in Welsh Thank you for your kind words. I would not be right honourable if I were not the Assembly’s First Secretary, so I am obviously indebted to this body.

yn Saesneg Ymddiheuraf am hyd a chymhlethdod y datganiad hwn, yn arbennig yng ngoleuni eich sylwadau cynharach. Mae Canolfan Mileniwm Cymru yn ddatblygiad celfyddydol a diwylliannol arfaethedig ar y safle sydd drws nesaf i’r Cynulliad. Ei bwriad yw cynnwys nifer o'rif gyrff celfyddydol yng Nghymru, gan gynnwys Opera Cenedlaethol Cymru, Urdd Gobaith Cymru, Cwmni Dawns Diversions a sawl corff arall. Gallai eu cyd-leoli o dan yr un to arwain nid yn unig at arbedion yng ngorbenion y sefydliadau ond at synergedd creadigol newydd rhyngddynt. Yr wyf yn ystyried bod cysyniad cyffredinol Canolfan Mileniwm Cymru yn dda a chefnogaf ef mewn egwyddor.

yn Saesneg Mae’r prosiect mewn rhywfaint o drafferthion na fyddant yn hawdd eu datrys. Mae’r ffigurau a ddefnyddiaf heddiw yn cynrychioli amcangyfrifon doeth o gostau tebygol y prosiect. Efallai na fyddant bob amser yn cyd-daro â’r rhai a nodwyd yn y ddogfen friffio gan fwrdd Canolfan Mileniwm Cymru a gyflwynwyd i Aelodau’r Cynulliad.

Mae’n ddrwg gennyf, Brif Ysgrifennydd, ni allaf glywed.

Nid fi yw’r unig un na all glywed.

Ymddiheuraf i unrhyw Aelod o’r Cynulliad na allant glywed, ond byddwn yn gyndyn o ailddarllen fy natganiad. Mae prosiect Canolfan Mileniwm Cymru, o dan arweiniad ei chadeirydd, Syr Alan Cox, a’i phrif weithredwr, Kathryn McDowell, wedi datblygu’r syniad o ganolfan ddiwylliannol o weledigaeth i ddyluniad y disgwylir iddo gostio £70.2 miliwn. Gwarantwyd ymrwymiadau o £27 miliwn gan Gomisiwn y Mileniwm a £10 miliwn gan Gyngor Celfyddydau Cymru, o dan y cynllun Artslot. Addawodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd £15.9 miliwn o arian ar gyfer y prosiect. Yr oedd hynny’n cynnwys £8 miliwn yn uniongyrchol gan yr hen Swyddfa Gymreig, £4 miliwn gan Awdurdod Datblygu Cymru, £2 filiwn gan Gorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd, £400,000 gan Fwrdd Croeso Cymru ac, ar y cychwyn, £1.5 miliwn gan y gronfa datblygu rhanbarthol Ewropeaidd, er i’r swm hwnnw gael ei gynyddu yn ddiweddarach i £4.4 miliwn. Y cyfanswm a oedd yn ei le neu wedi ei ddarparu gan y Cynulliad Cenedlaethol a’i gyrff noddedig oedd £18.8 miliwn, sydd yn cynrychioli 27 y cant o gyllideb y prosiect.

Felly, mae’r Cynulliad yn un o dri phrif arianwyr y prosiect. Gwn fod rhai ohonoch yn credu y dylai Comisiwn y Mileniwm ddarparu’r arian ychwanegol ar gyfer y ganolfan. Yr ydym mewn cysylltiad rheolaidd â Chomisiwn y Mileniwm ar hyn, fel yr ydym wedi bod drwy gydol yr amser. Yr ydym yn ymdrin â’r prosiect mewn partneriaeth â Chomisiwn y Mileniwm. Mae’n bwysig cofio bod bywyd y comisiwn yn gyfyngedig ac y bydd ei raglenni grant yn cau yn gynnar y flwyddyn nesaf. Ar yr adeg honno, ni fyddai’n hawdd i’r comisiwn ddarparu cymorth ychwanegol.

Mae’n rhaid i’r prosiect allu dangos yn glir y gall godi digon o arian cyfatebol o’r sector preifat i gefnogi’r gwaith o ddarparu’r ganolfan. Os na all wneud hynny, bydd y gwaith naill ai’n dod i ben neu bydd angen i o leiaf un o’r arianwyr dalu’r bil. Er mwyn cyfateb ag arian y loteri, yr oedd angen i Ganolfan Mileniwm Cymru godi £14 miliwn o’r sector preifat. Cyflawnodd y prosiect y garreg filltir gyntaf o ran codi arian a ddisgwyliwyd ganddo drwy godi £4.8 miliwn erbyn 31 Rhagfyr 1999. Ni chyrhaeddwyd yr ail garreg filltir i godi £4 miliwn pellach erbyn Mehefin 2000, o leiaf fel y’i diffiniwyd yn wreiddiol. Felly, yn ôl y rhagamcaniad cost gwreiddiol, yr oedd bwlch ariannol o tua £10 miliwn i’w lenwi.

Ni ddarparodd y ganolfan ei gynlluniau ar gyfer y bwlch holl bwysig hwnnw tan fis Awst. Wrth edrych am arian cyfatebol, mae’r ganolfan hefyd yn gobeithio codi rhagor o arian cyfalaf gan ddefnyddio seibiannau treth a elwir yn lwfansau cyfalaf. Cred y ganolfan y gallai’r lwfansau hynny godi £6.5 miliwn tuag at gostau cyfalaf y ganolfan. Dywedodd Cyllid y Wlad na fyddai’n bosibl rhoi sicrwydd ynghylch canlyniad bargen o’r fath nes i’r cais am dreth gael ei wneud a’i ystyried yn fanwl.

Yn ystod yr haf, yn dilyn cyfarfodydd gyda Syr Alan Cox a’i brif weithredwr i drafod y prosiect a’r dull o’i ariannu, cytunais i ystyried cefnogi prosiect gyda’r arianwyr eraill hyd at £75 miliwn mewn gwerth, sef £5 miliwn yn fwy na’r cynllun gwreiddiol. Fodd bynnag, pan gyflwynodd AMEC, contractwr adeiladu’r ganolfan a enwyd, ei gynnig terfynol ar gyfer contract adeiladu pris sefydlog, yr oedd ei bris gwirioneddol yn awgrymu cyfanswm cost y cynllun o £86 miliwn, gyda £10 miliwn ychwanegol tybiedig er mwyn rhoi ystyriaeth i’r risgiau a’r treuliau annisgwyl. Yna terfynodd y ganolfan ei pherthynas ag AMEC ar unwaith. Ymddengys fod y cyngor ar y cynllun cost yr oedd y ganolfan ac AMEC wedi bod yn dibynnu arno am fisoedd lawer heb gael ei brofi’n llawn ac yr oedd yn rhy optimistaidd.

Yna aeth bwrdd y ganolfan ati i ailasesu’r cynllun. Penodais yr ymgynghorwyr Turner a Townsend i ymgymryd ag archwiliad annibynnol o’r prosiect er mwyn ystyried y gyllideb a pherfformiad hanesyddol y cynllun. Mae’r adroddiad hwnnw bellach ar gael yn gyhoeddus. Yr oedd darllen y ddogfen yn gwneud i rywun deimlo’n anghysurus. Dangosodd nad oedd costau’r cynllun wedi bod o fewn y lefelau cyllideb ers cryn amser. Er iddi wario bron £9 miliwn ar ffïoedd ymgynghori a ffïoedd eraill dros rai blynyddoedd, yr oedd dyluniad a manyleb y ganolfan ar gam cyntaf eu datblygiad o hyd ac yn cynrychioli sail annigonol i gostio’r cynllun yn gywir arni. Ym marn Turner a Townsend, gallai cost derfynol y ganolfan fod gymaint â £104 miliwn: £29 miliwn yn fwy na’r amlen £75 miliwn dros dro. Nid oedd pecyn ariannol y ganolfan, gan gynnwys arian y sector preifat, yr oedd yn bosibl ei gyflawni yn fy marn i ac ym marn Comisiwn y Mileniwm, yn dod yn agos at hynny. Yng ngoleuni hynny, cytunodd y prif arianwyr cyhoeddus eraill a minnau y byddem yn gofyn i’r ganolfan ailystyried y prosiect yn erbyn targed y nenfwd cost o £75 miliwn. Yr oedd y cais hwn yn cynnwys y posibilrwydd o gael £4 miliwn ychwanegol oddi wrth yr arianwyr. Nid oedd hynny’n gosod cap ar y cynllun fel y dywedodd rhai. Yn ein barn ni, yr oedd yn cynrychioli swm realistig o arian y gallai’r prosiect ei godi.

Eglurais hefyd i Ganolfan Mileniwm Cymru fy angen i allu sicrhau’r Cynulliad y gallem fod â hyder gwirioneddol yn y prosiect o ran ei gynllun cost, y pecyn ariannu, rheoli’r prosiect, gallu ac arbenigedd y bwrdd i reoli’r ymarfer a’r cynllun busnes gweithredol. Wrth ymateb, ni chynhyrchodd y bwrdd gynigion ar £75 miliwn. Cyflwynodd ymagwedd newydd: y pentref diwylliannol. Yr oedd hyn yn lleihau maint y prif adeilad ac yn ei symud i safle gwahanol er mwyn lleihau’r costau. Cadwai’r theatr delynegol gan leoli’r Urdd a Chwmni Dawns Diversions mewn adeiladau ychydig ar wahân i’r prif adeilad. Caniataodd hefyd ar gyfer ehangu i ardaloedd eraill o’r safle yn ddiweddarach. Yn ôl ymgynghorwyr cyfredol y ganolfan, mae’r cynllun hwn, nad oes contract adeiladu pris sefydlog ar ei gyfer bellach, yn debygol o gostio £86 miliwn, gan gynnwys darpariaeth ar gyfer tir a darpariaeth ar gyfer risg. Mae hynny eisoes £11 miliwn yn uwch na’r ffigur cyllideb o £75 miliwn. Ar y lefel honno, byddai gofyn i’r arianwyr yn anochel ddod o hyd i £8 miliwn ychwanegol yn fwy na’r ymrwymiadau presennol. Byddai hynny hefyd yn golygu derbyn tybiaethau llawer mwy optimistaidd ynglŷn â faint y gallai’r prosiect yn realistig ei godi o ffynonellau preifat a lwfansau cyfalaf. Yn gyffredinol, pe bai Comisiwn y Mileniwm yn gallu cyfrannu hanner y swm ychwanegol, byddai angen i’r Cynulliad ddod o hyd i £4 miliwn ar ben yr £8 miliwn a ymrwymwyd eisoes. Mae hynny’n swm sylweddol o arian ychwanegol nad oes darpariaeth gwaelodlin yn bodoli ar ei gyfer.

Bu ein hymgynghorwyr hefyd yn archwilio’r cynnig hwn. Yn eu barn hwy, bydd y gost debygol gan gynnwys lefel synhwyrol o dreuliau annisgwyl dros £91 miliwn, sydd yn awgrymu diffyg yn y cyfanswm ariannol, ar ôl derbyn y tybiaethau mwy hael am godi arian o ffynonellau eraill, o £13 miliwn.

Deallaf fod Cyngor Dinas a Sir Caerdydd yn negodi gyda Grosvenor Waterside i brynu’r safle ar ran Canolfan Mileniwm Cymru. Drwy gydol yr ychydig fisoedd anodd diwethaf, buom mewn cysylltiad agos â’r Ggnolfan gan archwilio ei hamcangyfrifon cost yn gywir. Nid yw arian y Cynulliad ar unrhyw adeg wedi cael ei drosglwyddo, ac ni wnaethpwyd cytundeb grant ffurfiol i wneud hynny ychwaith.

Os â’r prosiect yn ei flaen, bydd angen nid yn unig rheoli’r elfen gyfalaf yn llym a’i rheoli er mwyn sicrhau y daw’r arian i mewn ar amser ac o fewn y gyllideb, ond mae’n rhaid cael hyder yn sefyllfa weithredol y ganolfan yn y dyfodol. Mae’r achos busnes ar gyfer cynnig y pentref diwylliannol yn gytbwys iawn. Nid yw fy ymgynghorwyr wedi cyflwyno adroddiad eto ar yr agwedd honno ond mae’n amlwg y bydd risg wirioneddol a sylweddol o bosibl na fydd y ganolfan yn gallu ad-dalu ei chostau. Mae hynny’n peri gofid. Er mwyn i’r cynllun hwn ddenu swm sylweddol o gymorth ariannol, rhaid iddo gael cyfle rhesymol i allu golchi ei wyneb ar ôl iddo agor. Yr ydym wedi gweld gormod o brosiectau eraill yn methu â chyflawni’r hyn y maent wedi ei addo ac yn y pen draw cymorthdaliadau parhaus sylweddol o bwrs y wlad fu eu hanes.

Mae gennyf gyfrifoldeb dros sicrhau bod gwariant y Cynulliad yn rheolaidd, yn gywir ac yn werth da am arian. Ni all y Cynulliad fynd yn ei flaen gyda chymorth sylweddol ar gyfer y prosiect hwn nes y byddwn yn fodlon ei fod wedi cael ei gostio’n gywir, a’i fod yn fforddiadwy o ran costau cyfalaf a chostau cyfredol, ac y gellir ein sicrhau y caiff ei reoli’n gywir fel prosiect er mwyn dod o fewn y gyllideb a chael ei gwblhau ar amser.

