Mae’r rheoliadau a’r Gorchymyn cychwyn, gyda’i gilydd, yn cyflwyno pecyn o ddarpariaethau a gynhwysir yn Neddf Iechyd 1999 a fydd yn galluogi cydweithio agosach nag yr oedd yn bosibl o’r blaen rhwng yr NHS a llywodraeth leol. Byddant yn hyrwyddo blaengaredd yn y modd y darperir gwasanaethau er budd defnyddwyr a chynhalwyr. Mae’r darpariaethau yn cyflwyno dulliau newydd a fydd yn hyrwyddo cydweithio ar y ffiniau rhwng yr NHS a’r gwasanaethau cymdeithasol a rhwng yr NHS a llywodraeth leol ehangach. Bydd y darpariaethau hyn yn caniatáu mwy o hyblygrwydd wrth drosglwyddo arian a threfniadau gweithredol lle mai hynny yw’r ffordd orau o wella iechyd lleol. Datblygwyd y rheoliadau ac arweiniad cysylltiedig mewn cydweithrediad agos â llywodraeth leol, yr NHS a phartneriaid yn y sector gwirfoddol sydd yn ddarostyngedig i ymgynghoriad partneriaeth llawn. Maent yn hyrwyddo egwyddorion ‘Rhoi Cymru yn Gyntaf: Partneriaeth ar gyfer Pobl Cymru’.

Bydd y Gorchymyn cychwyn yn gweithredu’r darpariaethau hynny yn Neddf Iechyd 1999 sydd yn rhoi mwy o hyblygrwydd a chydweithrediad rhwng yr NHS a llywodraeth leol. Ymhlith y prif effeithiau bydd gweithredu ar 1 Rhagfyr ddyletswydd o gydweithrediad rhwng cyrff yr NHS ac awdurdodau lleol, ymestyn pwerau cyrff yr NHS a llywodraeth leol fel y gallant wneud taliadau i’w gilydd a phwerau newydd ar gyfer yr NHS ac awdurdodau lleol i lunio trefniadau ar y cyd. Bydd y Gorchymyn hefyd yn gweithredu’r rhan honno o’r Ddeddf Iechyd sydd yn tynnu yn ôl y gofynion statudol ar gyfer cyd-bwyllgorau ymgynghorol. Ni fyddai angen cadw’r gofynion statudol ar gyfer y pwyllgorau hyn yng ngoleuni’r trefniadau mwy hyblyg hyn a’r gweithio mewn partneriaeth cysylltiedig. Daw hynny i rym ar 1 Ionawr 2001 pan ddaw’r penodiad cyfredol i ben. Mae’r Gorchymyn drafft yn sail i’r rheoliadau arfaethedig ar gyfer y trefniadau partneriaeth. Bydd y rheoliadau hyn yn rhoi fframwaith y gall cyrff yr NHS a llywodraeth leol weithredu ynddo. Bydd y rheoliadau yn pennu natur trefniadau partneriaeth yr NHS ac awdurdodau lleol, y swyddogaethau y gellir eu cynnwys o fewn y dulliau hyblyg a’r amodau sydd ynghlwm wrth eu defnydd. Mae’r darpariaethau yn rhai caniataol a byddant yn caniatáu cyllidebau ar y cyd, dirprwyo swyddogaethau drwy gomisiynu arweiniol a darpariaeth integredig a fydd yn hyrwyddo blaengaredd yn y modd y darperir gwasanaethau.

Prif ddiben y ddeddfwriaeth hon yw gwella gwasanaethau i gynhalwyr a defnyddwyr drwy alluogi’r NHS a llywodraeth leol gyfan fabwysiadu ymagwedd ar y cyd sydd yn canolbwyntio’n fwy ar bobl. Golyga’r cyfleoedd newydd hyn ar gyfer dulliau mwy hyblyg o weithio y gellir cynllunio a chyflwyno gwasanaethau blaengar sydd wedi eu hanelu at gleifion a’r gymuned a fydd yn bodloni anghenion ac amcanion lleol. Mae’r darpariaethau hyn yn allweddol wrth weithredu’r negeseuon yn fy natganiad ym mis Gorffennaf ar ddyfodol iachach i Gymru. Mae Llywodraeth Cymru yn ymrwymedig i wella iechyd a lles pobl Cymru drwy fynd i’r afael ag anfantais gymdeithasol, ymdrin â chyfle cyfartal a hyrwyddo cynaliadwyedd. Mae sicrhau gwell iechyd i’r boblogaeth yn hanfodol i’n gweledigaeth.

