yn iau nag unrhyw un arall yno, ac yr oedd yr oed cyfartalog dros 60. Mae hynny’n wir am lawer o gynghorau yng Nghymru. Sut yr ydym i annog y rhai yn eu dauddegau, eu tridegau a’u pedwardegau i ddod yn gynghorwyr? Y prif rwystr yw bod cynghorau’n cwrdd yn ystod y dydd. O ganlyniad, nid yw’r rhai sydd yn gweithio o naw tan bump—y mwyafrif—yn gallu dod yn gynghorwyr, gan mwyaf. Ni allant gymryd amser i ffwrdd o’u gwaith, a hyd yn oed os gallant, collant eu gobaith am ddyrchafiad ac fe’i gwneir yn anodd iddynt. Rhoddir pwysau cynnil arnynt i beidio â chymryd amser i ffwrdd.

Rhaid inni ledaenu neges ar arferion gwaith. Os dymunwn gael cynghorau modern sy’n cynrychioli’r holl amrediad oedran a’r gymuned gyfan, rhaid inni ystyried cynnal cyfarfodydd cyngor gyda’r hwyr, pan yw’r mwyafrif o bobl yn gallu bod yn bresennol. Awgrymais hyn sawl gwaith yng nghyngor Pen-y-bont ar Ogwr. Ni châi dderbyniad da byth. Dywedai rhai ‘ie, ond pan oeddwn i’n gynghorydd iau gallwn gael amser i ffwrdd gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol neu Gwmni Dur Cymru.’ Nid yw’r cwmnïau hynny’n bod bellach. Mae’r oes wedi newid. Rhaid inni beidio â chanolbwyntio ar strwythurau llywodraeth leol yn unig ond ar y modd y mae’n gweithredu. Ar hyn o bryd, mae’n gweithredu ar draul llawer o bobl yn ein cymdeithas.

A gytunwch fod problem hefyd wrth gynnwys benywod mewn llywodraeth leol? A gytunwch mai rhan o effaith moderneiddio yw bod mwy o fenywod wedi disgyn o swyddi arweinyddiaeth a bod hynny wedi digwydd i raddau ar ôl ad-drefnu llywodraeth leol, pan symudasom at system un haen? A gytunwch fod angen inni roi sylw i hynny ar frys drwy’r Cyngor Partneriaeth?

Cytunaf fod benywod yn cael eu tangynrychioli mewn llywodraeth leol. Fodd bynnag, mae’r rhesymau’n niferus ac yn gymhleth. Ni chredaf mai ad-drefnu ynddo’i hun oedd y rheswm pam y gadawodd llawer o fenywod lywodraeth leol. Yn yr un modd, ni chredaf mai’r agenda moderneiddio yw’r rheswm pam y mae llawer o fenywod wedi gadael. Mae sawl rheswm, ac ymysg y rhain y mae’r anhawster a gaiff rhai benywod wrth gael amser i ffwrdd i fynychu cyfarfodydd cyngor. Mae benywod yn cael mwy o anhawster na dynion â hynny ar lawer achlysur, oherwydd yn aml mae benywod yn gorfod ymdopi â gwaith a hefyd y rhan helaethaf o’r gofal plant. Mae hynny’n fwy o rwystr byth i lawer o fenywod, hen ac ifanc, rhag dod yn rhan o lywodraeth leol a dod yn gynghorwyr.

Ar hyn o bryd, sicrhawn fod llawer o ddoniau a llawer o bobl a fyddai’n gynghorwyr da yn cael eu cau allan o’r system i bob pwrpas. Hyd nes yr awn i’r afael â hynny, ni fydd newid y strwythurau’n unig yn ddigonol.

Datganaf fuddiant fel cadeirydd cyngor cymuned. Soniaf am y rheswm y mae arnom angen y Cyngor Partneriaeth hwn a pham y mae angen inni weithio gyda’n gilydd, oherwydd meddyliaf o hyd tybed a oes dealltwriaeth ddigonol o hynny. Wrth fwrw golwg yn ôl ar fy mlynyddoedd mewn llywodraeth leol, yr wyf yn dal i gael y syniad o bartneriaeth yn un ysgytwol, syfrdanol hyd yn oed. Fe’m hetholwyd gyntaf i gyngor bwrdeistref yn 1983. Fi oedd ei arweinydd am bum mlynedd yn ystod y 1990au. Yr oedd y rheini’n flynyddoedd tymhestlog o ran y berthynas rhwng y cyngor a’r Swyddfa Gymreig.

