Yr wyf yn falch i gynnig y cynnig hwn, sydd yn rhoi cyfle i’r Cynulliad cyfan gynnal dadl ar faes polisi allweddol. Dylai gwneud rhywbeth ar gyfer pobl ifanc Cymru fod yn flaenoriaeth uchel inni oll a gobeithiaf y bydd y ddadl hon yn gyfle inni ganolbwyntio ar sut i gyflawni hyn mewn ffordd ymarferol.

Ni fyddem yn cael y ddadl hon heddiw oni bai am weledigaeth Alun Michael. Sylweddolodd ef flwyddyn yn ôl fod y Mesur Dysgu a Sgiliau yn rhoi cyfle i wneud rhywbeth ynghylch y sail statudol i weithio gyda phobl ifanc. Llwyddodd i berswadio David Blunkett i gynnwys darpariaethau Cymreig yn y Mesur i roi inni’r fframwaith i ddatblygu ein hymagwedd ein hunain tuag at gefnogi pobl ifanc—fframwaith Cymreig. Talaf deyrnged iddo. Mae’r darpariaethau unigryw Gymreig hyn bellach ar y llyfr statud.

Comisiynnodd Alun yr uned bolisi i gynhyrchu’r adroddiad ‘Ymestyn Hawliau: cynorthwyo pobl ifanc yng Nghymru’ o dan arweinyddiaeth grŵp ymgynghorol o dan gadeiryddiaeth Margaret Jervis o Valleys Kids. Diolchaf ichi i gyd am y papur sydd yn ysgogi’r meddwl.

Mae ‘Ymestyn Hawliau’ yn rhoi inni dair neges allweddol. Rhaid inni gefnogi pobl ifanc yn well. Rhaid inni wella’r holl wasanaethau cyhoeddus prif ffrwd a’u dull o gyflawni’r gwasanaethau ar gyfer pobl ifanc ac, yn arbennig, rhaid inni wella’r gwasanaethau y mae helpu a chynghori pobl ifanc yn swyddogaeth craidd iddynt, er enghraifft gwasanaethau ieuenctid a gyrfaoedd. Amlyga’r adroddiad y problemau gwirioneddol a wynebwn yng Nghymru, sydd yn golygu bod yr agenda ieuenctid yn ddifrifol ac yn fater o bwys.

Ar unrhyw un adeg, nid yw niferoedd sylweddol o’n pobl ifanc yn derbyn addysg, hyfforddiant nac mewn cyflogaeth. Awgryma’r adroddiad ffigurau o tua 12,000 neu 11 y cant o’r garfan o bobl ifanc rhwng 16 a 18 oed. Gwyddom fod mwy o risg i’r grŵp hwn gael problemau’n ymwneud â throseddu, camddefnyddio sylweddau ac ymddygiad arall sydd yn ymwneud â chymryd risgiau. Yn bwysicach, maent hefyd yn colli cyfleoedd a allai helpu eu rhagolygon eu hunain am gyflogaeth a bywyd iachach yn ddiweddarach. Mae o fudd iddynt hwy ac o fudd i gymdeithas gyfan eu bod yn ein helpu i fynd ar lwybr positif ac aros arno. Rhydd yr adroddiad fap llwybr inni i gyflawni hyn. Mae’n ddarn o waith cymhellgar am ei fod yn edrych ar anghenion pobl ifanc, ac nid ar anghenion darparwyr gwasanaethau. Mae’n seiliedig ar anghenion a blaenoriaethau Cymru. Tynna ar brofiad o fan arall ond mae ei wreiddiau yn yr hyn a ddywed pobl yng Nghymru. Y brif neges yw bod angen inni helpu ein pobl ifanc yn fwy effeithiol wrth iddynt dyfu. Dadl yr adroddiad yw mai’r ffordd i gyflawni hyn yw rhoi’r hawl i bob person ifanc i amrywiaeth o wasanaethau a chyfleoedd, gan gynnwys cefnogaeth bersonol—

Nid wyf am gymryd ymyriad gan y bydd digon o amser yn ystod y ddadl.

Croesawaf yr ymagwedd hon am ei bod yn wirfoddol a’i nod yw gweithio gyda graen pobl ifanc. Mae’n cyd-fynd yn dda ag ymagwedd hawliau Cytundeb y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn. Mae’n gynhwysol ac mae’n osgoi trin y bobl ifanc hynny sydd angen cefnogaeth ychwanegol yn nawddoglyd. Mae’n bositif ac yn ataliol. Mae’r model hawliau yn nodweddiadol iawn. Fe’i crewyd yng Nghymru a chaiff ei gyflwyno yng Nghymru.

Nid yw hynny’n wir. O dan ein Rheolau Sefydlog mae gennym yr hawl i gymryd ymyriadau fel Aelodau.

Eglurais mai’r rheswm nad wyf yn cymryd ymyriadau yw mai dim ond 10.12 a.m. yw hi. Mae digon o amser ar gyfer cyfraniadau yn y ddadl hon. Yr wyf yn awyddus yn fy araith agoriadol i gyflwyno’r holl brif bwyntiau yr hoffwn eu gweld yn cael eu rhoi yn glir yn nhermau’r ddadl.

Yr wyf yn awyddus i gefnogi safbwynt cyffredinol yr adroddiad wrth gefnogi pobl ifanc. Nid cyngor ac arweiniad yw’r unig fater dan sylw. Mae’n cynnwys yr holl gyfleoedd sydd yn rhoi cyfle i bobl ifanc lwyddo a datblygu hunan-hyder a’r gallu i fod yn annibynnol. Mae cysylltiad cryf rhwng anghenion pobl ifanc ac agenda Llywodraeth Well. Nid yw’r materion ansawdd a godir yn aml gan bobl ifanc yn unigryw iddynt hwy. Maent yn cynnwys problemau mynediad, gwahaniaethu a prinder dewis. Os gweithiwn i fynd i’r afael â’r materion hyn ar draws y gwasanaethau cyhoeddus, bydd pobl ifanc yn elwa. Hyrwyddo cyfleoedd cyfartal yw’r sail resymegol allweddol ar gyfer gwella cymorth ieuenctid er mwyn sicrhau bod pob person ifanc yn cael y gefnogaeth a’r cyfleoedd y mae’r rhan fwyaf yn eu cymryd yn ganiataol ond sydd yn ddiffygiol mewn lleiafrif sylweddol o deuluoedd. Edrycha’r adroddiad yn fanwl ar y sector ieuenctid a phwysleisia yn arbennig ei rôl, statudol a gwirfoddol, wrth greu cyfleoedd a heriau newydd i bobl ifanc. Mae’n ymdrin yn uniongyrchol â thlodi profiad a disgwyliadau sydd yn andwyo cynifer o’n cymunedau. Talaf deyrnged i’r rheini sydd yn gwneud gwaith o ansawdd yn y rheng flaen gyda phobl ifanc. Gwn o brofiad personol y gall fod yn waith anodd, ond mae’n bwysig ac yn effeithiol wrth rwystro problemau a helpu pobl ifanc i gymryd rhan.

Un o estyll allweddol strwythur cymorth yw rhoi cyfle i bobl ifanc gyfranogi wrth wneud penderfyniadau ar bob lefel. Cyflawnwn hyn drwy Llais Ifanc/Young Voice, ac mae hefyd yn digwydd yn fwyfwy drwy gynghorau ieuenctid awdurdodau lleol. Gobeithiwn y bydd hyn yn helpu grŵp mawr o bobl ifanc i ddeall ein system wleidyddol yn well ac yn eu galluogi i’w defnyddio’n fwy effeithiol. Mae pobl ifanc yn gwerthfawrogi darpariaeth anffurfiol. Mae ganddynt safbwyntiau cryf am y ffordd y cynigir cyngor a gwybodaeth iddynt. Os ymrwymwn i hynny, yr ydym yn debygol o wella ansawdd ac effeithiolrwydd. Codir y thema hon hefyd yn y fframwaith i blant a phobl ifanc, y bydd Jane Hutt yn siarad amdano yn ddiweddarach. Nod y fframwaith yw sicrhau y caiff ymrwymiad y Cynulliad yn ‘Gwellcymru.com’ i wrando ar blant a phobl ifanc o bob cefndir sylw teilwng yn ei gynigion i ymwneud â’r broses gynllunio gymunedol a ddatblygir mewn awdurdodau lleol o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 2000. Cyhoeddir y fframwaith ar gyfer ymgynghoriad eang ar ddiwedd Tachwedd a byddai’n gwneud synnwyr i gyhoeddi ‘Ymestyn Hawliau’ ar yr un pryd, os cytuna’r Aelodau. Yna gallem ymgynghori arnynt ar y cyd. Byddwn yn ddiolchgar pe bai Aelodau yn cefnogi’r cynnig i alluogi trafodaeth fanwl ar y ddau gynnig gan y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes newydd, yn dilyn ymgynghoriad.

Gwnaf sylwadau ar y gwelliannau yn awr: gwelliant 1 David Melding, gwelliannau 2 a 4 Gareth Jones a gwelliant 3 Kirsty Williams. Diolchaf i’r Aelodau am y gwelliannau, am eu bod yn amlygu materion pwysig yn yr adroddiad. Yr oeddwn yn falch o weld gwelliannau mor gadarnhaol wrth fynd â’r agenda hon yn ei blaen.

Gofynna gwelliant David Melding inni bwysleisio anghenion pobl ifanc mewn grwpiau arbennig. Mae’r anghenion hynny yn bwysig a dadleua’r adroddiad y dylai gwasanaeth cynhwysfawr i gefnogi pobl ifanc allu cynnwys pobl ifanc ag anghenion arbennig. Cefnogwn welliant 1 felly.

Yng ngwelliant 2, mae Gareth Jones am atgyfnerthu ail ran y cynnig, er mwyn inni nid yn unig gefnogi cyfraniad pobl ifanc ond hefyd sicrhau eu bod yn dylanwadu ar wasanaethau. Croesawn y gwelliant. Dymunwn weld pobl ifanc mewn sefyllfa lle gallant ddylanwadu ar wasanaethau a gwaith y Llywodraeth. Mae hyn yn her inni a gobeithiaf y bydd yr Aelodau i gyd yn cymeradwyo ein bod yn ymrwymo i hynny.

Croesawn hefyd welliant 3 yn enw Kirsty Williams, sydd yn cydnabod rôl allweddol y sector gwirfoddol. Mae’n un o brif themâu yr adroddiad ac yr wyf yn hapus i gefnogi’r gwellaint.

Tybed a fyddai Gareth Jones yn ystyried tynnu gwelliant 4 yn ôl. Er fy mod yn croesawu’r feddylfryd y tu ôl i’r gwelliant, mae’n ymdrin ag agwedd fanwl a chymhleth ar weithredu. Nid wyf am achub y blaen ar y cam ymgynghori. Os na thynnwch y gwelliant yn ei ôl, ni fyddwn yn ei gefnogi. Fodd bynnag, byddwn yn awyddus i edrych ar gynnig o’r fath eto pan ystyriwn gyflwyno is-ddeddfwriaeth yn dilyn ymgynghoriad.

Y cam nesaf yw rhoi’r negeseuon hyn ar waith ar lawr gwlad. Rhoddasom swm mawr o arian i mewn eleni ac, fel rhan o setliad refeniw awdurdodau lleol, caiff cyllid ychwanegol o £2 filiwn, £3 miliwn a £4 miliwn ei ddarparu yn ystod y tair blynedd nesaf. Mae hyn yn cydnabod y pwysau newydd ar awdurdodau lleol i atgyfnerthu gwaith ieuenctid yn y sectorau statudol a gwirfoddol. Cynyddir cyllideb Asiantaeth Ieuenctid Cymru 60 y cant i ariannu’r gwaith o hyfforddi gweithwyr ieuenctid, i gael mwy o gefnogaeth i’r sector ieuenctid gwirfoddol ac i ddatblygu gwasanaethau gwybodaeth cynhwysfawr a cherdyn ieuenctid. Gallaf gyhoeddi heddiw y bydd adnoddau ychwanegol o £200,000 ar gael eleni i alluogi’r gwaith o hyfforddi gweithwyr ieuenctid a datblygu gwasanaethau gwybodaeth i ddechrau ar unwaith, a hefyd i barhau â gwaith Llais Ifanc/Young Voice.

Fodd bynnag, nid dyma’r cyfan o bell ffordd. Drwy amrywiaeth o becynnau ar gyfer Gyrfaoedd Cymru, drwy ‘Ymestyn Hawliau’, drwy’r fenter mynediad i ieuenctid, arian ar gyfer cronfeydd caledi mewn sefydliadau addysg uwch a lwfansau cynnal dysgu, darparwn fwy na £57 miliwn uwch ben y linell sylfaen blaenorol yn ystod y tair blynedd nesaf. Dengys y dyraniadau hyn ein bod yn symud ymlaen yn ddi-oed wrth fuddsoddi yn ein pobl ifanc.

Mae hon yn agenda Cymru gyfan sydd yn berthnasol i’r economi ac i ddyfodol ein cymunedau. Edrychaf ymlaen i glywed barn cydweithwyr ledled Cymru am yr adroddiad ac am y blaenoriaethau o ran gweithredu. Yr wyf yn falch bod gennym ddigon o amser i gynnal dadl ar yr adroddiad yn gywir.

Ymhellach i’r pwynt hwnnw o drefn, ystyriais y mater a gwrthodaf yr honiad ffug a wnaethpwyd. Mae Ieuan, fel arweinydd Plaid Cymru, yn edrych am faterion dibwys i’w codi. Gwrthodaf yr honiad bod unrhyw aelodau o’r Cabinet yn gwrthod cymryd ymyriadau yn gyson. Mae Rhodri Morgan a’m holl gyd-Aelodau eraill yn y Cabinet yn cymryd ymyriadau, a chymerais innau ymyriadau yn ystod fy nghyfraniadau i. Mae Jane o fewn ei hawl i ddweud bod ganddi gyfnod cyfyngedig o amser i siarad. Mae gennym sesiwn y bore hwn yn gyfan fwy neu lai i ddadlau mater hynod o bwysig, a chaiff Aelodau ddigon o gyfle i ymyrryd. Bydd fy nghyd-Aelod yn y Cabinet, Jane Hutt, yn ymateb ar ran y Cabinet ar ddiwedd y sesiwn. Yr oedd hynny yn bwynt o drefn ffug gan Ieuan.