Mae’r berthynas rhwng llywodraeth leol a’r NHS yn ganolog i gyflawni ein nodau. Dangosodd llywodraeth leol a’r NHS eu bod yn gallu gweithio gyda’i gilydd yn greadigol a lleihau’r rhwystrau i wasanaethau effeithiol. Gŵyr llawer ohonoch fod y bartneriaeth yn digwydd. Er enghraifft, ym Mro Morgannwg, mae’r berthynas rhwng yr awdurdod a’r adran gwasanaethau cymdeithasol leol yn drylwyr wrth reoli oedi cyn rhyddhau cleifion. Yng ngogledd Cymru, sefydlwyd timau ymateb cyflym—a oedd yn effeithiol iawn yn y gaeaf y llynedd—a luniwyd rhwng yr ymddiriedolaethau a’r gwasanaethau cymdeithasol er mwyn hwyluso’r broses o ryddhau cleifion yn gyflym o wasanaethau aciwt ysbytai drwy ddefnyddio gofal yn y cartref, lle mae gweithwyr cymdeithasol, nyrsys a meddygon teulu yn cydweithio. Yn ogystal, sefydlwyd cronfa wrth gefn yng ngogledd Cymru gyda’r arian newydd, a fydd yn caniatáu gofalu am gleifion sydd yn ddigon iach yn feddygol i’w rhyddhau o’r ysbyty i gartrefi nyrsio neu gartrefi preswyl os na all yr awdurdod lleol ariannu’r lleoliad o fewn Awdurdod Iechyd Gogledd Cymru.

Ar lefel genedlaethol, cytunodd y Cynulliad ar system a fydd yn casglu gwybodaeth am achosion o oedi cyn rhyddhau cleifion, mae’n hynod bwysig ei fod yn ymwybodol ohonynt. Bydd yr ymddiriedolaethau’n casglu’r data ar ôl i’r gwasanaethau cymdeithasol ei ddilysu a chytuno arno. Mae grwpiau iechyd lleol ledled Cymru wedi bod yn gweithio gyda’r awdurdodau lleol i nodi dewisiadau amgen i dderbyn cleifion a chyflwyno ffyrdd o hwyluso eu rhyddhau’n gynnar. Caiff yr holl bolisi o atal oedi cyn rhyddhau cleifion ac atal pobl rhag cael eu derbyn i’r ysbyty ei wthio ymlaen gan y dulliau hyblyg newydd hyn.

Gweithiodd y tasglu pwysau brys yn ddygn i baratoi’r ffordd ar gyfer y dulliau hyblyg newydd hyn. Yn sgîl cynrychiolaeth amlasiantaeth y tasglu, yr ydym wedi datblygu llawer o gynlluniau ac arweiniad gyda’r arian newydd sydd yn dod trwodd er mwyn sefydlu arfer da ar gyfer yr NHS a llywodraeth leol. Caiff hynny ei adlewyrchu yn y ffordd y bydd awdurdodau iechyd a llywodraeth leol yn paratoi ar gyfer pwysau’r gaeaf eleni. Mae’r dulliau hyblyg o weithio mewn partneriaeth a ddarperir gan Reoliadau Trefniadau Partneriaeth Cyrff Gwasanaeth Iechyd Gwladol ac Awdurdodau Lleol (Cymru) 2000 yn sail i waith y tasglu. Ymhob ardal awdurdod iechyd mae tasglu ag aelodaeth eang ei chwmpas, sydd yn ystyried sut y gall baratoi ar gyfer y gaeaf eleni ac yn monitro’r paratoadau hynny.

