Lywydd, diolchaf ichi am y cyfle i annerch y Cynulliad y prynhawn yma. Bydd yr Aelodau yn ymwybodol fy mod wedi ysgrifennu at y Prif Ysgrifennydd ddoe yn ymddiswyddo o’m swydd yng Nghabinet y Cynulliad. Mae’n bwysig fy mod yn cofnodi fy mhenderfyniad yn y cofnod swyddogol o drafodion y Cynulliad. Af heb unrhyw chwerwder na chasineb. I’r gwrthwyneb, bu’n fraint fawr i wasanaethu yn y Cabinet yn ystod ei 17 mis cyntaf. Bu’n waith hynod o drwm, boddhaus ac, ar adegau, yn waith a roddodd fwynhad imi hyd yn oed.

Hwn oedd yr ymarfer cyntaf mewn hunanlywodraeth ddatganoledig yn y Gymru fodern a bu’n anrhydedd imi gael chwarae fy rhan. Bûm yn llysgennad parod dros y Cynulliad o fewn Cymru a’r tu allan iddi. Yr wyf bob amser wedi hyrwyddo delweddau cadarnhaol a’r cyfleoedd a’r manteision posibl y gall y Cynulliad hwn eu cyflwyno i’n pobl.

Yn ystod fy nghyfnod yn fy swydd ac o fewn fy nghyfrifoldebau, yr ydym wedi gwneud cynnydd sylweddol mewn cyfnod cymharol fyr. I roi un enghraifft—ac fe’ch diflasaf er eich bod wedi clywed gormod o hyn—yr wyf yn argyhoeddedig y bydd cynllun gweithredu addysg a hyfforddiant y Cynulliad yn chwarae rhan enfawr yn y dasg angenrheidiol o foderneiddio economi Cymru. Polisi a wnaethpwyd yng Nghymru yw hwnnw sydd yn dyst i werth datganoli.

Diolchaf i’r llu o swyddogion y Cynulliad sydd wedi fy nghefnogi yn fy swydd. Yn aml, dim ond ar adegau fel hyn y cânt eu crybwyll ac y cânt ddiolch dyledus. Diolchaf hefyd i aelodau Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 y Cynulliad. Yr ydym wedi cydweithio’n dda ar draws yr holl bleidiau gwleidyddol ac wedi dangos yn ymarferol sut y gall gwleidyddiaeth gynhwysol ysgogi syniadau i arwain Cymru yn ei blaen. Mae llawer o waith ar y gweill yn y Pwyllgor, a fydd yn dod â buddiannau cadarnhaol i’n pobl. Talaf deyrnged i Cynog Dafis, sydd wedi cadeirio’r Pwyllgor yn effeithiol. Bu ein partneriaeth yn ffrwythlon.

Wedi dweud hynny, mae angen mwy o sefydlogrwydd yn y broses o lywodraethu a grëwyd gan y Cynulliad. Bu llawer gormod o ymblesera mewn gwleidyddiaeth sydd ond yn arwyddion, lle mae Aelodau’r Cynulliad wedi ceisio cael pennawd drwy rwystrau pitw a thrwy bersonoli gwleidyddiaeth mewn ffordd ddiraddiol. Mae’n edifar gennyf am y cynigion o gerydd yn erbyn fy nghyn gyd-aelod Cabinet, Christine Gwyther. Parhaf i fod yn edifar am y cynnig o ddiffyg hyder yn Alun Michael. Dywedodd Alun bryd hynny y câi’r mater o arian Amcan 1 Ewropeaidd ei ddatrys yn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant. Gobeithiaf fod y Cynulliad bellach yn cydnabod mai ef oedd yn iawn.

Yr ydym oll wedi bod yn dysgu’r broses o hunanlywodraeth dros yr 17 mis diwethaf. Yn anochel, mae mwy i’w ddysgu gan bob un ohonom yn y Cynulliad. Ymestynna’r angen i ddysgu hefyd i’r cyfryngau yng Nghymru. Mae angen rhoi llawer mwy o ystyriaeth i bolisïau a thystiolaeth, a llawer llai o ystyriaeth i bersonoliaethau. Mae angen cyfryngau mwy aeddfed ar bobl Cymru. Mae angen papurau newydd arnom sydd yn rhoi adroddiadau teg a gwrthrychol tra’n cadw eu hintegredd gwleidyddol—golygyddol hynny yw. Yr oeddwn fwy na thebyg yn gywir y tro cyntaf. Mae gan bob un ohonom ddyletswydd i wneud i’r Cynulliad weithio ac mae hynny’n ymestyn i’r cyfryngau, a all arfer cryn ddylanwad.

Wrth greu’r sefydlogrwydd sydd ei angen ar y Cynulliad, bûm yn awyddus i weithio gyda phob plaid a chymerais ran gydag Edwina Hart, er enghraifft, mewn gwaith hir a manwl wrth fraenaru’r tir ar gyfer cytundeb pob plaid ar gyllideb tair blynedd a’r rhaglen bolisi. Talaf derynged i waith Edwina a’r ffordd y mae’n mynd ati i gyflawni’r dasg angenrheidiol hon. Talaf derynged hefyd i’m cyd-aelodau Cabinet. Cydweithiasom yn dda o ran mynd i’r afael â’n cyfrifoldebau a chwrdd ag anghenion pobl Cymru. Mae pobl ymrwymedig a gonest wedi ein gwasanaethu’n dda yn y Cynulliad.

Mae’r rheswm dros fy ymddiswyddiad yn syml. Nid wyf yn derbyn yr angen i’r weinyddiaeth Lafur wahodd pedwaredd plaid y Cynulliad i ffurfio clymblaid, gyda dau o’r Democratiaid Rhyddfrydol yn cymryd seddau yn y Cabinet. Nid wyf yn derbyn y dylai arweinydd pedwaredd plaid y Cynulliad ddod yn Ddirprwy Brif Ysgrifennydd iddo.

I gloi hoffwn gofnodi fod gennyf y parch mwyaf tuag at Rhodri Morgan fel gwladweinydd o statws sylweddol. Yn ddi-os, ef yw’r unig wleidydd yn y Cynulliad a all arwain y weinyddiaeth hon. Mae ganddo gefnogaeth fy mhlaid a chredaf fod cefnogaeth aruthrol iddo gan bobl Cymru. Caiff hefyd gefnogaeth lwyr ac absoliwt gennyf fi, a byddaf yn darparu hynny bellach o’r meinciau cefn yn hytrach nag o fewn y Cabinet. Mae’n bleser gennyf wasanaethu pobl Alun a Glannau Dyfrdwy ac mae’n bwysig bod gogledd Cymru yn dysgu i gydnabod mai ei Chynulliad hi yw’r Cynulliad hwn. Wrth i un drws gau imi, mae un arall yn agor ac yr wyf yn optimistaidd ynglŷn â’m dyfodol. Byddaf bellach yn ymroi fy holl egni i sicrhau bod fy etholaeth a gogledd Cymru yn cael eu gwasanaethu’n effeithiol gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Diolch yn fawr.

Yr wyf yn falch o gael y cyfle i wneud datganiad byr ar y cytundeb polisi ar gyfer Llywodraeth bartneriaeth, a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf gan y Blaid Lafur a Phlaid y Democratiaid Rhyddfrydol yn y Cynulliad. I roi’r cytundeb yn ei gyd-destun, ni all unrhyw un sydd wedi bod yn ymwneud â gwaith y Cynulliad ers Mai 1999 fod ag unrhyw amheuaeth ein bod wedi brwydro i ddarparu’r math o fforwm sefydlog a phendant lle y gall polisïau sydd yn holl bwysig i ddyfodol ein cenedl gael eu trafod a’u penderfynu. Os dechreuwch, fel y gwnaf i, o’r dybiaeth bod pob plaid wleidyddol yma yn rhannu diddordeb mewn gwneud i’r sefydliad hwn lwyddo, yna mae’n rhaid inni oll fod yn barod i ddysgu gwersi o’n hanes byr ni ein hunain.

Y llynedd, llwyddodd y weinyddiaeth i gael cytundeb ar gyfer ei offeryn llywodraethu mwyaf sylfaenol, y gyllideb, dim ond yn dilyn negodiadau maith ac anhydrin weithiau. Gan ddysgu gwersi o’r profiad hwnnw, cychwynasom ar gylch cyllideb eleni gan anelu at ganlyniad mwy cyson a chynhwysfawr. Yr oedd yr ymgyrch i gael canlyniad o’r fath yn bwysicach byth yn sgîl y rheidrwydd diamod y dylai’r Cynulliad wneud y defnydd gorau o’r llwyfan a ddarparwyd ar gyfer Cymru gan yr adolygiad cynhwysfawr o wariant a gyhoeddwyd ddiwedd Gorffennaf. Mae’r gyllideb eleni yn darparu fframwaith tair blynedd, gan nodi ein ffordd ymlaen. Dyna pam bod cydlyniaeth a chysondeb dros y tair blynedd hynny mor bwysig. Mae cyllidebau yn bodoli i ddarparu’r dulliau i gyflawni polisïau. Wrth i benderfyniadau’r gyllideb ddatblygu daeth yn glir y gellid cyflawni cytundeb ynglŷn â pholisi.

Mae’r sefydlogrwydd sydd yn angenrheidiol i roi’r rhaglen ar waith yn dibynnu ar drefniant gwleidyddol lle y gall y ddau barti i’r cytundeb fod yn ymrwymedig i’w weithredu. Yr wythnos diwethaf, llwyddwyd i gyhoeddi ein rhaglen bolisi, ac ymfalchïaf yn y ffaith bod gennyf gyfle i’w rhoi ar waith ar ran pobl Cymru. Bydd cyflawni’r rhaglen honno yn ymarferol mewn egwyddor yn dod i ran llywodraeth bartneriaeth fydd yn dod â dau Aelod o’r Democratiaid Rhyddfrydol i Gabinet y Cynulliad. Cafodd y cytundeb eisoes gymeradwyaeth unfrydol corff cymeradwyo fy mhlaid fy hun. Bydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn mynd ymlaen i’w cynhadledd at yr un diben yn ystod y penwythnos nesaf.