Fel yr arweinydd, ymwelwn yn aml â’r Swyddfa Gymreig. Arferwn fynd yno hefyd fel aelod o’r Cyngor Ymgynghorol Tai ar ran Cyngor Dosbarthau Cymru. Byddwn bob amser yn teimlo fel aelod o Blaid y Gyngres yn ymweld â’r rhaglaw yn Delhi neu aelod o Blaid y Werin yn ymweld â’r Cremlin wrth imi esgyn y grisiau ym Mharc Cathays. Atgyfnerthid y teimlad hwnnw fel arfer gan y coffi a’r bisgedi rhagorol a roddid a’r cwrteisi hyfryd a amlygid gan Weinidog cyn inni ddechrau trafod busnes.

Ymddangosai fod y busnes bob amser yn cynnwys esboniadau gan lywodraeth leol o’i phroblemau a dulliau posibl i’w datrys. Yr oedd rhan nesaf y cyfarfod yn un nad oedd ond yn rhy hawdd ei rhagweld. Crynhôi’r ymateb ar un gair: ‘na’. Mewn geiriau eraill, yr oedd yr ymgynghoriad yn ffars. Daeth yr ateb o San Steffan, a naw wfft i Gymru.

Gyda dyfodiad y Llywodraeth Lafur, nid oedd yn syndod efallai—oherwydd hi a gâi ei tharo gan hyn i raddau helaeth—fod ysgub newydd ar gyfer gwaith newydd. Nid wyf yn sicr a yw’r ‘drydedd ffordd’ yn ddywediad a dderbynnir o hyd ynteu a yw’n hen ffasiwn bellach. Fodd bynnag, daeth partneriaeth i mewn. Un o effeithiau’r blynyddoedd hynny o ddiffyg ymgynghori, neu fethiant llywodraeth ganolog i gymryd sylw o unrhyw un mewn llywodraeth leol oedd un o’r prif resymau dros y bleidlais ‘ie’ ar 18 Medi 1997.

Rhaid i bartneriaeth fod yn un o’r enillion a gaiff Cymru o’r Cynulliad newydd. Mae’n newid o bwys mewn llywodraeth leol, a allai ddatblygu i fod cyn bwysiced â’r newid i lywodraeth ddemocrataidd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Aeth y newid hwnnw â phŵer oddi wrth y dosbarthiadau tirfeddiannol a’r unbennaeth weinyddol leol. Gobeithiaf y bydd y bartneriaeth hon yn mynd ymhell tuag at wneud llywodraeth leol a llywodraeth ganolog yng Nghymru’n decach o lawer nag y buont ar adegau. Mae rhai o’r pethau a ddigwyddodd yn y dyddiau hynny’n golygu bod rhaid imi frwydro i atal fy anghrediniaeth yn y cysyniad o bartneriaeth. Peidiwch ag ymateb, os gwelwch yn dda, oherwydd yr wyf yn parhau. Rhaid imi frwydro yn erbyn teimlad greddfol mai geiriau ac ymgais i guddio yw hyn i gyd. Mae llawer o aelodau o’r cyhoedd yn fwy amheugar nag yr wyf fi hyd yn oed. Yr wyf yn ennill fy mrwydr.

Mae Plaid Cymru yn credu y dylem i gyd gefnogi’r strwythur partneriaeth hwn 100 y cant. Os na allwn gefnogi’r dull newydd hwn o weithio, sut y gallwn ddisgwyl cael cefnogaeth gan y cyhoedd? Mae cyfrifoldeb arbennig o fawr ar y grŵp plaid mwyaf yn y Cynulliad, ar y Cabinet ac ar yr un blaid sy’n rheoli cynifer o gynghorau yng Nghymru i sicrhau ei fod yn gweithio. Yn y pen draw, yn y fan honno y bydd y cyfrifoldeb. Mae eglurdeb mewn cyfrifoldeb a gweithio rhwng llywodraeth ganolog a lleol yn holl bwysig. Mae dealltwriaeth o safbwyntiau ei gilydd a goddefgarwch yn holl bwysig. Ni fydd hon yn bartneriaeth hawdd. Mae gormod o actorion yn cymryd rhan a fyddai’n gorfod ildio eu hagenda.