Mae’r prosiect hwn wedi cyrraedd man holl bwysig yn ei fywyd. Rhaid inni ystyried a ydym am barhau i’w gefnogi ac, os felly, ar ba delerau. Ar gyfer prosiect o’r fath, ac o gofio pa mor bwysig y gallai fod, mae’n iawn profi barn y Cynulliad.

Y cwestiwn cyntaf yw a oes digon o wybodaeth gadarn i wneud penderfyniad. Ar hyn o bryd, nac oes, a bod yn onest. Os oes rhaid inni wneud penderfyniad yn awr, gydag ansicrwydd perthnasol ynglŷn â chyfalaf a chostau refeniw, byddai’n rhaid imi eich cynghori i dynnu ein cynnig o gymorth yn ôl.

Trueni.

Mae’r risgiau i arian cyhoeddus yn rhy fawr. Fodd bynnag, pe bai’r cynllun hwn yn llwyddiannus gallai fod yn ased cenedlaethol mawr i Gymru, tirnod pensaernïol a chyfleuster o’r radd flaenaf. Pe gellir ei gyflwyno ar gost dderbyniol a phe gellir cynhyrchu cynlluniau y gallwn fod â hyder ynddynt, byddwn yn falch o’i gymeradwyo i chi.

Ar hyn o bryd, ni allwn fod â’r hyder hwnnw. Fodd bynnag, gallai gwaith pellach ar y cynllun fynd â’r cynlluniau i gam E Sefydliad Brenhinol Penseiri Prydain, lle mae eglurdeb neu fwy o gostio manwl yn seiliedig ar gynllun pendant a manwl yn hytrach na chysyniadau eang. Os ydym, yn gyfochrog â hyn, yn gwneud gwaith i brofi’r cynllun busnes yn drylwyr, gallem benderfynu a ydym am fynd yn ein blaenau yn seiliedig ar ragdybiaethau cyfalaf a refeniw.

Nid wyf yn diystyru’r posibilrwydd y byddem, ar yr adeg honno, yn dod i’r cagsliad bod y cynllun yn rhy gostus neu fod gormod o risg, ond byddem o leiaf wedi rhoi’r ystyriaeth lawn y mae prosiect mor bwysig â hwn yn ei haeddu. Bydd angen £2 filiwn a byddai’r gwaith yn cymryd chwe mis. Gyda’r gwaith a’r gwariant hwnnw, efallai y bydd y cynllun yn rhy gostus o hyd. Mewn achos o’r fath, byddem yn gwybod bod yr arian wedi cael ei wario’n dda pe bai wedi rhoi cyfle i’r prosiect hwn, ond y byddai hefyd wedi arbed arian yn y tymor hir.

Mae parhau ar hyd y llinellau yr wyf wedi eu hamlinellu yn ymrwymiad sylweddol a bwriadaf ysgrifennu at arweinyddion y pleidiau i ofyn a ydynt, yng ngoleuni’r risgiau dan sylw, yn barod i gytuno i’r gweithredu hwn. Os oes cytundeb rhesymol, comisiynaf y gwaith angenrheidiol. Câi’r canlyniadau eu cyflwyno i’r Aelodau tua mis Ebrill nesaf siŵr o fod. Byddai’r Cynulliad yn ystyried canlyniad gwaith Canolfan Mileniwm Cymru gan ddod i asesiad cyffredinol o’r sicrwydd cost, y risg sydd yn weddill a’r gallu i reoli—yn y bôn, a allai’r prosiect symud ymlaen i’r cam adeiladau ar sail gadarn.

Nid yw Cyngor Celfyddydau Cymru yn debygol o fod yn gallu cyfrannu rhagor o arian beth bynnag. Mae Syr Alan Cox wedi egluro ei fod yn disgwyl i’r Cynulliad warantu’r prosiect. Ni allaf ysgrifennu siec wag ar gyfer y prosiect hwn nac unrhyw un arall. Byddai Canolfan Mileniwm Cymru yn ddatblygiad arwyddocaol a allai gyfrannu’n sylweddol at fywyd diwylliannol, artistig ac economaidd Cymru. Gallai hefyd godi ein proffil yn genedlaethol ac yn rhyngwladol. Ond os mai eliffant gwyn fydd y prosiect yn y pen draw gyda chwant rheibus am arian cyhoeddus, ni fydd yn gwneud unrhyw les i Gymru.

Cyn inni ymrwymo ein hunain yn derfynol i Ganolfan Mileniwm Cymru, rhaid inni fod yn glir ynglŷn â faint y gofynnir inni amdano ac a ydym yn hyderus mai dyma’r ffordd gywir o’i wario. Dyna pam y byddaf yn ymgynghori ag arweinyddion y pleidiau ar rinweddau cyfrannu i Ganolfan Mileniwm Cymru i’w galluogi i wneud gwaith manwl pellach ar y prosiect cyn i benderfyniad annhoradwy gael ei gymryd ar ei dyfodol.

Yr wyf yn benderfynol y dylem roi cyfle i Ganolfan Mileniwm Cymru roi trefn ar bethau, gan gyfuno cymorth ar gyfer prosiect sydd â’r potensial o hyd i wneud llawer o ddaioni a gweddnewid bywyd diwylliannol Cymru gan warchod arian cyhoeddus yn llym.

Ymddiheuraf am hyd y datganiad hwnnw ond gobeithiaf y bydd y Cynulliad yn deall cymhlethdod y ffigurau yr oeddwn yn eu rhoi.

Mae’n rhoi gwedd negyddol ar gynllun cyffrous a blaengar. Os ydym yma i annog pobl Cymru i fod yn fentrus a hyderus, dyma’r peth olaf yr oeddem am ei glywed heddiw gan y Prif Ysgrifennydd. Yn ôl pob tebyg, Brif Ysgrifennydd, yr ydych yn derbyn y ffaith bod yr aseswyr annibynnol sydd yn gweithio i Gomisiwn y Mileniwm yn Llundain wedi gwirio a derbyn dichonoldeb y cynllun diwygiedig a fydd yn cynhyrchu Canolfan Mileniwm Cymru ar gost o £81.5 miliwn? Yn ôl pob tebyg, yr ydych hefyd yn derbyn y ffaith bod aseswyr annibynnol Canolfan Mileniwm Cymru wedi cytuno i’r gost o £81.5 miliwn hefyd? A wnewch chi gadarnhau bod yr aseswyr annibynnol sydd yn gweithio i’r Cynulliad Cenedlaethol wedi addasu eu hasesiad yng ngoleuni’r cynllun diwygiedig, ac yn dyfynnu costau o rhwng £83 miliwn ac £88 miliwn, wedi ei gywiro i £81.5 miliwn ac £85 miliwn pan ddileer y costau tir? Deallaf eu bod yn dal i addasu eu ffigurau at i lawr. A ydych yn cytuno, pe bai rhywun yn cymryd £83 miliwn fel canolrif ffigurau aseswyr y Cynulliad Cenedlaethol, y byddai angen arian ychwanegol o £8 miliwn ar gyfer y ganolfan?

A ydych hefyd yn cytuno, pe bai’r swm hwn yn cael ei ariannu gan Gomisiwn y Mileniwm a’r Cynulliad Cenedlaethol, y byddai’n awgrymu ymrwymiad newydd gan y Cynulliad o lai na £3 miliwn yng nghyfrannau’r arian a roddwyd gan Gomisiwn y Mileniwm a’r Cynulliad Cenedlaethol hyd yn hyn? A ydych hefyd yn cytuno y byddai’n fuddiol gwneud buddsoddiad o’r fath pe baech yn cychwyn buddsoddiadau ychwanegol o £68 miliwn ac, o ganlyniad, yn sicrhau cyfleuster cyffrous a fyddai, yn eich geiriau chi, yn gyfraniad unigryw a gwerthfawr i fywyd diwylliannol ac artistig Cymru? A ydych hefyd yn cytuno y byddai’r Cynulliad Cenedlaethol, sydd yn wynebu’r posibilrwydd, fel yr ydych wedi honni’r wythnos hon, o ymrwymo £50 miliwn ychwanegol, yn ei gwneud yn ofynnol i’r ganolfan gostio £116 miliwn, llawer mwy na’r ffigur uchaf a ddyfynnwyd gan aseswyr y Cynulliad Cenedlaethol wrth ystyried yr hen gynllun a ailystyriwyd ac a ddiwygiwyd yn radical? A ydych yn cytuno na fyddai angen i chi orliwio’r ffigurau pe baech yn sicr o’ch ffeithiau? Yn olaf, nid yw Comisiwn y Mileniwm yn gofyn am ymagwedd aros, gwirio a dechrau, ond y byddai gwiriadau ac adolygiadau yn cael eu cynnwys ar hyd y ffordd. Yr hyn y mae angen i’r Cynulliad ei wneud yn awr yw ychwanegu £3 miliwn i’w ymrwymiad gwreiddiol i leihau’r £68 miliwn hwnnw i wneud y ganolfan genedlaethol hon yn realiti.

Y gwahaniaeth rhyngom, Owen John, yw eich bod chi yn credu fy mod wedi rhoi un wedd ar yr adroddiad hwnnw, ac yr wyf fi yn credu fy mod wedi rhoi adroddiad cytbwys yn nodi pa mor ddymunol yw’r ganolfan hon. Fodd bynnag, mae problemau ariannol ynghlwm wrth beidio â bod yn siŵr o’r costau, ac yr wyf wedi ceisio profi, ar y cyd ag arweinyddion y pleidiau eraill, ai’r ffordd orau ymlaen yw peidio â gwario’r £2 filiwn mewn ffïoedd ychwanegol ar waith cynllunio, fel ein bod wedi cyrraedd y cam mewn pum neu chwe mis lle y gallwn ddweud, yn fras, gyda sicrwydd o 80 y cant, faint fydd hyn yn ei gostio. Ar hyn o bryd, nid yw’r sicrwydd hwnnw gennym.

Nid wyf yn cydnabod y ffigurau a roddasoch. Mae’n wirion eithrio costau tir. Mae’n wir bod gennym dri ymgynghorydd. Mae’r ymgynghorwyr ar gyfer Comisiwn y Mileniwm yn cymryd y ffigur isaf. Credaf fod eu ffigurau, gan gynnwys tir, yn £84.5 miliwn. Rhydd amcangyfrif canol adroddiad Citex—sydd yn gweiithio i fwrdd y ganolfan—sef yr un mwyaf priodol i’w ddyfynnu yn y cyd-destun hwn yn ôl pob tebyg, ffigur o £86 miliwn, gan gynnwys amcangyfrif ar gyfer tir. Mae’n ddrwg gennyf weld Owen John Thomas yn ysgwyd ei ben, ond dyna’r cyngor sydd gennyf. Fodd bynnag, ni ddylwn ei ddadansoddi ormod, oherwydd wedyn byddwch yn gwybod beth mae’r prisiau tir yn debygol o fod. Credwn ein bod yn siarad am £86 miliwn a dyna’r ffigur, yn fy marn i, y mae bwrdd y Ganolfan yn ei dderbyn gan gwmni ymgynghorol Citex. Rhydd Turner a Townsend, sydd yn gweithio ar ein rhan, ffigur o £91 miliwn ar yr un sail.

Nid wyf yn derbyn y darlun optimistaidd bod y ffigurau yn gostwng bob tro y mae Turner a Townsend yn edrych arnynt. Nid yw hynny’n digwydd, Owen John. Mae gennym fwlch rhwng y £75 miliwn a ddyrannwyd, sydd ynddo’i hun yn gynnydd o £5 miliwn ar y £70 miliwn gwreiddiol, ac o bosibl, £91 miliwn os yw Turner a Townsend yn iawn. Yr ydych yn rhoi darlun optimistaidd iawn yn seiliedig ar ddiffyg parodrwydd gwirioneddol i dderbyn y risg y bydd y costau’n fwy na’r ffigur sydd gennym ar hyn o bryd. Ni wyddom ddigon am gost y prosiect eto i allu dweud o fewn 5 y cant y naill ffordd neu’r llall faint fydd cost y prosiect hwn. Ni allwn fforddio prosiect wedi hanner ei adeiladu os datgelir costau’n rhedeg drosodd hanner ffordd drwy’r gwaith adeiladu.

Ar ran y grŵp Ceidwadol, croesawaf y datganiad hwn a’i gynnwys. Mae’n ymagwedd synhwyrol tuag at broblem anodd. Croesawn ei amseriad ar ôl rhai misoedd anodd a chythryblus i Ganolfan Mileniwm Cymru. Fel un o’r Aelodau sydd yn cynrychioli’r brifddinas, yr wyf yn awyddus i’r prosiect hwn gael ei gwblhau oherwydd gwna nid yn unig gyfraniad gwerthfawr i’r brifddinas, ond i Gymru. Bydd yn ganolfan ar gyfer y celfyddydau perfformio. Mae gennym gasgliad rhagorol o gelfyddydau perfformio yng Nghymru sydd yn haeddu canolfan o’r fath. Gwna gyfraniad mawr i hyrwyddo ein delwedd ryngwladol fel cenedl.