Nid oes unrhyw ran o hyn yn hawdd. Cefais a derbyniais ymddiswyddiad Tom Middlehurst fel aelod o’m Cabinet gyda thristwch mawr. Fel aelod o Gabinet cyntaf un y Cynulliad, mae lle Tom yn hanes gwleidyddiaeth fodern Cymru yn gadarn. Gwerthfawrogwyd ei waith ym maes addysg ôl-16 gan lawer, yma yn y Siambr ac ymhell y tu hwnt iddi. Byddaf yn colli’r ffordd gadarn ond anymfflamychol y mae wedi helpu ei gyd-Aelodau gyda chyngor yn ystod amseroedd anodd. Nid oes unrhyw un yn gadael llywodraeth heb deimlo’n edifar. Fe’m calonogwyd yn fwy, felly, o wybod, er bod Tom yn teimlo na all fod yn rhan o’r cytundeb partneriaeth newydd ei hun, ei fod yn gobeithio y bydd y bartneriaeth ei hun yn llwyddo. Mae’n cymryd cryn graffter i sylweddoli, fel unigolion, pan nad ydym yn y sefyllfa orau i gynorthwyo i greu canlyniad y gwyddom sydd o’r budd gorau yn gyffredinol. Mae cydnabyddiaeth Tom bod llywodraeth sefydlog yn rhywbeth y dylid mynd ar ei drywydd ac mae dim ond mantais fyddai’n dod yn sgîl hynny i bobl Cymru, yn rhywbeth yr wyf yn ei werthfawrogi ac sydd yn fy nghalonogi’n fawr.

Mae angen ichi wybod sut y bwriedir gweithredu swyddogaethau’r Ysgrifennydd Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 dros yr ychydig ddyddiau nesaf. Am weddill yr wythnos hon byddaf yn ymgymryd ac yn gweithredu pob un o gyn-swyddogaethau Tom. Bydd y trefniadau a wnaeth Tom ar gyfer dirprwyo ei swyddogaethau i swyddogion yn parhau yn eu lle am y tro. Peidiodd y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 â bodoli y funud yr ymddiswyddod Tom. Mae’r ffaith fy mod i yn ymgymryd â’r swyddogaethau hyn yn golygu, de facto, bod gennym Bwyllgor Pwnc Datblygu Economaidd ac Addysg a Hyfforddiant Ôl-16. Dim ond trefniant dros dro yw hwn. Ymddiheuraf am hyn, ond mae’n un o ganlyniadau technegol yr hyn sydd wedi digwydd, a dim ond am ychydig ddyddiau fydd hyn. Nid wyf yn rhagweld y bydd rhaid i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd ystyried y materion ychwanegol hyn hefyd.

Nid oes unrhyw ddyletswydd gyfreithiol arnaf i benodi rhywun i gymryd ei le ar unwaith. Mae adrannau 53 a 56 o Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998 yn rhoi disgresiwn llawn i mi ynglŷn â phwy i’w benoodi ac i bwy y byddaf yn dyrannu protffolios, fel y gwelaf yn dda. Gobeithiaf y gallaf wneud datganiad llawnach ar hyn yr wythnos nesaf. Mae hyn oll yn ei gwneud yn amlwg nad yw llunio cytundeb rhwng dwy blaid wleidyddol byth yn hawdd. Mae’n golygu parodrwydd i roi yn ogystal â derbyn. Mae hefyd yn golygu gwarchod egwyddorion hanfodol pob parter tra’n cydweithio ar dir cyffredin at ddibenion cyffredin. Pam ein bod wedi bod yn barod i gymryd y risg a gwneud yr ymdrechion sydd yn gysylltiedig â cheisio cyflawni hyn oll? Gan fod y wobr i bobl Cymru yn mynnu ein bod yn gwneud hynny. Llywodraeth sefydlog, y cyfle i gynllunio, paratoi a rhoi yr agenda ar gyfer gwell Cymru yr ydym oll yn anelu ati ar waith yw’r rhagolygon a ddaw yn sgîl y bartneriaeth hon. Mae’n ffordd ymlaen a bwriadaf chwarae rhan lawn wrth ddwyn y maen i’r wal.

Pa mor hyderus yr ydych y gallwch gynnal sefydlogrwydd ac undod o fewn y glymblaid arfaethedig hon, o gofio inni glywed heddiw nad ymddengys eich bod yn gallu cynnal undod o fewn eich Cabinet eich hun? A yw ymddiswyddiad Tom Middlehurst a’i feirniadaeth hallt o’ch partneriaid tebygol yn y glymblaid yn dangos bod gennych gryn dipyn o waith i’w wneud i argyhoeddi eich plaid eich hun o rinweddau gwleidyddiaeth clymblaid?

Mae hwnnw’n bwynt amlwg i’w wneud. Yr wyf eisoes wedi mynd drwy’r broses gymeradwyo angenrheidiol ar ochr Llafur. Cefais gymorth unfrydol y Weithrediaeth pan gyfarfu mewn sesiwn frys nos Iau diwethaf. Yr oeddwn yn falch o gael y gymeradwyaeth honno. Mae’n rhaid imi lynu wrth reolau fy mhlaid a phenderfyniadau’r gynhadledd yn yr un ffordd ag y mae’n rhaid i Mike lynu wrth benderfyniadau cynhadledd a chyfansoddiad ei blaid ef. Nid oes gan y ddwy blaid reolau union yr un fath ac ni chawsant benderfyniadau cynhadledd union yr un fath ar y mater hwn yn eu cynadleddau diwethaf—yn wir maent yn hollol groes i’w gilydd. Mae naws gefnogol yng Nghymru tuag at roi cynnig ar y bartneriaeth arfaethedig. Mae’n gam mawr i bobl Llafur. Nid ydym wedi gwneud hyn o’r blaen. Efallai mai yn anfoddog y rhoddir y gefnogaeth hon i gydnabod y ffaith mai gweinyddiaeth leiafrifol ydym ac mai dyma’r ffordd orau i lwyddo gyda’n cynigion. Penderfynasom mai hon yw’r ffordd orau ymlaen.

There are two important questions about the contents of this agreement. First, is it not clear from reading the first draft of the agreement that we saw that there is an understanding that there is a need to look at the Barnett formula? You state in section 10, which does not appear in the final draft, that there is a need to look at improving the funding which comes to Wales across the spectrum. Why was that omitted from the final agreement? Will you look at revising the Barnett formula?

Second, has the coalition vowed to look at the Assembly’s lack of powers? Is there an agreement between you and the Liberal Democrats to look seriously at the need to secure legislative powers for the Assembly, or is the establishment of the independent commission nothing but an attempt to avoid the issue?

Two interesting questions. There is nothing significant in the second draft that does not include the same elements that were in the first draft, namely any mention of reviewing the Barnett formula. We always seek to get the maximum resources for Wales from the Treasury. You must admit Ieuan, on behalf of Plaid Cymru, that we have done particularly well this year in going above and beyond the Barnett formula to get the extra £421 million. That is the kind of bargain that we could strike in coming years. It is not up to us to revise the Barnett formula. We would have to consider the views of Scotland and the central Government. It does not mean that we will not endeavour at every opportunity to gain more resources to spend in Wales for the benefit of the people of Wales.

With regard to what Ieuan describes as the lack of powers, we have clearly said that we are keen to establish an independent commission to review the Assembly’s powers. The commission will report back to the Assembly shortly after the next election. What else would you like to know about the independent commission? Neither Ieuan nor Plaid Cymru nor any other party should immediately suspect anything in this partnership because they would like to destroy the review or the partnership before they begin. You must accept the exact wording and the intention behind them. There is no hidden agenda. We said that we will establish an independent commission to review the Assembly’s powers. That is what we will do.

Hoffwn, fel y gwnaeth y Prif Ysgrifennydd yn ei ddatganiad, ddymuno’n dda i Tom Middlehurst yn ei rôl newydd yn y Cynulliad Cenedlaethol. Mae bob amser wedi ymgymryd â’i ddyletswyddau gyda hiwmor da ac, o ran ein plaid ni, bu’n agored yn ei drafodaethau gyda phleidiau eraill. Dylem gofnodi hynny. Fodd bynnag, oni chytuna’r Prif Ysgrifennydd fod yr ymddiswyddiad a’i amseriad yn arwyddocaol?

Drwy ymddiswyddo cyn i’r fargen hon gael ei chadarnhau, mae’r cyn Ysgrifennydd Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 wedi gweithredu ar fater o egwyddor, a rennir yn eang o fewn eich plaid, Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol—plaid a arferai fod yn blaid ar wahân—ac o fewn Cymru. A wnaiff sylw ar hynny? Mae pryder difrifol arall ynghylch yr ymddiswyddiad. Ni chynrychiolir gogledd Cymru bellach wrth fwrdd y Cabinet. Bellach mae bwrdd y Cabinet ond yn cynnwys cynrychiolwyr o hen ardaloedd Gwent a Morgannwg. Mae’n rhaid bod hynny’n codi pryderon i bawb a rybuddiodd y byddai’r Cynulliad hwn yn cael ei reoli gan Gaerdydd a de-ddwyrain Cymru. A wnaiff ystyried hynny a sylwi ar bwysigrwydd cael Cabinet sydd yn cynrychioli pob rhan o Gymru?