Ym Mhlaid Cymru, ni fyddwn yn ymddiried yn neb yn ddifeddwl. Byddwn yn gweithio gyda’r broses ond byddwn yn ei barnu’n feirniadol ac yn adeiladol. Credwn y bydd dyfodol Cymru a llywodraeth yng Nghymru yn dibynnu ar ewyllys da a gwaith caled yn y bartneriaeth arbennig hon. Os bydd hyn yn gweithio, bydd yn newid o eistedd mewn ystafell bwyllgor ym Mharc Cathays a suddo i iselder ysbryd ynghylch amherthnasedd llwyr y polisïau a wthiwyd ar Gymru. Yr oedd y bisgedi o’r radd flaenaf ond dylasai’r polisïau bryd hynny fod wedi eu rhoi mewn cornel a chapiau twpsod am eu pennau.

I believe in the importance of partnership and the importance of the Assembly speaking clearly about the value of partnership. That is the basis of this report and that is what we aim for. Within the partnership, it is crucially important that we try to safeguard local democracy.

We must also respect local councillors and the work that they do and all that this means to them. Many of them work long hours in a day. It is essential that their homes are open to their electors and that their families support them. That is not always easy. It is necessary for the Assembly to try to show this respect to local councillors.

It is important that local government is open and accountable. We must demonstrate the importance of back-bench members. It is a challenge for local government to ensure that these members are given the attention and the right to represent their areas and that this is an important element of the partnership between us and local government.

We must promote partnership and at the same time try to defend the independence of local government within the democratic system. I look forward to working with the other members of the Local Government and Housing Committee to promote partnership and to ensure the future of local democracy. I am sure that every Committee member will attempt to do their best to ensure that the Assembly speaks clearly to the Secretary for Local Government and Housing. I know that he also wants to ensure that this partnership works. We hope for a bright future for local government.

Dyma fy nghyfraniad i o werth gorau ar gyfer diwedd y sesiwn hon. Diolchaf i’r holl Aelodau am eu cyfraniadau. Yr wyf yn falch o gael y cyfle i ddod â’r ddadl hon i ben. Ni allaf danlinellu mwy na’r hyn a ddywedwyd mor alluog a huawdl gan Gwenda Thomas, Cadeirydd ein Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai. Yr hyn a ddywedodd yw holl bwynt y bartneriaeth hon. Mae’n ymwneud â thrysori’r gwasanaethau sydd gennym mewn llywodraeth leol. Maent yn wasanaethau a drysorir. Mae tuedd inni gymryd pethau’n ganiataol mewn cynifer o ffyrdd. Mae llywodraeth leol yn chwarae rôl bwysig yn ein bywydau o ddydd i ddydd. Gwaria £3 biliwn neu fwy o wariant y Cynulliad hwn; gallai fod yn fwy na hynny. Dibynnaf ar fy nghyd-Aelod, yr Ysgrifennydd Cyllid. Dyna’r rôl allweddol y mae awdurdodau lleol yn ei chwarae. Mae angen inni weithio’n agos mewn partneriaeth â hwy, a dod â hwy mor agos â phosibl atom. Dymunwn iddynt wybod eu bod yn gyfranwyr gwerthfawr. Gwerthfawrogwn eu gwasanaethau. Dylem roi cyfle i aelodau mainc gefn yr awdurdodau hynny wneud cyfraniad haeddiannol, cyfraniad a wnaethant am flynyddoedd lawer. Bydd moderneiddio llywodraeth leol, a grybwyllwyd gan nifer fawr, ond nad yw’n destun i’r cytundeb partneriaeth hwn, yn rhoi’r cyfle hwnnw inni. Byddwn yn gallu trafod hynny ymhellach yn y dyfodol. Mae partneriaeth yn bwysig. Diolchaf i Gwenda am ei chyfraniad cadarnhaol.