Ynglŷn â gwelliant 1 Dai Lloyd, cytunaf yn llwyr fod y ddarpariaeth sydd yn integreiddio iechyd a gofal cymdeithasol fwyfwy yn bwysig iawn. Dywedasom hynny dro ar ôl tro yn y Pwyllgor ac yn y Cynulliad. Mae fy sylwadau y prynhawn yma yn tanlinellu ymrwymiad y Llywodraeth bartneriaeth i gyflawni darpariaeth iechyd a gofal cymdeithasol integredig. Ym Medi a Hydref eleni, cynigiodd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol sylwadau ar reoliadau ac arweiniad drafft sydd yn sail i’r ddadl heddiw. Cyfrannodd y Pwyllgor at drafodaethau ar ddatblygu gofal sylfaenol yng Nghymru gan ystyried rôl y grwpiau iechyd lleol yn y dyfodol.

Bydd y materion pwysig hyn yn rhan allweddol o’r strategaeth ar gyfer NHS Cymru y byddaf yn ei lansio yn y flwyddyn newydd. Bydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn dymuno trafod y strategaeth hon. Fe’i cyflwynir hefyd gerbron y Cyfarfod Llawn i’w drafod. O ystyried hyn, gobeithiaf yr ystyria Dai dynnu ei welliant yn ôl.

Symudaf ymlaen yn awr at sut y gall y Cynulliad gynnal datblygu iechyd a gofal cymdeithasol integredig, sydd yn ein harwain at fater arian. Mae cyllideb ddrafft y Cynulliad yn cynnig £2 miliwn yn 2001-02, £5 miliwn yn 2002-03 a £10 miliwn yn 2003-04, a gâi eu defnyddio i hyrwyddo gofal hyblyg a chydweithio. Mae angen yr arian arnom i hwyluso cydweithio. Byddaf yn gweithio â phobl eraill i ddatblygu adnodd canolog a fydd yn rhoi arweiniad, lledaenu arfer da, datblygu modelau hyfforddi ar y cyd da a hyrwyddo’r gwaith o fonitro a gwerthuso er mwyn cynorthwyo’r NHS a’r awdurdodau lleol i sefydlu trefniadau partneriaeth.

Lansiaf reoliadau ac arweiniad dulliau mwy hyblyg Deddf Iechyd 1999 mewn cynhadledd ar 29 Tachwedd yn Llandrindod. Yno byddwn yn rhannu profiadau a syniadau ar gyfer cydweithio yn y dyfodol. Bydd hynny yn arwain at ymagwedd tuag at wasanaethau ar draws y ffiniau sydd yn canolbwyntio’n fwy ar ddefnyddwyr, cynhalwyr a phobl. Cynigiaf felly fod y Cynulliad Cenedlaethol yn cefnogi’r cynnig i symud y gwaith pwysig hwn ymlaen.

I thank Jane for her statement. I declare my usual interest as a general practitioner and as a county councillor in Swansea. I work in the health service and in local government, and I therefore bridge the gap that we are talking about this afternoon. I welcome the improvements in these regulations, which will contribute to the current priority of improved co-operation between the various departments.

This collaboration between the health service and community care is crucial to the development of care services for people in Wales. There are praiseworthy examples—and we heard of them from Jane; I will not elaborate because of time constraints—of this collaboration. However, we need a clear strategy of the way forward in the long-term. We must secure an adequate budget to enable effective collaboration between health and social services. After all, we are talking about pooled budgets, and not as somebody said to me, pooled deficits.

There is scope for improving collaboration in some fields at present such as children’s services, mental health services, care for the elderly and drug abuse. These regulations will help substantially to develop more flexibility and collaboration in our care services. However, as I have already said, we need a clear strategy. There is no clear, long-term, far-reaching vision at present. In England, some health and social care trusts already exist, and others will follow. Naturally, I do not favour that as a solution because we would lose the democratic element and market ideas would be introduced to the care sector. However, these partnerships—we all agree that they are a good idea—must grow and develop.

This Government must have a clear strategy, with a review process attached to it. We should use the resources of the Health and Social Services Committee to review and scrutinise the administration’s ideas on the way forward. Although I agree with everything that Jane said, I do not wish to withdraw the amendment because I want that emphasis on the Committee’s ability to scrutinise the Government’s performance.