Symudaf ymlaen at sylwedd y cytundeb, y cytundeb clymblaid. Mae gennyf rai cwestiynau y gobeithiaf y gall eu hateb. O gofio ei ymrwymiad i lywodraeth agored, mae rhai pethau yn sicr yn y tywyllwch. Pa swyddi yn y Cabinet a gaiff eu rhoi i’r Democratiaid Rhyddfrydol? Pa Ddemocratiaid Rhyddfrydol fydd yn llenwi’r swyddi hynny? Dylai’r Cynulliad a phobl Cymru gael gwybod hynny. Pa rôl a ragwelir i’r Dirprwy Brif Ysgrifennydd tybiadol? Mae’r cwestiwn hwnnw ar wefusau pob un ohonom. Yr ydym am wybod ar ba ffurf y bydd yn ymddangos o’i grysalis ac a fydd yn cael ei ymgorffori yn y Rheolau Sefydlog. Er enghraifft, gwyddom, Brif Ysgrifennydd, y byddwch yn Saudi Arabia ddydd Mawrth nesaf. A fydd arweinydd Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol yn ateb cwestiynau’r Prif Ysgrifennydd ar y diwrnod hwnnw? Mae hynny’n frawychus, ond mae angen inni wybod. A fydd Aelodau’r Democratiaid Rhyddfrydol yn y Cynulliad yn cael eu penodi fel Dirprwy Ysgrifenyddion? Nid ydym wedi cael datganiad clir ar y mater hwnnw. A wnaiff hefyd gadarnhau a fydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn ildio eu rôl fel gwrthblaid, a fyddant yn ildio eu hawl i ddadl plaid leiafrifol, sedd ar wahân ar y Pwyllgor Busnes—hwyl fawr Jenny—a lwfans arweinydd sydd ddim ond yn cael ei dalu i arweinwyr y gwrthbleidiau? Clywaf y Dirprwy Brif Ysgrifennydd tybiadol yn dweud nad felly y mae. Efallai y gallai’r Prif Ysgrifennydd egluro ar ran y glymblaid? A wnaiff hefyd gadarnhau mai dim ond cynrychiolwyr Llywodraeth Cymru a’r ddwy wrthblaid y bydd yr adolygiad o brosesau’r Cynulliad yn ei gynnwys? Yn bwysicach, a wnaiff gadarnhau nad oes unrhyw arian ychwanegol o San Steffan o ganlyniad i’r cytundeb clymblaid hwn ac, felly, fod pob gogwydd gwych a roddwyd ar y mater hwn gan y Democratiaid Rhyddfrydol yn golygu dim? Pa rannau o’r cytundeb clymblaid nad oeddent yn rhan o bolisi’r Blaid Lafur cyn hynny? Dywedodd wrthym na fu unrhyw gonsesiynau. Yn y cyfamser, mae Arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol, ar ei wibdaith, yn honni 104 o ymrywmiadau newydd i bolisïau ei blaid ar ran y Blaid Lafur—

Mae’n ddrwg gennyf, 114, ond ni all y ddau ffigur fod yn gywir. Naill ai yr ydych chi’n gywir neu maent hwy yn gywir. A yw’n ddrwg ganddo fod oedi gyda busnes arferol y Cynulliad a llywodraeth dda Cymru tra bydd y Dirprwy Brif Ysgrifennydd tybiadol ar wibdaith yn ceisio ei werthu i ymgyrchwyr ei blaid? Mae pryderon mawr ynglŷn â hyn. Pam na allai hyn fod wedi cael ei gyflawni yn ystod yr wythnosau etholaeth? A yw’r Prif Ysgrifennydd wedi astudio’r cytundeb rhwng Llafur a’r Democratiaid Rhyddfrydol yn yr Alban ac a yw’n ymwybodol ei fod wedi methu â chyflawni llawer o’r addewidion a fynnwyd gan y Democratiaid Rhyddfrydol? Ni chyflawnwyd yr addewidion o ddim tollau ar bont Ynys Hir, 500 yn fwy o feddygon, 1,000 yn fwy o nyrsys a gostyngiad yn uchafswm yr amseroedd aros. Mewn gwirionedd, cynyddodd y rhestrau aros 15 y cant.

Yn ogystal, a yw’n ymwybodol bod dau gynrychiolydd y Democratiaid Rhyddfrydol yng Nghabinet yr Alban [Torri ar draws.]

Yr wyf yn ddiolchgar am hynny. A yw’r Prif Ysgrifennydd yn ymwybodol—

A allwch fynd yn ôl at y cwestiwn cyntaf? Yr wyf wedi ei anghofio.

Y cwestiwn cyntaf oedd beth a ddigwyddodd i’ch ymrwymiad i lywodraeth agored.

A yw’n ymwybodol mai cynrychiolydd hŷn y Democratiaid Rhyddrydol yn yr Alban, Jim Wallace, y Dirprwy Brif Ysgrifennydd—yr oeddwn ar fin dweud Mike German Senedd yr Alban—yw’r unig un i gael gostyngiad yng nghyllideb ei adran, bod y llall, Ross Finnie, fel Gweinidog Materion Gwledig, wedi llywyddu dros yr argyfwng gwaethaf yng nghefn gwlad yr Alban? A yw’r Prif Ysgrifennydd yn wirioneddol ymrwymedig i’r cytundeb hwn? Yr oedd llawer ohonom a welodd eich cynhadledd i’r wasg yn teimlo er bod arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn edrych fel petai wrth ei fodd, eich bod chi’n edrych fel petaech yn eistedd ar ysgallen. A oeddech yn ailfeddwl? Efallai eich bod wedi gweld nad yw’n beth da wedi’r cyfan. Ceisiais chwilio am haul ar fryn i chi a’r unig lygedyn o obaith y gallwn ei ganfod oedd tra byddwch chi yn Rhif 1 ac yntau yn Rhif 2, ni fydd unrhyw ymdrechion bradlofruddio.

Ceisiaf gofio cymaint ag y gallaf o’r pwyntiau a wnaethpwyd rhwng y sylwadau am eistedd ar ysgallen a haul ar fryn. Mae fy ymrwymiad i lywodraeth agored yn ddiysgog ac mae’n un y mae’r Democratiaid Rhyddfrydol, sydd yn gymaint o blaid rhyddid gwybodaeth, a minnau wastad wedi cytuno’n gryf arno. Nid oes unrhyw broblem yn hynny o beth. Soniasoch mai Tom oedd yr unig aelod o’r Cabinet a oedd yn cynrychioli gogledd Cymru. Nid fy newis i yw peidio â chael cynrychiolydd dros ogledd Cymru, ond canlyniad ymddiswyddiad Tom.

Gofynasoch pa swyddi a gaiff eu rhoi i ba Ysgrifennydd Cabinet. Atebais y cwestiwn hwnnw. Bydd yn rhaid i mi ddychwelyd at hynny yr wythnos nesaf. Codasoch hefyd y mater o’r effaith ymarferol ar ddadleuon lleiafrifol. Credaf y byddai dadleuon pleidiau lleiafrifol yn cael eu diystyru ar gyfer Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol. Nid wyf yn siŵr ynglŷn ag aelodaeth y Pwyllgor Busnes. Gofynasoch hefyd a fydd unrhyw arian ychwanegol yn sgîl hyn. Nid oes unrhyw arian ychwanegol: gwario arian ychwanegol yw hyn. Mewn geiriau eraill, yn dilyn setliad yr adolygiad cynhwysfawr o wariant a gawsom, mae gennym bellach gyllideb tair blynedd sydd yn un llawer gwell. Felly, mae’r mater a godwyd yn y cylch cyllideb hwn yn bwysicach na’r materion a godwyd mewn cylchoedd cyllideb blaenorol, gan ei bod am dair blynedd. Os oes gennych werth tair blynedd o gyllideb, yna gallwch ddatblygu nid yn unig gyllideb amddiffynnol blwyddyn, yn canolbwyntio ar a ydych yn cynyddu neu’n cwtogi ar wariant penodol, ond ystod newydd o bolisïau. Dyna beth yr ydym yn sôn amdano.

O ran y trefniadau ar gyfer yr wythnos nesaf, am resymau nad ydynt yn gysylltiedig mewn unrhyw ffordd â’r cytundeb partneriaeth, ni allaf fynd i Saudi Arabia ac yr wyf wedi canslo’r genhadaeth dramor honno. Egluraf pam yr wythnos nesaf, ond nid oes a wnelo’r rheswm unrhyw beth â’r trefniant partneriaeth. Mae ceisio cyfrifo faint o bolisïau’r Democratiaid Rhyddfrydol a faint o bolisïau Llafur sydd yn y trefniant partneriaeth yn ymarfer di-fudd. Pan ddewch at drefniant partneriaeth, yr ydych yn cyfnewid syniadau’n barhaus. Felly ni allwch ddyrannu polisïau i bleidiau a dweud bod hwn yn bolisi’r Rhdydfrydwyr a’r llall yn bolisi Llafur. Yr ydych wedi trafod y materion a pha un ai a all y ddau ohonoch gytuno ar y polisïau fel pecyn.

O ran busnes arferol y Cynulliad, mae’n ddrwg gennyf am brofi eich amynedd, Nick, ac er eich bod am wybod pwy fydd yn cael pa swydd yn awr, ni chewch wybod tan yr wythnos nesaf. Fodd bynnag, gobeithiaf y byddwch yn dysgu bod hynny weithiau’n digwydd mewn gwleidyddiaeth ac y daw yr wythnos nesaf yn ddigon buan. O ran yr Alban, mae gennym gysylltiad agos gyda’n cydweithwyr yn yr Alban gan mai eu model hwy yw’r hawsaf i gyfeirio ato, a’i fod yn fwy perthnasol i ni nag un Gogledd Iwerddon neu Weriniaeth Iwerddon, lle bu gwleidyddiaeth clymblaid yn norm. Mae ein chwaer blaid, Plaid Lafur Iwerddon, wedi bod yn aelod iau o sawl clymblaid yng Ngweriniaeth Iwerddon, gyda Dick Spring, o’r blaid iau, yn Ddirprwy Brif Weinidog Gweriniaeth Iwerddon. Mae’r trefniadau hyn yn eithaf cyffredin er eu bod yn peri syndod mawr i Nick.