Ymhellach i’r pwynt hwnnw o drefn, yr wythnos diwethaf, cymerodd fy nghyd-Aelod, y Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Iaith Gymraeg, gynifer o ymyriadau yn ystod ei haraith fel na allodd ei gorffen. Rhaid caniatáu i Weinidogion orffen yr hyn y mae angen iddynt ei ddweud wrth y Cynulliad.

Ymhellach i’r pwynt hwnnw o drefn, tynnaf eich sylw, Ddirprwy Lywydd, at y pryder sydd gennyf—a gwn fod Aelodau eraill yn ei rannu—am y symudiad cryf, yn arbennig gan y gwrthbleidiau, i geisio troi’r Cynulliad yn gopi o San Steffan. Ni fu hynny erioed yn fwriad gan y rheini ohonom a weithiodd yn galed dros ddatganoli a’r rheini a weithiodd i roi’r fframwaith at ei gilydd o sut—[Torri ar draws.] A fyddwch yn gwrtais? Dyma sydd yn digwydd yn San Steffan a beth y ceisiwyd ei osgoi yn y Siambr hon. Mae’r math hwn o wleidyddiaeth tin-droi a sgorio pwyntiau yn golygu na chaiff pobl eu clywed ac na chaiff dadleuon eu datblygu’n llawn. Gofynnaf ichi, yn eich rôl newydd fel Dirprwy Lywydd, roi sylw i’r dadleuon a wyntyllwyd cyn sefydlu’r Cynulliad ar sut y byddem yn ceisio cynnal dadleuon yn wahanol, yn fwy agored ac yn fwy gonest nag yn San Steffan.

Ymhellach i’r pwynt hwnnw o drefn, un o’r conglfeini neu egwyddorion y tu ôl i ddadl datganoli oedd gwleidyddiaeth gynhwysol, a fyddai’n rhoi cyfle i ddadlau’n agored. Oni bai fod Gweinidogion yn barod i gymryd ymyriadau, ni chawn y ddadl agored honno lle cânt roi cyfrif. Cefnogaf farn Arweinydd yr Wrthblaid. Fodd bynnag, hoffwn fwrw ymlaen gyda dadl heddiw.

A gawn ni symud ymlaen at y mater pwysig o drafod y ddogfen ‘Ymestyn Hawliau’?

Croesawaf y cynnig hwn a’r holl welliannau, a derbyniaf yn llawen unrhyw ymyriadau gan yr Aelodau.

Mae’r Gweinidog yn iawn i ddweud bod y ddogfen yn cynnwys cyfeiriadau at grwpiau o bobl sydd mewn angen dybryd, a chroesawaf hynny. Nid yw fy ngwelliant yn ffordd o bwyntio bys a dweud bod y grwpiau hynny’n cael eu hanwybyddu. Yr wyf yn dymuno eu pwysleisio yn y cynnig.

Yr wyf yn hynod falch y crybwyllir cynhalwyr ifanc yn y ddogfen. Ffurfiant grŵp o bobl, o fewn grŵp, a anwybyddir yn aml. Yn ystod y 10 mlynedd diwethaf neu oddeutu hynny, cydnabuwyd rôl cynhalwyr mewn cymdeithas fwyfwy. Fodd bynnag, mae cynhalwyr ifanc yn wynebu heriau dybryd. Bydd hynny yn rhywbeth i’w archwilio gan bolisi ieuenctid integredig mwy cynhwysfawr, tra’n sicrhau bod mecanweithiau i helpu cynhalwyr ifanc yn effeithiol. Erys cynhalwyr ifanc yn grŵp ar wahân o bobl. Cânt eu heithrio yn aml o lawer o’r hyn y bydd pobl eraill yn ei gymryd yn ganiataol mewn cymdeithas. Maent yn dueddol o fod yn wael eu hiechyd ac yn dueddol o gael anaf damweiniol drwy godi a chario pobl, mewn amgylchiadau heriol yn aml. Clywais am achosion o gynhalwyr ifanc yn helpu rhieni yn gorfforol i ddringo’r grisiau. Mae hynny yn arfer peryglus a all achosi anaf mawr i’r cefn.

Mae cynhalwyr ifanc yn aml ar eu colled yn yr ysgol. Yn aml, ymddengys enwau cynhalwyr ifanc ar restrau o ddisgyblion a gafodd eu gwahardd neu yr ystyrir bod ganddynt broblemau ymddygiad. Fodd bynnag, y rheswm dros beidio â chyrraedd yr ysgol mewn pryd neu adael yn gynnar—ac efallai nad ydynt yn dweud wrth athrawon pam eu bod yn gwneud hynny—yw bod ganddynt gyfrifoldebau fel cynhalwyr y dymunant eu cadw’n breifat. Oherwydd natur y gofal hwnnw—efallai bod gan eu rhieni broblem cyffuriau neu alcohol, neu hyd yn oed os oes ganddynt broblem iechyd safonol—yn aml ni ddymuna pobl ifanc roi’r wybodaeth honno i eraill. Mae angen tipyn o fedr i ddiwallu anghenion cynhalwyr ifanc.

Yr wyf yn falch ein bod yn gwneud cynnydd ar y Mesur Plant (Gadael Gofal), y cyfeiriwyd ato yn ystod y cwestiynau. Cymeradwyaf y darn hwnnw o waith am ei fod yn effeithio ar grŵp o bobl a wasanaethwyd yn wael dros nifer o ddegawdau. Mae’n briodol fod mesurau blaengar, newydd yn cael eu trafod. Mae’r ddogfen ymgynghorol a gyflwynwyd yn sylfaen gadarn i drafodaeth. Cychwynnaf ddadl adeiladol ynghylch cynghorwyr pobl ifanc. Mae angen tipyn o fedr i roi dewis personol i’r rhai sydd yn gadael gofal yn ifanc. Rhaid inni sicrhau bod gan yr cynghorwyr hynny’r sgiliau ar gyfer y swydd a, lle nad oes ganddynt ond rhai o’r sgiliau, eu bod yn derbyn hyfforddiant cyflym, hyblyg fel eu bod yn gallu darparu’r swyddogaeth honno yn effeithiol. Ni thybiaf fod angen ymatebion pleidiol cyflym a phwyntio bys yn y maes hwnnw eto.

Mae cefnogaeth ar gyfer y rhai sydd yn gadael gofal hyd at 21 oed yn bwysig. Mae’r rhan fwyaf o bobl, ymhell yn eu hugeiniau, yn derbyn cymorth eu rhieni tra byddant mewn addysg, neu hyd yn oed pan fyddant mewn cyflogaeth. Cânt bob math o help wrth sefydlu cartref, neu help i’w cynnal mewn prifysgol ac yna i dalu grantiau wedi hynny. Yn aml ni chaiff y rhai sydd yn gadael gofal y fath honno o gefnogaeth deuluol gyffredinol gan rieni ac mae’n briodol ein bod yn eu gweld fel grŵp o bobl ifanc y bydd angen cymorth arnynt ymhell ar ôl iddynt adael gofal.

Dylem ganolbwyntio ar addysg a hyfforddiant. Mae nifer y cymwysterau a gaiff y rhai sydd yn gadael gofal yn druenus o isel. Rhaid inni newid hynny a darparu addysg a hyfforddiant cywir ar gyfer y bobl hynny. Rhaid inni sicrhau y gellir nodi lle mae hynny yn ddiffygiol a’r hyn y gallwn ei wneud amdano. Ar hyn o bryd, mae’n fwy nodweddiadol i bobl sydd yn gadael gofal fod heb gymwysterau nag i gael cymwysterau cymedrol hyd yn oed. Mae’n llai nodweddiadol o lawer iddynt ennill y cymwysterau y mae ystod eang o bobl ifanc bellach yn disgwyl eu cael yn gynyddol fel y bônt yn mynd yn uniongyrchol i addysg uwch.

O ran troseddwyr ifanc, mae’n ffaith foel bod y mwyafrif o bobl yn y carchar o dan 25 oed ac mae’r mwyafrif ohonynt wedi bod mewn cysylltiad â’r system gofal. Rhaid inni gydnabod bod y bobl hynny wedi cael cyfleoedd gwael mewn bywyd. Rhaid inni ganolbwyntio ar hynny a sefydlu cyfundrefn mewn carchardai sydd yn diwygio, hyfforddi ac ymbaratoi pobl i arwain bywyd cynhyrchiol. Yr wyf yn arbennig o bryderus ynghylch yr arfer parhaus—ac nid yw hyn yn fater datganoledig; mae’n ymwneud â’r Swyddfa Gartref, ond yr wyf yn siŵr y trosglwydda’r Gweinidog y pryderon hyn—o gaethiwo pobl ifanc mewn carchardai pan fydd problem dod o hyd i le iddynt mewn sefydliad pobl ifanc. Rhaid i hynny ddod i ben.

Mae nifer yr achosion o hunanladdiad ymysg pobl ifanc mewn carchardai yn frawychus. Nifer o flynyddoedd yn ôl yn Abertawe, o dan y Llywodraeth flaenorol, cyflawnodd person ifanc 15 oed hunanladdiad yng ngharchar Abertawe. Mae rhoi plentyn mewn carchar yn esgeulustod gwarthus o hawliau dynol. Mae rhoi person ifanc mewn carchar hefyd yn esgeuluso hawliau dynol. Rhaid i hyn ddod i ben. Hyd yn oed pan wneir hyn am noson neu ddwy mewn ymateb i ofyniad brys am garchariad, rhaid inni gofio mai’r amser mwyaf tebygol i berson ifanc neu blentyn ladd ei hunan yn y sefyllfa honno yw ar y noson gyntaf neu’r ail noson. Felly, maent yn y carchar ar yr adeg mwyaf tebygol iddynt beri anaf difrifol iddynt eu hunain. Rhaid inni ddod â hynny i ben.

Trof at anghenion addysgol arbennig. Croesawaf ymagwedd y Llywodraeth hon yn gyffredinol i roi cymaint o’r ddarpariaeth anghenion addysgol arbennig â phosibl yn y brif ffrwd. Ni ellir gwneud hynny bob tro. Mae galw am ymagwedd lle rhoddir lloches i bobl ifanc a phlant penodol y mae eu hanghenion yn gymhleth ac yn ddwys. Yn gyffredinol, dylid rhoi’r gefnogaeth honno mewn sefyllfa ysgol prif ffrwd. Mae honno yn egwyddor bwysig. Rhaid iddo ymestyn i addysg bellach ac addysg uwch. Os ydynt yn ymlusgo y tu ôl i gyraeddiadau ysgolion, sydd â pholisïau lled gadarn ar anghenion addysgol arbennig bellach, byddwn wedi methu â darparu’r holl gyfleoedd ar gyfer y plant hyn y mae eraill yn eu cymryd yn ganiataol. Mae hynny hefyd yn berthnasol yn gyffredinol i wasanaethau ieuenctid. Ni ddylai ddod i ben gydag addysg a hyfforddiant.

Mae fy sylwadau terfynol yn ymwneud ag iechyd. Croesawaf y ffaith fod gan y ddogfen hon, ‘Ymestyn Hawliau’, bennod yn benodol am iechyd. Mae rhai mesurau y mae angen i ni eu cymryd o ddifrif. Dechreuaf gyda rhoi’r gorau i smygu. Mae atal pobl ifanc rhag smygu yn y lle cyntaf yn cael effaith ddramatig ar eu iechyd. Rhaid i hynny fod yn flaenoriaeth gyntaf. Mae llawer o bobl ifanc yn ysmygu ac ni ddylid eu hanwybyddu. Dylem edrych ar y meddyginiaethau i roi’r gorau i smygu sydd ar gael yn gynyddol, a chanolbwyntio ar bobl ifanc sydd yn ysmygu. Ni ddymunwn gyngor delfrydol a chael yr holl bobl ifanc a phlant nad ydynt fwy na thebyg yn dueddol o smygu i dderbyn yr holl gyngor iechyd da. Mae angen inni ganolbwyntio ar bobl ifanc sydd yn smygu. Gellid ymestyn hyn i gamddefnyddio sylweddau ac alcohol. Mae’n bolisi caled ac yn uchelgais anodd, ond mae’n un sydd ei angen arnom. Mae nifer y marwolaethau damweiniol ac anafiadau difrifol yn uchel ymysg pobl ifanc. Dyma brif achos marwolaethau ymysg pobl ifanc, fe gredaf. Mae angen polisi ar farwolaeth drwy ddamwain yn gyffredinol, ond rhaid inni gofio mai pobl ifanc yw’r grŵp mwyaf agored i hyn. Credaf fod yn rhaid ichi aros nes y byddwch yn bensiynwyr cyn bod mewn perygl sylweddol o farwolaeth drwy ddamwain, ond mae pobl ifanc yn ddiamddiffyn iawn.

Rhaid i nifer y bobl ifanc sydd yn cyflawni hunanladdiad, yn arbennig bechgyn a dynion ifanc, fod yn bryder dybryd inni. Dengys broblem sylfaenol gyda’r gwasanaethau iechyd y meddwl. Awn i’r afael â’r rhain drwy strategaeth plant a phobl ifanc yn eu harddegau, a chroesawaf hyn. Ni ddylem anghofio anghenion gwasanaethau iechyd y meddwl. Mae’r angen hwnnw yn cynyddu mewn cymdeithas fodern, yn ôl yr holl ddangosyddion. Ystyria Mudiad Iechyd y Byd iechyd y meddwl fel yr her fawr o bosibl i iechyd cyhoeddus y mae democratiaethau’r gorllewin yn ei wynebu. Cymeradwyaf y cynnig hwn i’r Cynulliad.