This is not a case of simply agreeing on these praiseworthy ideas and collaborating. The ideas are good, but we must ensure that they are workable. It is a matter of guaranteeing a real difference for our patients and people. To enable that to happen, in addition to these exciting developments, we need a detailed process of scrutinising the Health and Social Services Committee’s policies to ensure that these developments are long-term.

Er bod teitlau hir a chymhleth i’r Gorchmynion hyn, ac efallai ar yr olwg gyntaf ymddengys nad ydynt yn ddiddorol, mae’r pwerau sydd ynddynt yn rhoi cyfleoedd hynod gyffrous i wthio gofal iechyd ymlaen yng Nghymru. Am gyfnod llawer rhy hir, bu rhwystrau artiffisial rhwng iechyd a gofal cymdeithasol gan arwain at wasanaethau digyswllt i’r cleifion, rhwystredigaeth gan y staff a defnydd amhriodol o adnoddau holl bwysig. Bydd y darpariaethau hyn yn rhyddhau’r brwdfrydedd sydd yn bodoli yng Nghymru ar gyfer cydweithio. Soniodd Jane am rai enghreifftiau a thalaf deyrnged i’r gwaith a wneir yn ardal Dyfed Powys. Ym Mhowys y gaeaf hwn bydd arian yr awdurdod iechyd, y sector gwirfoddol a’r awdurdod lleol yn darparu cynllun gartref o’r ysbyty a fydd yn caniatáu rhyddhau cleifion o’r ysbyty yn gyflym a diogel, tîm ymateb cyflym yn ceisio atal derbyn cleifion i’r ysbytai yn y lle cyntaf, a chynlluniau peilot ar gyfer gwasanaeth adsefydlu yn seiliedig ar dimau amlddisgyblaeth o unigolion sydd yn gweithio yn Ystradgynlais ac Aberhonddu er mwyn sicrhau y caiff pobl eu cynnal mewn iechyd da yn eu cartrefi eu hunain.

Mae gweledigaeth ac, fel y dywedodd Jane, mae’r gyllideb ddrafft wedi dechrau rhoi adnoddau ariannol. Yr wyf yn pryderu—cyfeiriodd Jane at hyn yn ei haraith—fod y pwerau hyn yn rhai caniataol, a olyga nad oes gorfodaeth ar bobl i wneud hyn. Nid oes rhaid i awdurdodau ac ymddiriedolaethau iechyd, awdurdodau lleol a sefydliadau gwirfoddol gymryd rhan yn y cydweithio hwn. Er fy mod o blaid ceisio darbwyllo yn hytrach na gorfodi, bydd yn rhaid i’r Cynulliad, pan gaiff y Gorchmynion hyn eu cymeradwyo a phan fyddant wedi cael amser i ymsefydlu a phan fydd pobl wedi cael cyfle i weithio yn unol â hwy, ddychwelyd at y materion hyn er mwyn sicrhau bod pobl eraill yn bachu ar y cyfle. Os nad ydynt yn gwneud hynny, rhaid inni ystyried pa bwerau yr ydym yn fodlon eu defnyddio er mwyn sicrhau y digwydd hynny. Rhaid inni fod yn ddigon dewr i orfodi os na lwyddwn i ddarbwyllo, gan y bydd y cyfleoedd hyn yn rhoi gwasanaethau gwell o lawer i’r cleifion.

Ynglŷn â gwelliant 1, a chan siarad fel un o aelodau’r Democratiaid Rhyddfrydol o’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, yn hytrach na’i Gadeirydd—fel Cadeirydd, yr wyf yn rhwym wrth unrhyw benderfyniad a wna’r Cynulliad—ymddengys fod Dai Lloyd ychydig yn sgitsoffrenig ynglŷn â’i gais—

Tynnaf fy sylw yn ôl.