Ceisiodd Nick awgrymu bod Jim Wallace a Ross Finnie wedi cael amser caled. Yn gyffredinol, credaf y byddai’r rhan fwyaf o bobl, o edrych ar yr Alban, yn dweud bod y trefniadau wedi dod â llawer o fuddiannau yn eu sgîl ac wedi gwneud i Senedd yr Alban weithio’n effeithiol. Pasiwyd un mesur ar ddeg yn ei sesiwn lawn gyntaf. Nid yw hynny’n ganlyniad drwg i senedd a ailsefydlwyd ar ôl 297 o flynyddoedd. Credaf iddi wneud yn eithaf da ac mae’r rhan fwyaf o bobl yn yr Alban o’r farn iddi wneud yn eithaf da. Yr ydych yn amlwg yn ceisio creu rhwygiadau cyn inni sefydlu’r bartneriaeth hyd yn oed: dyna eich gwaith chi, Nick, ac fe’ch edmygaf am eich ymdrechion, pa mor ofer y bônt.

Gan fod y Prif Ysgrifennydd wedi datgan yn ffurfiol ei fod yn bolisi ganddo i ddyhuddo ymlediad German, onid yw’n cydnabod ei fod yn gwneud yr un camgymeriad strategol ag y gwnaeth y Prif Weinidog pan gefnogodd ymdrechion Alun Michael yn hytrach nag ymdrechion y Prif Ysgrifennydd cyfredol i ddod yn arweinydd y Blaid Lafur, yn groes i ddymuniad pobl Cymru? Oni all weld hynny? Oni all weld bod ei ddyddiau fel Prif Ysgrifennydd wedi’u rhifo tra bod arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn ei gefnogi? Drwy fynd ar drywydd y polisi hwn, bydd—o fewn cyfnod byr o amser—yn achosi anhrefn yn y Cynulliad hwn unwaith eto tra bod y gweddill ohonom yn cael gwared ar y ddau ohonoch.

Nid oes ots gennyf fod fy nyddiau’n prinhau cyn belled â bod hynny tua 10,000 neu rywbeth tebyg i hynny. Ni fyddai hynny’n broblem. Pan wnaeth Rod ei sylwadau am y bygythiad o gyrch gan German, credaf ei fod yn darllen hen araith a ddefnyddiodd pan oedd yn Weinidog Torïaidd ewroffobaidd yn hytrach na meddwl am y Cynulliad a’i faterion. Gwaith Plaid Cymru, y Blaid Dorïaidd a Rod Richards yw pigo beiau gymaint ag y gallant yr wythnos hon. Os aiff pethau’n dda ar y penwythnos, bydd gennym lywodraeth fwyafrifol a all redeg y Cynulliad hwn yn gywir, fwy na thebyg am y tro cyntaf mewn 18 mis.

What are the implications of this decision for the Post-16 Education and Training Committee, and specifically, how will it affect the Committee’s report on arts and culture? The Committee agreed last Friday on the final text of that report following six months of hard work and extensive consultation. There is great expectation in the arts community in Wales for that report. It would be a terrible pity if the whole process of publishing that report was thrown into the melting pot and deferred indefinitely because of this reorganisation.

Can the First Secretary find a way of enabling the appropriate Committee to receive the report? That is all that is required now. The text and content have been agreed. All that is needed is for the appropriate Committee to receive the report so that it comes to the full Assembly for discussion. If the Assembly agrees, all the decisions that arise from that report can then happen in good time.

Had there been more time during the lunch hour, I would have given you notice, Cynog, of the legal obligation arising from Tom’s resignation which means that, for a period of no more than a week, there will not be a Post-16 Education and Training Committee. This is not a matter of reorganisation. It is a temporary constitutional or legal obligation arising from Tom’s resignation. I am confident that we will be able to overcome these problems. I do not wish to cause any delay or uncertainty in relation to the decisions and the hard work of that Committee. The Committee clerks and our officials in the Cabinet Office will investigate with us whether there is a way around this problem. It is a temporary problem for less than a week. I give you that promise, Cynog, and to the different parties represented in the Assembly.

Gofynnaf gwestiwn sydd yn adeiladu ar gwestiynau cynharach Nick Bourne. Mae’n ymwneud â sefyllfa grŵp Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol yn y Cynulliad os cytunir ar y glymblaid hon. Mae hwn yn fater o ddiddordeb i bob un o’r 60 o Aeldoau ac yr wyf yn sicr ei fod o ddiddordeb mawr i aelodau Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol mewn gwlad a fydd yn pleidleisio ar y mater hwn dros y penwythnos. Dywedasoch na fyddai dadl leiafrifol gan y Democratiaid Rhyddfrydol o bosibl yn y dyfodol. Dywedasoch hefyd eich bod yn ansicr ynghylch y sefyllfa gyda’r Pwyllgor Busnes. Hoffwn wybod a ydych wedi trafod gyda’r Llywydd y trefniadau ar gyfer siarad mewn dadleuon ac a fydd y Democratiaid Rhyddfrydol, yn y dyfodol, yn colli eu safle. Fy nghwestiwn olaf yw beth fydd yn digwydd i’r arian y mae gan y Democratiaid Rhyddfrydol hawl iddo fel plaid annibynnol? Mae’r bobl yng nghefn gwlad Cymru wedi cael sioc ac yn teimlo dicter tuag at yr hyn sydd yn digwydd. Dylent gael gwybod yr holl fanylion ynglŷn â’r mater hwn cyn iddo gael ei gyflwyno iddynt yr wythnos nesaf.

Petaech yn ffermwr gwerinol o Sir Drefaldwyn heb unrhyw gysylltiadau pleidiol, byddai’r sylwadau hynny’n cario cryn bwysau, Glyn. Fodd bynnag, nid yw beirniadaeth y Ceidwadwyr ar y Democratiaid Rhyddfrydol a Llafur yn ffurfio cytundeb partneriaeth yn sylw niwtral ac annibynnol ar y mater hwn. Efallai y credwch eich bod yn siarad ar ran pobl Sir Drefaldwyn—Mick Bates a etholwyd fel AC lleol dros yr ardal honno. Ni wn beth yw eich barn am hyn, pa un a gredwch eich bod yn cynrychioli barn annibynnol, neu a ydych yn derbyn eich bod yn ceisio gwneud cymaint o niwed â phosibl cyn dydd Sadwrn neu ddydd Sul nesaf. Byddai unrhyw berson synhwyrol yn gweld eich bod yn gwneud cymaint o niwed â phosibl yn awr yn y gobaith y bydd yn amharu ar yr hyn a fydd yn digwydd yng nghynhadledd y Democratiaid Rhyddfrydol. Mae hynny’n ddigon teg—dyna yw eich gwaith, ac yr ydych wedi gwneud eich gwaith y prynhawn yma.

Nid wyf yn siŵr a allaf ateb y cwestiynau technegol, gan fod y materion sydd yn ymwneud â siarad mewn dadl yn y Rheolau Sefydlog. Nid wyf wedi ystyried y mater hwnnw; mae’n fater i Swyddfa’r Llywydd ei drafod gyda’r pedair plaid. Byddwn yn ddau grŵp ar wahân ond caiff y Democratiaid Rhyddfrydol eu cynrychioli yn y Weithrediaeth. Beth bynnag a nodir yn y Rheolau Sefydlog.

In the finance forum that met yesterday morning in this building, Peter Law affirmed that the policies in this document that were confirmed by the Labour Party executive in Wales now represent the policies of the Labour Party in Wales. Can you confirm this, and does the policy of the Labour Party in Wales, therefore, include proportional representation for local government?

Some policies in this document have been funded, and they are in the programme, and other policies are described, such as forming a commission to consider a subject. When you agree to form an independent commission to consider a subject such as proportional representation or the Assembly’s powers, you cannot foresee exactly what will be the conclusion of that review body. That is what I can say about pressing the Government to establish a commission to consider how we will run the electoral system for local government. This is not a matter for the Assembly, and it may be central Government that will decide on our behalf. The Scottish Parliament decides on the electoral system for local government in Scotland. We are willing to consider what we should be recommending to central Government as the best electoral system for local government in Wales.

Yr ydych wedi sôn am yr angen am lywodraeth sefydlog a’r gallu i gynllunio a gwneud penderfyniadau. Rhoesoch y rheini fel rhesymau dros rannu pŵer yn y cabinet. A wyddoch fod gan eich plaid chi eich hun—y blaid Lafur—dri chynghorydd wedi’u hatal sydd yn wynebu cael eu gwahardd am feiddio â derbyn seddau mewn cabinet sydd yn rhannu pŵer ar Gyngor Sir Ddinbych? A wnewch egluro sefyllfa’r Blaid Lafur ynghylch rhannu pŵer ar bob lefel o lywodraeth yng Nghymru?

Nid wyf yn ymwybodol o’r sefyllfa yn Sir Ddinbych, er i mi glywed manion achlysurol am broblemau yn ardal Sir Ddinbych. Deallais fod gweinyddiaeth Sir Ddinbych yn awyddus i ddod â Llafur i mewn, ac nad oedd y blaid Lafur yn awyddus i wneud hynny. Mater i blaid Lafur leol Sir Ddinbych yn unig yw hynny. Yr hyn yr ydym yn sôn amdano yw trefniant o fewn y Cynulliad i wneud i’r Cynulliad weithio’n well. Nid ydym yn dweud wrth bleidiau Llafur mewn ardaloedd eraill, lle mae Llafur yn y lleiafrif neu lle ceir rhesymau yn ymwneud â’r sefyllfa leol, fel drwgdeimlad rhwng Llafur a phleidiau eraill, beth y dylent neu beth sydd yn rhaid iddynt ei wneud oherwydd unrhyw drefniant a wnawn yma. Trefniant ymarferol a phragmataidd ydyw i sicrhau bod y Cynulliad hwn yn gweithredu’n well er mwyn cyflwyno gwasanaethau yn well i bobl Cymru.