I also propose amendment 4. Add a new clause at the end of the motion:

in Welsh I declare an interest as a member of Conwy County Borough Council. Both reports referred to in the motion, namely ‘Extending Entitlement’ and ‘Children and Young People: a framework for partnership’, follow a path that we should welcome.

in Welsh The partnership framework aims to co-ordinate and rationalise all the plans, projects and various funding sources. That, in turn, would lead to more effective and efficient co-operation between the various providers and agencies.

in Welsh The new approach will be proactive and positive, which is vital if we are serious about treating our young people and children as valued members of the community. ‘Extending Entitlement’, on the other hand, is a study carried out in consultation with young people to identify their needs, their aspirations and their concerns, with the praiseworthy intention of using the conclusions and information to help the Assembly to exercise the new, unique powers to Wales to support young people that are contained in the Learning and Skills Act. While Plaid Cymru—The Party of Wales welcomes those important principles and the wish to create better provision and cohesion between agencies and services, as well as the principle of involving young people so that they may participate in the process of improving the provision, we feel that there is a need to strengthen the original motion with amendment 2 in particular. I am pleased that the Minister said earlier that there is support for this amendment and I am much happier as a result.

in Welsh On amendment 4, we listened to the concerns to which David Melding referred skilfully and effectively. The intention behind this amendment was to endeavour to ensure that there will be legislation and that young people will not get lost in the system. I accept that this is new legislation that is yet to be drawn up appropriately. It is particularly effective legislation. I have confidence in the Minister in the way in which she responded and said that this will be considered in future. In that spirit of co-operation, and I would like to see this amended motion being adopted today, I am willing to withdraw amendment 4.

in Welsh We support amendments 1 and 3 in the name of David Melding and Kirsty Williams, although David should have used a stronger word than ‘emphasises’ in his amendment perhaps. After listening to him, however, and understanding the sincerity behind his speech, we accept that this is a matter of importance and is an amendment that we should support. That is why we are pleased to support Kirsty’s amendment 3 as she has referred to assurance:

in Welsh ‘to ensure that voluntary providers receive adequate and sustainable funding.’

in Welsh This is a powerful, strong and positive amendment.

in Welsh Our main objection to the motion as it stands is that it does not show which measures will be taken to enable young people to make a constructive contribution towards making decisions and developing policy on issues involving them. The intention is there but the methods are not. Ensuring that young people are able to influence the services that affect them and the work of the Government on a national level—I say on a national level as we all now know that we live in Wales—is much more positive than just a declaration of support as is in the motion. One simple but highly effective example of trying to secure a voice for young people would be to insist that every school should establish a school council and that the minutes of the council should be discussed by the school governors and that that should be a statutory requirement. The minutes would also be open to scrutiny by the relevant agencies. That is one example, and I would have liked to have seen many more of those methods being proposed in the report.

in Welsh The motion is overdependent on voluntary partnership, which is a cause for concern. Both reports are full of statements such as ‘asking for co-ordination’ and ‘the proposed framework should lead to fundamental improvement’. It is more of a desire than a statement of how co-operation should be achieved and brought into being. I quote:

yn Saesneg ‘Bydd cydweithio ymhlith sefydliadau o faint gwahanol a ffyrdd gwahanol o weithio yn hanfodol; a bydd angen am gydweithio gwirioneddol yn lleol fel rhan o dîm i oresgyn teyrngarwch i sefydliadau unigol.’

in Welsh That is a desire. I would like to us act definitely and positively to ensure co-operation. We need much better incentives to motivate co-operation between agencies such as health, education and social services, possibly through establishing an authority or monitoring body. I would like to see that assurance and that positive element of monitoring.

in Welsh The report ‘Extending Entitlement’ states that the Government’s policies:

in Welsh ‘are attempting to influence particular aspects of young people’s behaviour from a problem-orientated perspective, by eg reducing truancy, addressing anti-social behaviour . . . reducing offending . . . and so on.’

in Welsh There are examples of good practice across young people’s services and programmes. Despite that, several measures react to situations rather than insisting on using young people’s voices and opinions to help form strategies. We must cross that bridge. That is why I appeal for your support for amendment 2, which will ensure young people’s participation. I believe that we will get that support this morning.

in Welsh Finally, ‘Extending Entitlement’ must be welcomed as an approach unique to Wales and different to the Connexions service in England. Reference has already been made to that. However, I understand that the funding orignially allocated to internalise the recommendations of ‘Extending Entitlement’ must now also fund the partnership framework. Perhaps the Minister could clarify that point.

in Welsh My understanding is contrary to what was published in the report of the taskforce established by the Assembly to establish the cost of implementing ‘Extending Entitlement’. It would be useful, in terms of transparency, to be able to look at the contents of the original report. Also, at present—and I listened carefully to what the Minister had to say about funding—the money allocated for Connexions in England is substantially more than the corresponding amounts in Wales.

in Welsh I implore you to support the amendments so that the Assembly can commit itself not only to continue to appreciate our children and young people in principle but also, perhaps more importantly, financially. That commitment is not in the motion as it stands.

Fel yr awgrymais wrth y Dirprwy Lywydd yn gynharach, caiff gwelliant 3 ei gynnig gan fy nghyd-Aelod, Christine Humphreys.

Wrth gynnig y gwelliant hwn, croesawaf y cynnig, sydd yn ymdrin yn bennaf â dau fater gwahanol ond cysylltiedig: yn gyntaf, yr ymgynghori ar yr adroddiad ‘Ymestyn Hawliau’ ac, yn ail, gweithredu Deddf Dysgu a Sgiliau 2000 yng Nghymru. Ymdriniaf yn gyntaf â’r adroddiad ‘Ymestyn Hawliau’. Cefnoga’r Democratiaid Rhyddfrydol y casgliad y daeth yr adroddiad iddo sef y dylai cefnogaeth i bobl ifanc yng Nghymru fod yn seiliedig ar hawl gydnabyddedig ac ar arwain ac annog pobl ifanc i dderbyn yr hawl honno. Croesawn hefyd yr alwad am strategaeth i bobl ifanc ymhob ardal awdurdod lleol. Mae hynny mewn cytgord â pholisi ein plaid ni. Mae angen i’r ddarpariaeth ar gyfer pobl ifanc fod yn un sy’n galluogi yn hytrach nag yn argymhellol. Weithiau mae’n demtasiwn i’r rheini y byddai fy meibion yn eu galw’n ‘chi’r hen bobl’ i argymell yr hyn sydd yn addas i bobl ifanc yn eu barn hwy. Fodd bynnag, mae angen i’r ddarpariaeth ar gyfer pobl ifanc fod yn un sydd yn galluogi. Mae angen inni ddarparu cyfleusterau diogel i bobl ifanc ond mae angen inni hefyd ddarparu’r cyfleoedd iddynt ddatblygu eu hunain. Bydd pobl ifanc, ac fe fuom oll yn ifanc ar un adeg, bob amser am wneud fel y mynnont, waeth beth a awgrymwn ni, neu unrhyw un arall. Un enghraifft dda o hyn, a oedd yn thema gyson yng ngrwpiau ffocws ‘Ymestyn Hawliau’, oedd y dymuniad ymhlith pobl ifanc i gael rhywle i ymgynnull. Mae’n rhaid inni ymdrin â hyn.

Ni fwriedir i’n gwelliant danselio’r cynnig, ond yn hytrach i amlygu’r hyn y credwn sydd yn thema allweddol. Yn ddiweddar, cynhaliodd y Democratiaid Rhyddfrydol arolwg o grwpiau gwirfoddol yng Nghymru o’r enw ‘Ariannu ar gyfer y Dyfodol’. Gwelsom fod 20 y cant o’r grwpiau hynny yn ymdrin yn benodol â materion ieuenctid. Canfu’r un arolwg fod grwpiau gwirfoddol yn gofidio am y diffyg partneriaeth wirioneddol rhyngddynt hwy a’r llywodraeth. Yr oedd diffyg partneriaeth wirioneddol rhwng llywodraeth leol, y Llywodraeth a’r sector gwirfoddol yn thema a oedd yn amlwg iawn ym Mhwyllgor Rhanbarthaol Gogledd Cymru ddydd Gwener diwethaf.

Noda’r Ddeddf Dysgu a Sgiliau fod yn rhaid i awdurdodau lleol ystyried hwylustod y cydweithio â sefydliadau gwirfoddol. Fodd bynnag, teimla llawer o’r grwpiau gwirfoddol fod yr arian yn mynd i’r awdurdodau lleol ac yn aros yno. O’r £10 miliwn a ddyrannwyd i’r Gronfa Partneriaeth Plant a Phobl Ifanc yn 2000-01, er enghraifft, dim ond £2.2 miliwn a ddyrannwyd i’r sector gwirfoddol. Yr hyn sydd ei angen yw’r hyn a ddisgrifir yng nghytundeb y Cynulliad â’r sector gwirfoddol fel ‘cyd-berchenogaeth’ prosiectau a pholisïau. Mae cyd-berchenogaeth yn golygu bod pawb yn cynnig rhywbeth. Mae hyn, yn ei dro, yn dibynnu ar ddatblygu gallu yn y sector gwirfoddol. Heb ddatblygu gallu, ni all y sector gwirfoddol fod yn bartner cyfartal gyda llywodraeth leol. Mae ‘Ymestyn Hawliau’ yn galw ar y Cynulliad i greu’r gallu i weithredu strategaethau lleol i bobl ifanc. Mae angen creu rhan fawr o’r gallu hwn yn y sector gwirfoddol.

Trof am ychydig at y Ddeddf Dysgu a Sgiliau 2000. Noda’r Ddeddf hon bwerau a dyletswyddau amrywiol ar gyfer y Cynulliad ac awdurdodau lleol i wella gwasanaethau i bobl ifanc yng Nghymru. Mae’n cynnwys llawer y mae’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi galw amdano yn y gorffennol. Mae’r Ddeddf yn rhagorol oherwydd, yn wahanol i gymaint o rai eraill, mae ganddi adrannau clir sydd yn cyfeirio at Gymru ac sydd yn ystyried y gwahaniaeth rhwng Cymru a Lloegr. Byddai’n fanteisiol iawn i ni yng Nghymru pe bai Mesurau a Deddfau eraill yn cael eu llunio gyda’r un bwriad a’r un gydnabyddiaeth o ddatganoli.

Ar hyn o bryd, gall drafftio Mesurau heb roi cydnabyddiaeth briodol i Gymru olygu y bydd y Cynulliad yn colli rhai o’r ychydig bwerau sydd ganddo wrth i Ddeddfau newydd ddisodli’r rhai a restrir yn y Gorchymyn Trosglwyddo Swyddogaethau. Rhydd y Ddeddf hon bwerau o bwys i’r Cynulliad er mwyn iddo wneud deddfwriaeth eilaidd. Yn ôl yr hyn a ddeallaf mae anfantais i hyn yn Lloegr. Yn Lloegr breinir yr Ysgrifennydd Gwladol dros Addysg â’r un pwerau ac, felly, maent y tu allan i reolaeth y Senedd. Mae gennym y rheolaeth honno dros ddeddfwriaeth eilaidd yma.

Mae addysg rhyw yn un agwedd ar ddeddfwriaeth eilaidd y bydd yn rhaid i’r Cynulliad ymdrin â hi. Ymhlith y swyddogaethau a ddatganolwyd i’r Cynulliad o dan y Ddeddf Dysgu a Sgiliau mae’r ddyletswydd, yn adran 148, i gyhoeddi arweiniad ar addysg rhyw. Yn unol â’r Ddeddf, rhaid i’r arweiniad hwnnw sicrhau bod disgyblion yn ‘dysgu natur priodas a’i phwysigrwydd ar gyfer bywyd teuluol’ a’u bod ‘yn cael eu diogelu rhag addysgu a deunyddiau sydd yn amhriodol’ i’w hoedran a’u cefndir crefyddol a diwylliannol. Felly, rhaid inni sicrhau bod arweiniad addysg rhyw a gyhoeddir gan y Cynulliad o dan adran 148 Deddf Dysgu a Sgiliau 2000 yn pwysleisio amrywiaeth cysylltiadau teuluol yng Nghymru. Rhaid i’r gofyniad i ddysgu am natur priodas a’i phwysigrwydd ar gyfer bywyd teuluol beidio â dod yn unigryw, oherwydd nid dyna’r sefyllfa unigryw yng Nghymru. Os daw yn ofyniad unigryw, efallai y bydd yn atal plant rhag dysgu am y mathau gwahanol o deuluoedd sydd mewn cymdeithas. Dylai’r rheini sydd yn pryderu am hynny gofio y bydd gan rieni yr hawl i dynnu plant allan o wersi addysg ryw o hyd.

A wnaiff y Gweinidog ildio?

Diolch am y dyrchafiad, David.

A yw Christine Humphreys yn awgrymu y dylid addysgu disgyblion bod gan fathau amgen o berthynas yr un gwerth â phriodas?

Nid wyf yn dweud dim o’r fath. Eglurais fy mod yn amlygu’r penderfyniad y bydd yn rhaid i’r Cynulliad ei wneud. Nid wyf yn rhoi arweiniad i’r Cynulliad. Fodd bynnag, mae sawl math o berthynas yn y wlad hon nad ydynt yn dibynnu ar dystysgrif priodas. Cam-dyb yw addysgu plant i gredu mai priodas yw’r unig fath o berthynas ym Mhrydain.

Edrychaf ymlaen at y broses ymgynghorol yn parhau ac at weithredu Deddf Dysgu a Sgiliau 2000. Edrychaf ymlaen hefyd at ddarnau’r ddeddfwriaeth eilaidd yn dod ger bron y Cynulliad a sialensau’r broses honno. Byddwn yn cefnogi gwelliant 1 David Melding a gwelliant 2 Gareth Jones. Cefnogwn y farn yng ngwelliant 4 Gareth Jones gan obeithio y daw’r Gweinidog â’r mater ger bron y Pwyllgor.

Er iddo gael ei dynnu’n ôl, derbyniwn y teimlad y tu ôl iddo.

Croesawaf y cynnig hwn, gan ei fod yn gyfle i ddarparu mewnbwn Cymreig. Gobeithiaf y daw yn arfer cyffredin yn hytrach nag yn eithriad i’r rheol. Dyna yw ystyr datganoli.

Byddaf yn siarad am welliant 4, er iddo gael ei dynnu’n ôl, oherwydd yr ydym am i bobl ddeall pam ei fod yn holl bwysig yn ein barn ni. Mae angen i’r Cynulliad Cenedlaethol fabwysiadu polisi, drwy is-ddeddfwriaeth, a fyddai’n rhoi dyletswydd statudol ar golegau, ysgolion ac o bosibl adrannau cyflogaeth, i ddilyn hynt pobl ifanc. Dylid gwneud hyn drwy ddefnyddio staff wedi eu hyfforddi i ymdrin â hwy â chydymdeimlad, i barchu eu hunaniaeth a’u barn, a’u hatal rhag syrthio i allgáu cymdeithasol. Mae’r trefniadau presennol yn caniatáu i ormod o lawer o bobl lithro drwy’r rhwyd. Byddai hyn yn ffordd ymarferol o gyflawni cytgord cymdeithasol drwy ymwneud yn uniongyrchol â mynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol, troseddu, a chamymddwyn a difaterwch cymdeithasol arall, sydd yn deillio o hynny.