Mewn ysbryd o gymysgu’r ddau beth, tynnaf fy sylwadau yn ôl gan ymddiheuro os wyf wedi peri tramgwydd. Mae’r cais am welliant 1 Dai yn aneglur. Datgana yr hoffai gael adroddiad ar yr opsiynau a’r materion sydd ynghlwm wrth ddarparu’r gwasanaethau hyn yn y tymor hir yn y dyfodol. Fodd bynnag, yn ei araith, cyfeiriodd at rôl archwilio i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Yr wyf, felly, yn aneglur ynglŷn â’r hyn y mae Dai yn gofyn i’r Pwyllgor ei wneud ar hyn o bryd; a yw am gael adroddiad ar sut i ddatblygu hyn ymhellach, neu a yw am i’r Pwyllgor aros i weld beth a wna’r Weithrediaeth a monitro ei pherfformiad. Sicrhaf Dai y byddaf innau am ddychwelyd at y materion hyn. Bydd gennym ddigon o gyfle i wneud hynny pan fydd y gwasanaethau cymunedol wedi cael cyfle i fanteisio ar y rheoliadau newydd a’u gweithredu. Mae darparwyr gwasanaethau cymunedol yn ymwybodol o’r hyn a ddisgwyliwn ganddynt, a byddai’n well gennyf weld y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn dychwelyd i’r mater hwn pan fydd y Gorchmynion wedi bod mewn bodolaeth ers peth amser, fel y gallwn werthuso pa mor effeithiol y’u defnyddir yn y gwasanaeth.

Mae’n bwysig ein bod yn annog gweithio hyblyg rhwng iechyd a gofal cymdeithasol. Gall y weinyddiaeth ddibynnu ar gefnogaeth Plaid Geidwadol Cymru am bob ymdrech i’r diben hwnnw. Croesawn y mesurau sydd ger ein bron, ac un eithriad sef y ffaith y byddant yn diddymu’r cydbwyllgorau ymgynghorol. Nodais eisoes fy ngwrthwynebiad i hyn, ynghyd â’r pryderon ynglŷn â’r effaith y gallai ei chael ar y broses gynllunio ac integreiddio’r sector gwirfoddol. Ni ailadroddaf hynny yn awr. Fodd bynnag, rhag ofn eich bod yn tybio ein bod, drwy bleidleisio gyda chi dros hyn, yn ildio’r pwynt ynglŷn â diddymu’r cydbwyllgorau ymgynghorol, fe’ch atgoffaf ein bod yn gwrthwynebu eich gweithrediad ar hynny.

Fel y dywedodd Dai Lloyd a Kirsty, mae’n hanfodol bod y gwasanaeth iechyd ac awdurdodau lleol yn defnyddio’r pwerau caniataol hyn. Os na chânt eu defnyddio, ni ellir elwa ar fanteision gweithio hyblyg. Cyfeiriodd Dai Lloyd at y ffaith bod y ddadl yn Lloegr ynglŷn â chydweithio wedi mynd gam ymlaen mewn rhai meysydd yn sgîl sefydlu ymddiriedolaethau gofal. Bydd cryn wrthwynebiad yn y Siambr hon fwy na thebyg i’r diwygio strwythurol hynny. Fodd bynnag, mae’n dangos sut yr integreiddir iechyd a gofal cymdeithasol mewn rhai rhannau o’r wlad. Os dilynwn ymagwedd ganiataol, rhaid inni sicrhau bod yr awdurdodau dan sylw yn sylweddoli ein bod o ddifrif wrth ddymuno iddynt ddefnyddio’r pwerau hyn. Os na ddefnyddiant bwerau caniataol, yna, rywbryd yn y dyfodol, bydd yn rhaid inni adolygu hynny ac ystyried y cam nesaf ymlaen.

Fel Kirsty a Jane, gwrthwynebwn y gwelliant a osodwyd gerbron gan Blaid Cymru. Nid gwaith y Cyfarfod Llawn yw dweud y drefn wrth y Pwyllgorau. Mae hwnnw’n ymadrodd anffodus. Dylem ganiatáu i’r Pwyllgorau ddatblygu eu cynlluniau gwaith eu hunain, a digwydd hynny ar hyn o bryd. Ni chododd Dai y mater hwn cyn hyn pan gyfarfu llefarwyr y pleidiau. Euthum ar drywydd mater defnyddio pwerau caniataol, hyblyg yn y Pwyllgor a byddwn wedi ei gefnogi’n frwd pe bai wedi ei godi drwy’r sianel arferol. Fodd bynnag, ni thrafododd hyn hyd yn oed gyda’r pleidiau eraill cyn y ddadl y prynhawn yma. Yr amcan cyntaf a gefais o’i fwriad ar y mater hwn oedd pan ddarllenais y papurau busnes. Ni chredaf fod hyn yn gydweithredu delfrydol.