Gwrthwynebaf welliant 1 Janet Ryder er fy mod yn cefnogi gwelliant 2 o’i heiddo. Fe wnaeth hi’r pwynt am gynghorau tref a chymuned. Cydnabyddir cynghorau tref a chymuned am eu cyfraniad gwerthfawr ledled Cymru. Dywedais yn gynharach fod 750 ohonynt. Mae ganddynt ddau le ar y Cyngor Partneriaeth. Fi a awdurdododd y ddau le hynny. Ni chydnabuwyd hwy o’r blaen gan unrhyw lywodraeth. Dyna’r gwahaniaeth yn y Cynulliad Cenedlaethol hwn. Os holwch Gymdeithas Genedlaethol y Cynghorau Lleol a Chymdeithas Cynghorau Bro a Thref Cymru, dywedant wrthych na fu hi erioed cystal arnynt. Cydnabyddwn y rôl werthfawr y maent yn ei chwarae ledled eu cymunedau drwy Gymru benbaladr. Estynnaf y sylw hwnnw i chithau, Janet, fel maer Rhuthun y llynedd. Rhoddant gyfraniad gwerthfawr a mawr werthfawrogaf hynny. Fe’u hymgorfforwyd yn y cytundeb partneriaeth hwn. Maent i gyd wedi eu crybwyll, ar ôl ymgynghori, yn nogfen y cytundeb partneriaeth. Mae hynny’n gywir. Crybwyllir awdurdodau’r heddlu, awdurdodau’r parciau cenedlaethol a’r awdurdodau tân hefyd. Maent i gyd yn gweithio gyda’i gilydd dros ein cymuned.

Nid oedd yn briodol—er fy mod i’n ymuno’n awr—gweld defnyddio’r ddadl hon i ddibenion gwleidyddol y prynhawn yma. Yng ngwelliant 1, Janet, herwgipiasoch y ffeithiau hynny er mwyn gwneud pwynt gwleidyddol. Nid yw hynny’n briodol heddiw. Trafodasom hynny yr wythnos diwethaf. Yr wyf wedi dangos fy nheimladau yn ei gylch ym mhobman. Yr ydym yn bwrw ymlaen, gydag Ysgrifennydd Gwladol Cymru, â’r cyfle i ychwanegu rhai cynlluniau at y Ddeddf honno yn y dyfodol. Mae’r ffordd ar gael drwy Orchymyn Seneddol. Dywedais na fethaf y cyfle hwnnw i fynd ymlaen pan fo’n briodol. Nid yw pwerau deddfu sylfaenol yn berthnasol i’r ddadl hon heddiw. Nid yw mater cydraddoldeb â’r Alban yn berthnasol ychwaith. Mae hynny’n mynd â phethau dros ben llestri ac yn troi hyn yn wleidyddiaeth bur. Mae hynny’n ofid i mi oherwydd ni chollasom unrhyw bwerau, fel y dywedais ar ddechrau’r ddadl hon. Methasom ennill mwy o bŵer, ond ni chollasom unrhyw un o’r pwerau a roddwyd i ni. Byddwn yn dilyn y materion hynny drwy Orchymyn Seneddol a’r cyfle sydd gennym o’n blaen yn y Mesur Llywodraeth Leol.

Cefnogaf welliant 3 Peter Black. Fodd bynnag, mae hwnnw eto’n cyfeirio at foderneiddio llywodraeth leol. Mae pawb yn dymuno hynny a chawn lawer o gyfleoedd i’w drafod eto yn y dyfodol.

Nid yw’n gydnaws â’r ddeddfwriaeth hon, ond af ar ôl y mater hwn hefyd, oherwydd mae’n bwysig. Yr oedd yn dda gennyf glywed nad yw’r Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi Plaid Cymru—The Party of Wales yn ei hymchwil am annibyniaeth. Yr oeddwn yn falch eich bod wedi gwneud y pwynt hwnnw, Peter, oherwydd mae llawer o rai eraill yma nad ydynt yn cefnogi Plaid Cymru ar y mater hwnnw. Yr oedd yn ddiddorol ichi wneud y pwynt hwnnw’n ofalus ac na fu i neb ei wadu ar feinciau Plaid Cymru.

Er mwyn eich cywiro, Peter, mae nifer ohonom yma yn dweud ar goedd nad oes ond un wlad annibynnol ar ôl yn y byd, gan fod Gogledd Corea a De Corea yn siarad â’i gilydd eto yn awr, a Cuba yw honno. Mae’n treulio’i hamser yn ceisio negodi er mwyn ailymuno â chymuned y byd. Felly, beth bynnag a feddyliwch am ein polisïau, awgrymaf y dylech ddarllen ein maniffestos, sydd yn mynd yn ôl rai blynyddoedd.

Ai datganiad swyddogol gan Blaid Cymru—The Party of Wales yw hwnnw ynteu’ch datganiad chi fel ymgeisydd am yr arweinyddiaeth?