Bydd angen arian ychwanegol er mwyn cadw cofnod o ble mae pobl ifanc yn mynd pan adawant yr ysgol heb ennill cymwysterau, heb gwblhau eu haddysg bellach na phrosiect y Fargen Newydd. Mae’n anfoddhaol bod cymaint yn diflannu o’n cofnodion. Troseddu a chamddefnyddio sylweddau fydd eu hanes. Mae hynny’n arwain at ymddygiad gwrthgymdeithasol sydd yn effeithio ar gymdeithas gyfan. Mae gennym broblem y mae’n rhaid ymdrin â hi yn ddifrifol, nid yn unig â geiriau fel ‘cefnogaeth’ ond gydag arian a phobl sydd wedi eu hyfforddi i ddeall pobl ifanc, i weithio gyda hwy, i’w parchu ac i’w diddyfnu yn ôl i gymdeithas, fel y gellir creu cytgord cymdeithasol a nacáu allgáu cymdeithasol.

Cefnogaf yr angen am ffyrdd penodol ac ymroddedig o fynd i’r afael â’r broblem hon a chroesawaf sylwadau’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes ar welliant 4. Edrychaf ymlaen at ymdrin â’r mater hwn eto pan ddaw ger bron y Cynulliad ar ôl taith y Mesur drwy San Steffan.

Byddaf yn trafod rôl hanfodol y gwasanaeth ieuenctid wrth weithredu’r strategaeth hon. Gweithiais yn y gwasanaeth ieuenctid am 14 mlynedd, yn uniongyrchol drwy’r awdurdod addysg lleol, fel yr oedd ar y pryd, ac fel swyddog maes i Gymdeithas Clybiau Ieuenctid Cymru. Dros y blynyddoedd, gwyliais awdurdodau lleol yn cwtogi’r arian yn raddol ar gyfer gwaith gyda phobl ifanc.

Dros y blynyddoedd, daeth y gwasanaeth ieuenctid yn enwog fel y perthynas tlawd o ran darpariaeth ar gyfer pobl ifanc. Yr oedd addysg yn statudol ac, wrth i gyllidebau ddod yn fwy tynn, y gwasanaeth ieuenctid a ddioddefodd y toriadau mwyaf, ac erydodd y ddarpariaeth honno. O’r tu mewn, gwelais y ddarpariaeth yn cael ei chwtogi a gwyliais glybiau gwledig bach yn diflannu. Daeth clybiau llawn amser hyd yn oed yn rhai rhan amser. Yn Wrecsam, lle y gweithiais, daeth pob un o’r clybiau llawn amser yn rhai rhan amser. Yr oedd hynny’n drasiedi i bobl o dan amgylchiadau anodd yn Wrecsam a oedd yn dibynnu ar y clybiau ieuenctid llawn amser hynny am eu gwaith aruthrol gyda phobl ifanc.

Brwydrodd y clybiau ieuenctid gwirfoddol hyd yn oed wrth i’r diffyg cefnogaeth broffesiynol a’r ddarpariaeth hyfforddiant edwino. Mae llai nag 1 y cant o gyllidebau addysg awdurdodau lleol yn mynd tuag at y ddarpariaeth ar gyfer y gwasanaeth ieuenctid. Mae hynny’n gyhuddiad ofnadwy. Nid yw gwerth gwasanaeth ieuenctid da yn fesuradwy mewn tablau cynghrair. Ac eto, yn aml, caiff gweithwyr ieuenctid effaith anhygoel ar fywydau pobl ifanc, gan ehangu eu gorwelion a helpu i ffurfio eu barn hwy am y byd. Dim ond mewn blynyddoedd diweddarach yr elwant yn wirioneddol ar hynny.

Gwna clwb ieuenctid ffyniannus, da wahaniaeth go iawn i fywydau pobl ifanc. Rhydd gyfle iddynt gyfranogi’n llawn ar sail gyfartal, a rhoddir awdurdod gwirioneddol iddynt os yw’r clwb ieuenctid yn gweithio’n gywir ac os cânt eu hannog i wneud penderfyniadau, sylweddoli canlyniadau a chymryd y llyw, ond gydag arweiniad gweithwyr profiadol ac empathig.

Er mwyn troi’r ddogfen hon yn realiti ac i wir ymestyn yr hawl, mae arian yn angenrheidiol. Dyna fy mhrif bwynt heddiw. Rhaid inni sicrhau y cyfeirir yr arian a roddir i weithredu’r polisïau hyn o fewn awdurdodau lleol ac na chânt eu llyncu gan gyllidebau cyffredinol awdurdodau lleol. Mae hynny’n hanfodol. Os methwn â gwneud hynny, bydd y strategaeth yn methu. Mae’n holl bwysig bod Jane yn sicrhau bod hynny’n digwydd. Pwysaf arni i wneud yr ymrwymiad hwnnw heddiw, yn gyhoeddus, fel y gallwn fod yn hyderus y daw’r weledigaeth polisi ragorol hon yn realiti ac y caiff ein pobl ifanc yng Nghymru yr hyn y maent wir yn ei haeddu.

Cyn symud ymlaen at brif gorff fy sylwadau, gwnaf sylw byr ar fformat y cynnig. Cymeradwyaf y farn yng ngwelliant Kirsty Williams yn gryf a byddwn yn pleidleisio drosto. Fodd bynnag, synnaf ei bod, fel aelod o blaid Lywodraethol, wedi gorfod ei gyflwyno. Oni ellid bod wedi ei gynnwys ym mhrif gynnig y Llywodraeth? Byddai hynny wedi galluogi pleidiau’r wrthblaid i ddiwygio cynnig y Llywodraeth i gyd. Hyderaf, ymhen amser, y bydd partneriaid y glymblaid yn hel eu meddyliau ar hyn fel y gallwn ddiwygio’r cyfan sydd gennych i’w ddweud. Fel arall—a chaniateir hyn o fewn ein Rheolau Sefydlog—gallai aelodau Llafur y meinciau cefn ddiwygio cynigion y Llywodraeth. Gallem hyd yn oed ddechrau cynnig gwelliannau i’n cynigion ein hunain. Fodd bynnag, mae gennyf ryw gof y bu hynny’n annerbyniol pan wnaeth y Ceidwadwyr Cymreig hynny. Efallai y gallem ystyried hynny yn y dyfodol.

Yr wyf yn falch y bydd y Llywodraeth yn cefnogi gwelliant 2. Gwerthfawrogwn hynny. Bydd llawer ohonom sydd wedi gweithio gyda phlant a phobl ifanc yn gwybod nad yw gwrando ar blant a phobl ifanc yn ddigon. Rhaid inni weithredu ar eu pryderon. Mae’r rhestr yn Atodiad 2 y ddogfen fframwaith yn ddiddorol, ond nid yw’n fy synnu. Yn ogystal â siarad gyda phlant a phobl ifanc am y problemau, mae angen inni siarad gyda hwy am yr atebion. Os caf fentro swnio’n debyg i Alun Michael, a gyfeiriai yn aml at ei brofiad yn y gorffennol, treuliais lawer o flynyddoedd yn gweithio gyda phlant a phobl ifanc. Yn aml gwelais fod ganddynt syniad llawer gwell ynglŷn â’r ffordd orau o ymdrin â rhai o’r heriau a wynebant na’r rheini ohonom a fu’n weithwyr ieuenctid. Yr hyn yr oedd ei angen arnynt, ac yr wyf yn siŵr y bydd Karen a llawer o rai eraill yn y Siambr yn cytuno, oedd y pŵer a’r adnoddau y gall y Cynulliad sicrhau eu bod ar gael er mwyn gwneud i hynny ddigwydd.

Weithiau mae’n waeth gwrando ar blant a phobl ifanc a gwneud dim, na pheidio â gwrando arnynt o gwbl. Nid oes dim sydd yn waeth, yn arbennig i’r rhai ifanc, na chodi eu disgwyliadau ac yna eu chwalu.

Yr wyf yn falch o weld bod y ddogfen yn nodi rôl holl bwysig y comisiynydd plant yn hyn. Bydd hi neu ef am sicrhau, nid yn unig y clywir lleisiau plant, ond yr ymdrinnir â’u pryderon ac y diwellir eu hanghenion. Bydd adegau pan fydd angen pwerau statudol cryf arno ef neu arni hi i ategu hyn a byddwn yn croesawu ymrwymiad y Cabinet—a wnaethpwyd unwaith eto yr wythnos diwethaf—i geisio pwerau statudol llawn i’r comisiynydd cyn gynted â phosibl.

Ofnaf y bydd yn rhaid imi bigo beiau a gobeithiaf y bydd y Cynulliad Cenedlaethol yn maddau imi.

Pam newid arfer oes?

Yn union, pam newid arfer oes? Fodd bynnag, fel y gŵyr Andrew Davies—y Trefnydd—y manylion yn aml yw’r bwgan mwyaf.

Dywed paragraff 15 crynodeb gweithredol y ddogfen fframwaith y bydd y comisiynydd yn ‘swydd statudol a sefydlir o dan Ddeddf Safonau Gofal 2000’. Nid wyf yn cynnig ailadrodd y drafodaeth a gawsom am hyn y tro diwethaf, ond yr wyf am ddweud bod hyn yn cyfleu’r neges anghywir. Yr ydym yn sôn am gomisiynydd i bob plentyn yng Nghymru, i siarad ar ran pob un ohonynt, ynglŷn ag unrhyw bryderon difrifol y maent am eu lleisio iddi hi neu iddo ef, nid dim ond am blant mewn gofal. Mae corff y ddogfen hon yn hollol gywir, mae’r crynodeb yn anghywir, a byddaf yn parhau i bigo beiau—ie, arfer oes—a byddaf yn parhau i rygnu ymlaen am hyn tra bod papurau’r Llywodraeth yn anghywir.

Yn olaf, hoffwn ddilyn yr hyn a ddywedodd llawer o’m cyd-Aelodau am adnoddau. Yn amlwg, croesewir yr ymagwedd gyfannol, fwy strategol a symlach tuag at ariannu. Fodd bynnag, mae blynyddoedd o beidio â rhoi digon o arian wedi gadael ystod o wasanaethau—clywsom gan Karen am broblemau penodol y gwasanaeth ieuenctid cyffredinol sydd yno i bawb—mewn cyflwr affwysol mewn rhai mannau. Mae’n dameidiog ledled Cymru; caiff gwaith rhagorol ei wneud mewn rhai ardaloedd, a bron dim mewn ardaloedd eraill. Ni allwn feio’r awdurdodau lleol am hynny. Dros y 18 mlynedd diwethaf, o dan Lywodraeth Geidwadol, ac am ddwy neu dair blynedd arall o dan Lywodraeth Lafur a deimlai fod yn rhaid iddynt lynu wrth eu cynlluniau gwario, ni chafodd yr awdurdodau lleol unrhyw arian ychwanegol i’w wario ar yr hyn nad oeddent wedi eu hymrwymo yn statudol iddo. Mae’n dda gweld ein bod yn symud ymlaen o’r sefyllfa honno yn awr. Er mwyn troi’r breuddwydion a’r dyheadau yn y dogfennau hynny yn realiti, bydd angen i Lywodraeth Cymru ddarparu arian ychwanegol sylweddol yn y tymor byr ac, yn anad dim, arian cynaliadwy tymor hir. Mae’n ofnadwy pan fydd gennych brosiect da sy’n dangos canlyniadau, efallai ar gylch ariannu tair blynedd, ac yna mae’r arian wedi diflannu. Daw hyn â mi yn ôl at y perygl o godi dyheadau pobl ifanc ac yna eu chwalu. Rhaid inni gael ffrydiau ariannu cynaliadwy tymor hir ar gyfer gwasanaethau i blant a phobl ifanc yn gyffredinol, neu bydd dyheadau ‘Ymestyn Hawliau’ yn parhau i fod yn ddyheadau, a bydd y fframwaith yn parhau yn ddim mwy na ffrâm wag. Mae’n amlwg o bopeth a ddywedwyd y prynhawn yma, bod pob un ohonom—nid yn unig Llywodraeth Cymru, ond pob un o bleidiau’r wrthblaid—yn ymrwymedig i sicrhau nad yw hynny’n digwydd. Mae croeso mawr i hynny. Mae plant a phobl ifanc Cymru yn disgwyl, ac yn haeddu, y gorau o’r Cynulliad Cenedlaethol, ac yr wyf yn optimistaidd y gallwn ei gyflwyno.

Byddai’n hawdd sefyll yma a rhestru’r holl anawsterau y mae pobl ifanc wedi eu profi dros y ddwy flynedd diwethaf, ond rhaid imi beidio â gwneud hynny am fod hynny’n diflasu pobl ifanc. Rhaid inni weithio gyda phobl ifanc yn awr, er mwyn sicrhau ein bod yn gwneud y peth iawn iddynt yn y degawd nesaf. Rhaid inni sicrhau ein bod yn gwrando ar safbwyntiau pobl ifanc. Yr wyf wedi cymryd llawer o amser i eistedd a gwrando ar eu safbwyntiau ac wedi derbyn yr ymagwedd ‘chi bobl hen a chrychlyd, beth wyddoch chi?’ ac yr wyf wedi dweud ‘Mae gennyf grychion, ond llinellau profiad ydynt ac yr wyf am eich helpu gyda’r profiad hwnnw’. Fodd bynnag, ni wrandewais i ar fy rhieni erioed, felly pam y dylwn i feddwl y bydd fy mhlant i yn gwrando arnaf fi?