Nid wyf yn rhannu’r safbwyntiau yn The Western Mail heddiw sydd yn credu, yn ôl pob tebyg, y gallai’r prosiect hwn fynd yn ei flaen ar unrhyw gost. Â prosiectau yn eu blaenau ar gostau sefydlog. Fel corff cyhoeddus, ni allwn gymeradwyo adeiladu prosiect o’r fath ar unrhyw gost. Ni yn y Siambr hon yw gwarcheidwaid pwrs y wlad a phe bawn yn cymeradwyo’r adeiladu hwn ar unrhyw gost byddem yn gwneud anghymwynas â phobl Cymru.

Rhannwn y pryderon a danlinellwyd gennych o ran ariannu. Ni allwn ysgrifennu sieciau gwag. Cytunwn â’ch teimladau. Byddai gwneud hynny yn ychwanegu at y diffyg hyder yn y prosiect hwn sydd yn bodoli, yn anffodus, ledled Cymru. Mae’n rhaid inni ddysgu gwersi Dôm y Mileniwm a adeiladwyd yn Llundain, sef y gall prosiectau o’r fath fynd y tu hwnt i reolaeth. Ein cyfrifoldeb ni, fel cynrychiolwyr etholedig, yw ystyried hyn yn synhwyrol.

Mae’r datganiad hwn yn ymagwedd synhwyrol. Hoffwn ofyn dau gwestiwn am y datganiad. Yn gyntaf, o ba gyllideb y daw’r £2 filiwn? A ddaw o’r tu mewn i’r llinellau cyllideb presennol neu a yw’n arian ychwanegol at yr hyn sydd eisoes yn cael ei wario yn y flwyddyn ariannol hon? A ydych yn cytuno, pan ddaw’r cyfnod chwe mis hwn i ben, y gallem sefydlu cost sefydlog ar gyfer y prosiect? Ni fyddai’n dderbyniol i Ganolfan Mileniwm Cymru ailymddangos wrth ein drws hanner ffordd drwy adeiladu’r prosiect, yn gofyn am ragor o gymorth ariannol cyhoeddus. Ar ôl y cyfnod hwnnw o chwe mis, byddem am weld cost sefydlog cyn y gallem fynd yn ein blaenau.

Fe’ch canmolaf am yr hyn a ddywedasoch a’r modd y’i dywedwyd gennych oherwydd yr unig ffordd y gallwn fynd yn ein blaenau yw drwy ddod â’r pedair plaid ynghyd, naill ai arweinyddion y pleidiau neu eu llefarwyr ar y celfyddydau a diwylliant, a chytuno ar y ffordd orau ymlaen. Dyna’r ateb i gwestiwn cyntaf Jonathan o ran y llinell gyllideb. Gobeithiaf na fydd yn costio £2 filiwn i’r Cynulliad. Gobeithiaf y gallwn rannu’r gost honno gyda Chomisiwn y Mileniwm. Felly, y gost i ni fyddai £1 miliwn. Nid ydym eto wedi cytuno ar hynny gyda Chomisiwn y Mileniwm oherwydd nad ydym wedi cytuno eto mai dyma’r ffordd orau ymlaen. Hoffwn feddwl mai dim ond £1 filiwn y byddai’n ei gostio i’r Cynulliad. Byddai hynny’n fater i’r Ysgrifennydd Cyllid. Fodd bynnag, y rheswm pam yr wyf yn rhoi’r datganiad hwn y bore yma yw oherwydd ymwneud yr Ysgrifennydd Cyllid â’r mater hwn yn flaenorol. Mae pwynt technegol o fuddiannau’n gwrthdaro yma. O weithdrefn y gyllideb, byddem yn dod o hyd i’r hyn a fyddai yn £1 filiwn ychwanegol gobeithio, ond ni allaf ddweud o ba linell gyllideb.

Mae mater cost sefydlog, a gododd Jonathan, yn bwysig. Dyfynnodd enghraifft Dôm y Mileniwm yn Greenwich, nad yw efallai yn hollol briodol. Mae’n rhaid inni gofio na fyddwn byth mor ffodus ag y buom gyda Stadiwm y Mileniwm pan gafodd Caerdydd a Chymru stadiwm gwerth £180 miliwn am £130 miliwn. Collodd Laing £50 miliwn ar y contract hwnnw. Ni ddigwydd hynny fyth eto. Nid yw rhywbeth felly’n digwydd ddwywaith, sef y math o beth sydd yn rhoi prosiect £180 miliwn i chi am £130 miliwn. Yr oeddem yn rhyfeddol o ffodus i Stadiwm y Mileniwm gael ei hadeiladu o dan gontract pris sefydlog. Yn dilyn profiad Laing gyda Stadiwm y Mileniwm, AMEC oedd yr unig gwmni adeiladu yn y DU a oedd yn barod i wneud contractau pris sefydlog. Daeth Canolfan Mileniwm Cymru â’i negodiadau ag AMEC i ben, o bosibl cyn pryd, pan dderbyniodd amcangyfrif AMEC o £86 miliwn. Nid oedd hwnnw hyd yn oed yn gontract pris sefydlog gwirioneddol. Nid oes unrhyw gwmni adeiladu arall ym Mhrydain yn cynnig contractau tymor sefydlog. Gadewch inni fod yn glir ynglŷn â hynny. Nid yw AMEC yn gysylltiedig â’r gwaith bellach ac felly nid oes unrhyw gwmni arall ar gael i wneud y gwaith ar sail pris sefydlog. Dyna pam y mae’n rhaid inni ymdrin â’r ochr honno o bethau yn ofalus. Ar yr adeg hon, ni allaf warantu y cawn fwy nag 80 y cant o sicrwydd cost hyd yn oed ymhen chwe mis ac ar ôl £2 filiwn. Dyna pam bod yn rhaid inni fynd yn ein blaenau ar sail pedair plaid os ydym i lwyddo i weithredu’r prosiect hwn.

Datganaf fuddiant fel cynghorydd yng Nghaerdydd, oherwydd efallai bod Cyngor Dinas a Sir Caerdydd yn berchen ar y tir. Ni wn a yw hynny’n fuddiant ai peidio.

Cyfeiriodd Jonathan at y Dôm. Yr ydych wedi defnyddio’r gyfatebiaeth honno o’r blaen ac yr ydych wedi cyfeirio ati eto. Mae dau wahaniaeth mawr rhwng y prosiect hwn a’r Dôm. Yn gyntaf, rhywbeth dros dro yw’r Dôm ac, yn ail, nid oes llawer sydd yn werth ei weld ynddo. Bydd Canolfan y Mileniwm yn para am ddegawdau ac yn fynegiant bywiog o holl feysydd diwylliant Cymru o bob rhan o Gymru. A ydych yn cytuno y byddai Stadiwm y Mileniwm yn gymhariaeth agosach? Yr oedd hwnnw’n brosiect gyda phroblem cost a gafodd gryn feirniadaeth, yn bennaf gan The Western Mail, ond bellach fe’i ystyrir yn brosiect o bwysigrwydd a balchder mawr i Gymru. A gytunwch fod yn rhaid inni ganolbwyntio ar y nod a gweithio allan sut i’w chyflawni mewn ffordd sydd yn dderbyniol yn ariannol?

Croesawaf eich datganiad heddiw a gwerthfawrogaf yn llawn yr angen i ddatrys yr anawsterau o ran cost. Cyfeiriasoch at wedd wahanol ar y datganiad. Wrth ateb fy nghwestiwn, a wnewch chi fanteisio ar y cyfle i roi ymrwymiad cadarn i gysyniad y prosiect ac i’ch dealltwriaeth o’i bwysigrwydd fel mynegiant o ddiwylliant Cymru? Yr ydym wedi colli tŷ opera. Byddwn yn edrych yn wirion os collwn ganolfan y mileniwm hefyd.

Mae gennyf gwestiwn ynglŷn â’r raddfa amser ar gyfer eich adolygiad. Ar ôl darllen adroddiad Turner a Townsend, deallaf y bydd yn adolygiad cymhleth. Deallaf hefyd o’ch datganiad na fydd arian y mileniwm ar gael tan ddiwedd blwyddyn y mileniwm. Fodd bynnag, bydd eich adolygiad yn rhedeg y tu hwnt i ddiwedd y flwyddyn honno. Felly, byddwn yn colli’r cyfle i dderbyn neu ofyn am arian mileniwm ychwanegol.

Mae rhywun yn tybio bod ffynonellau ychwanegol o arian y gellid gwneud cais amdanynt. Ni allwch ysgrifennu sieciau gwag. Fel y dywedais o’r blaen, The Western Mail fyddai’r cyntaf i feirniadu costau yn rhedeg drosodd. Croesawaf fenter trawsbleidiol a byddwn yn croesawu eich ymrwymiad o’r newydd i’r cysyniad ac atebion manwl ar oblygiadau graddfa amser yr adolygiad.

Credais fy mod wedi mynegi fy hun yn glir bod Canolfan y Mileniwm yn ddymunol i Gymru os gallwn ei gweithredu ac os na ddaw, ar ôl ei gweithredu, yn un o brif ddefnyddwyr arian cyhoeddus flwyddyn ar ôl blwyddyn. Mae’n rhaid iddo gael cynllun cadarn er mwyn ei gweithredu, yn ogystal ag er mwyn ei adeiladu. Cymeraf y cyfle hwn i ailddatgan fy marn—os collwyd hi o ganlyniad i hyd y datganiad blaenorol—fy mod yn frwdfrydig dros y prosiect hwn, ond ni allaf ysgrifennu sieciau gwag.

Gadewch inni fod yn glir. Nid adolygiad yw hwn. Cynigiaf wario £2 filiwn—os gallwn gael cefnogaeth y Cynulliad—nid ar adolygiad, ond ar ddylunio’r adeilad. Hwn yw dyluniad gwirioneddol yr adeilad. Yr ydym yn siarad am ffïoedd dylunio i benseiri a maintfesurwyr i ddweud ‘bydd hyn yn costio hyn a hyn’ a ‘bydd y coridor yn mynd yn y fan honno, y wal yn mynd yn y fan honno a bydd yn costio gymaint â hyn’. Nid wyf yn adolygu’r prosiect er mwyn dweud ‘ie’ neu ‘na’. Yr ydym yn siarad am ddylunio’r adeilad hyd at gam D Sefydliad Brenhinol Penseiri Prydain; y pwynt lle y gallwch fel arfer ddweud, o fewn sicrwydd cost o tua 80 y cant, a ddylid mynd ymlaen â’r prosiect ai peidio.

Fodd bynnag, soniodd Jenny am Ddôm y Mileniwm yn Greenwich. Mae Canolfan y Mileniwm, yn ddiau, yn brosiect llawer gwell na hwnnw. Nid am ei fod yng Nghymru a bod dôm Greenwich yn Lloegr—nid oes a wnelo ddim â hynny—ond am yr union reswm y soniodd Jenny amdano. Bydd yn barhaol ac yn adeilad tirnod o bwys gyda llawer o weithgareddau cyffrous yn digwydd ynddo. Nid prosiect y Cynulliad ydoedd a dyna oedd y broblem. Yr oedd yn rhaid iddo gael ei wneud gan gorff allanol ar ffurf ymddiriedolaeth nad yw’n gwneud elw, ac ni ddarparwyd adnoddau’n briodol i’r corff hwnnw erioed er mwyn cynnal prosiect o’r math hwn. Pe bai wedi bod yn un o brosiectau’r Cynulliad, ni fyddai wedi gallu cael arian Comisiwn y Mileniwm. Ni all Comisiwn y Mileniwm ariannu prosiectau’r Llywodraeth. Dim ond prosiectau o’r sector gwirfoddol neu’r sector nad yw’n gwneud elw y gall eu hariannu, fel y prosiect hwn. Mae’n rhaid iddo gael ei wneud ar sail ymddiriedaeth unigolion parod sydd wedi dod ynghyd. Fodd bynnag, nid ydynt wedi cyflwyno prosiect inni sydd yn ein galluogi i ddweud ein bod yn barod i ryddhau arian cyhoeddus ar yr adeg hon. Ymhen chwe mis, gobeithiaf y bydd hynny’n wir yn dilyn gwaith dylunio pellach ar yr adeilad.

Yr ydych yn gywir pan ddywedwch nid yn unig yr ydym am i’r prosiect lwyddo, yr ydym am iddo lwyddo hefyd fel cynllun busnes. Mae’n rhaid i’r cynllun busnes yn dilyn y cyfnod adeiladu fod yn gadarn yn ogystal â chostau adeiladu’r prosiect. Croesewir eich sylwadau am The Western Mail hefyd. Yr oedd y tôn yn fy synnu. Fodd bynnag, braint ysgrifenwyr golygyddol papurau newydd yw cymeradwyo mynd ymlaen beth bynnag fo’r gost neu ymosod os bydd rhywun yn mynd ei flaen beth bynnag fo’r gost. Dyna’r berthynas sydd rhwng gwleidyddion a’r cyfryngau ac mae’n rhaid inni fyw gyda hynny. Nid yw’n afresymol ceisio cael lefel o sicrwydd ynglŷn â phrosiect pan fydd rhywun yn gwybod beth mae’n ei brynu. Yna mae gan rywun rhywfaint o reolaeth dros atal Canolfan Mileniwm Cymru rhag mynd yn gyw cog yn y nyth lle nad oes lle i ariannu unrhyw gorff diwylliannol arall yng Nghymru am fod y ganolfan yn mynd â gymaint o’r arian. Nid ydym am i hynny ddigwydd. Nid ydym am gael cragen hanner parod am fod y costau sydd wedi rhedeg drosodd wedi cael eu darganfod yn rhy hwyr. Fodd bynnag, yr ydym am gael y prosiect. A allwn ei gael ac ymrwymo ein hunain iddo, a phryd mae rhywun yn dweud mai heddiw yw’r adeg i ddweud ie neu na? Nid ydym wedi cyrraedd y fan honno eto. Gobeithiwn y byddwn ymhen chwe mis.