Mae’n gwbl briodol imi achub ar y cyfle hwn i wneud datganiad i’r Cynulliad ar yr argyfwng tanwydd diweddar a’r camau a gymerwyd, neu sydd ar y gweill, i leihau’r risg y bydd argyfwng o’r fath yn digwydd eto. Hoffwn ddiolch, ar ran y Cynulliad, i’r cyrff a fu’n gweithio’n galed yn ystod yr argyfwng i sicrhau bod y gwasanaethau hanfodol yn parhau i weithio gyhyd â phosibl. Gwnaethant waith gwych.

O dan arweinyddiaeth yr Ysgrifennydd Cartref, mae Llywodraeth y DU wedi sefydlu tasglu tanwydd, sydd yn ystyried sut y gellir lleihau i’r eithaf effaith unrhyw achos o amharu ar gyflenwadau tanwydd olew yn y dyfodol. Yr wyf yn aelod o’r tasglu hwnnw, sydd hefyd yn cynnwys pedwar o Weinidogion Cabinet y DU, y Weithrediaeth yn yr Alban, Cynghrair yr Undebau Llafur, Cymdeithas Prif Swyddogion yr Heddlu, y prif gwmnïau olew a sawl cludwr nwyddau o bwys.

Un o ganlyniadau gwaith y tasglu yw memorandwm cyd-ddealltwriaeth rhwng ei aelodau, a lofnodais ar ran Cabinet y Cynulliad. Ei nod yw sicrhau bod pob llofnodwr yn cymryd y camau wrth gefn sydd eu hangen rhag unrhyw amhariaeth bosibl yn y dyfodol, ac mae’n ymrwymo Cynulliad Cenedlaethol Cymru, o fewn ei bwerau datganoledig, i weithio i sicrhau cyflenwad tanwydd olew normal. Er na allaf roi’r holl fanylion am y camau arfaethedig, am resymau diogelwch, prif elfennau’r memorandwm cyd-ddealltwriaeth yw: systemau rhybuddio cynnar a chynlluniau wrth gefn cydlynus; systemau rheoli mewn argyfwng; hwyluso’r gwaith o symud tanwydd olew i ddefnyddwyr ac yn arbennig, i ddefnyddwyr hanfodol a ddiffinnir; a chamau i atal gyrwyr tanceri rhag cael eu bygwth. Trefnais i gopi o’r ddogfen honno gael ei rhoi yn y Llyfrgell.

Mae agweddau eraill yn cael eu trefnu’n derfynol ar hyn o bryd, ond cytunodd y cwmnïau olew i sefydlu dulliau gwell o roi gwybod am ddosbarthiadau tanwydd olew, yn bennaf drwy systemau rheoli aur yr heddlu, gyda phwynt cyswllt ar gyfer y Cynulliad Cenedlaethol. Bydd hynny o gymorth mawr, gan fod yr anhawster wrth gael gwybodaeth ddibynadwy yn brydlon yn rhwystredigaeth fawr inni yn ystod yr argyfwng tanwydd diweddar.

Cydnabyddir y bydd rôl fwy i’r Cynulliad Cenedlaethol mewn unrhyw argyfwng yn y dyfodol. Mewn unrhyw argyfwng, Llywodraeth y DU a fydd yn gyfrifol am y strategaeth a pholisïau cyffredinol, a bydd hynny’n parhau. Systemau rheoli aur yr heddlu lleol a’u dulliau rhyngasiantaeth lleol cysylltiedig, gan gynnwys yr awdurdodau lleol, yr awdurdodau iechyd, y gwasanaethau ambiwlans ac eraill a fydd yn parhau i reoli ar lawr gwlad. Rôl y Cynulliad yw gwneud penderfyniadau ynglŷn â’r blaenoriaethau gyda Llywodraeth ganolog a’r cwmnïau olew pan fo angen cydbwyso galwadau am danwydd ledled Cymru, cynghori Llywodraeth ganolog ynglŷn ag unrhyw addasiadau i’r blaenoriaethau cenedlaethol neu ailddyrannu’r adnoddau sydd eu hangen i ddiwallu anghenion Cymru, bod yn bwynt cofnodi canolog i asiantaethau lleol a sicrhau bod dadansoddiad cywir o’r sefyllfa drwy Gymru gyfan ar gael, a sicrhau y caiff penderfyniadau Llywodraeth ganolog eu rhaeadru’n gyson.

Er mwyn helpu i gyflawni hynny, cytunasom y caiff y Cynulliad Cenedlaethol, mewn unrhyw argyfwng yn y dyfodol, ei gynrychioli yng nghyfarfodydd rheoli aur yr heddlu a’r cyfarfodydd rhyngasiantaeth ac y cynrychiolir ein partneriaid yn ein canolfan gyfathrebu. Fodd bynnag, mewn argyfwng cenedlaethol, Llywodraeth ganolog fydd yn gyfrifol am reolaeth strategol a rhaid iddi barhau i fod yn brif reolwr a dull rheoli er mwyn ymdrin â’r argyfwng. Rhaid i’r hyn a wna’r Cynulliad ychwanegu gwerth.

Yr oedd pawb, gan gynnwys y rhai a oedd yn trefnu’r blocadau, yn synnu o weld pa mor gyflym yr effeithiodd yr argyfwng tanwydd ar Gymru, a’r DU yn gyffredinol. Fodd bynnag, rhaid inni ystyried y gwersi y mae angen eu dysgu yng Nghymru er mwyn nodi sut y gallwn wella’r ymateb i unrhyw argyfwng yng Nghymru ymhellach. Bu cyfarfodydd gyda’r partneriaid allweddol yng Nghymru ar lefel swyddogol, mewn gweithgor argyfwng ar gyfer Cymru. Mae hwnnw’n cynnwys y gwasanaethau iechyd, llywodraeth leol Cymru, yr heddlu, y gwasanaeth tân a’r gwasanaeth ambiwlans, a rheolwyr cynllunio mewn argyfwng. Bydd gwaith y grŵp hwnnw’n helpu i sicrhau y gall y Cynulliad gyflawni ei ddyletswyddau o dan y memorandwm cyd-ddealltwriaeth, drwy sicrhau bod eglurhad ynglŷn â rolau a chyfrifoldebau pawb o dan sylw a bod sianeli cyfathrebu cadarn, eglur yn eu lle. Cyfranna’r grŵp at waith Whitehall o ran adolygu agweddau gweithredu manwl, megis sut mae’r cynllun defnyddwyr â blaenoriaeth yn gweithio, er mwyn sicrhau y caiff profiad Cymru ei ystyried.

Rhaid i’n hamcan cyffredin sicrhau y bydd yr ymateb yng Nghymru i unrhyw argyfwng tanwydd eto mor effeithiol â phosibl. Dylai ein cyfraniad yn y trafodaethau yn Whitehall, boed ar lefel wleidyddol neu swyddogol, ynghyd â’n gweithgor argyfwng, sicrhau y gallwn gyflawni hynny. Hysbysaf y Cynulliad o unrhyw ddatblygiadau arwyddocaol.

Yr oedd agweddau i’w croesawu yn eich datganiad, yn enwedig cydnabod rôl fwy i’r Cynulliad Cenedlaethol. Edrychaf ymlaen at ddarllen y memorandwm cyd-ddealltwriaeth yn ei chyfanrwydd. Fodd bynnag, mae gennyf gwestiynau nas atebwyd yn yr adroddiad.

Pa ran fu gennych chi, neu eich cyd-Aelodau, mewn unrhyw drafodaethau gyda’r sefydliadau sydd yn cynrychioli buddiannau’r protestwyr tanwydd, er mwyn ceisio helpu i atal unrhyw brotestiadau yn y dyfodol efallai drwy fynd i’r afael â rhai o’r pryderon a arweiniodd at y protestiadau? Pa gynnydd a fu, os o gwbl, mewn unrhyw drafodaethau o’r fath?

Yn ogystal, pe bai protestiadau o’r fath yn digwydd eto—wrth gwrs gobeithiwn oll na fyddant yn digwydd eto, ac y gellir eu hosgoi—pa rôl fydd ef neu ei gyd-aelod Cabinet priodol yn ei chwarae wrth negodi gyda’r protestwyr i sicrhau y caiff cyflenwadau i’r defnyddwyr hanfodol eu cynnal? Bydd yn ymwybodol o’r feirniadaeth helaeth ynghylch y diffyg gweithredu ymddangosiadol. Er fy mod yn gwerthfawrogi bod ffiniau i’n rolau a’n cyfrifoldebau, bu teimlad y dylai Llywodraeth Cymru fod wedi cymryd rôl fwy rhagweithredol yma.

At hynny, a fydd yn egluro i’r Cynulliad pam mai ef sydd yn gwneud y datganiad hwn heddiw yn hytrach na Sue Essex, os oedd yn briodol i Sue wneud y datganiadau yn ystod yr argyfwng? Ymddangosai ei bod yn gwbl briodol iddi gario ymlaen, er y deallaf ei fod yn aelod o’r tasglu. Efallai yr hoffai egluro pam mai ef oedd yn aelod o’r tasglu hwnnw yn hytrach na’i gyd-aelod Cabinet. Yn y cyd-destun hwnnw—a rhaid inni bwysleisio y gobeithiwn na fydd hyn yn digwydd eto—os bydd argyfwng arall, a fydd yn addo rhoi adroddiad yn bersonol i’r Cynulliad, fel y gwnaeth ei gyd-aelod Donald Dewar i Senedd yr Alban?