Mae cynnwys y geiriau ‘argymell’ a ‘mandadu’ yn yr un frawddeg yn gwbl groes. Gallech ddweud fy mod yn hen ffasiwn, ond fe’m dysgwyd mai egwyddor gyntaf rhesymeg oedd na allai rywbeth fod yn ‘A’ a ‘ddim yn A’ ar yr un pryd.

Mae’r Gorchmynion heddiw yn rhoi cyfle inni gychwyn oes newydd o bartneriaeth, a fydd yn effeithio ar fywydau holl bobl Cymru. Croesawaf y Gorchmynion hyn gan gymeradwyo Jane Hutt, y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ar y Gorchmynion a gynigiodd.

Ni allaf gefnogi gwelliant 1 Dai Lloyd, er fy mod yn parchu ei ymagwedd tuag at ddymuno gweithio i wella bywydau pobl, o ran iechyd, ledled Cymru. Cytunaf â’r hyn a ddywedwyd yn gynharach. Ni chredaf fod y gwelliant yn briodol. Eglurwyd y rhesymau eisoes yn ddigonol.

A minnau’n hanu o le fel Blaenau Gwent, lle mae gennym broblemau iechyd dybryd, gwn fod angen pob cymorth posibl arnom o ran cydweithio. Mae partneriaeth â llywodraeth leol a’r gwasanaeth iechyd gwladol yn hanfodol inni. Rhaid imi dalu teyrnged i grŵp iechyd lleol Blaenau Gwent sydd eisoes wedi gweithio’n llwyddiannus ar ffurf peilot, gyda Chyngor Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent, Ymddiriedolaeth NHS Gofal Iechyd Gwent a’r cyngor iechyd cymunedol. Maent oll wedi gweithio mewn partneriaeth i ymdrin â’r problemau sylweddol sydd yn bodoli yn yr ardal honno. Yr wyf yn canmol Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a Chonffederasiwn yr NHS yng Nghymru am y ffordd y maent wedi gweithio gyda’i gilydd, gyda’r Gweinidog, i helpu i gyflwyno’r Gorchmynion hyn gerbron heddiw. Mae’n bwysig ein bod yn mabwysiadu’r ymagwedd hon y cyfeiriodd Jane ati sydd yn canolbwyntio ar bobl. Yn y dyfodol, rhaid inni wneud gwahaniaeth i bobl mewn cymunedau difreintiedig ledled Cymru, ac mae llawer o gymunedau o’r fath, nid yn unig yn fy etholaeth i.

Mae’n ddiddorol i therapydd lleferydd proffesiynol ysgrifennu ataf gan wneud y pwynt, a bwysleisir ddigon mewn cydweithio, ynglŷn â’r anawsterau sydd yn bodoli yn ardal Gwent—ac yr wyf yn siŵr bod hyn yn digwydd ledled Cymru gyfan hefyd—o ran plant ag anghenion addysg arbennig. Rhaid inni fynd i’r afael â hynny, a’r unig ffordd y gallwn wneud hynny yw drwy gydweithio mewn partneriaeth, am fod gan bawb hawl i ddysgu iaith a chyfathrebu. Pryderaf, fel y mae pob Aelod o’r Cynulliad, mae’n siŵr, ynghylch y ffaith drist bod angen cymorth arbenigol ar nifer gynyddol o blant bach. Ni welwyd hynny bob amser ac ni ddarparwyd ar ei gyfer.

Yr ydym mewn sefyllfa yng Ngwent, er enghraifft, lle mae baich gwaith o 20 o blant gan bob therapydd lleferydd. Ym mis Hydref eleni, bydd yn cynyddu i dros 60 fesul therapydd. Dyna’r sefyllfa. Mae rhestr aros yng Ngwent yn cynnwys dros 1,900 sydd yn aros am asesiad a thriniaeth ar gyfer therapi lleferydd a iaith pediatrig.