Thank you for that warning, Presiding Officer.

Today’s statement is a great disappointment to me. I view this as a negative statement, and from listening to Tom Middlehurst’s comments, together with those of the First Secretary, I can only anticipate that today’s statement is the first step towards giving up on this whole project.

If we believe in the arts, we must believe in resources for the arts. The arts have had far too few resources for many years and it is time for us to make up for that.

The same attitude is shown here as the attitude towards the new Assembly building: lack of confidence, llack of determination, lack of vision. An opera company such as ours deserves a proper home in Cardiff, as does Urdd Gobaith Cymru. We must find a way of making this happen, instead of finding an excuse for it not to go ahead.

I ask the First Secretary one specific question: if it will take six months to undertake the detailed review of costs, how will Sir Alan Cox’s committee be funded over that period? Or is this a way of letting the water run into the sand; ditching the project and blaming someone else?

Dafydd is much too emotional in his response to what I said in the statement. When you say in a statement that you intend to ask for the Assembly’s support to spend £2 million to design a project, you do not expect someone to respond by saying that you are trying to give up on the project. This proposal is intended to take the project forward by spending an additional £2 million. If I were talking about giving up on the project, I would have talked about getting rid of the project. I intend to find the best way of taking this project forward, hopefully with the support of the four parties in the Assembly.

I am not talking about a review, but about making detailed plans for the project so that we know what it will cost. That is the work that architects and quantity surveyors do; work that has not been carried out yet. We have not reached the Royal Institute of British Architects’ stage D; that is the usual step before a contract, which is stage E. We are talking about reaching stage D in six months, after spending £2 million in additional fees. That is why I am asking for support in spending the £2 million in order to find out exactly what the cost of the project would be. We would then be able to say that we will go ahead or that we will not proceed because it will cost too much.

Diolch yn fawr, Brif Ysgrifennydd, am eich datganiad, er y byddai wedi bod yn well gennyf gael y cyfle i gael dadl heddiw. Mae’n haws cyfleu eich pwyntiau mewn dadl yn hytrach na fel cwestiynau.

A gytunwch nad yw hyn yn ymwneud ag adeilad ond â chanolfan ragoriaeth a fydd yn meithrin ac yn arddangos y gorau yn y celfyddydau perfformio yng Nghymru? Ymddiheuraf os wyf yn ailadrodd peth o’r hyn a ddywedasoch eisoes, ond mae’n bwysig cofnodi hyn yn gyhoeddus. A ydych yn cytuno nad canolfan gelfyddydol neu dŷ opera yn unig yw Canolfan Mileniwm Cymru, er y bydd yn gartref i Opera Cenedlaethol Cymru, y cwmni opera teithiol mwyaf yn y DU, ac nid oes gan unrhyw wlad arall yn y byd gwmni opera cenedlaethol digartref? Fel merch o’r Rhondda, yr wyf yn falch o fod yn ddilynwr opera. Nid yw’n ffurf gelfyddydol elitaidd yn fy marn i.

Soniasoch am rai o breswylwyr y ganolfan. Fodd bynnag, mae’n bwysig cydnabod Cwmni Dawns Diversions yn gyhoeddus. Yr wyf yn siŵr y cytunwch fod hwn yn gwmni Ewropeaidd blaenllaw sy’n mynd â’i berfformiadau dros y byd i gyd. A wyddoch fod Touch Trust yn gweithio gyda phobl sydd yn dioddef o anableddau lluosog, sydd yn eu galluogi i gyfoethogi eu profiadau mewn bywyd gyda cherddoriaeth a symudiadau? A wyddoch hefyd y caiff y Ffederasiwn Cerddoriaeth Amatur ei lleoli yn y ganolfan, yn ogystal â’r Academi Gymreig, sydd â 450 o aelodau, sydd yn ddilynwyr llenyddiaeth ac yn awduron yng Nghymru? Bydd cymaint o gyfleoedd yma, ar draws y celfyddydau perfformio. Gwerthfawrogaf sylwadau Tom am brosiectau da eraill, ond bydd hyn yn ymgorffori popeth yn y byd perfformio yng Nghymru.

A ydych hefyd yn cytuno nad yw Canolfan Mileniwm Cymru yn ymwneud â Chaerdydd yn unig? Mae’n bwysig pwysleisio hyn, er y credaf y dylid lleoli canolfan ragoriaeth o’r fath yn ein prifddinas. Bydd yn darparu cartref parhaol i’r holl gwmnïau a fydd wedi eu lleoli yno. Ânt â’i gwaith allan i bob rhan o Gymru fel y gall pawb gael y profiad a’r wefr o berfformiadau byw.

Mae’r pentref diwylliannol yn ymwneud â swyddi: a ydych yn croesawu’r 1,000 o swyddi adeiladu a’r 300 o swyddi llawn amser a fydd ar gael pan fydd yn agor, fel yr wyf yn siŵr y gwnaiff? Mae’n rhaid inni beidio â cholli’r cyfle olaf hwn i adeiladu rhywbeth sydd yn unigryw. Os ydym o ddifrif ynghylch y talent yng Nghymru, y cyfleoedd ar gyfer cenedlaethau i ddod a’r swyddi a gynigir gan y prosiect hwn, mae’n rhaid inni ei gefnogi. Gwn fod Rhodri Morgan wedi ei gefnogi, a gwerthfawrogaf ei fod yn gorfod diogelu pwrs y wlad, ond yn dilyn negodi gyda Chomisiwn y Mileniwm a Chyngor Celfyddydau Cymru, a fydd yn darparu’r arian angenrheidiol? Ni ddaw’r cyfle hwn eto ac ni allwn fynd drwy’r ffiasgo hwn eto. Ni allwn fforddio peidio â gwneud popeth y gallwn er mwyn sicrhau bod y prosiect hwn yn parhau. A fyddai’n bosibl cael gafael ar arian Amcan 2 er mwyn helpu ariannu’r prosiect hwn neu a yw’n rhy hwyr?

Dal ymlaen i’r gronfa datblygu rhanbarthol Ewropeaidd o £4.4 miliwn yw’r flaenoriaeth gyntaf. Mae’n annhebyg y cawn arian Ewropeaidd ychwanegol ar ben hynny oherwydd cafodd y prif brosiect twristiaeth/diwylliant rywfaint o enw gwael yn ystod blynyddoedd olaf Amcanion 2 a 5b. Mae’r tebygolrwydd o ddarbwyllo’r Comisiwn Ewropeaidd fod ailadrodd y profiadau gydag Amcan 2 yn y cylch newydd yn syniad da yn gyfyngedig. Cynyddwyd dyraniad y gronfa datblygu rhanbarthol Ewropeaidd o £1.6 miliwn i £4.4 miliwn, fel y soniais yn fy natganiad, a byddai mynd y tu hwnt i hynny fel ceisio dal Jac y lantar.

Cytunaf â sylwadau eraill Lorraine. Mae Canolfan Mileniwm Cymru yn fanerlong o brosiect pwysig ac yn ganolfan ragoriaeth ar gyfer y naw corff a gaiff eu lleoli yno, y mae rhai ohonynt yn weinyddol yn ogystal ag artistig. Byddai’r ganolfan yn ddiau yn ganolbwynt ar gyfer bywyd diwylliannol Cymru. Fodd bynnag, mae Tom yn iawn i nodi bod rhai pobl, fel minnau, yn fwy o blaid theatr nag opera a bod yn well gan rai opera na theatr. Fodd bynnag, mae’n rhaid inni gydnabod nad opera yw’r unig weithgaredd diwylliannol, oherwydd mae rhai eraill fel y theatr a esgeuluswyd yng Nghymru ers amser maith.

Felly, gadewch inni ganolbwyntio nid yn unig ar Opera Cenedlaethol Cymru, er y derbyniaf mai hwn yw’r unig eicon diwylliannol enwog yn rhyngwladol sydd wedi dod o Gymru ers ei dyddiau cynnar pan fyddai glowyr o’r Rhondda a nyrsys yn cymryd rhan yn y perfformiadau corawl aruthrol a sefydlodd enwogrwydd y Cwmni yn y 1940au a’r 1950au, pan berfformiodd Nabucco o amgylch y byd. Ar y pryd, yr oedd yn enwog am fod yn amatur o ran statws, ond yn broffesiynol o ran ansawdd. Edmygaf waith y Cwmni ond mae gan ffurfiau celfyddydol eraill yr hawl i arian cyhoeddus hefyd. Felly, yr wyf yn ymbil am gymorth y Cynulliad y bore yma am wariant ar ffioedd pellach ar gyfer gwaith dylunio er mwyn mynd â ni i’r cam lle y gwyddom y gallwn ddweud ie neu na i’r prosiect hwn.

Croesawaf eich datganiad. Fel rhywun sydd wedi eistedd ar fwrdd loteri arian cyfalaf ar gyfer y celfyddydau, yr wyf yn dra ymwybodol, gyda phrosiectau gweledigaeth, fod perygl o adael i’r galon reoli’r pen. Mae’n rhaid inni sicrhau, yn y prosiectau a gyflwynir gennym, ein bod yn gwybod bod ganddynt sail ariannol gadarn. Croesawaf ymrwymiad y Cynulliad ar draws pob plaid i gefnogi mynd â’r prosiect hwn i Sefydliad Brenhinol Penseiri Prydain. Fodd bynnag, er bod yn rhaid inni sicrhau nad yw’r galon yn rheoli’r pen, mae gennym broblem ddifrifol gydag ariannu’r celfyddydau a sut y defnyddiwn arian cyhoeddus. Mae hynny’n fater o bwys pan ystyriwch, i fyny’r ffordd o’r safle arfaethedig ar gyfer Canolfan Mileniwm Cymru, fod canolfan ar gyfer y celfyddydau gweledol sydd yn cael arian cyhoeddus y loteri ond sydd yn brwydro i oroesi ac sydd angen mwy o arian o hyd.

Yn dilyn penderfyniad y Cynulliad heddiw, byddwn yn croesawu dadl briodol ar ddefnyddio arian cyhoeddus i ariannu’r celfyddydau am fy mod yn gofidio bod rhai Aelodau yn barod i wneud ymrwymiadau i unrhyw wariant heb gyfrifoldeb. Os penderfynwn fynd yn ein blaenau gyda’r prosiect hwn heddiw, a fydd yr arianwyr eraill yn parhau i gael eu cynnwys? Pa rôl y gall y Cynulliad ei chwarae wrth annog arianwyr eraill dros y chwe mis nesaf i ymuno â’r prosiect? A allwch ein sicrhau, beth bynnag fo’r costau terfynol arfaethedig, y gallwn gael dadl briodol yn y Cynulliad i benderfynu faint i’w roi?

Cyn gynted ag y gallaf ddod i gasgliad rhesymol ynglŷn ag agwedd y Cynulliad yn gyffredinol tuag at fynd ymlaen i’r cam nesaf yng ngwariant y £2 filiwn hyn—er y gobeithiaf na fyddem yn gwario’r £2 filiwn i gyd—byddaf yn ffonio Chris Smith gan ofyn iddo, fel Cadeirydd Comisiwn y Mileniwm, a allwn barhau i rannu ymrwymiad i’r cam nesaf o leiaf, gyda’r bwriad o fynd ymlaen â’r prosiect hwn ymhen chwe mis os cynhyrchir cynllun busnes dichonol cost-reoledig. Byddwn yn fodlon ystyried dadl ehangach ar arian cyhoeddus ar gyfer y celfyddydau, er ei fod yn fater i Andrew Davies a’r Pwyllgor Busnes yn hytrach na fi fy hun. Yng ngoleuni rhai o sylwadau cynharach Nick Bourne, gwell imi beidio â gwneud ymrwymiadau, ond byddwn yn croesawu’r ddadl honno.

I make two clear points. I do not have, as the leader of the Plaid Cymru group, any problem in discussing with you the way ahead with this project.

Second, we do not believe either that any kind of blank cheque is needed. We believe that this project could soon move forward with comparatively small sums of public funding.

I would like to respond to your tone and your language this morning. What kind of message does it give to the people that look at this centre as the flagship for the arts when you say that there is a potential for it to be a white elephant? What kind of message does it give to the people who have fought year after year, month after month, to ensure that this project succeeds?

Your place, in the current political situation, bearing in mind that devolution has unlocked a regeneration in the arts world and our culture, is to give your full support to the idea of a national centre in which we as Welsh people can take pride.

I ask you not to be lukewarm, not to throw cold water, not to be negative, and to let the people of Wales know that you are one hundred per cent behind the project.