Fel y gŵyr pobl, mae’r ward fwyaf difreintiedig yng Nghymru yn fy etholaeth i. Nid oes gan gymaint â 98 y cant o blant a phobl ifanc yn y ward honno unrhyw iard flaen na iard gefn na gardd y gallant eu defnyddio. Eu man chwarae yw un sgwâr concrit ar ochr ffordd brysur. Ac eto, maent yn dyheu am fod yn rhan o’u cymuned. Dangoswyd hyn yn fedrus pan gyfranogasom mewn fforwm ieuenctid bythefnos yn ôl. Eisteddodd y bobl ifanc o amgylch byrddau gyda’r bobl grychlyd, yr heddlu, gweithwyr cymdeithasol, gweithwyr ieuenctid, cynhalwyr ifanc ac unrhyw un a fyddai yn gwrando arnynt yn eu barn hwy. Yr oeddent am drafod materion eu cymuned. Yr oeddent am gael lle i ymgynnull, lle y byddai’n rhaid inni y bobl grychlyd ofyn caniatâd i fynd yno a, phe byddem am gael can o Coke, byddai’n rhaid inni ofyn a allem gael un, oherwydd byddent wedi pennu rheolau sefydlog a byddent yn plismona ac yn rhedeg y lle. Fodd bynnag, cydnabyddant hefyd fod yn rhaid iddynt roi rhywbeth yn ôl i’w cymuned. Yr oeddent yn awyddus i ryngweithio gyda’r gymuned, ond yr oeddent yn parhau i ddweud na fyddai neb yn gwrando arnynt nac yn caniatáu iddynt ymuno â’r partneriaethau i drafod arian Amcan 1 neu Rhoi Cymunedau yn Gyntaf. Yr wyf wedi eu sicrhau y byddaf, gobeithio, yn cael y bobl o amgylch y bwrdd i gynnwys pobl ifanc mewn prosiectau o’r fath.

I ychwanegu at yr hyn a ddywedodd Karen yn gynharach am wasanaethau ac ariannu, dylem geisio gofyniad statudol i awdurdodau addysg lleol ddarparu gwasanaeth ieuenctid a fydd yn bodloni’r galwadau a nodir yn ‘Ymestyn Hawliau’. Talaf deyrnged i bawb, yn y sectorau gwirfoddol a statudol, sydd yn gweithio gyda phobl ifanc. Mae’r bobl ifanc eu hunain yn ddiolchgar hefyd i’r bobl hynny.

Nid yw 30 y cant o bobl ifanc yn manteisio ar wasanaeth ieuenctid o unrhyw ddisgrifiad, boed yn wirfoddol neu’n statudol. Efallai y gofelir am beth o’r 30 y cant hwnnw yn dda ac efallai ei fod yn iawn. Efallai bod ganddynt sefyllfa deuluol neu gymunedol ac nad ydynt am fanteisio ar wasanaethau ieuenctid. Fodd bynnag, mae llawer o’r 30 y cant mewn perygl o gael eu rhoi ar yr ymylon, os na wnaethpwyd hynny eisoes. Rhaid inni anelu at leihau’r canran hwnnw. Gobeithiaf y bydd ‘Ymestyn Hawliau’ a’r fframwaith partneriaeth plant a phobl ifanc yn gwneud hynny.

Thank you for the opportunity to ask the question that I attempted to ask the Minister as an intervention to her speech at the beginning of the debate. When I, as an individual Assembly Member, was submitting the first piece of subordinate legislation to the National Assembly, and standing in the front of the Chamber quite nervously, I took numerous interventions from Assembly Members. Some of them were quite thorny and difficult. It is therefore ironic that a Cabinet Minister refused to take an intervention from me today.

My question regards my constituency, Ceredigion. Young people have a fundamental and statutory right to a high standard of education. Is the Minister aware that young people in Penglais Comprehensive School, Aberystwyth face a situation of having to attend school on a rota basis due to the extremely bad condition of the school building? Eight of the school’s classrooms are not of an acceptable standard for lessons to be held in them. Will the Minister contact the local authority in Ceredigion as a matter of urgency to consider how we can ensure that this situation does not continue and that pupils do not have to go on a rota to receive the basic right to statutory education?

Mae hon yn ddadl bwysig i bobl ifanc ledled Cymru. Cydnabyddir hynny yn gyffredinol gan y rheini sydd yn gweithio yn y maes hwn. Bu disgwyl hir am y ddadl mewn sawl ffordd ac mae angen inni symud ymlaen cyn gynted â phosibl. Derbynnir hynny yn y ddadl hon a dyna’r cyd-destun y mae’n rhaid i ni fynd i’r afael ag ef. Mae’r her yn glir, sef cyflawni gwell canlyniadau drwy well cefnogaeth gan system fwy cydlynol a rhesymegol yng Nghymru. Mae’r dogfennau yr ydym yn ymwneud â hwy heddiw yn dangos y ffordd y gallwn gyflawni hynny yng Nghymru, gan ymdrin ag anghenion penodol Cymru fel y mae datganoli yn mynnu ein bod yn gwneud. Rhaid i’r ymagwedd leol ac ymagwedd y Cynulliad Cenedlaethol gael ei chydlynu a’i rhesymoli’n well. Cydnabu pawb yr angen hwnnw. Y sialens yw cyflawni hynny i’r holl bobl ifanc ledled Cymru, gan gynnwys y cymunedau sydd o dan yr anfantais gymdeithasol fwyaf.

Mae’r ymgynghori yn pwyntio at rai agweddau ar y ffordd y teimla pobl ifanc heddiw y gallai pob un ohonom yn hawdd fod wedi eu dyfalu. Mae pobl ifanc yn pryderu bod oedolion yn tueddu i’w hystyried yn ddrwgdybus, gyda llai o barch nag y dylent. O ganlyniad, teimla pobl ifanc yn anfodlon yn aml. Ni theimlant y cânt eu gwerthfawrogi fel y dylent. Teimlant yn gymharol ddi-rym. Gallai pob un ohonom fod wedi dyfalu mai fel yna y byddai. Yr her yw ymateb i hynny. Dengys yr ymgynghori hefyd fod gan bobl ifanc o leiafrifoedd ethnig yng Nghymru broblemau penodol. Yn gyffredinol cânt brofiadau negyddol yn yr ysgol. Wynebant hiliaeth helaeth ar draws cymdeithas yn rhy aml. Mae hynny hyd yn oed yn fwy gwir am ffoaduriaid. Mae’r rhain yn broblemau y bydd yn rhaid i’r gwasanaethau newydd ymdrin â hwy a’u datblygu. Gobeithiaf y cadwn hynny ar flaen y cof. Mae’n broblem sydd yn digwydd yn benodol mewn ardaloedd o Gymru fel Casnewydd sydd â phoblogaethau lleiafrifol ethnig sylweddol ac arwyddocaol.

Hybir y farn negyddol sydd gan lawer gormod o bobl am bobl ifanc gan y cyfryngau, sydd yn canolbwyntio mor aml ar y pethau negyddol sydd ond yn ymwneud â lleiafrif bach o bobl ifanc. Rhoddir sylw mawr i droseddau ac anhrefn, er enghraifft, pan godwch bapur newydd a darllen am yr hyn yr honnir y mae pobl ifanc yn ei wneud. Mae honno’n broblem fawr inni. Mae angen inni annog barn fwy cadarnhaol o lawer am bobl ifanc yng Nghymru. Fel Aelodau’r Cynulliad, cyfarfyddwn â phobl ifanc drwy’r amser, mewn ysoglion, clybiau ieuenctid, yn ein hetholaethau ac mewn mannau eraill. Maent yn wych. Mae’r ansawdd, egni, brwdfrydedd a’r ymrwymiad i addysg sydd gan y mwyafrif helaeth o bobl ifanc, yn creu argraff arnaf bob amser. Dylem fod â barn fwy cadarnhaol o lawer, gan geisio mynd i’r afael â’r problemau sydd yn gysylltiedig â’r ffordd y mae’r cyfryngau yn ymdrin â materion sydd yn ymwneud â phobl ifanc.

Croesawaf y pwyslais ar roi llais i bobl ifanc, oherwydd buont yn gymharol ddi-rym. Pan oedd fy mhlant yn ifanc gwisgent grysau ti â’r geiriau ‘kids are people too’ arnynt. Yr oedd hynny’n crynhoi llawer o’r problemau a wynebir gan bobl ifanc mewn cymdeithas, nad ystyrir bod ganddynt farn ystyrlon na rôl i’w chwarae mewn cymdeithas ddinesig wrth ddatblygu llais ystyrlon i bobl ifanc. Gall Llais Ifanc/Young Voice, cynghorau ieuenctid lleol a datblygiadau eraill ymdrin â hynny. Gobeithiaf y gwneir hynny’n effeithiol i gynnwys pob person ifanc yng Nghymru, gan gynnwys y rhai o dan yr anfantais gymdeithasol fwyaf. Yn rhy aml yn fy mhrofiad i, mae gormod o bobl ifanc dosbarth canol ar gynghorau ieuenctid lleol. Gobeithiaf y gallwn fynd i’r afael â hynny ac ymdrin â hynny, gan ein bod am i bob un o’n pobl ifanc gael llais ystyrlon.

Mae’n anodd i bobl ifanc neu yn wir, pobl o unrhyw oedran benderfynu beth maent am ei wneud yn nhermau addysg a gyrfaoedd. I’r rhai sydd o dan yr anfantais gymdeithasol fwyaf, mae ddwywaith mor anodd. Rhaid inni sicrhau y cânt eu harwain a’u cynghori’n gywir. Bydd gan Loegr system fentora i blant 13 i 19 oed o dan y cynllun Connexions. Rhaid inni sicrhau, er y byddwn yn gweithredu’n wahanol yng Nghymru, nad ydym yn colli manteision cael perthynas uniongyrchol rhwng pobl ifanc a’r rheini sydd yn gallu cynnig cyngor a chymorth ystryrlon iddynt. Mae’r rheini sydd o dan yr anfantais gymdeithasol fwyaf dair gwaith yn llai tebygol o fynd i brifysgol. Rhaid inni gwtogi’r ffigur hwnnw, nid yn unig drwy gynnig gwell cyngor, ond gwell cefnogaeth. Mae honno’n agenda enfawr, sydd yn torri ar draws llawer o ymrwymiadau’r Cynulliad Cenedlaethol, gan gynnwys ein hymrwymiad i gynhwysiant cymdeithasol.

Hoffwn longyfarch David Melding ar ei safbwyntiau goleuedig ar droseddau ieuenctid. Yr oeddech yn llygad eich lle gyda’ch sylwadau, David. Yr wyf am inni ymdrin â’r materion holl bwysig sydd yn gysylltiedig â throseddau ieuenctid. Mae pobl ifanc yn mynd i sefydliadau ar gyfer troseddwyr ifanc oherwydd, o’r cychwyn, mae eu cyfleoedd mewn bywyd bron yn ddim. Rhaid inni fynd i’r afael â hynny er eu budd hwy a chymdeithas yn gyffredinol

Mae datganoli yn ymwneud ag anghenion penodol. Croesawaf waith yr adroddiad wrth ymdrin â’r anghenion a’r agenda benodol yng Nghymru. Ymunaf ag eraill i annog y dylid rhoi ystyriaeth ofalus i ariannu er mwyn sicrhau na fydd Lloegr yn ein gadael ar ôl. Mae’n bwysig bod y mentrau hyn yn denu arian digonol. Gwrandewais ar yr hyn a ddywedodd Jane yn gynharach am ariannu. Hoffwn glywed mwy am yr arian a fydd yn dilyn y rhaglenni hyn ac, efallai, am gostau gweithredu’r rhaglen ‘Ymestyn Hawliau’. Mae’n iawn inni fod yn wahanol i Loegr lle bo hynny yn angenrheidiol a phriodol, ond yr ydym am fod yn wahanol ac yn well ac nid yn wahanol ac o dan anfantais—o ran ariannu neu o ran unrhyw beth arall.

Croesawaf yr ymrwymiad i roi is-ddeddfwriaeth yn ei lle. Gobeithiaf y gwneir hynny cyn gynted â phosibl, gan fod Lloegr ymhell ar y blaen yn hyn o beth.

Byddwn i, fel pob un arall bron, yn cymeradwyo’r ddogfen hon yn gryf. Mae ail a thrydydd gair teitl y ddogfen, ‘hawl’ a ‘chefnogaeth’, yn dweud y cyfan. Mae’n symud i ffwrdd o’r hen ymagwedd gosbol, batriarchaidd a welsom wrth lunio polisïau dros y cenedlaethau.

Mae’n bwysig pwysleisio hynny oherwydd, fel y dywedodd John, yr unig bryd y mae’r rhan fwyaf o bobl yn siarad am bolisi ieuenctid yw pan fydd anhrefn, fandaliaeth ac ymddygiad hwliganaidd ar ein strydoedd ac ar ystadau cyngor yng Nghymru.

Ymateb llawer o’n cymunedau i’r ymddygiad gwrthgymdeithasol hwn yn aml yw i gymryd ymagwedd gosbol. Yn ddiau, bydd amgylchiadau pan fydd ymddygiad o’r fath yn cyfiawnhau ymagwedd gosbol. Fodd bynnag, mae angen inni gydnabod bod ymddygiad gwrthgymdeithasol â’i wreiddiau yn aml ym methiant polisi blaenorol neu o ganlyniad i ddifaterwch. Wrth siarad am yr hyn a etifeddasom o bolisïau blaenorol, bu’r lefelau uchel o ddiweithdra ymhlith pobl ifanc a gafwyd, yn arbennig yn ne Cymru, dros y 15 mlynedd diwethaf fwy neu lai, yn brif ffynhonnell yr afiechyd cymdeithasol a gafwyd mewn cymaint o’n cymunedau.

Yn y ddogfen hon, yr oeddwn yn falch o nodi bod nifer y plant a phobl ifanc nad ydynt mewn cyflogaeth, addysg na hyfforddiant wedi gostwng o 14 i 11 y cant dros y tair blynedd diwethaf. Yn amlwg, mae 11 y cant yn ffigur rhy uchel o hyd. Rhaid i’r nod o ostwng y canran hwnnw a sicrhau hyfforddiant neu waith i ragor o bobl ifanc—ac ni chredaf fod digon o sylw yn cael ei roi i hyn yn y ddogfen—fod yn flaenoraieth. O’r safbwynt hwnnw, mae angen inni ystyried materion fel yr isafswm cyflog i bobl ifanc sydd yn dechrau gweithio. Rhaid inni edrych hefyd ar ffurf y grant cynhaliaeth sydd ar gael i bobl ifanc i’w hannog i aros mewn hyfforddiant.