O ran ymgynghori â’r protestwyr tanwydd ynglŷn â’r mater hwn, nid oeddent yn bresennol yng nghyfarfodydd y tasglu tanwydd ac, felly, nid ydynt yn rhan o’r memorandwm cyd-ddealltwriaeth. Ni chredaf y byddai unrhyw un wedi disgwyl hynny. Fodd bynnag, mae Sue Essex wedi sefydlu is-grŵp arbennig o Fforwm Trafnidiaeth Cymru a fydd yn ystyried effaith prisiau tanwydd ar fusnesau ac unigolion preifat ledled Cymru. Bu cyfarfod ar 21 Medi a bydd Helen Mary yn falch o glywed bod Brynle Williams—a ystyriwyd gan lawer fel arweinydd y protestwyr—a dau o’i gyd-brostestwyr o fudiad y protestwyr tanwydd, ynghyd â Phil Walters, sef cynrychiolydd o Texaco, a chynrychiolwyr o’r ddau undeb amaethwyr yn bresennol yn y cyfarfod hwnnw. Mae hynny’n argoeli’n dda, o ran atal rhagor o brotestiadau yn y dyfodol—er nad oes sicrwydd—gan fod gennym sianel gyfathrebu ar agor i’r mudiad protestwyr tanwydd yn awr.

O ran ei beirniadaeth gan roi’r bai ar y Cynulliad bron, mae’n wir, pe baech wedi eistedd yn y ganolfan gyfathrebu honno ym Mharc Cathays am unrhyw gyfnod, byddech yn clywed am broblemau difrifol yn codi. Dyna pam y cafodd ei sefydlu, er mwyn clywed pa broblemau a gododd: ni allai un nyrs gael tanwydd, ni allai cynhaliwr arall gael tanwydd, yr oedd pibell nwy yn gollwng, ac nid oedd tanwydd yn faniau Transco i fynd allan i’w hatgyweirio. Dyna’r gwir reswm dros sefydlu canolfan gwybodaeth fel ein canolfan argyfwng. Gallech feio’r Cynulliad am beidio â gwneud dim byd amdano ymlaen llaw. Fodd bynnag, pan fo argyfwng a phrinder mawr, bydd gennych broblemau, a’r pwynt yw ymateb i’r problemau hynny mor fuan â phosibl. Gobeithiaf y gallwn wneud yn well y tro nesaf, ond ni ddylai hynny annog y protestwyr tanwydd i feddwl y gallant drefnu protest tanwydd arall am na fydd yn amharu ar y gwasanaethau brys a’r cyflenwadau hanfodol.

Y trydydd cwestiwn: pam mai fi sydd yn ymdrin â hyn yn awr? Yn syml am mai fi a lofnododd y memorandwm cyd-ddealltwriaeth.

Dechreuaf drwy ategu’r diolchiadau ym mharagraff cyntaf y ddogfen hon i’r gwasanaethau brys am eu gwaith caled. Mae gennyf innau, fel Helen Mary, ychydig o bryderon penodol ynglŷn â hyn. Mae fy mhryder cyntaf yn ymwneud ag aelodaeth y tasglu hwn. Dywedwch y bydd yn cynnwys, heblaw amdanoch chi, bedwar o Weinidogion Cabinet y DU, un aelod o Weithrediaeth yr Alban mae’n siŵr, y TUC, Cymdeithas Prif Swyddogion yr Heddlu, y prif gwmnïau olew a sawl cludwr nwyddau o bwys. Y cwestiwn cyntaf yw: yn hytrach na siarad ag ychydig o’r prif gludwyr nwyddau yn unig, oni fyddai’n berthnasol siarad â rhai o’r cyrff sydd yn cynrychioli cludwyr nwyddau, fel y Gymdeithas Trafnidiaeth Cludo Nwyddau neu’r Sefydliad Logisteg, a all siarad ar ran llawer o’r cludwyr bach, ac nid ar ran un neu ddau o’r rhai mawr yn unig?

Yr ail bwynt yw y dywedwch yn y datganiad hwn nad oedd neb yn disgwyl i’r argyfwng tanwydd effeithio ar bobl mor fuan ag y gwnaeth. Fel y nodais o’r blaen, gwnaeth hynny am ein bod mor ddibynnol ar y systemau dim-ond-mewn-pryd gan mai ychydig o stociau a gedwir yn y wlad hon. Yn sgîl hynny, mae diwydiant mewn un rhan o’r wlad yn ddibynnol iawn ar nwyddau yn cael eu dosbarthu iddynt o rannau eraill o’r wlad. Yn ogystal â chynrychiolaeth o Gymru a’r Alban, mae angen cynrychiolaeth o bob rhan o’r Deyrnas Unedig ar y tasglu hwn. Gallai hynny olygu arweinwyr llywodraeth leol mewn cytrefi mawr, fel Manceinion neu Lerpwl, a byddai’n sicr yn golygu un person o leiaf o weithrediaeth newydd Llundain. Nid yw’n ddigon da edrych ar Gymru a’r Alban ar wahân, am ein bod mor ddibynnol ar rannau eraill o’r DU.

Hoffwn godi pwynt am yr wybodaeth a roddwyd gennych ynghylch sut y dylid ymdrin ag argyfwng y tro nesaf. Yn wir, dylwn ddweud diffyg gwybodaeth, gan mai’r cwbl a glywsom oedd y systemau rhybudd cynnar. Mae hynny’n ddigon teg a deallwn hynny. Fodd bynnag, mae’r trydydd pwynt bwled hwn yn llawer rhy gyffredinol: ‘to facilitate the movement of oil fuel to users, and, in particular, to defined essential users’. Mae angen inni wybod sut y byddwch yn hwyluso’r gwaith o symud tanwydd olew i ddefnyddwyr. Nid oes sôn yn y ddogfen am sut y bydd hyn yn digwydd. Gwerthfawrogwn fod yn rhaid symud tanwydd, ond os byddwn am ystyried y datganiad hwn o ddifrif mae angen inni gael rhagor o wybodaeth.

Mae’n gas gennyf y pedwerydd pwynt bwled sef: ‘action to prevent intimidation of tanker drivers’. Awgryma hynny y bu rhyw fath o fygythiad. Fodd bynnag, pan siaradais â swyddogion yr heddlu a oedd yn ymwneud â phlismona’r anghydfod hwn—a gobeithiaf ichi hefyd siarad â hwy, Brif Ysgrifennydd—dywedasant wrthyf yn bendant nad oedd braidd dim bygythiadau. Mewn un neu ddau o achosion yn unig, ceisiodd eithafwyr a oedd yn cymryd arnynt eu bod yn rhan o’r protest, ond nad oeddent mewn gwirionedd—yr oeddent yn aelodau o grwpiau gwleidyddol eithafol o’r adain chwith a’r adain dde—achosi rhai problemau. Fodd bynnag, yr oedd y mwyafrif llethol, 99.9 y cant o’r bobl ar y llinellau piced—

Gwn hynny.

Drwy gynnwys pwynt bwled fel hwn gan awgrymu y bu bygythiadau, mae’n sicrhau y bydd prostestiadau pellach yn fwy tebygol fyth o ddigwydd—

Awgrymaf y dylai’r Aelodau sydd yn ceisio siarad ar fy nhraws fynd i siarad â’r heddlu a chael eu ffeithiau yn gywir cyn ceisio ymyrryd yn y ddadl hon.

Diolch yn fawr ichi am yr eglurhad hwnnw, Lywydd. A yw’r Prif Ysgrifennydd yn cytuno y gallai’r Cynulliad wneud cyfraniad gwerthfawr mewn argyfwng arall megis yr argyfwng tanwydd drwy roi taw ar y sylwadau ymfflamychol, megis y sylwadau gan gyd-aelod y Prif Ysgrifennydd, Tony Blair yn Rhif 10? Estynnodd y brotest honno 24 awr pan heriodd y protestwyr, gan ddweud y byddai’r tanwydd yn symud y diwrnod canlynol. Yr oeddent wedi ystyried ildio, ond nid oeddent yn barod i wneud hyn ar ôl her o’r fath. Efallai y gallai’r Prif Ysgrifennydd chwarae rôl ddefnyddiol wrth roi taw ar ei gyd-Aelodau.

Yn olaf, soniodd Helen Mary yn ystod y brotest honno i’r Prif Weinidog ddweud y byddai’n barod i siarad â phobl ar y llinellau piced hynny ac wrth y rhwystrau pan ddeuai’r rhwystrau i lawr. Nid rhwytrau oeddent—

Ai rhwystrau oeddent ai peidio?

Mae’r Aelod y tu ôl imi yn fy rhwystro innau. Bydd yn anodd parhau os mynnywch dorri ar fy nhraws. Os hoffech sefyll a gwneud rhyw bwynt o drefn, byddwn yn hapus—

A yw’r Prif Ysgrifennydd, y Prif Weinidog ac aelodau’r Weithrediaeth hon wedi cadw’r addewid hwnnw i siarad â’r bobl a gymerodd ran yn y protestiadau hynny? Pobl gyffredin ydynt—cludwyr nwyddau ac aelodau’r cyhoedd—sydd wedi syrffedu ar roi arian byth a beunydd fel y gall Gordon Brown lenwi ei gist rhyfel a llwgrwobrwyo pobl i bleidleisio drosto yn yr etholiad cyffredinol nesaf.

David, mae llawer o’ch cwestiynau’n rhai dilys. Fodd bynnag, mae’n llawer haws ymateb i gwestiynau rhywun os gallaf weld ei wefusau heb iddynt gael eu cuddio gan ewyn wrth i’r siaradwr gyrraedd pen ei araith. Fodd bynnag, os cadwaf at y pwyntiau anemosiynol, yr oedd tipyn o ddeunydd synhwyrol y gwnaf geisio ymateb iddo.