I do not know how many times I have to say this. I am one hundred per cent behind the principle of the project, as long as we know within 80 per cent how much the project will cost. I do not see anything unreasonable in that. It is appropriate to send out a message from the Assembly to the arts world that we are keen to see the project proceeding, as long as we know how much it will cost within 80 per cent. That is the certainty that you must have so that you are not at risk of creating a white elephant.

I believe that to be an appropriate and reasonable message. I am happy that the message will go out that we support the principle one hundred per cent, but we must have an assurance to a large extent about the cost, or it could endanger other aspects of our cultural world. We are not only discussing the opera company and the other seven or eight activities that will be accomodated in the centre, but also other aspects that will not be housed in the centre, such as the world of theatre and the world of novels.

I am happy to see the regeneration of the artistic and cultural self-confidence of Wales. I am happy that Trezza Azzopardi reached the shortlist for the Booker Prize for novels. She will not benefit from the centre. We must accept that not all aspects of our artistic life will take place in this centre.

Therefore it is entirely appropriate to convey the message that we are supportive in principle and are happy to spend £2 million in additional fees to draw up plans up to RIBA stage D, so that we know, to a large extent, what it will cost before we agree to proceed.

Fel Aelod dros Abertawe, croesawaf yr ymagwedd ddoeth a gofalus hon. Yn ddiau, mae hwn yn brosiect pwysig. A yw’r Prif Ysgrifennydd yn derbyn, yng ngoleuni’r pryder cyffredinol yn Abertawe, gorllewin a gogledd Cymru, am gyfraniadau ariannol pen agored blaenorol pobl Cymru i Fae Caerdydd, ei bod yn holl bwysig i hygrededd y Cynulliad y cawn ein hystyried, ledled Cymru, yn Gynulliad sydd yn ofalus, eglur a theg yn y ffordd y dyrannwn yr hyn a ddaliwn ar ran pobl Cymru? A ydych yn cytuno, pe bawn yn gwahodd y South Wales Evening Post a’r Daily Post i gynnwys erthyglau blaen ar y mater hwn, byddem yn cael darlun gwahanol iawn i’r un yn rhifyn heddiw o The Western Mail? A ydych hefyd yn cytuno ei fod braidd yn siomedig ac yn rhyfedd nad yw Plaid Cymru—The Party of Wales yn rhannu ein pryder o gael ein gweld yn rheoli ein harian ar ran pobl Cymru yn ofalus iawn?

Oni heuir ni fedir. [Chwerthin.]

Ymatebaf i gwestiynau Val yn hytrach nag i un o’r sylwadau a glywais gan res Owen John Thomas yn y cefn.

Ymatebaf yn yr un modd ag y byddai Owen John Thomas wedi gwneud siŵr o fod pan oedd yn athro.

Achoswyd y sioc yn y mater hwn gan y ffaith bod pris AMEC £10 miliwn yn fwy na’r disgwyl. Hwn oedd yr olaf o’r contractau pris sefydlog a oedd ar gael, ar bris o £86 miliwn, nid £75 miliwn, gyda lwfans ychwanegol o hyd at £10 miliwn ar gyfer treuliau annisgwyl. Golygai hynny ei fod yn banig llwyr i bawb dan sylw. Mae’n rhaid i bob un ohonom dderbyn hynny, a dyna pam na allwn fynd ymlaen â’r prosiect hwn yn frwdfrydig. Fodd bynnag, gan gyfeirio at eiriau Owen John Thomas nas ynganwyd ynglŷn â thybiaeth am fentro, yr ydym yn barod i fentro £2 filiwn ar ffioedd er mwyn cael sicrwydd cost o tua 80 y cant o gost derfynol y prosiect.

Nid oes angen rhagor o ysgrifenwyr golygyddol nac erthyglau tudalen flaen am Ganolfan Mileniwm Cymru. Mae angen trafodaethau ag arweinyddion pleidiau’r Cynulliad, neu eu llefarwyr ar y celfyddydau a diwylliant, fel y gallwn gytuno ar y cam nesaf—i wario £2 filiwn—y gellir ei wario wedyn gobeithio gyda Chomisiwn y Mileniwm. Os synhwyraf mai dyna’r teimlad o’r trafodaethau heddiw, neu yn ystod gweddill yr wythnos, gydag arweinyddion y pleidiau, byddaf yn ffonio Chris Smith i ofyn iddo a allwn fynd yn ein blaenau. Dyna beth sydd arnom ei eisiau, nid rhagor o ysgrifenwyr erthyglau blaen.

Bu tri datblygiad pwysig yn ddiweddar yn ymwneud â Chyngor Celfyddydau Cymru. Yn gyntaf, bydd yr Aelodau yn ymwybodol y teimlodd Joanna Weston, Prif Weithredwraig y Cyngor, ei bod yn briodol yn ddiweddar i gynnig ei hymddiswyddiad, ac fe’i derbyniwyd. Ei phenderfyniad hi ei hun oedd hyn a llwyddodd i ddelio â sefyllfa anodd gyda chryn urddas. Byddai’n gwbl briodol cofnodi gwerthfawrogiad y Cynulliad o ymdrechion Ms Weston, a ddarparodd wasanaeth teyrngar a gwerthfawr i’r Cyngor mewn sawl cyswllt yn ystod cyfnod o newid arwyddocaol i’r Cyngor, pwynt a gadarnhawyd hefyd gan adroddiad Wallace.

Penodwyd Frances Medley, cyfarwyddwr cynllunio’r Cyngor, yn Brif Weithredwr Dros Dro. Gofynnwyd i Gadeirydd y Cyngor sefydlu trefniadau i lenwi’r swydd, yn barhaol, cyn gynted â phosibl. Cyfrifoldeb y Cyngor ei hun fydd gwneud penodiad o’r fath drwy gystadleuaeth agored, er y bydd yn rhaid i’r Cynulliad gymeradwyo’r penodiad.

Yn ail, bydd yr Aelodau yn ymwybodol bod Tom Middlehurst wedi comisiynu Richard Wallace i gynnal arolwg rheoli annibynnol o’r Cyngor. Cyflwynodd Mr Wallace ei adroddiad terfynol rai wythnosau yn ôl, sydd ar gael i’r cyhoedd. Hysbysodd Tom Middlehurst yr Aelodau cyn hynny ei fod yn derbyn yr argymhellion yn adroddiad Wallace sydd, yn gryno, yn cynnwys: ailstrwythuro’r Cyngor, gyda ffocws penodol ar ei gyflwyniad yn rhanbarthol; ad-drefnu ei swyddogaethau cyllid; gwella’r drefn o gynllunio a rheoli ei waith; creu natur fwy agored; ac, arolygu ei weithdrefnau. Mae’r Cyngor ei hun wedi ystyried yr adroddiad ac yn croesawu ei argymhellion. Cyfarfu Tom Middlehurst â Chadeirydd y Cyngor i ystyried y camau gweithredu y mae angen i’r Cyngor ymdrin â hwy. Mae’r Cyngor wrthi ar hyn o bryd yn cynnal dadansoddiad manwl pellach o’r argymhellion a bydd yn paratoi cynllun gweithredu manwl, i’r Ysgrifennydd Cynulliad perthnasol ei gymeradwyo, ar gyfer gweithredu argymhellion o’r fath.

Y trydydd datblygiad oedd adroddiad Pricewaterhouse Coopers ar theatr i bobl ifanc. Efallai y bydd yr Aelodau yn ymwybodol bod PWC wedi cyhoeddi arolwg o weithrediad y strategaeth theatr i bobl ifanc ddydd Gwener diwethaf. Mae’r adroddiad hwn, a gomisiynwyd gan Gyngor y Celfyddydau, yn nodi llawer o wendidau mawr yn y ffordd y rheolwyd y broses hon ac yn gwneud nifer o argymhellion penodol. Unwaith eto, mae’r Cyngor wedi derbyn y casgliadau a luniwyd ac mae eisoes wedi cymryd camau i ddechrau unioni pethau. Drwy gyhoeddi’r adroddiad hwn, mae Cyngor y Celfyddydau yn dangos ei werthfawrogiad o’r angen i fod yn fwy agored nag y bu yn y gorffennol. Mae Cyngor y Celfyddydau yn cydnabod ei wendidau ei hun a’r angen i fynd i’r afael â hwy.

Nid oes unrhyw amheuaeth o effaith gynyddol bwysig y celfyddydau a diwylliant ar ein cymdeithas. Dylai’r Cynulliad sicrhau y caiff y strategaeth sydd yn sail i ddatblygiadau o’r fath ei chynnal yn briodol a’i chyflwyno’n effeithiol. Bu anawsterau o fewn y celfyddydau yng Nghymru, ond yr wyf yn hyderus ein bod bellach yn cymryd y camau angenrheidiol i roi llwyfan cadarn i’r celfyddydau o ran eiriolaeth gyhoeddus a gweinyddu. Mae’n siŵr y cawn gyfle i roi ystyriaeth ddefnyddiol, er yn fyr, i’r mater hwn heddiw, ac edrychaf ymlaen at glywed safbwyntiau’r Aelodau.

Plaid Cymru has already welcomed the report. We are pleased to see the suggestion that the decision making process should be devolved so that communities can do what they wish rather than receive orders from Cardiff. We also welcome the suggestion that things should be more open and that the Council should be more accountable to the clients that it represents. We also welcome the opinion that the confidence of the cultural community should be regained and strengthened as it does not exist at present. We welcome the opinion that radical changes are needed to release this council’s huge potential to strengthen culture and the arts in Wales. We look forward to seeing the Welsh Arts Council making a substantial contribution to the development of cultural tourism that has huge implications for the economy of Wales.

I am not sure if there were questions in the statement for me to answer. I think that Owen John Thomas was referring to the Wallace report. He agrees, and I also agree with the report’s recommendations. I believe that we all agree on this. I am grateful for his contribution.

Barn Plaid Geidwadol Cymru yw bod Cyngor Celfyddydau Cymru, ar ei ffurf bresennol, wedi dod i ddiwedd ei oes naturiol. Mae Cyngor y Celfyddydau wedi colli hyder cymuned y celfyddydau. Byddai wedi bod yn anodd i’r rheini ohonom a fu’n ymwneud ag adolygiad y Cynulliad o’r celfyddydau a diwylliant fethu â sylwi ar gryfder y teimlad o fewn cymuned y celfyddydau am ei diffyg perthynas waith gyda phersonél a rheolwyr y cyngor. Nid yw Cyngor y Celfyddydau fel ag y mae ar hyn o bryd, gyda’i strwythurau a’i bersonél presennol, y math o sefydliad sydd ei angen arnom yn yr oes wleidyddol newydd hon. Deallaf argymhellion adroddiad Wallace, ond ni chredaf mai newid y strwythurau yn unig fyddai’r ateb. Mae’r problemau’n ddyfnach na hynny. Maent yn ymwneud â’r bobl sydd yn rhedeg Cyngor y Celfyddydau ar hyn o bryd a’i ethos a’i weledigaeth. Yr ydym wedi ymgynghori â’n cydweithwyr yn San Steffan sydd yn cytuno â’n safbwynt bod angen asiantaeth ddiwylliannol newydd arnom yng Nghymru. Fel Prif Ysgrifennydd, a wnewch chi ymrwymo eich hun i asiantaeth ariannu ddiwylliannol newydd a all gyflawni blaenoriaethau’r Cynulliad fel y’u hamlinellir o fewn adolygiad celfyddydau’r Cynulliad, ailadeiladu cydberthnasau gyda chymuned y celfyddydau, y mae gan lawer ohonynt amheuon cryf am y drefn reoli gyfredol, a chynnig strwythur llai biwrocrataidd? Bydd argymhellion adroddiad Wallace, fel y’u cadarnhawyd gan swyddogion yn ymateb i bryderon yn y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 yn cynyddu costau gweinyddol Cyngor y Celfyddydau. Ni fydd hynny’n dderbyniol o fewn cymuned y celfyddydau, sydd am weld mwy o arian yn cael ei wario ar grantiau.

Yr wyf yn cytuno â llawer o’ch cwestiynau neu’r ymrwymiadau y gofynnoch i mi eu gwneud, ond nid pob un ohonynt. Nid wyf mewn sefyllfa heddiw i gytuno i gael gwared ar Gyngor y Celfyddydau a dechrau o’r newydd. Ni fyddwn yn mynd mor bell â hynny. Mae elfen gyffredin i’r tri datblygiad y cyfeiriais atynt, sef ymddiswyddiad y brif weithredwraig, adroddiad Wallace i natur fwy agored, mwy o bwyslais ar reolaeth well a gwell dulliau o gyflwyno’n rhanbarthol, ac adroddiad Pricewaterhouse Coopers i’r rhesymau pam yr oedd pobl mor ddig am ailddyfarnu contract y theatr i bobl ifanc. Yn ddiau mae’r tri pheth hynny yn arwydd o gryn anfodlonrwydd â’r ffordd y bu Cyngor y Celfyddydau’n cael ei redeg, a’r ffaith bod pobl yn y gymuned artistig wedi colli ffydd. Dyna pam bod ailstrwythuro Cyngor y Celfyddydau yn anochel pan fydd gennych brif weithredwr newydd a phan fyddwch wedi derbyn termau adroddiad Wallace.