Soniodd Peter a Kirsty am y canlyniadau cymdeithasol a’r trasedïau personol sydd yn deillio o’r polisïau gwael a ddilynasom mewn sawl ardal. Yn fy nghymuned, prin bod chwe mis yn mynd heibio heb i ryw berson ifanc farw cyn ei amser oherwydd y math o gymdeithas yr ydym wedi ei chreu i’n pobl ifanc. Yr hyn sydd hyd yn oed yn fwy trasig na’r canlyniadau i’r person ifanc hwnnw, eu teulu neu eu ffrindiau, yw’r ffaith, oherwydd bod y marwolaethau hynny o ganlyniad i gamddefnyddio sylweddau neu alcohol neu ddamweiniau traffig mewn ceir a gafodd eu dwyn, nad galaru yn aml yw ymateb y gymuned ond yn hytrach ‘gwynt teg ar eu hôl’. Mae’r ffaith mai ymateb cymaint o’n cymunedau i farwolaethau cynnar y bobl ifanc hyn yw ‘gwynt teg ar eu hôl’ yn gondemniad llwyr o’n polisïau a’n blaenoriaethau i bobl ifanc. Drwy’r ddogfen hon, rhaid inni lwyddo i newid yr athroniaeth honno a sicrhau nad ydym byth yn siomi cenhedlaeth o bobl ifanc yn y fath fodd eto.

Neithiwr, cefais y fraint o fod ym Mhort Talbot yn ein noson gwobrwyo pobl ifanc leol. Derbyniodd nifer fawr o bobl ifanc wobrau. Yn ddiau, mae’r bobl ifanc hyn yn nodweddiadol o’u cenhedlaeth, nid y rheini sydd yn mynd â chymaint o sylw’r cyfryngau o ganlyniad i’w hymddygiad gwrthgymdeithasol. Yr wyf yn falch bod cymaint o’r bobl ifanc hynny yn y seremoni honno yn weithgar wrth ddylunio clawr dogfen ‘Ymestyn Hawliau: cynorthwyo pobl ifanc yng Nghymru’. Hwn yw un o’r cloriau mwyaf trawiadol o unrhyw ddogfen y bu’n rhaid i’r Cynulliad Cenedlaethol ei hystyried. Mae’n deyrnged rhagorol i allu creadigol y bobl ifanc hynny yn ardal Castell-nedd Port Talbot ac i’r cyfraniad sydd ganddynt i’w wneud. Byddant yn gysylltiedig â dylunio cloriau dogfennau eraill yn y dyfodol a ddaw gerbron y Cynulliad Cenedlaethol, sydd yn arwydd o’u llwyddiant. Mae’r ddogfen hon yn ddechrau da. Gadewch i ni beidio â mynd yn ôl i fethiannau’r gorffennol.

Hoffwn bwysleisio pwysigrwydd cael amrywiaeth o ddarpariaethau i bobl ifanc. Mae hynny’n bwysig, oherwydd nid yw pob cyfleuster yn addas i bob person ifanc. Hoffwn bwysleisio hefyd yr angen dybryd i fuddsoddi rhagor o adnoddau mewn gwaith ieuenctid. Mae siaradwyr eraill wedi sôn am hynny. Yn arbennig, mae angen buddsoddi yn y gwasanaeth ieuenctid. Mae’r gwasanaeth hwnnw’n bwysig i lawer o bobl ifanc, ond oherwydd diffyg arian, adeg gwyliau, pan fo ei angen fwyaf, mae ar gau. Mae’n bwysig ein bod yn newid y sefyllfa honno. Canlyniad hynny, mewn sawl ardal yng Nghymru, yw bod plant ar y strydoedd.

Yn y sector gwirfoddol, rhaid inni gydnabod y gwaith aruthrol a wneir mewn clybiau bechgyn o ran darparu chwaraeon, er enghraifft, i bobl ifanc ac ymroddiad gweithwyr a rhieni sydd yn bresennol ar foreau Sul oer i gefnogi eu plant naw mlwydd oed ac yn y blaen. Caiff sefydliadau o’r fath eu rhedeg yn aml am y nesaf peth i ddim. Rhaid inni werthfawrogi’r hyn a wnânt a’u helpu’n ariannol. Mae angen inni fuddsoddi rhagor o adnoddau yn y clybiau hynny.

Yn fy etholaeth i, mae ystad dai amddifad lle mae gennym ddarpariaeth yn lleol, yn agos i’r broblem. Hynny yw, prosiect Pen-yr-englyn ar ystad Mount Libanus. Darpara gyfleusterau i bobl na fyddent fel arall yn gallu manteisio arnynt. Mae’n bwysig bod y prosiectau hyn mewn cymunedau ac yn hygyrch. Un agwedd wych ar y sefydliad hwn yw nad yw byth yn gwahardd neb. Gallai problem godi un noson, ond ni fyddai neb yn cael ei wahardd yn barhaol. Ar y cyfan mae pobl yn dod i dderbyn y sefyllfa ac mae eu hymddygiad gwrthgymdeithasol yn peidio. Rhaid inni ystyried hynny fel ffordd ymlaen. Rhaid inni beidio â dieithrio pobl yn rhy gynnar. Cawn rai pobl nad ydynt byth yn mynd i unryw le nac yn mynychu unrhyw beth. Mae’n bwysig bod gweithwyr allgyrch yn cyrraedd y bobl hynny sydd yn allgáu eu hunain o unrhyw fath o ddarpariaeth. Mae’n holl bwysig inni ddangos bod ein cymdeithas yn gofidio am y bobl ifanc hyn a’n bod am eu helpu. Rhaid inni beidio â’u bwrw i’r naill ochr fel y gwna llawer o’r gymdeithas. Mae hynny’n holl bwysig.

Croesawaf yr adroddiad ‘Ymestyn Hawliau: cynorthwyo pobl ifanc yng Nghymru’, ond sut awn ymlaen â hyn? Nid oes gan uned bolisi’r Cynulliad Cenedlaethol y gallu o ran datblygu i wneud hynny. Mae angen i’r Cynulliad Cenedlaethol neilltuo person neu bobl i hybu’r argymhellion a chael eiriolwr ieuenctid yn y Cabinet sydd â chysylltiad â phwyllgor penodol. Bydd angen i’r pwyllgor hwnnw hefyd ymgorffori safbwyntiau pwyllgorau perthnasol eraill. Yng Nghastell-nedd Port Talbot, datblygir cyngor ieuenctid, fel mewn awdurdodau eraill, er mwyn caniatáu i bobl ifanc ddylanwadu ar bolisïau a datblygu strategaethau sydd yn effeithio ar bobl ifanc. Mae materion ieuenctid yn torri ar draws llawer o strategaethau’r awdurdod lleol, yn nodedig, troseddau ac anhrefn, cynhwysiant cymdeithasol, y cynllun strategol addysgol, y strategaeth dysgu gydol oes ‘Mae Ffordd Ymlaen Bob Amser’, y cynllun cymunedol a chynllun lleol Amcan 1, sydd yn cynnwys themâu adeiladu gallu cymunedol a chryfhau adnoddau dynol lleol. Yn ddiweddar goroesodd arweinydd a phrif weithredwr Cyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot un o’u heriau mwyaf—cael eu croesholi gan grŵp o bobl ifanc. Mae cynnig i drefnu cyfle i bobl ifanc fynychu pwyllgor ffurfiol yn fuan lle y gallant annerch grŵp ehangach o gynghorwyr.

Mae’r gwasanaeth ieuenctid yng Nghymru mewn cyfnod colynnol yn ei hanes yn dilyn deddfu’r Mesur Dysgu a Sgiliau. Mae Deddf Dysgu a Sgiliau 2000 yn awdurdodi’r Cynulliad Cenedlaethol gyfarwyddo awdurdodau lleol i sicrhau y darperir gwasanaethau cefnogi ieuenctid i bob person ifanc rhwng 11 a 25 oed. Caiff y ddarpariaeth well honno ei chynnwys mewn strategaeth pobl ifanc a ddatblygwyd ymhob awdurdod lleol yng Nghymru ac a gyflwynwyd ar y cyd gan bartneriaeth o asiantaethau statudol a gwirfoddol i greu rhwydwaith lleol o gefnogaeth a chyfle i bob person ifanc. Croesewir y ffaith y bu’r fenter hon yn bosibl o ganlyniad i benderfyniad y Cynulliad Cenedlaethol i ddefnyddio ei bwerau is-ddeddfu i greu polisïau Cymreig penodol o’r cymalau Cymreig yn y Ddeddf ac felly i symud i ffwrdd o’r gwaith ieuenctid sydd yn datblygu yn Lloegr drwy’r gwasanaeth Connexions. Cefnogir hynny’n helaeth gan y gwasanaeth ieuenctid yng Nghymru.

Ôl-effeithiau methu â manteisio ar y cyfle unigryw hwn fyddai bwlch cynyddol yn y ddarpariaeth rhwng Cymru a Lloegr ar adeg pan fo angen inni wneud y gorau o allu pobl ifanc i gyfrannu’n gadarnhaol i gymdeithas. Gadewch inni weithredu ar yr argymhellion a gynhwysir yn yr adroddiad hwn drwy weithio mewn partneriaeth ystyrlon ag awdurdodau lleol a’r sector gwirfoddol, gan greu gwasanaeth ieuenctid a fydd yn darparu’r gefnogaeth y mae pobl ifanc Cymru yn ei haeddu.

Talaf deyrnged i’r bobl ifanc, y gweithwyr ieuenctid, Asiantaeth Ieuenctid Cymru ac eraill sydd yn gwrando ar y ddadl yn yr oriel gyhoeddus. Y rheswm pam nad yw’r wasg yma—maent yn gwrando yn rhywle arall yn yr adeilad, siŵr o fod—yw nad oes dim byd dadleuol yn digwydd. Deallaf pam na dderbyniodd y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes ymyriadau. Nid oedd a wnelo dim â’r ffaith mai hwn oedd y tro cyntaf iddi siarad fel Gweinidog mewn dadl—mae hi’n gallu dal ei thir mewn unrhyw sefyllfa.

Croesawaf y ddadl hon a thalaf deyrnged i waith rhagorol y grŵp ymgynghorol wrth gynhyrchu, yn ‘Ymestyn Hawliau’, un o’r adroddiadau gorau a welsom erioed. Talaf deyrnged yn arbennig i Margaret Jervis fel Cadeirydd y grŵp ymgynghorol hwnnw. Mae Margaret yn uchel ei pharch yn y sector gwasanaeth ieuenctid. Diolchaf hefyd i’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes am ei sylwadau am Alun Michael. Gwn y bydd yn ddiolchgar am ei geiriau. Pan oedd yn weithiwr ieuenctid yn ardaloedd Butetown a Grangetown, yr oedd Barry Doughty wrth ei ochr yn ei gynorthwyo. Mae ef yma gyda ni heddiw ac yn parhau i weithio ar ran pobl ifanc drwy Asiantaeth Ieuenctid Cymru.

Canolbwyntiaf heddiw ar y gwasanaeth ieuenctid a gwaith ein gweithwyr ieuenctid, yn arbennig mewn awdurdodau lleol. Gwae ni os anwybyddwn y gwasanaeth iechyd. Unwaith y bydd pobl ifanc yn mynd i ysgol uwchradd, maent yn cychwyn ar yr adeg bwysicaf yn eu bywydau. Byddant yn mentro i ffordd o fyw fwy annibynnol wrth iddynt fagu hyder yn yr ysgol ac, yn bwysicach, y tu allan iddi. Mae llawer o mannau peryglus y tu allan i’r ysgol i lawer o bobl ifanc os na fyddwn yn ofalus. Gŵyr pob un ohonom—soniwyd amdano—bod llawer o glybiau ieuenctid, dros y ddau ddegawd diwethaf yn arbennig, wedi cau a bod nifer y gweithwyr ieuenctid wedi gostwng. Bu awdurdodau lleol yn ystod yr adeg honno o dan bwysau ariannol enfawr. Yn anffodus, y gwasanaeth ieuenctid sydd wedi dioddef fwyaf oherwydd hynny ac y mae wedi troi yn wasanaeth Cinderella. Dylai’r gwasanaeth ieuenctid ddod yn wasanaeth statudol, gan ddarparu cefnogaeth gymdeithasol ac addysgol y tu allan i oriau ysgol mewn clybiau ieuenctid, caffis rhyngrwyd neu siopau gwybodaeth fel y siop wybodaeth i bobl ifanc ym Mhenarth a chaffi Buzz yn Grangetown. Gwnânt waith sydd yn torri tir newydd gyda phobl ifanc sydd efallai yn agored i niwed neu sydd angen y gefnogaeth ychwanegol honno nad ydynt efallai yn ei chael yn yr ysgol neu gartref.

Nid oeddwn am dorri ar draws araith David Melding, a oedd yn rhagorol a thalaf deyrnged iddo. Er iddo wahodd ymyriadau, ni chredais y byddai hynny wedi bod yn briodol. Fodd bynnag, a wnewch chi ymuno â mi i gondemnio—nid wyf am godi hen hanes, ond mae’n bwysig ein bod yn cydnabod yr hyn a wnaethpwyd ym Mhenarth—gweithredoedd llywodraethwyr Ysgol Stanwell pan ddaeth yn ysgol a gynhelir â grant. Gwnaethant gau a dymchwel yr unig adain ieuenctid ym Mhenarth, a oedd yn cael ei rhedeg gan yr awdurdod lleol ar gampws yr ysgol. Ni wnaethant unrhyw beth i ddigolledu’r dref drwy ddarparu cyfleuster yn ei lle. Lluniodd pobl ifanc Penarth, gan weithio gyda’r heddlu a Mick Conroy, gweithiwr ieuenctid o’r adain ieuenctid sydd bellach gyda’r siop wybodaeth, gynnig loteri am arian ar gyfer y siop wybodaeth ym Mhenarth mewn cydweithrediad ag Asiantaeth Ieuenctid Cymru. Mae’n llwyddiant mawr. Fodd bynnag, er ei bod yn ddarpariaeth ragorol, ni ddylai’r gwasanaeth ieuenctid fod yn loteri. Dylai fod yn hawl.