Bai Peter Black ydoedd. Dymunaf roi ar ddeall am hynny.

Yr oedd o ddiddordeb imi fod Peter Black wedi gwneud y pwynt hwnnw. Soniodd am fod yn agored ac, wrth gwrs, byddwn yn trafod rheoliadau llawn cabinetau yn y dyfodol. Rhaid dyfeisio cynlluniau a’u cyflwyno yma i ni eu hystyried. Mae’r pŵer hwnnw gennym o hyd. Yr wyf finnau’n dymuno gweld gweithredu agored ac atebolrwydd, o gofio bod gan lywodraeth leol rôl i’w chwarae wrth weithredu yn ei chymunedau. Fodd bynnag, mae rhai materion na allwch gael cyfarfodydd cabinet agored arnynt. Rhaid parchu hynny. Byddwn yn cael cyfle i ddelio â hynny.

Yr oedd o ddiddordeb imi glywed pwynt David Davies ar welliant 4 o’i eiddo, y bydd Llafur yn pleidleisio yn ei erbyn, gyda llaw—ni ddymunwn ddifetha traddodiad ar y meinciau Llafur. Yr oedd pwynt David Davies yn nodweddiadol o’r Torïaid ôl-dremiol, canoledig. Awgrymodd y gallem gael cyfleoedd i gymryd pwerau llywodraeth leol. Wrth inni glywed hynny, yr oedd ias yn rhedeg ar hyd esgyrn cefn pobl ym mhob un o’r 22 awdurdod unedol yng Nghymru oherwydd cofiant ddyddiau’r Torïaid. Yr ydym i gyd yn cofio’r dyddiau hynny.

Yr ydym ninnau’n cofio dyddiau’r milwriaethwyr y bu’n rhaid i’ch plaid chi ddelio â hwy.

Pan ydych yn delio â dyn fel David Davies, mae angen ichi wneud cyfiawnder â’r achlysur, Ddirprwy Lywydd. Hwn yw’r dyn a soniodd am briodoldeb gweithredu agored. Cof byr sydd gan y Torïaid, a aeth â’r holl bŵer i’r canol. Gorfodasant ymddiriedolaethau iechyd ar Gymru a’u llenwi i’r ymylon â Thorïaid a gyfarfyddai’n breifat. Agorodd y Llywodraeth Lafur y gwasanaeth iechyd i’r cyhoedd. Yr oedd llywodraeth leol wedi ei chythruddo gan nerth bôn braich y llywodraethwr cyffredinol Torïaidd, a ollyngwyd yma â pharasiwt, ac eto mae David Davies yn sôn am fod yn agored. Rhagrith yw hynny.

Mae’r Llywodraeth Lafur yn moderneiddio llywodraeth leol. Mae’n ymdrechu i gael mwy o weithredu agored, archwilio ac atebolrwydd. Soniodd Janet Davies yn ystyriol am y bartneriaeth. Yr oedd yn llawn her. Yr oedd yn wahanol. Fodd bynnag, dywedodd nad oedd yr hyn a welodd hyd yn hyn wedi gwneud argraff arni. Peth felly yw democratiaeth, Janet. Fodd bynnag, yr wyf yn sicr ein bod yn gweithio gyda’n gilydd. Yn y pen draw, yr un diddordeb cyffredin sydd gennym yn ein calonnau. Os deuwch i Barc Cathays tra yr wyf fi yno, Janet, byddaf yn rhoi croeso cynnes a bisgedi siocled i chi, oherwydd chi yw Cadeirydd y Pwyllgor Archwilio.

Fodd bynnag, ni allwn fforddio methu’r cyfle hwn. Mae’r trefniant partneriaeth hwn, y bu ymgynghori llawn arno, yn rhoi’r cyfle inni symud ymlaen yn gadarnhaol, gan weithio gyda’n partneriaid mewn llywodraeth leol. Rhaid iddo fod yn gywir. Mae’n oes newydd. Mae’n drobwynt a dyma holl ddiben y Cynulliad Cenedlaethol. Mae’n ymwneud â gwneud pethau’n wahanol yng Nghymru. Yr ydym yn falch o gael y cyfle hwnnw, fel y mae llywodraeth leol yng Nghymru, oherwydd nid yw’n bod yn unman arall yn y DU.