Yr wyf hefyd yn ystyried adroddiad Pricewaterhouse Coopers a’i gasgliadau. Mae, fwy na thebyg, yn deg nodi bob tro y gwna Cyngor y Celfyddydau benderfyniad ynghlych dyrannu arian—gan fod y celfyddydau yn eu hanfod yn oddrychol—mae’r rheini na chânt eu dewis i gyflwyno gwasanaeth yn ddig. Gofynnant pam y dyfarnwyd arian i’r corff hwnnw yn y fan acw, gan ei fod yn gwneud pethau mewn ffordd hen ffasiwn, neu mewn ffordd newydd, ffasiynol, neu beth bynnag, ac mae’r corff y dyfarnwyd yr arian iddo, na ddyfarnwyd contract iddo bum mlynedd ynghynt, yn fodlon. Ni allwch fodloni’r rhai sydd yn colli eich bod wedi gwneud y dyfarniad hwnnw ar sail wrthrychol, gan fod y celfyddydau yn eu hanfod—boed yn wobr Booker neu’n wobr Nobel am lenyddiaeth, neu beth bynnag—yn golygu graddau uchel o wrthrychedd wrth wneud penderfyniadau. Sut mae gwneud y penderfyniadau hyn? Yn ôl eich greddf yn y pen draw, oherwydd nid oes unrhyw fformwla fathemategol, mewn gwirionedd; mae’n seiliedig ar a ydych yn hoffi un peth yn well na rhywbeth arall. Felly, yn y maes hwnnw o wrthrychedd sydd yn gynhenid yn y celfyddydau, bydd rhywfaint o anfodlonrwydd yn bodoli bob amser, a dyna pam nad af mor bell â chi a nodi y dylid cael gwared ar Gyngor y Celfyddydau a dechrau o’r newydd.

Croesawaf y datganiad a’r gydnabyddiaeth o gyfraniad y celfyddydau a diwylliant i fywyd yng Nghymru. Mae eich adroddiad yn derbyn bod angen newid strwythurau er mwyn adlewyrchu anghenion y celfyddydau yng Nghymru, ac i ailadeiladu hyder yn y celfyddydau yng Nghymru. Croesawaf gyhoeddi adroddiad Pricewaterhouse Coopers, sydd ar gael i’r cyhoedd erbyn hyn, a’i feirniadaeth o’r diffyg ymgynghori wrth weithredu strategaeth y theatr i bobl ifanc. Cadarnha’r adroddiad yr hyn y mae nifer ohonom wedi ei deimlo ers peth amser, sef nad ymgynghorwyd yn gywir; yn wir yr oedd 21 o’r 22 o awdurdodau lleol o’r farn nad ymgynghorwyd yn briodol â hwy.

Mae adroddiad Pricewaterhouse Coopers yn nodi na ofynnodd yr ymgynghoriad a gynhaliwyd gan Gyngor y Celfyddydau gwestiynau sylfaenol, hanfodol, fel beth yr oedd pobl ifanc ei eisiau, beth oedd safbwyntiau ymarferwyr ac athrawon theatrau arbenigol, a—chwestiwn hanfodol—pa adnoddau oedd ar gael. Yr ydym yn dod yn ymwybodol o agwedd Cyngor y Celfyddydau yn y gorffennol, a oedd, ar ei gorau, yn agwedd mam a wŷr orau, ac, ar ei gwaethaf, yn agwedd ddi-hid tuag at y bobl a wasanaethir ganddynt. Credaf, fel y gwna llawer o bobl, mai adolygiad y Cynulliad o’r celfyddydau a diwylliant a sbardunodd y broses o holi a dirwyn rhai o gamau gweithredu eithafol Cyngor y Celfyddydau i ben. Mae i hyn oblygiadau ehangach nag i Gyngor Celfyddydau Cymru yn unig. A allwch ddweud wrthyf pa gamau yr ydych wedi’u cymryd i sicrhau bod nid yn unig Cyngor Celfyddydau Cymru ond yr holl gyrff cyhoeddus eraill a noddir gan y Cynulliad sydd yn atebol i’r Cynulliad hwn ac i bobl Cymru yn ymgorffori ymrwymiad y Cynulliad hwn i fod yn agored ac yn atebol, a’u bod yn ymgynghori’n ystyrlon gyda chyfranogwyr allweddol pan fydd yn rhaid gwneud penderfyniadau a newidiadau sylfaenol?

Fel gydag araith Jonathan, ni chytunaf â rhai o’r geiriau a ddefnyddiwyd gennych, fel ‘di-hid’ ac ‘eithafol’, ond gwn beth yr ydych yn sôn amdano. Yn ddiau, yr oedd teimladau cryf yn amlwg yn y gymuned artistig, heblaw am y broblem a grybwyllais wrth ymateb i Jonathan, na allwch byth fodloni pob cwsmer, oherwydd yn y pen draw mae’n rhaid ichi ddweud bod rhywun yn cael y contract, a bod rhywun ddim yn ei gael. Bydd hynny’n arwain at honiadau o anghyfiawnder. Nid oes gwahaniaeth os mai chi yw’r archangel Gabriel yn gwneud y penderfyniadau ynghylch theatr i bobl ifanc, byddai pobl yn dal i fod wedi eu cythruddo am na chawsant hwy, am ryw reswm rhyfedd, y contract yr oedd ganddynt yr hawl i’w gael, yn eu barn hwy, oherwydd eu ffordd gywir hwy o weithredu prosiect diwylliannol penodol.

Ymhob ffordd arall, cytunaf â’r hyn a ddywedodd Christine. Mae’n ymwneud â bod yn agored, eglurder, cyflawni’n rhanbarthol a chynnwys y gymuned artistig a’r cyhoedd ehangach sydd â diddordeb yn y celfyddydau, diwylliant a’u pwysigrwydd i ddyfodol Cymru. Maent oll yn faterion pwysig sydd wedi mynd o chwith yn yr ychydig flynyddoedd diwethaf. Mae gennym gyfle yn awr, gyda’r adolygiad o’r celfyddydau, Prif Weithredwr newydd, adroddiad Wallace a thrwy ystyried canlyniadau’r adroddiad ar theatr i bobl ifanc, i unioni’r cam.

Nid wyf yn bwriadu bod yn Aelod jac-yn-y-bocs o’r Cynulliad, ond bu llawer o’r materion y bore yma o ddiddordeb uniongyrchol i mi.

A yw Rhodri’n cytuno bod angen inni gynnal yr egwyddor hyd braich? Mater arall yw a ddylid sefydlu cyngor y celfyddydau o dan enw arall. Mae’n hawdd gwneud Cyngor Celfyddydau Cymru yn gocyn hitio y bore yma. Rhydd adroddiad Wallace y cyfle hwnnw inni a chadarnha adroddiad Pricewaterhouse Coopers y pryderon a fynegwyd ledled Cymru ynghylch gwaith y cyngor. Mae’n bwysig tanlinellu hyn yn ystod y cyfnod hwn yn oes Cyngor y Celfyddydau, a chydnabod, oherwydd ei newidiadau sylweddol mewn personél, y dylem anfon rhai negeseuon cadarnhaol i’r cyngor heddiw i ddangos ein bod am symud ymlaen ar sail adroddiad Wallace ac adroddiad Pricewaterhouse Coopers ac, yn anad dim, ar sail yr adolygiad o’r celfyddydau a diwylliant, a gyhoeddir gan y Cynulliad cyn bo hir. O ganlyniad i’r newidiadau sylweddol o ran personél, y ffaith mai dim ond am gyfnod byr y bu’r Cadeirydd yn ei swydd a’n bod ar fin penodi prif weithredwr newydd, dylem roi cyfle i’r cyngor roi trefn ar bethau.

Yr ydych yn llygad eich lle, Tom. Mae’n anochel ei bod yn dymor agored ar Gyngor Celfyddydau Cymru y bore yma. Gobeithio bod y cyngor yn sylweddoli nad yw hyn yn deillio o ddrwgdeimlad ynghylch ei botensial yn y dyfodol i allu arwain, tywys a darparu adnoddau ar gyfer diwydiannau diwylliannol Cymru fel y gallwn ymfalchïo’n haeddiannol ynddynt. Mae’n fwy na thebyg yn deg nodi, yn dilyn datganoli, bod bywyd diwylliannol Cymru yn bwysicach nag y bu yn y gorffennol. Yn anochel, yr ydym yn teimlo’n gyfrifol am geisio sicrhau ei fod mor llwyddiannus â phosibl, sydd yn berthnasol i’r ddau bwnc a godwyd y bore yma. Ein neges yw y gobeithiwn weld Cyngor y Celfyddydau yn troi’n sefydliad llawn bywyd, cryf â’r gallu i gyfathrebu mewn ffordd agored ac eglur â phob un o’r gwahanol agweddau ar ddiwylliant yng Nghymru a phob rhan o’r wlad.

I support Tom Middlehurst’s comments about looking carefully at what will be said about the arts and culture in the Post-16 Education and Training Committee’s report. I cannot foresee the contents of that report.

I feel strongly that the work of reforming the Arts Council of Wales should not be left entirely to the council itself. Supervision and external assistance will be required to ensure that the council has the ability to carry out the important reforms ahead.

There is no reason to believe that a regionalized, devolved pattern would cost more than the present system. Money could be saved if regions were to deal with small applications. That would release whatever our central body will be to take a strategic view of the situation and to be responsible for funding national organisations.

Regionalization means that we must consider what is appropriate for it. Our attention has been drawn to literature already. However, it would not be appropriate to regionalize responsibility for supporting authors, unless that the authors in question were particularly local. Literature, therefore, is one field where responsibility must remain central.

Thank you for those supportive words. We look forward keenly to the report by the Committee that Cynog chaired. Perhaps we will be able to take a number of steps forward after hearing the contents of the report.

As regards the regionalised aspect, Richard Wallace was formally the chief financial official of the former Welsh Office. I am not sure whether he worked for us during the period of the Assembly itself. Undoubtedly he would have taken a detailed view of the financial aspect and therefore on whether there would be an additional cost if services were broken down to the regionalised level.

It is important that we try to move forward and get away from the squabbling. It is not appropriate to try and split the cultural world of Wales between the different political parties. It is not a political matter in that sense. We are all in favour of seeing a much more sumptuous and flourishing life in the cultural world because it would be of benefit to us all in Wales, and also bring acclaim to the Assembly.

Bwriad y datganiad hwn, fel yr addawyd, yw darparu’r wybodaeth ddiweddaraf ar y sefyllfa gyfredol ynghylch dosbarthu ceiswyr lloches yng Nghymru. Gwn y byddwch yn croesawu’r datganiad hwn gan ei fod yn bwnc pwysig, ac yr wyf yn ddiolchgar am gael y cyfle i’w drafod heddiw, o ganlyniad i’r amrywiol bwyntiau a godwyd cyn ein hwythnosau etholaeth. Efallai y bydd yn ddefnyddiol rhoi rhywfaint o wybodaeth gefndirol ichi ar Ddeddf Mewnfudo a Lloches 1999, a oedd yn ceisio gwneud tri pheth. Yn gyntaf, mae’r Ddeddf yn ceisio rheoli nifer y ceiswyr lloches a ddaw i mewn i’r wlad. Yn ail, mae’n anelu at gyflymu’r broses gwneud penderfyniadau. Ei thrydydd nod yw cynnal y rheini nad oes ganddynt unrhyw fodd arall o gynhaliaeth tra bod eu cais am ganiatâd i aros yn cael ei ystyried.

Sefydlodd y Swyddfa Gartref hefyd gyfarwyddiaeth newydd: y Gwasanaeth Cynnal Lloches Cenedlaethol. Rhoddwyd iddo’r cyfrifoldeb o ddosbarthu ceiswyr lloches ledled Prydain ar sail ‘dim dewis’ i ardaloedd lle yr oedd llety ar gael, lle yr oedd poblogaethau aml-ethnig eisoes yn bodoli a lle yr oedd cyfle i ddatblygu gwasanaethau cynnal cymunedol gwirfoddol. Dechreuodd y trefniadau dosbarthu eleni ac fe’u cyflwynir yn raddol. Disgwylid i awdurdodau lleol ffurfio consortia i negodi’r trefniadau dosbarthu, gan gynnwys y contractau gyda’r Swyddfa Gartref ar gyfer darparu llety a gyflenwir gan awdurdodau lleol. Yn ogystal, bydd NASS yn negodi gyda chontractwyr sector preifat ynghylch llety. Bydd y broses ddosbarthu yn adlewyrchu argaeledd llety a chymorth yn ôl yr ieithoedd a siaredir gan leiafrifoedd ethnig yn yr ardaloedd clwstwr.

Fodd bynnag, yn erbyn y cefndir hwn, byddwch wedi gweld y tybiaethau diweddar yn y wasg ynghylch ceiswyr lloches yn cyrraedd Cymru, yn arbennig y pryderon ynghylch niferoedd, y trefniadau consortia a’r costau iechyd ac addysg ychwanegol a fyddai’n dod i ran darparwyr yng Nghymru yn sgîl dyfodiad ceiswyr lloches. Byddaf yn ymdrin â’r pryderon hyn a phryderon eraill.