Deuaf i ben—ymhell o fewn fy amser, Ddirprwy Lywydd—drwy ddweud fy mod yn gobeithio y bydd y ddadl heddiw yn fan cychwyn i roi’r gwasanaeth ieuenctid yng Nghymru ar sail gadarn, diogel a statudol.

Fel eraill o’m blaen, yr wyf yn falch o groesawu’r ymagwedd gadarnhaol yn y ddogfen ‘Ymestyn Hawliau’. Fodd bynnag, canolbwyntiaf ar un adran, o’r enw ‘Cysylltu â Phobl Ifanc’. Yr wyf yn falch bod gennym gyngor ieuenctid a maer ieuenctid, James Hawker, yn fy etholaeth i. Ni ddylai pobl ifanc ddod yn adnabyddus i’r awdurdodau dim ond am eu bod mewn angen neu mewn trafferth. Dylem wrando ar eu barn ar bob lefel. Dywedwyd llawer yn y gorffennol am y nifer fechan o bobl sydd yn pleidleisio mewn etholiadau, ond a ydym yn cysylltu â’n pobl ifanc fel eu bod yn llwyr ymwybodol o’r hyn a wnawn fel gwleidyddion? A gynhaliwn ddialog gyda hwy? Pe bawn yn gwrando ar ein cydwybod, byddem yn darganfod, yn anffodus, ein bod yn ddiffygiol yn hynny o beth. Mae angen llawer mwy o anogaeth i ymestyn gwaith ein cynghorau ieuenctid lleol a sefydlu cynghorau ieuenctid lle nad oes rhai yn bodoli. Fel rhiant, yr wyf yn ymwybodol iawn o farn pobl ifanc, a gallaf eich sicrhau bod angen eu cynnwys ac nid dweud wrthynt beth i’w wneud. Mae cynghorau ieuenctid a strategaeth ieuenctid wedi ei llunio’n dda yn hanfodol yn ein cymunedau amddifad lle mae’r cyfleusterau yn brin. Felly, canmolaf fy mwrdeistref sirol fy hun, Pen-y-bont ar Ogwr, am ei gweledigaeth a’i chefnogaeth i fentrau ieuenctid. Rhaid inni gydnabod hefyd bod parhad yn holl bwysig a sylweddoli pa mor dorcalonnus y gall fod i bobl ifanc pan fydd yr arian yn dod i ben a gweithwyr ieuenctid yn gadael. Croesawaf gyhoeddiad Jane am arian ychwanegol sylweddol ar gyfer gweithwyr ieuenctid. Mae’n dda gwrando ar y ddadl hon ond mae’n fwy calonogol clywed am ymrwymiad ariannol.

Noda gwelliant 3 yn fy enw, cyfraniadau yn y Siambr a phwynt 6.26 yn y ddogfen a drafodwn, fod gwasanaethau pobl ifanc yn dibynnu llawer iawn ar gyfraniad gwirfoddolwyr. Teimla sefydliadau sydd yn cynrychioli grwpiau gwirfoddol fod mater codi tâl am archwiliadau’r heddlu ar gyfer darpar wirfoddolwyr, sydd yn dechrau ymddangos ar y gorwel, yn tanseilio hyn. Nid yw hyn yn fater i’r Cynulliad, ond bydd iddo ganlyniadau i Gymru. Rhaid inni wneud ein gorau i ddiogelu pobl ifanc ymha bynnag sefyllfa, ond byddai’n ddiniwed ohonom i feddwl y bydd sefydliadau gwirfoddol yn gallu fforddio talu am archwiliadau’r heddlu. Byddai trosglwyddo’r costau i ddarpar wirfoddolwyr yn cael effaith ddifrifol ar ein gallu i recriwtio gwirfoddolwyr mewn sectorau amrywiol ac, yn bwysicach efallai, i ledaenu’r math o gymunedau y daw gwirfoddolwyr ohonynt. Gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn codi’r pwynt hwnnw gyda’r Ysgrifennydd Gwladol.

Sefydliad yr effeithir arno’n fawr gan bolisïau codi tâl fydd clybiau ffermwyr ifanc. i’r anghyfarwydd yn eich plith, darpara’r clybiau ystod eang o gyfleoedd i bobl ifanc mewn ardaloedd gwledig, o gadeirio cyfarfodydd a bod yn ysgrifennydd y clwb i weithgareddau chwaraeon a chyfleoedd hyfforddi mewn arferion gwaith amaethyddol. Dibynna’r rhain ar wirfoddolwyr sydd yn rhoi anerchiadau, yn trefnu trafodaethau ac yn darparu hyfforddiant i bobl ifanc. Byddai cyflwyno polisi codi tâl o’r fath yn effeithio’n fawr ar y Clybiau Ffermwyr Ifanc.

Rhoddodd bleser mawr imi y prynhawn yma i glywed gan bobl yn yr oriel gyhoeddus bod Clwb Ffermwyr Ifanc Llanandras yn etholaeth Sir Frycheiniog a Sir Faesyfed newydd ennill y wobr uchaf am wasanaethau ieuenctid yng Nghymru. Hoffwn longyfarch Clwb Ffermwyr Ifanc Llanandras. Dengys hyn yr angen i ystyried materion sydd yn effeithio ar bobl ifanc a’u gallu i fanteisio ar wasanaethau ieuenctid mewn ardaloedd gwledig. Oherwydd diffyg trafnidiaeth gyhoeddus mewn ardaloedd pellennig i ffwrdd o drefi mawr Aberhonddu, Llandrindod neu Lanandras, mae’n anodd i lawer o bobl ifanc gyrraedd y dref a manteisio ar y gwasanaethau yno, yn enwedig gyda’r nos. Dyma rai o’r problemau y bydd yn rhaid inni fynd i’r afael â hwy.

Nid yw hyn yn golygu nad yw pobl ifanc mewn ardaloedd gwledig yn chwarae rhan fawr yn eu cymunedau lleol. Soniaf am ddwy enghraifft o sefydliadau pobl ifanc a fu’n gysylltiedig â’r broses gynllunio ym Mhowys. Mae Hay Zero Gravity a Quick Aggressors yn grwpiau sglefrolio a gyflwynodd gais cynllunio i Gyngor Sir Powys i adeiladu parciau sglefrio yn y Gelli a Chrucywel. Nid yn unig y derbyniwyd eu ceisiadau cynllunio, maent wedi llwyddo i godi’r arian i adeiladu’r rampiau eu hunain. Mae’r bobl ifanc hyn yn dymuno ymwneud â democratiaeth leol. Gobeithiaf y bydd grŵp Aberhonddu yn llwyddiannus hefyd yn ei ymdrechion i sefydlu cyfleuster tebyg i bobl ifanc yn Aberhonddu.

Ddoe, cefais gyfle gwych i gael fy nghroesholi gan bobl ar ddadl polisi iechyd rhyngweithiol Llais Ifanc/Young Voice. Yr oedd yn eithriadol o anodd. Daeth y cwestiynau yn aml ac yn gyflym ond dangosodd imi fod pobl ifanc am ymwneud â gwleidyddiaeth ac â’r penderfyniadau sydd yn effeithio ar eu bywydau. Mae gennym gyfrifoldeb i alluogi a rhoi’r awdurdod iddynt wneud hynny a dechrau dymchwel y rhwystrau sydd wedi eu hatal rhag gwneud hynny yn y gorffennol.

Datganaf fuddiant fel rhywun a fu unwaith yn ifanc o ran oedran, ond sydd yn ifanc yn ei galon o hyd.

Denodd dadl y bore yma lawer o’r Aelodau i’r Siambr wrth iddynt gydnabod eu hymrwymiad i ddyfodol Cymru. Mae angen inni sicrhau y defnyddir egni a brwdfrydedd pobl ifanc i greu gwell Cymru. Tynnaf eich sylw at ddau bwynt. Ystyriaf un yn sylfaenol i dderbyn rhan gyfartal person ifanc mewn partneriaethau. Ers gormod o amser o lawer bu gwasanaethau awdurdodau lleol yn nawddoglyd yn yr ystyr eu bod yn disgwyl i bobl ifanc dderbyn yr hyn a roddir iddynt yn hytrach na’u gwahodd i ymuno â hwy i ddod o hyd i atebion. Rhaid cael lle ar gyfer blaengaredd. Nid oes gennyf ddim yn erbyn strwythurau ffurfiol clybiau ieuenctid ac yn y blaen, ond, fel y clywsom yn gynharach, mae’n bwysig anfon pobl allan, er enghraifft fel gweithwyr allgyrch, er mwyn sicrhau ein bod yn cysylltu â’r rheini sydd fwyaf anfodlon ac wedi eu heithrio fwyaf o addysg a gweithgareddau allgyrsiol.

Rhaid cyfeirio hynny drwy awdurdodau lleol fel y deallant yr angen am bartneriaethau gwirioneddol. I’r perwyl hwnnw, ymunaf â Kirsty wrth ddweud bod gan Bowys nifer o fecanweithiau i sicrhau bod pobl ifanc yn gysylltiedig â’r broses o wneud penderfyniadau, sydd yn bwysig. Ym Mhowys, yr ydym hefyd yn ceisio ymdrin â delwedd pobl ifanc drwy sicrhau bod tudalen ieuenctid yn ein gwasg leol, lle y caiff ymdrechion pobl ifanc eu gwerthfawrogi a’u cyhoeddi. Yn rhy aml o lawer, dim ond mewn pobl hŷn y mae gan y wasg ddiddordeb. Gadewch inni roi gogwydd i elfen ifanc, bywiog ein cymunedau. Apeliaf am ddigon o arian, drwy’r broses hon, i ddatblygu gallu ar gyfer pobl ifanc sydd yn dymuno arwain. Mae cyrsiau arweinyddiaeth yn bwysig wrth helpu i roi parhad i’r broses o gynnwys pobl ifanc. Yn hynny o beth, yr wyf yn falch bod y ddogfen hon yn cyhoeddi bod arian ychwanegol ar gael. Fodd bynnag, tynnu’r arian hwnnw yn ôl neu ei leihau fyddai’r peth gwaethaf un. Felly, rhaid iddo fod yn arian tymor hir sydd yn parhau am bum mlynedd o leiaf.

Fy ail bwynt yw ei bod yn bwysig bod gennym broses sydd yn gwerthuso arfer da yn y gwasanaethau ieuenctid. Dylem werthuso pa mor dda yw’r cynlluniau hyn. Yn amlach na pheidio, mae cynlluniau celf neu gerddoriaeth arloesol ar y cyrion gan y cânt eu rhedeg gan sefydliadau gwirfoddol nad ydynt yn derbyn yr arian y maent yn ei haeddu. Hoffwn weld gwerthuso am ddim yn digwydd, wedi ei gynnal gan sefydliadau proffesiynol a phobl ifanc, er mwyn iddynt dderbyn y gwasanaethau sydd eu hangen arnynt.

Bu hon yn ddadl ragorol a hoffwn longyfarch yr Uned Bolisi ar gyflwyno’r ddogfen ragorol hon. Mae’n bwysig ein bod yn ailfeddwl sut y cyflwynir gwasanaethau ieuenctid. Gwnaeth Geraint Davies bwynt dilys bod yn rhaid i’r gwasanaethau hynny gael eu cyflwyno yn ystod gwyliau ysgol, nid yn ystod tymor yr ysgol yn unig. Mae gennyf ddiddordeb yng ngwaith Cyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd yn hyn o beth. Mae’n mynd rhagddo’n dda a gobeithiaf y bydd awdurdodau eraill yn mabwysiadu’r un agwedd ag ef. Mae cyngor Casnewydd yn ystyried trawsbyncio ei wasanaethau drwy gael un person i bledio achos gwasanaethau ieuenctid ar draws gwasanaethau hamdden a thai a gwasanaethau cymdeithasol. Dyna’r ffordd ymlaen.

Dychwelwn unwaith eto at y pwynt hanfodol a wnaethpwyd gan bawb sydd wedi cyfrannu at y ddadl hon—arian. Eisoes gwerir llawer iawn o arian ar wasanaethau ieuenctid mewn addysg, gwasanaethau cymdeithasol, tai a hamdden. Os ystyriwn sut y gwerir yr arian hwnnw a’i ailgyfeirio i un cyfeiriad, byddwn yn sicrhau gwell gwerth am arian. Yr wyf yn falch bod Jane Davidson wedi cyhoeddi bod rhagor o arian ar gael ar gyfer hyfforddiant, sydd yn hanfodol. Rhaid inni sicrhau na werir yr arian ychwanegol hwnnw ar reolwyr, ond ar y bobl sydd yn gwneud y gwaith. Mae’n bwysig bod gweithwyr ieuenctid yn cael hyfforddiant. Fodd bynnag, fel y dywedodd Mick Bates, mae angen hyfforddiant parhaol ar y gweithwyr hynny ar y strydoedd, nid hyfforddiant cychwynnol yn unig. Mae angen eu cynghori hefyd, gan fod gweithwyr ieuenctid, sydd yn aml yn ifanc eu hunain, yn wynebu materion anodd ddydd ar ôl dydd. Rhaid inni sicrhau eu bod yn cael eu cynghori.

Mae’n holl bwysig hefyd eu bod yn derbyn cyflog haeddiannol. Mae llawer o’r gweithwyr ieuenctid yr wyf yn eu hadnabod yn byw ar y llinell dlodi. Ni allant gyflwyno gwasanaeth da i bobl ifanc y mae ei angen arnynt os ydynt yn gorfod gofidio am sut y byddant yn talu eu biliau. Bûm yn gysylltiedig â’r gwasanaeth ieuenctid mewn llywodraeth leol, ac yr oedd trosiant y staff yn enfawr, yn arbennig o ran gweithwyr ieuenctid rhan amser mewn clybiau ieuenctid, am fod y cyflog mor druenus. Ni allwn gyflwyno unrhyw ran o hyn oni fydd gennym weithwyr ieuenctid o safon uchel. Rhaid inni sicrhau bod y gweithwyr hynny yn cael cyflog teilwng.

Mae arnom ddyled i’n pobl ifanc i arddangos undod yn y Siambr heddiw, a gwnaethom hynny ar ôl dadl lawn ac agored. Yr wyf yn falch bod llawer o bobl ifanc yma heddiw, ynghyd â’u heiriolwyr ac asiantaethau sydd yn gweithio ar flaen y gad, a’r bobl a gynhyrchodd yr adroddiad rhagorol hwn.