O ran pa gynrychiolwyr o’r diwydiant cludo nwyddau sydd yn aelodau o’r tasglu tanwydd ac yn llofnodwyr y memorandwm cyd-ddealltwriaeth, mae cludwyr olew sydd yn gweithio ar gontract, megis P&O sydd yn gweithio i Shell ac Esso, ac mae’r diwydiant cludo olew annibynnol hefyd. Mae hyn yn ymwneud â symud olew, sydd yn hanfodol wrth geisio atal argyfwng tanwydd rhag amharu ar y gwasanaethau hanfodol. Mae’r ddau grŵp hwnnw wedi eu cynrychioli.

Mae Sue Essex wedi cynnwys cynrychiolwyr o’r Gymdeithas Cludo Nwyddau ar y Ffordd a’r Gymdeithas Trafnidiaeth Cludo Nwyddau—sydd yn tueddu i gynrychioli’r aelodau mawr a bach yn y diwydiant cludo nwyddau ar y ffordd—ar ei fforwm trafnidiaeth. Fel y soniais yn gynharach—gwrthddywedaf rai o’r ymhlygiadau yn yr hyn a ddywedwyd gennych, David—mae Brynle Williams ac arweinwyr y mudiad prostest, ac unedebau’r amaethwyr, o leiaf un nad yw’n gwbl anghyfarwydd â rhai elfennau o’r brotest hon hefyd ar ei grŵp ymgynghorol ar drafnidiaeth. Rhaid mai da o beth yw hynny. Dylem oll groesawu hynny. Mae sianel wedi ei hagor i’r mudiad prostest. Ni ddylai David Davies awgrymu fel arall.

Nid dyna oedd diben y tasglu tanwydd. Ei ddiben oedd ceisio sicrhau na fydd prinder, os bydd argyfwng tanwydd arall. Gobeithiaf y bydd yn derbyn nad oedd y protestwyr eu hunain yn sylweddoli pa mor fregus oedd y wlad hon, am iddo ddatblygu mor gryf. Nid oes howldiau bellach yn y gorsafoedd ambiwlans na chan y cwmnïau diwydiannol lleol, felly, nid oes ganddynt hyd yn oed gwerth saith diwrnod o danwydd mewn stoc. Nid oes ganddynt unrhyw danwydd mewn stoc. Maent ond yn ei archebu ac yn talu amdano ar eu cerdyn aur neu eu cerdyn credyd yn yr orsaf betrol leol. Dyna sut mae pethau y dyddiau hyn. Mae’n gwbl wahanol i’r hyn a ddigwyddodd 10 mlynedd yn ôl ac mae wedi gwneud y wlad yn llawer mwy bregus os bydd protestiadau tanwydd.

Soniodd am fater llif dosbarthiadau a nwyddau yn ôl ac ymlaen rhwng y gwahanol rannu o’r DU. Mae’n llygad ei le, wrth gwrs, a chredaf mai yng Nghymru yn unig y caewyd ffatrïoedd. Dim ond Peter’s Food Service ym Medwas a Panasonic yng Nghaerdydd, hyd y gwn, a fu’n rhaid cau ffatrïoedd am ddau neu dri diwrnod oherwydd diffyg tanwydd. Fe’u cynrychiolir trwy’r Adran Masnach a Diwydiant ac Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau, sydd ymhlith pedair adran Llywodraeth ganolog y DU sydd ar y tasglu tanwydd. Dyna eu swydd. Efallai ei fod o’r farn y dylai Ken Livingstone hefyd fod yn aelod o’r tasglu ond ni allaf fod yn gyfrifol am yr hyn a ddigwydd yn Lloegr.

Mae mater y bygythiadau yn un diddorol. Bu cryn drafodaeth ar hynny mewn tri chyfarfod o’r tasglu tanwydd. A oedd bygythiadau ai peidio? Neu a oedd digon o fygythiad o leiaf i atal gyrwyr tanceri rhag gyrru allan? Ni chredaf y byddai unrhyw un yn dweud na chafodd y gyrwyr eu bygwth o gwbl. Pan ddechreuodd y brotest tanwydd ar y nos Iau yn Stanlow, nid oes unrhyw amheuaeth bron bod bygythiadau. Mae gennyf air AS lleol a oedd yn bresennol drwy gydol y noson bron bod bygythiadau. Efallai mai dim ond ar y noson gyntaf honno yr oedd hynny. Ni wyddom. Fodd bynnag, yr oedd hynny’n ddigon i osod y naws, a oedd yn sicrhau bod y gyrwyr tanceri yn anfodlon mynd allan, am eu bod wedi’r cyfan yn gyrru bomiau cynnau tân yn y bôn. Mae ganddynt 36,000 o litrau o danwydd y tu ôl iddynt pan fyddant yn eistedd yn y caban. Bom gynnau tân ydyw. Mae ofn bric trwy’r ffenestr yn ofn mawr i yrrwr tancer tanwydd sydd yn pryderu am fygythiadau neu sydd wedi clywed si bod bygythiadau—

Yr oedd digon o fygythiadau i godi braw ar y gyrwyr tanceri, ac mae rhoi’r sicrwydd sydd ei angen arnynt yn rhan allweddol o atal argyfwng arall. Os gallwch sicrhau bod y gyrwyr tanceri’n mynd allan, o dan ddiogelwch yr heddlu fel y bo’n briodol, yna ni fydd argyfwng tanwydd sydd yn effeithio ar y gwasanaethau hanfodol a’r diwydiannau, fel Peter’s Food Service neu Panasonic, yn digwydd eto.

Cafodd bygythiadau eu gorliwio. Bu un digwyddiad pan geisiodd gyrrwr lorri yrru tancer drwy nifer o bobl. Credaf iddo gael ei gyhuddo, ond mae’r cyfan drosodd bellach. Fodd bynnag, dyna’r picedu mwyaf heddychlon a welais erioed yn Stanlow. Nid oedd unrhyw fygythiadau. Soniodd David y gallai’r blocâd fod wedi ei godi 24 awr ynghynt. Fe’i codwyd. Fodd bynnag, cyrhaeddodd gyrwyr tanceri gan ddweud na fyddent yn mynd ymlaen oherwydd yr hyn a ddigwyddodd yn Llundain.

Mae gwersi y mae’n rhaid eu dysgu. Bu protest yn Stanlow, sef un o’r purfeydd mwyaf yn Ewrop. Dechreuodd, fel y nodwyd gennych yn gywir, nos Iau. Nid ymatebwyd i hynny. Gadawsom bethau tan ddydd Mawrth, pan aeth Tony Blair i ddathlu pen-blwydd 40 mlynedd John Prescott mewn gwleidyddiaeth. Rhaid i’r Cynulliad ymateb ynghynt os digwydd hyn fyth eto. Ni fyddai gwasanaethau mewn ardaloedd fel fy etholaeth i yn Ynys Môn, wedi dioddef fel y gwnaethant pe bai’r Cynulliad wedi bod yn negodi neu pe baech chi wedi bod yn gyfrifol ac wedi sefydlu grŵp. Byddem wedyn wedi cael gwybod y byddai’r gwasanaethau brys yn cael eu cynnal. Bu diffyg cydweithredu. Rhaid cwmpasu hyn y tro nesaf. Os bydd yn digwydd byth eto, rhaid inni ymateb ynghynt.

Fodd bynnag, mae ateb i hyn. Rhaid inni gydnabod ei bod yn annheg talu’r prisiau tanwydd hyn yn y wlad hon. Ni sydd â’r prisiau tanwydd rhataf cyn treth, ond eto, ar ôl treth, ni sydd â’r prisiau uchaf yn Ewrop. Mae’n gwahaniaethu yn erbyn y diwydiant cludo nwyddau a phobl mewn ardaloedd gwledig. Os deallwn hynny a thawelu’r mathau hynny o bryderon, ni wynebwn argyfyngau o’r fath eto.

Mae dau bwynt yma, sef, pa mor gyflym y gallem ac y dylem fod wedi ymateb i’r mudiad protest. Bydd Peter yn derbyn nad oedd llawer o bobl, yn bennaf ymhlith y protestwyr eu hunain, yn disgwyl i’r brotest barhau ar ôl y penwythnos. Yr oedd y protestwyr yn disgwyl iddi barhau tan ddydd Iau, dydd Gwener a dydd Sadwrn diwethaf o bosibl, cyn rhoi’r gorau iddi nos Sadwrn. Fodd bynnag, sylweddolasant eu bod wedi ennyn cefnogaeth ymhlith y cyhoedd nad oeddent wedi ei rhagweld. Efallai i rywun ddweud ‘mae’r cyhoedd yn ein cefnogi felly gallwn fynd ati, yn hytrach na mynd adref nos Sadwrn neu fore Sul’. Fe’i synnwyd gan hynny ac felly nid yw’n rhyfeddod o gwbl bod pawb arall wedi eu synnu. Ar y diwrnod cyntaf y dychwelasom i’r gwaith ar ôl hynny, sef ddydd Llun, sefydlwyd canolfan frys gennym. Nid wyf yn siŵr sut y gallem fod wedi gweithredu ynghynt nag ymateb ar y diwrnod gwaith cyntaf ar ôl inni sylweddoli nad oedd y protestwyr wedi rhoi’r gorau iddi ac y gellid effeithio ar y gwasanaethau cyhoeddus.