Yn ôl yr wybodaeth ddiweddaraf gan y Swyddfa Gartref, gallai nifer y ceiswyr lloches a gaiff eu dosbarthu i Gymru fod yn sylweddol llai na’r 5,000 y flwyddyn a ragwelwyd yn wreiddiol. Hefyd gohiriwyd y dyddiad y byddant yn cyrraedd. Hyd yn hyn dosbarthwyd y rhan fwyaf o’r ceiswyr lloches i Ganolbarth Lloegr a gogledd-ddwyrain Lloegr, rhai ohonynt i’r Alban, a—hyd y gwyddom—dim ond dau deulu a ddaeth i Gymru o dan y trefniadau newydd hyn: un i Wrecsam ac un i Gaerdydd.

Y rheswm mwyaf arwyddocaol dros hyn yw bod nifer llawer mwy o ymgeiswyr nag a ragwelwyd—dros draean—yn gwneud cais am becynnau ‘cymorth yn unig’, sydd yn caniatáu iddynt aros yn Llundain a de-ddwyrain Lloegr, yn hytrach na’r pecyn ‘cymorth a llety’, a fyddai’n ei gwneud yn ofynnol iddynt gael eu gwasgaru i rannau eraill o’r wlad. Yr effaith gyffredinol yw bod nifer llawer mwy na’r disgwyl o geiswyr lloches yn aros yn Llundain a de-ddwyrain Lloegr. Mae’r datblygiad hwn wedi arwain at adolygiad arwyddocaol o nifer yr unedau llety sydd eu hangen ar NASS ledled y DU, o’r 64,000 o unedau a ragwelwyd yn wreiddiol, i’r hyn a ragwelir ar hyn o bryd, sef 46,000.

Fel Ysgrifennydd Cyllid yr wyf yn awyddus i bennu lefel y costau iechyd ac addysg ychwanegol. Caiff y gostyngiad yn y niferoedd a ragwelir effaith ar y costau hyn. Yn anffodus, er y gall y Swyddfa Gartref roi cyngor ar y duedd, ansicr yw’r union niferoedd o hyd. Fodd bynnag, pe byddai angen cymorth ychwanegol ar awdurdodau lleol ac awdurdodau iechyd eleni, byddai’r Cynulliad yn gallu ei ddarparu, ond ni allaf wneud unrhyw ymrwymiadau ar hyn o bryd. Mae niferoedd presennol y ceiswyr lloches sydd yn dod i Gymru yn awgrymu na fydd y costau yn sylweddol eleni.

Gan droi at y trefniadau consortia, a fu hefyd yn peri pryder i rai o’r Aelodau. Mae dau gonsortia yng Nghymru: Caerdydd, a gweddill Cymru, o dan arweiniad Casnewydd. O ganlyniad i’r gostyngiad yn nifer yr unedau sydd eu hangen ledled y DU, mae’r Swyddfa Gartref wedi penderfynu cyflwyno’r trefniadau consortia fesul cam, sydd yn golygu y caiff ceiswyr lloches eu dosbarthu i bedwar consortia i ddechrau, sef Dwyrain Canolbarth Lloegr, Gorllewin Canolbarth Lloegr, Swydd Efrog a Glannau Humber a Lerpwl, sydd eisoes wedi llofnodi contractau gyda’r Swyddfa Gartref. Bydd negodiadau contract yn parhau i fynd rhagddynt ym Manceinion, yr Alban—ac eithrio Glasgow—a Chaerdydd gyda’r nod o’u datblygu rhywbryd yn ystod y flwyddyn newydd. Mae trafodaethau contract hefyd yn mynd rhagddynt gyda chonsortia yn ne orllewin Lloegr, canol de Lloegr, Dwyrain Anglia a chonsortia Cymru gyfan, ond ni ddisgwylir iddynt gael eu gweithredu tan rywbryd yn ystod y flwyddyn ariannol nesaf.

Yn achos Caerdydd, dylid nodi hefyd, fel y cofnodwyd yn The Western Mail yn ddiweddar, yn dilyn ‘colli’ bloc llety o 250 o welyau yn Adams Court, y gallai fod anawsterau wrth ddod o hyd i ganolfan dderbyn arall, a allai achosi oedi pellach wrth lofnodi contract. Fodd bynnag, efallai y bydd angen dosbarthu rhai ceiswyr lloches i Gaerdydd o hyd o dan y trefniadau newydd oherwydd bod y darparwr sector preifat a brynodd brydles eiddo Adams Court wedi’i gontractio i NASS i ddarparu llety i geiswyr lloches.

O ran rôl y darparwyr llety sector preifat a grybwyllwyd gan Alun Cairns, deallaf fod tri darparwr sector preifat wedi’u contractio gan NASS i Gymru. Yn ystod fy nhrafodaethau gyda’r awdurdodau lleol, amlygwyd nad oedd y trefniadau cyfredol yn foddhaol. Yn eu barn hwy, ac yr wyf yn cytuno â hi, ni ddylai fod gan gontractwyr preifat y rhyddid i gartrefu ceiswyr lloches yn unrhyw ran o Gymru heb lawer o fewnbwn neu heb unrhyw fewnbwn o gwbl gan awdurdodau lleol a heb unrhyw fewnbwn o gwbl gan y Cynulliad. Ni all hynny fod yn iawn. Y peth olaf yr wyf am ei weld yw ceiswyr lloches yn cael eu cartrefu lle nad yw’r cymorth angenrheidiol ar gael iddynt.

Yr wyf hefyd yn pryderu am rai o’r ceiswyr lloches presennol sydd yn gwneud cais am fudd-daliadau o dan yr hen system. Cyfeiriaf yn benodol at y rheini sydd yn aros am benderfyniad o hyd, ond a fydd yn ymuno â’r trefniadau newydd os na roddir caniatâd iddynt aros ac os penderfynant apelio. Amcangyfrifir bod tua 200 o’r achosion hyn ledled Cymru, yn bennaf yng Nghasnewydd a Chaerdydd. Ym marn yr awdurdodau lleol, sydd yn gorfod ymdrin â’r achosion hyn, mae’r trefniadau cynnal yn gwbl amhriodol. Cafwyd enghreifftiau o deuluoedd yn methu â chael gafael ar unrhyw fath o gymorth tra’n symud o un system i’r llall.

Mae fy mhryderon olaf yn ymwneud â lefel yr ymgynghori a’r deialog a gynhaliwyd gan NASS ar bob lefel yng Nghymru. Mae angen gwella’n sylweddol ar hynny. Mae angen i swyddogion y Cynulliad gael eu hysbysu a’u cynghori yn well ynghylch amseru a nifer y ceiswyr lloches er mwyn iddynt hwy a’r asiantaethau perthnasol allu cynllunio ymlaen llaw gyda mwy o sicrwydd. Yr ydym yn bwriadu codi’r materion hyn gyda Gweinidogion y Swyddfa Gartref. Fel y nodwyd ar ddechrau fy natganiad, y prif bryderon o hyd yw niferoedd, cost posibl addysg, darparu gofal iechyd, ynghyd â sut i weithredu trefniadau cynnal. At hyn, mae’n rhaid inni gofio unrhyw bwysau ar gymunedau lleol a’r angen i gynorthwyo ceiswyr lloches yn yr ardaloedd y byddant yn ymgartrefu ynddynt yn y pen draw os cânt ganiatâd i aros.

Cyllidir costau llety awdurdodau lleol a rhai costau gweinyddol, megis cymorth iaith Saesneg a chostau cyfieithu a dehongli, gan y Swyddfa Gartref, ond ni fydd unrhyw gostau eraill. Nododd adroddiad gan y Comisiwn Archwilio, ‘Another Country’ fod arian digonol yn hanfodol i lwyddiant cyffredinol y trefniadau newydd gan ddatgan:

Bydd angen cymorth ychwanegol ar y rheini a gaiff benderfyniad cadarnhaol i aros yn y DU er mwyn iddynt ymgartrefu’n llwyddiannus.

Mae gan Gymru draddodiad hir o fod yn wlad groesawgar. Pobl sydd wedi dioddef anghyfiawnder a chaledi yw ceiswyr lloches gan fwyaf, a dylem roi croeso iddynt. Fodd bynnag, ni ddylem fod yn hunanfodlon na cholli golwg ar y ffaith fod posibilrwydd o hyd y bydd goblygiadau arwyddocaol o ran darparu addysg a gwasanaethau iechyd yn benodol. Mae’n bwysig fod gan y Cynulliad ac awdurdodau lleol sail i gynllunio ar y mater hwn a byddwn yn dwyn pwysau ar y Swyddfa Gartref yn hyn o beth. Byddaf yn parhau i hysbysu’r Aelodau o unrhyw gynnydd gan fy mod yn teimlo y byddai hynny’n cael ei groesawu.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cyllid am ei datganiad, yr wyf yn siŵr y byddem oll yn adleisio ei gobeithion y caiff ceiswyr lloches eu croesawu yng Nghymru. Yr oeddwn yn arbennig o falch o glywed yr hyn a ddywedasoch ynglŷn â’r sefyllfa gyda chwmnïau preifat. Mae’n rhaid inni fynd i’r afael â hynny a da yw clywed eich bod yn bwriadu gwneud hynny.

Mae gennyf ychydig gwestiynau a allai ofyn ichi ymhelaethu ar rai o’r pethau a ddywedasoch eisoes. Yn gyntaf, a ragwelwch unrhyw anawsterau yn codi o benderfyniad Cyngor Dinas a Sir Caerdydd i beidio â bod yn rhan o gonsortiwm cenedlaethol Cymru? A ydych chi neu unrhyw un o’ch cydweithwyr yn y Cabinet wedi cynnal trafodaethau gyda’r awdurdodau lleol perthnasol ynglŷn â’r pwnc er mwyn datrys unrhyw anawsterau a allai godi? Deallaf fod negodiadau yn mynd rhagddynt gyda’r Swyddfa Gartref ac y gallai fod yn anodd cael ateb i’m cwestiwn nesaf. Tybed a ydych yn fodlon ag ymagwedd gyffredinol y Swyddfa Gartref ac a ydych chi neu unrhyw un o’ch cydweithwyr yn y Cabinet wedi cynnal sgyrsiau uniongyrchol rhwng un gweinidog ac un arall gyda’ch cydweithwyr yn San Steffan—os oes anawsterau ar lefel swyddogion—ynghylch y problemau y mae llywodraeth leol yng Nghymru yn eu cael gyda cheiswyr lloches? A ydych chi neu unrhyw un o’ch cydweithwyr yn y Cabinet wedi cynnal trafodaethau gyda’r Swyddfa Gartref ynghylch gweithredu’r cynllun talebau, a oedd yn rhan o’r pecyn cymorth i geiswyr lloches? A ydych yn rhannu fy mhryder ynghylch rhai agweddau ar y cynllun cyfredol, yn arbennig y ffaith na ellir rhoi newid am dalebau? A oes unrhyw ffordd y gallem ddylanwadu ar y Swyddfa Gartref ynghylch y ffordd y caiff y cynllun hwnnw ei weithredu? Mae’n annhebygol y byddant yn newid eu meddyliau am dalebau, ond byddai’n ddefnyddiol gwybod a allent ailystyried rhoi newid.

Yn olaf, da oedd clywed eich sylwadau am y posibilrwydd o gael arian ychwanegol, pe bai angen, o gyllideb y Cynulliad eleni. Pe na byddai’r Swyddfa Gartref yn barod yn yr hir dymor i ryddhau arian ychwanegol i dalu costau fel addysg, iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, a fyddech yn ystyried gwneud darpariaeth yng nghyllideb y Cynulliad yn y dyfodol ar gyfer ad-dalu awdurdodau lleol ac awdurdodau iechyd am y gwariant ychwanegol hwnnw. Mae hynny yn hanfodol os ydym am sicrhau na fydd gwasanaethau i bobl leol yn dioddef pan fydd ceiswyr lloches yn cyrraedd mewn niferoedd mwy. Edrychaf ymlaen at dderbyn eich atebion ar y pwyntiau hynny heddiw a chroesawaf eich ymrwymiad i roi’r wybodaeth ddiweddaraf inni yn hyn o beth.

Atebaf y cwestiynau hynny gan ddechrau gyda’r olaf. Mater i’r Swyddfa Gartref yw’r cyllid. Byddaf yn parhau i roi pwysau ar y Swyddfa Gartref ynghylch darpariaethau digonol yn y maes hwn. Fodd bynnag, yr wyf yn ymwybodol bod gennym gyfrifoldebau ac os na dderbyniwn unrhyw arian ychwanegol yn y maes hwnnw, bydd yn rhaid inni ddarparu ar gyfer hyn. Byddaf yn parhau i wneud darpariaethau, yn arbennig ynghylch awdurdodau iechyd a’r problemau a wynebwn gyda llywodraeth leol. O ran y cynllun talebau, yr wyf yn cytuno â barn Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol a fynegwyd yng Nghyngres yr Undebau Llafur. Maent yn pryderu am y cynllun talebau. Maent yn pryderu’n benodol ynghylch mynd i siop â thaleb o £10 gan wario £7.80 heb gael unrhyw newid. Mae hynny’n broblem. Byddaf yn fwy na bodlon rhoi pwysau ar Lywodraeth ganolog yn hyn o beth ar ran y Cynulliad.