Dylem ymgorffori ysbryd y ddadl hon yn y Siambr hon. Nyni yw’r modelau rôl ar gyfer ein gwleidyddion ifanc yn y dyfodol, sydd yn dod yma i’n gwylio. Maent am weld nad ydym yma er mwyn cweryla’n ddibwrpas, ond i weithredu ar yr hyn a glywsom. Gobeithiaf y byddwn hefyd yn dysgu gwersi o’r ddadl hon.

Gwenda, mae dau Weinidog sydd yn eiriolwyr dros bobl ifanc a pholisi ieuenctid yn y Cynulliad, sef Jane Davidson a minnau. Fodd bynnag, mae gan y Cabinet cyfan a phob Aelod ddyletswydd i ymgorffori polisi ieuenctid ac anghenion plant a phobl ifanc. Fel y dywedodd Brian a Gwenda, mae hyn yn fater o roi hawliau a chefnogaeth i’n pobl ifanc. Mae’n fater o ddysgu oddi wrthynt, ond hefyd o roi iddynt eu hawliau, gobeithion a chyfleoedd am y dyfodol. Neithiwr, cynhaliwyd seremoni wobrwyo gwaith ieuenctid genedlaethol Cymru. Bu’n ddathliad o gyraeddiadau pobl ifanc. Soniodd llawer ohonoch am wobrau tebyg yn eich cymunedau lleol.

Rhaid inni gydnabod bod gan bobl ifanc anawsterau. Mae rhwystrau y mae’n rhaid inni ymdrin â hwy er mwyn unioni’r ystadegyn ofanadwy hwnnw yn yr adroddiad nad yw 11 y cant o bobl ifanc 16 i 18 yn ymwneud â hyfforddiant, gwaith nac addysg. Mae’r sefyllfa’n waeth i’r rheini sydd yn gadael gofal ac i lawer o’r grwpiau y soniodd yr Aelodau amdanynt.

Gwrando ar bobl ifanc yw thema allweddol y ddadl hon, fel y dywedodd Gareth, Helen Mary, Ann, Lorraine, Geraint, Kirsty a Karen. Mae’n fater o wrando, ond wedyn gweithredu. Gall ymgynghori a llyfrynnau sgleiniog fod yn ddefnyddiol ond, oni wêl pobl rywbeth yn cael ei gyflwyno o ganlyniad i weithredu polisi, byddant yn siomedig unwaith eto. Mae hyn yn fater o bobl ifanc yn magu hyder yn y Cynulliad. Os bydd ganddynt hyder ynom ni, bydd gennym Gymru fwy hyderus. Rhaid inni weithredu ar y ddadl hon a’i datblygu, fel y gwn y gwawn.

Gwnaeth Gareth bwyntiau pwysig. Yr wyf yn ddiolchgar iddo am dynnu ei welliant yn ôl gan fod hyn yn ymwneud ag ysbryd yr hyn yr ydym am ei gyflawni. Bydd materion cymhleth iawn, fel y soniodd Owen John, ynglŷn â sut y sefydlwn systemau cadw mewn cysylltiad a fydd yn helpu pobl ifanc ac yn cydnabod cyfrinachedd, heb greu system o drosglwyddo o un asiantaeth i’r llall. Rhaid inni wrando ar ein pobl ifanc a thrafod sut y gallwn sefydlu’r cysylltiad agos gyda hwy sydd ei angen arnom.

Cyfeiriodd llawer ohonoch at rôl llywodraeth leol. Elfen allweddol o hynny yw’r fframwaith partneriaeth plant a phobl ifanc a fydd yn uno nifer o fentrau ar lefel llywodraeth leol. Mae’r sector gwirfoddol yn ceisio ymwneud â hynny hefyd. Mae ‘Ymestyn Hawliau’ yn rhan bwysig o hynny. Bydd yn ofynnol i awdurdodau lleol gynhyrchu strategaethau plant a phobl ifanc cynhwysfawr fel rhan o’u cynlluniau cymunedol, o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 2000. Yr ydym yn gweithio mewn partneriaeth â llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol i wneud hyn yn llawer mwy cydlynol a dealladwy i’r bobl broffesiynol sydd yn gweithio yn y maes yn y sectorau gwirfoddol a statudol, ac i bobl ifanc. Mae’r cynllun cymunedol hwnnw yn gyfrwng allweddol i ddod â’r fframwaith partneriaeth plant a phobl ifanc ac ‘Ymestyn Hawliau’ ynghyd.

Fel y dywedodd y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, caiff ‘Ymestyn Hawliau’ ei drafod yn llawn mewn Pwyllgorau a’i ddatblygu drwy ymgynghori, fel a wnaethpwyd gyda’r ddogfen ‘Plant a Phobl Ifanc: fframwaith ar gyfer partneriaeth’. Mae’n bwysig ein bod yn cydnabod pwysigrwydd llywodraeth leol i hynny ac, wrth gwrs, gan fod y Cyngor Partneriaeth yn cynnwys y sector gwirfoddol a llywodraeth leol, gallwn fonitro hyn. Fel y dywedwch, Gwenda, mae angen inni fonitro hynny’n ofalus.

Mae angen inni gryfhau’r ysgogiad y tu ôl i’r adroddiad. Mater o symud o ‘bydd’ i ‘bydd yn rhaid’ yw hynny, Gareth. Cydnabyddaf hynny. Rhaid inni gydnabod hefyd nad yw’r holl atebion gennym. Felly, rhaid inni wrando ar bobl ifanc ac ar y rheini, megis gweithwyr ieuenctid sydd yn gweithio gyda hwy yn y meysydd lle ceir yr anawsterau mwyaf, fel y gwyddom sut i weithredu. Mater o gyflwyno polisïau o ganlyniad i ddadl a phartneriaeth gynhwysol ydyw. Dyna’r ffordd ymlaen.

Mae llawer wedi talu teyrnged i gyfraniad David Melding. Yr oedd yn gyfraniad dynol a thra hyddysg—fel sydd yn aml yn wir gyda’r cyfraniadau a wna yn y Siambr hon—ac yn gadarnhaol ynglŷn â’r bobl fwyaf diamddiffyn. Mae’r strategaethau hyn ar gyfer pob person ifanc yng Nghymru, ond rhaid inni gydnabod anghenion y rhai mwyaf diamddiffyn, fel cynhalwyr ifanc. Mater o gael Llywodraeth ddi-fwlch ydyw unwaith eto. Er enghraifft, mae cynhalwyr ifanc yn rhan allweddol o’n strategaeth i gynhalwyr a gallwn groesi ar draws meysydd polisi wrth lunio ein polisïau. Mae Deddf Cynhalwyr a Phlant Anabl 2000 wrthi’n cael ei gweithredu. Rhydd hynny hawliau newydd pwysig i gynhalwyr ifanc.

Wrth ateb cwestiynau yn gynharach y bore yma, siaradais am blant yn gadael gofal a chyfeiriais at bwysigrwydd ein cyfrifoldeb drosynt. Yn aml teimlant eu bod yn cael eu gadael allan a’u heithrio. Ni theimlant eu bod yn rhan o’r gymuned a theimlant bod eu cyfleoedd yn cael eu rhwystro. Yr wyf yn ddiolchgar hefyd am eich sylwadau ar droseddwyr ifanc, David. Mae’n bwysig bod cyfiawnder ieuenctid a throseddau ieuenctid yn cael eu hystyried yn rhan o’r bartneriaeth plant a phobl ifanc. Yr ydym am i hynny fod yn rhan o’n strategaeth.

Mae llawer o faterion yn ymwneud ag iechyd y gallem eu trafod, er enghraifft, mentrau rhoi’r gorau i ysmygu. Cododd Christine Humphreys fater iechyd rhywiol ac addysg rhyw a phwysigrwydd gweithio gyda phobl ifanc ar y materion sensitif hyn.

Mae arian yn holl bwysig. Oni sicrhawn arian ar gyfer hyn, fel y dywedodd Gareth, Rosemary, Karen, Lorraine ac eraill, ni chaiff unrhyw effaith. Ni chaiff yr effaith y byddwn am iddo ei chael. Byddwn yn cyhoeddi adroddiad gwreiddiol y gweithgor, Gareth. Rhoddir copi yn y Llyfrgell ac ar y rhyngrwyd. Mae £2 filiwn ar gael ar unwaith ar gyfer gofynion cynllunio eleni i weithredu ‘Ymestyn Hawliau’. Fodd bynnag, man cychwyn yn unig yw hynny. Daw ffynonellau ariannu eraill ar gael. Bydd hynny’n llwyr ar wahân i’r arian a fydd ar gael drwy’r bartneriaeth plant a phobl ifanc.

A allwch weld unrhyw ffordd ymlaen drwy bridiannu’r arian hwn o fewn awdurdodau lleol fel na chaiff ei lyncu yn y gyllideb addysg gyffredinol? Yr wyf yn gofidio am hynny.

Bydd fy sylwadau yn gynharach am gyfrifoldeb llywodraeth leol dros sefydlu strategaethau o fewn eu cynlluniau cymunedol yn holl bwysig i hynny. Yr ydym eisoes yn monitro hynny drwy’r bartneriaeth plant a phobl ifanc. Mae llawer o drefniadau grant arbennig mewn perthynas â’r bartneriaeth honno. Pan fydd y Pwyllgor yn trafod hyn, bydd angen iddo ystyried yr holl ffynonellau ariannu gwahanol a sut yr effeithiant ar lywodraeth leol, er mwyn sicrhau ein bod yn cadw’n haddewid. Wrth drafod hyn heddiw anfonwn neges gref i lywodraeth leol ac i’r sector gwirfoddol ynglŷn â’r ffordd ymlaen—

Yn gyntaf, datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Mae adnoddau ac arian yn allweddol yn hyn o beth. Fodd bynnag, clywsom bwynt am yr angen i wasanaethau ieuenctid ddod yn wasanaeth statudol. Mewn llywodraeth leol, oherwydd anawsterau ariannu dros y blynyddoedd—ac mae’n rhaid iddi ariannu addysg—mae tuedd gynyddol i wasanaethau ieuenctid a chymunedol orfod dibynnu mwy ar arian allanol, fel arian y loteri. Credais y bwriadwyd i arian y loteri fod yn ategol yn hytrach na rhywbeth i gymryd lle arian digonol. A fyddech cystal â rhoi eich barn ar hynny?

Yr oedd yn gywir pan ddywedodd fod gwasanaethau ieuenctid wedi cael eu cwtogi’n llym dros y blynyddoedd. Dywedodd Lorraine na ddylai gwasanaethau ieuenctid fod fel loteri a siaradodd am sut y bu’n rhaid i bobl ifanc adfer cyfleusterau eu hunain yn ei chymuned hi. Cwtogwyd ar wasanaethau dewisol. Yr ydym yn ceisio eu hadfer a’u rhoi ar dir cadarn a diogel. Daw hynny’n amlwg o’n trafodaethau ar ‘Ymestyn Hawliau’. Rhaid i wasanaethau ieuenctid newid a datblygu a bod yn arloesol. Clywsom enghreifftiau da yn y Siambr heddiw. Ar ddechrau’r 1970au, pan oeddwn yn weithiwr ieuenctid, fel eraill yn y Siambr, yr oedd y gwasanaethau hynny yn torri tir newydd. Yr oedd gennym weithwyr ieuenctid diduedd a nifer o gynlluniau da, y mae’r rhan fwyaf ohonynt wedi diflannu. Dim ond ychydig sydd yn weddill.

Mae’n holl bwysig ein bod yn adfer gwasanaethau ieuenctid. Fel y dywedodd Rosemary, golyga hynny hyfforddiant a gwella statws y gwasanaeth hwnnw. Ar fater sydd hefyd yn bwysig i’r gwasanaeth ieuenctid, Kirsty, rhaid inni ystyried y cydbwysedd rhwng camau diogelu a gofal. Byddaf yn codi cost archwiliadau’r heddlu gyda’r Ysgrifennydd Gwladol. Bydd arian a chefnogaeth i adfer y gwasanaeth ieuenctid a rhoi hawliau i bobl ifanc ar gael.

Elin, mae’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes yn barod i gysylltu â Chyngor Sir Ceredigion ynglŷn â’ch pwyntiau ar addysg yn eich etholaeth. Tynnodd John ac Aelodau eraill sylw at grwpiau sydd wedi’u hallgáu. Mae’n bwysig inni ystyried hynny. Dyna pam bod gan y Cynulliad y fath gyfle i fod yn gynhwysol. Fel y dywedodd Gareth, mae hyn yn ymwneud ag ysgolion a chynghorau. Mae’n ymwneud hefyd â fforymau ieuenctid. Mae un da yn fy etholaeth sydd yn cynrychioli ystod eang o bobl ifanc. Rhaid inni ymestyn allan a chynnwys y rheini nad oes ganddynt lais, fel y rheini sydd ag anawsterau dysgu, neu a gaiff eu hallgáu am resymau eraill.

Mae hwn yn gyfle i’r Cynulliad ddangos y gallwn hyrwyddo ein pobl ifanc, rhoi hyder iddynt ac ymestyn eu cyfleoedd a’u hawl. Os credwn yn ein pobl ifanc, dylai hynny droi yn Gymru newydd hyderus. Dylem oresgyn y diffyg diddordeb sydd gan y cyfryngau yn hyn oherwydd gwyddom pa mor bwysig ydyw. Dylai’r Cynulliad fod yn lle deniadol i bobl ifanc. Dylent fod eisiau gwrando ar ein dadleuon. Yn ogystal, dylem annog newid mewn diwylliant ac mewn agwedd, nid yn unig yn y Siambr hon, ond yn siambrau cynghorau Cymru, awdurdodau iechyd a’r holl sefydliadau sydd â phŵer dros fywydau pobl. Mae’n dda bod gennym bartneriaethau â llywodraeth leol a’r gwasanaeth iechyd fel y gallwn geisio cyflawni hynny.

Mae hwn yn ddiwrnod rhagorol i bobl ifanc yng Nghymru. Hoffem longyfarch pawb sydd yn gysylltiedig ag ‘Ymestyn Hawliau’. Mae’n ddechrau da wrth unioni’r anghydbwysedd a’n diffyg pryder am ein pobl ifanc yn y gorffennol.