Mae pwynt Peter ynglŷn â phrisiau tanwydd yn un teg. Mae’r cyfuniad o’r drefn trethi uchel, a ddechreuodd o dan y Llywodraeth Geidwadol ac sydd yn parhau o dan yr un bresennol, a’r cynnydd mewn ecséis cerbydau a threth danwydd sydd yn uwch na chwyddiant wedi gosod baich mawr ar bawb. Fodd bynnag, y Llywodraeth Geidwadol a ddechreuodd hyn, ac mae wedi parhau o dan ein Llywodraeth ni, pan oedd olew yn rhad iawn. Yr oedd yn costio $9 y gasgen, wedyn $10 y gasgen, gostyngodd i $9, gan godi i $11 ac yn y blaen. Credai pawb ei fod yn refeniw bach net. Wedyn yn sydyn iawn, ers Ebrill neu Fai eleni, cynyddodd pris olew bedair gwaith bron. Cododd o $9 y gasgen i uchafswm o $35 y gasgen. Mae olew bellach yn costio $27 neu $28 y gasgen, sydd yn uchel iawn o hyd. Pe bai rhywun wedi gwybod ein bod yn awr mewn cyfnod o brisiau tanwydd uchel, ni fyddai’r Llywodraeth Geidwadol na’r Llywodraeth Lafur wedi breuddwydio am gyflwyno’r esgynnydd treth tanwydd. Fodd bynnag, ymddangosai mai hynny oedd y peth cywir i’w wneud pan gyflwynodd Norman Lamont ef. Ymddangosai mai’r peth cywir hefyd oedd i Kenneth Clarke a Gordon Brown barhau ag ef. Fodd bynnag, pe baech yn gwybod eich bod mewn cyfnod pan oedd olew crai yn ddrud, ni fyddech wedi gwneud hynny.

Diolchaf i’r Prif Ysgrifennydd am ei ddatganiad. Hoffwn ddiolch hefyd i’r rhai a fu’n gweithio’n rhyfeddol o galed i gynnal y gwasanaethau o dan amgylchiadau anodd. A yw’r Prif Ysgrifennydd yn derbyn y bu effaith drychinebus ar nifer o wasanaethau, er gwaethaf ymdrechion y swyddogion yma a phobl ymhob rhan o’r wlad? Mae gennyf ddiddordeb arbennig yn y gwasanaeth iechyd gwladol a’r gwasanaethau cymdeithasol. A fydd y weinyddiaeth yn gwerthuso pa effaith a gafodd yr argyfwng ar yr NHS, gan ystyried yn benodol y 110 o lawdriniaethau a gafodd eu canslo yng Nghaerdydd, y 100 yn Abertawe a’r 100 yng ngogledd-orllewin Cymru? A fydd y Prif Ysgrifennydd yn sicrhau y bydd y weinyddiaeth hon yn rhoi blaenoriaeth i gynlluniau wrth gefn ar gyfer yr NHS os digwydd argyfwng o’r fath yn y dyfodol? A fydd hefyd yn cymryd camau i sicrhau bod aelodau holl bwysig o staff yn cael yr wybodaeth ddiweddaraf? Tra ein bod ni yn y Siambr yn clywed gan Sue Essex bod y cyflenwadau tanwydd hanfodol yn cyrraedd, nid oedd syniad gan y meddygon teulu a’r nyrsys cymuned yr oedd eu hangen arnynt ble y dylent fynd i gael y cyflenwadau hynny a sut y byddai’r system yn gweithredu. Byddwn yn ddiolchgar pe gallai’r Prif Ysgrifennydd sicrhau y gallwn gael ffyrdd gwell o hysbysu aelodau holl bwysig o staff yn y gymuned ynglŷn â sut y gallant gael cyflenwadau tanwydd.

Hefyd, wrth ystyried mater y gwasanaethau hanfodol, a fydd unrhyw adolygiad yn ystyried y gwasanaethau hanfodol yn ei ystyr ehangaf posibl? Soniais ar y pryd am yr effaith a gafodd yr argyfwng tanwydd ar gynlluniau trafnidiaeth yn y gymuned. Yn fy etholaeth i, Brycheiniog a Sir Faesyfed, ni allai’r gwasanaeth dial-a-ride weithredu. Rhydd y gwasanaeth gludiant hanfodol i’r henoed a’r anabl yn y gymuned, gan eu galluogi i fynd i brynu bwyd a chyflenwadau hanfodol eraill. Felly a gawn ystyried y gwasanaethau hanfodol yn eu hystyr ehangaf posibl?

A allem ystyried sut y cafodd petrol ei ddosbarthu pan oedd yr argyfwng petrol yn dod i ben? Yr oedd enghraifft yn fy etholaeth i lle y cafodd yr orsaf betrol leiaf mewn tref ei chyflenwi, yn hytrach na’r orsaf fwyaf. Cyflenwyd petrol i ddau bwmp mewn gorsaf lle nad oedd ond ychydig o danciau tan ddaear, pan allem fod wedi cyflenwi gorsaf betrol a chanddi wyth o bympiau a thanciau mwy. Yr orsaf betrol leiaf a gafodd y tanwydd, yn hytrach na gorsaf fwy, a allai fod wedi hwysluso cyflenwi petrol i’r cyhoedd.

Yn olaf, ac yn bwysicaf oll, pryd y gallwn ddisgwyl cyhoeddiad gan y Llywodraeth ganolog a fydd yn mynd i’r afael ag achos yr argyfwng—hynny yw, sydd yn gweithredu ar gost uchel petrol—ac, yn arbennig, yn ystyried y materion sydd yn wynebu’r ardaloedd gwledig, sydd yn dioddef am ddau reswm? Ni sydd yn talu’r costau uchaf ar drethi petrol uchel ac ni sydd yn y sefyllfa lle na allwn ddefnyddio bysys na threnau yn ein bywyd bob dydd.

Yr ydych yn siarad gan wisgo dwy het, Kirsty: fel cynrychiolydd ardal wledig amhoblog ac fel Cadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Yr ydych yn gywir wrth nodi i bawb—gan gynnwys y protestwyr tanwydd, sydd wedi colli’r pwynt yn gyfan gwbl—na ellir dweud bod popeth yn iawn os oes petrol gan ambiwlansys gyda goleuadau 999 arnynt, lle nad oes gan y rhan fwyaf o’r defnyddwyr hanfodol lampau glas. Dyma’r bobl fel nyrsys ardal, unigolion sydd yn dioddef o sgitsoffrenia sydd yn mynd i’r ysbyty fel cleifion dydd er mwyn cael eu tabledi ac yna’n mynd adref, a chynhalwyr sydd yn ymweld â chleifion sydd â salwch angheuol yn eu cartrefi. Mae angen iddynt hwy lenwi eu ceir â phetrol er mwyn mynd allan. Soniasoch hefyd am wasanaethau fel dial-a-ride. Bu’n anodd sicrhau bod y gwarchaewyr tanwydd yn deall y pwynt hwnnw. Mae sicrhau bod yr ambiwlansys yn gweithio a bod y gwasanaethau iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol yn gweithredu fel y dylent, yn ddau beth hollol wahanol. Dangosodd faint o weithgareddau iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol bellach sydd yn cael eu cyflawni yn y gymuned yn hytrach nag mewn sefydliadau mawr a wasanaethir gan yr ambiwlansys sydd yn teithio ar 50 neu 60 milltir yr awr a’u goleuadau glas yn fflachio.

Crybwyllodd Kirsty sawl pwynt ynglŷn â gwerthuso’r hyn a ddigwyddodd a pham y cafodd llawdriniaethau eu canslo. Canslwyd llawdriniaethau am na allai’r staff gyrraedd y gwaith neu am na allai cleifion unigol gyrraedd yr ysbyty. Nid oedd pobl yn deall bod yn rhaid i 80 y cant o staff yr NHS fod yn y gwaith er mwyn iddo weithredu’n normal. Nid dim ond meddygon, llawfeddygon a nyrsys theatr sydd yn gorfod bod yn bresennol ar gyfer llawdriniaeth, fel arall mae’r ysbyty yn peidio â gweithredu o safbwynt gwneud unrhyw waith newydd. Yr oedd yn anodd cyfleu’r pwynt hwnnw.

Soniodd Kirsty hefyd am ddynodi gorsafoedd petrol. Am fod hyn oll yn newydd inni, yr oedd yn anodd i’r cwmnïau olew roi gwybod i’r Adran Masnach a Diwydiant pa orsafoedd petrol yr oeddent am eu dynodi fel y rhai lle y gallai defnyddwyr hanfodol, fel nyrsys ardal, gael cyflenwadau petrol. Mewn un neu ddau achos rhoesant yr wybodaeth anghywir, er enghraifft pan gyfeiriasant at orsaf yn Ynys Môn a oedd wedi cau ers saith mlynedd. Nid y Llywodraeth sydd ar fai. Ni wyddom am y gwahanol orsafoedd petrol. Os yw gorsaf wedi cau ond ei bod ar lyfrau’r cwmni olew o hyd, ni wn ble mae’r biliau wedi mynd am y saith neu wyth mlynedd diwethaf. Mae’n anodd, gan eich bod yn dibynnu ar y diwydiant am yr wybodaeth ddiweddaraf ynglŷn â lleoliad ei orsafoedd petrol. Efallai mai hwnnw yw’r rheswm pam mai gorsafoedd bach yn hytrach na’r rhai mawr a gafodd eu dynodi pan ddechreuodd y cyflenwadau olew ddod trwodd unwaith eto.

Un o’n llwyddiannau oedd cynyddu nifer y gorsafoedd petrol ar y rhestr o orsafoedd petrol a ddynodwyd o tua 150 i 200. Ni sylweddolai’r Adran Masnach a Diwydiant faint o bellter oedd rhwng gorsafoedd petrol a rhwng pentrefi a chymunedau yng nghanolbarth Cymru. Ni sylweddolai’r bobl yn yr Adran Masnach a Diwydiant bod angen cymaint mwy o orsafoedd petrol mewn ardal wledig i roi’r un cyfle i gael petrol ag a oedd ar gael iddynt yng nghanol Llundain. Credaf fod llawer o wersi wedi eu dysgu, ond gallwn wneud yn llawer gwell y tro nesaf. Byddwn yn gwerthuso’r materion, ac, os lluniwn adroddiad, caiff ei osod yn y Llyfrgell.