O ran y Swyddfa Gartref, cynhaliais drafodaethau ar lefel swyddogol ond mae’r trafodaethau hyn yn raddol yn mynd i’r arena wleidyddol. Bu’r gydberthynas rhwng llywodraeth leol a’r Swyddfa Gartref. Yn yr ychydig fisoedd diwethaf yr ydym wedi dechrau ar drafodaethau dwys gydag awdurdodau lleol a chynrychiolwyr y consortiwm am y problemau a ddaw i’r amlwg. Ni welwn unrhyw anawsterau gyda’r ddau gonsortia. Mae Rosemary Butler a minnau wedi cwrdd â chynrychiolwyr y consortia ac maent yn cydweithio’n agos ar y materion sydd yn effeithio arnynt o ran eu contract gyda’r Swyddfa Gartref.

Mae’n bleser gennyf glywed eich sylwadau ar gwmnïau preifat. Mae’r maes hwn yn ymwneud â landlordiaid preifat a pha geiswyr lloches a ddaw i’r wlad. Os nad yw’r awdurdodau lleol yn gwybod pwy sydd yn dod, sut ar wyneb y ddaear y gallwn ymdrin â rhai o’r agweddau ar wasanaethau? Yr wyf wedi cwmpasu’r pwyntiau hynny. Byddwn yn trafod y materion hyn ymhellach, yn arbennig o ran sut y gweinyddir y cynllun a pha fath o gydweithrediad a gafwyd gan y Swyddfa Gartref yn hyn o beth.

Croesawaf ddatganiad yr Ysgrifennydd Cyllid. Hoffwn roi pwysau arni ynghylch rhai o’r pwyntiau a godwyd. Efallai mai cyffredinoli yw’r broblem. Mae angen manylion mwy penodol arnom am y niferoedd. Gwerthfawrogaf na all roi yr union nifer fel y nododd yn ei datganiad. Fodd bynnag, tybed beth yw’r amcangyfrif gorau o nifer y ceiswyr lloches a ddaw i Gymru yn ystod y flwyddyn ariannol nesaf a beth fydd yr amseru? Ailbwysleisiaf y pwynt a wnaethpwyd gan Edwina Hart a Helen Mary Jones y dylem, fel gwlad, groesawu ceiswyr lloches. Mae’n rhaid inni eu croesawu fel Cymru a’r Deyrnas Unedig. Pa drafodaethau a gawsoch? A oes gennym goncordat cyflawn gyda’r Swyddfa Gartref neu a yw ar ei ffurf drafft o hyd?

Byddaf yn delio â hynny.

Efallai y gallech ddelio â hynny. Bydd y rhyng-gyswllt hwn rhwng y Cynulliad Cenedlaethol a’r Swyddfa Gartref yn hanfodol, a dyna sydd yn fy mhoeni. O’ch sylwadau yn y gorffennol am rai o adrannau’r Llywodraeth—Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau, fe gredaf—nid ydych bob amser yn fodlon â thrafodion San Steffan eich hun. Yr ydym yn parhau i aros am gadarnhad o faint o arian ychwanegol a gawn. Craidd y mater hwn yw bod angen arian digonol. Mewn gwirionedd, mae’n debygol y bydd y rhan fwyaf o’r ceiswyr lloches yn sicr o ddod i Gaerdydd a Chasnewydd; efallai y gallech sôn am hynny. Ymddengys yn annheg, mewn egwyddor, fod yn rhaid i’r awdurdodau lleol hynny ysgwyddo’r rhan fwyaf o’r gost. Er eich bod yn nodi y gall y Cynulliad ymdrin â chostau eleni, nad ydynt yn sylweddol, nid ydych yn barod i ymrwymo eich hun i hynny, a thybed pam. Os bach yw’r costau, bydd y rhan fwyaf ohonynt yn dal i ddod i ran nifer fach o awdurdodau. Byddwn yn croesawu datganiad ynghylch yr awdurdodau lleol a fydd o dan bwysau ac ynghylch ad-dalu’r costau angenrheidiol i awdurdodau lleol ac awdurdodau iechyd.

O ran y contractau penodol a gaiff eu llofnodi gyda’r consortia, a allem bwyso arnoch i fod yn fwy penodol ynghylch y dyddiadau? Nodir mai rhywbryd yn y flwyddyn newydd y trefnir y contract gyda Chaerdydd. A yw hynny’n golygu ein bod yn ei ddisgwyl o fewn y tri mis cyntaf, er enghraifft? Bydd y contract gyda Chasnewydd, y consortia Cymru-gyfan, rhywbryd yn y flwyddyn ariannol nesaf. A allem roi pwysau arnoch i fod yn fwy penodol am hyn? O ran y tri darparwr sector preifat, deallaf o’ch datganiad fod hynny’n nifer bendant. Nid yw’n glir a yw eich dealltwriaeth yn golygu nad oes rhagor neu fod rhagor o bosibl ond nad ydym yn ymwybodol ohonynt. Mae lle i’r sector preifat, ond cytunaf fod yn rhaid iddo ddarparu’r gwasanaeth ar y cyd ag awdurdodau lleol ac awdurdodau iechyd. Croesawaf y datganiad, ond mae a siŵr ngen mwy o fanylder gennych, yn arbennig o ran ariannu. Gellir deall pam y bydd awdurdodau lleol ac awdurdodau iechyd yn poeni y bydd disgwyl iddynt ysgwyddo bil sylweddol, a’i bod yn bosibl mai dim ond i ran nifer fach o awdurdodau lleol ac awdurdodau iechyd yng Nghymru y daw’r costau hynny.

Mae awdurdodau lleol yn rhannu eich pryderon ynghylch niferoedd, Nick. Mae’r sefyllfa mor gyfnewidiol fel ei bod yn anodd, o ran negodi gyda’r consortia, pennu’r union sefyllfa a chael gwybodaeth bendant. Yr unig wybodaeth y gallaf ei rhoi ichi ar niferoedd yw yr amcangyfrifir bod tua 100 o geiswyr lloches wedi’u lletya yng Nghymru. Yn ôl y ffigurau, yr oedd tua 400 yng Nghymru rhwng mis Ebrill 1999 a mis Mawrth 2000, ond dim ond tua 200 ohonynt yn ymgeiswyr o fewn y wlad. Nid oes gennym ffigurau manwl gywir o hyd gan y consortia ynghylch niferoedd, ond byddaf yn adrodd yn ôl i’r Cynulliad cyn gynted ag y bydd gennyf fwy o wybodaeth am hyn, os gallaf gael unrhyw eglurder a manylder arno.

O ran y concordat, hyd y gwn i, mae’r cytundeb yn un drafft ar hyn o bryd. Cyfeiria’n benodol at hyn fel un maes y dylid ymgynghori â’r Cynulliad yn ei gylch. Felly, mae’n bwysig pan ddaw’r cytundeb i rym, y glynir ato ac yr ymgynghorir â ni ar y materion hyn. Cyfeiriais at y sector preifat a’r tri darparwr yr ydym yn ymwybodol ohonynt, ond ni allaf fod yn fwy pendant na hynny. Yr wyf yn pryderu am y gost, ac ni wnes unrhyw ymrwymiadau ar gyfer y blynyddoedd i ddod—yn amlwg byddai’n rhaid i mi ystyried hyn yn y cyswllt hwnnw. Yr wyf am fod yn bendant ynghylch niferoedd. Ar hyn o bryd yr wyf yn gymharol bendant y gellid darparu ar gyfer popeth o fewn y flwyddyn ariannol hon.

Mae’r Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ymwneud â gwaith ar sut y byddem yn delio â iechyd ceiswyr lloches, ac mae materion hefyd y mae Rosemary Butler yn ymdrin â hwy o fewn ei phortffolio ynghylch anghenion addysg ceiswyr lloches. Pan fydd gennym syniad clir gan y consortia a’r Swyddfa Gartref, a gobeithiaf gynnal trafodaethau pellach yr wythnos nesaf, byddaf yn adrodd yn ôl i’r Cynulliad ar unrhyw bwyntiau pendant. Petai’n ddefnyddiol, Lywydd, gallwn roi’r wybodaeth ddiweddaraf am y pwnc ar y fewnrwyd i’r Aelodau yn rheolaidd, pan gaf ragor o wybodaeth ar ôl fy nghyfarfod. Yr wyf i, fel chithau, Nick, yn poeni am y diffyg eglurder yn y maes hwn, oherwydd mae angen inni wybod i ba gyfeiriad yr ydym yn mynd. Gallai’r anghenion addysgol mewn rhai ardaloedd fod yn enfawr. Gallai fod gennym cymaint â 12 i 13 o wahanol grwpiau ieithyddol amrywiol.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Dinas a Sir Abertawe. Croesawaf y datganiad hwn a’r ffaith fod pryder awdurdodau lleol wedi’i gydnabod, yn arbennig ynghylch darparwyr sector preifat. Mae angen ymdrin â lefel yr wybodaeth sydd ar gael i awdurdodau lleol ynghylch contractwyr sector preifat yn eu hardal, a lle mae ceiswyr lloches yn cael eu hadleoli yn rhan o’r contractau hynny. Croesawaf hefyd y gydnabyddiaeth o’r angen am well gwybodaeth a chydlyniad gyda chynghorau yn hyn o beth. Mae angen hefyd inni gydnabod, fel y gwnaethoch chi, Edwina, y pryder ynghylch y costau cudd i gynghorau wrth ailgartrefu ceiswyr lloches, yn arbennig yn nhermau addysg ac iechyd. Gobeithiaf y gallwn wneud cynnydd yn hyn o beth gyda’r Swyddfa Gartref.

Mae gennyf rai cwestiynau. Mae fy nghwestiwn cyntaf yn ymwneud â’r ymgynghori a’r deialog gyda NASS. Mae sawl awdurdod lleol o’r farn eu bod yn cael eu hepgor o’r broses. Nid ydynt yn derbyn y lefel angenrheidiol o gydlyniad a gwybodaeth. Gobeithiaf y gallwn ymdrin â hynny a byddwn yn ddiolchgar pe gallech roi mwy o fanylion ynghylch yr union ffordd yr ydym yn ymdrin â’r pryder penodol hwnnw.

Mewn perthynas â chontract Caerdydd, cyfeirioch at Adams Court a’r ffaith bod contractwr preifat wedi prynu’r brydles. Felly, a fyddai’n bosibl i geiswyr lloches gael eu hailgartrefu yn y cymhlyg hwnnw cyn i Gaerdydd lofnodi’r contract? Os felly, sut byddwn yn ymdrin â hynny mewn perthynas â Chaerdydd?

Mae fy nghwestiwn olaf yn ymwneud â’ch system talebau. Croesawaf eto’r gydnabyddiaeth o’r broblem gyda thalebau. Mae angen inni wneud cynrychioliadau difrifol i’r Swyddfa Gartref yn hyn o beth, oherwydd mae talebau mewn gwirionedd yn creu stigma i geiswyr lloches ac yn eu cosbi drwy gyfyngu ar yr hyn y gallant ei brynu.

Diolch ichi am eich sylwadau ar y system talebau. Gallaf ddeall fod rhai pryderon o fewn y Siambr ynghylch gweithredu’r system a sut y defnyddir y talebau. Derbyniaf y pwynt hwnnw.

O ran contract Caerdydd, cyn belled ag yr wyf yn ymwybodol—a byddaf yn cadarnhau hyn, Peter—bydd yw’r ateb. Gall y contractwyr preifat roi ceiswyr lloches yn Adams Court hyd yn oed cyn i unrhyw beth gael ei lofnodi gyda’r consortia yng Nghaerdydd. Os wyf yn anghywir, rhoddaf wybod i chi, ond dyna yw fy nealltwriaeth.

O ran ymgynghori a deialog gyda NASS, cynhelir cyfarfodydd ychwanegol rhwng swyddogion yr wythnos nesaf. O ganlyniad i’r ymgynghoriadau a’r cyfarfodydd hynny, byddaf yn cyhoeddi gwybodaeth bellach i Aelodau’r Cynulliad. Fodd bynnag, mae eich pwynt cyntaf am dai hefyd yn ddiddorol gan fod yn rhaid ystyried anghenion ceiswyr lloches o ran tai hefyd. Mae gan awdurdodau lleol dasg anodd wrth ystyried yr anghenion hyn o ran tai. Gallai fod tuedd i edrych ar ystâd lle mae llawer o eiddo gwag a phenderfynu y gellir eu defnyddio. Fodd bynnag, ni fyddai hynny o reidrwydd er budd y gymuned leol na’r ceiswyr lloches.

Byddai’n dda o beth pe byddai gennym ymagwedd fwy strategol tuag at y mater hwn. Pe byddem yn gwybod, er enghraifft, bod 100 o geiswyr lloches o darddiad Tsieineeg yn dod i Gymru, gallem ymgynghori â’r cymunedau Tsieneaidd a gofyn iddynt sut y gallent helpu. Pe byddai gennym fwy o amser, gallem ymdrin â’r mater hwn yn fwy effeithiol. O ran tai, gallem gymryd mwy o amser i nodi ym mha fath o gymunedau y gallai ceiswyr lloches gael eu cartrefu. Mae hynny’n bwysig os ydym am wneud iddynt deimlo bod croeso iddynt. Mae’n bwysig hefyd i bobl yn y gymdeithas ddeall na fyddwn yn rhoi cannoedd o bobl ar un ystâd a’u gadael yno. Mae rhai materion pwysig y mae’n rhaid inni ddechrau mynd i’r afael â hwy os ydym am dderbyn mwy o geiswyr lloches nag y gwnaethom yn y gorffennol.