Mae Prosiect Ymgynghorol Anghenion Arbennig Cymru a Chymdeithas yr Holl Blant â Nam ar eu Lleferydd yn gwneud gwaith gwych ar hyn o bryd. Talaf deyrnged iddynt. Maent yn wirfoddolwyr ac yn dibynnu ar gymorth arian loteri, y methodd Cymdeithas yr Holl Blant â Nam ar eu Lleferydd ei gael eleni yng Ngwent. Yn wir, nid yw’r awdurdod addysg lleol wedi rhoi’r cymorth yr hoffwn fod wedi ei weld ar gyfer gweithiwr prosiect ymgynghorol anghenion arbennig yng Ngwent chwaith. Yn Sir Fynwy, er enghraifft, nid yw’r awdurdod wedi ariannu penodi swyddog datblygu rhan amser a ddiswyddwyd ar 31 Hydref. Mae hynny’n anffodus. Mae angen gwneud llawer o waith. Mae’r Gweinidog yn ystyried côd ymarfer drafft diwygiedig arbennig ar gyfer anghenion addysg arbennig. Gobeithiaf y caiff ei osod ger ein bron, am fod newidiadau sylweddol ynddo y mae angen eu trafod.

Mae Blaenau Gwent yn fan drwg am glefyd y galon. Mae llawer o bobl yno yn dioddef o afiechydon anadlol. Mae ganddo nifer is o leoliadau gofal plant fesul 1,000 o blant nag unrhyw ran arall o Gymru. Rhoddir mwy o blant mewn gofal ym Mlaenau Gwent nag unrhyw ran arall o Gymru. Yno mae’r nifer uchaf o feichiogi o dan 18 oed. Mae’r gyfradd pwysau geni isel yn 9.7 y cant, sef y ganran uchaf yng Nghymru. Yn y fath le, sydd â chymaint o broblemau eraill, mae’r cynigion hyn yn holl bwysig.

Mae angen i weithio mewn partneriaeth er mwyn gwneud gwahaniaeth i bobl y cymunedau hyn. Mae’r Cynulliad yn ymddwyn yn briodol. Mae’n mynd i’r afael ag anghenion cymunedau ledled Cymru drwy ymagwedd bartneriaeth, gan ddefnyddio’r adnoddau sydd ar gael yn ein hawdurdodau lleol, ein hymddiriedolaethau iechyd, ein hawdurdodau iechyd a’n grwpiau iechyd lleol er mwyn gwneud gwahaniaeth. Cytunaf â sylw David Melding. Er mwyn i’r rheoliadau a’r partneriaethau hyn wneud gwahaniaeth yna rhaid iddynt gael eu defnyddio’n llawn. Rhaid inni fynnu bod pob un o’r awdurdodau pwysig sydd yn cyflawni’r gwaith da i’r Cynulliad Cenedlaethol hwn yn defnyddio’r pwerau hynny i wneud gwahaniaeth yn y cymunedau a gynrychiolant. Dyna’r unig ffordd y gallwn gefnogi ymagwedd ardderchog Jane Hutt tuag at wella iechyd pobl a gwneud gwahaniaeth i’w bywydau. Cefnogaf hynny. Cymeradwyaf y rheoliadau hyn ac edrychaf ymlaen at bartneriaeth lewyrchus rhwng y sefydliadau hyn.

Datganaf fuddiant fel fferyllydd sydd â chontract gydag Awdurdod Iechyd Bro Taf ac fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf.

Rhaid i’r Cynulliad groesawu’r trefniadau partneriaeth rhwng y gwasanaeth iechyd, gwasanaethau cymdeithasol a’r cyrff gwirfoddol a ddisgrifir o dan yr offerynnau statudol hyn. Yr wyf yn siŵr y bydd y staff yn y gwasanaethau perthnasol yn eu croesawu hefyd. Fodd bynnag, y bobl a fydd yn croesawu’r cynigion hyn fwyaf fydd y cleifion. Hwy sydd yn elwa fwyaf. Mae fel petai’n anochel y bydd y system hon yn arwain at ofal gwell a mwy priodol i gleifion. Mae’r rhaniad presennol rhwng iechyd a gofal cymdeithasol yn hollol artiffisial. Gorau po gyntaf y daw gofal didor i bawb.

Yr oedd y system flaenorol yn annog symud cleifion o’r naill adran gofal i’r llall er mwyn diogelu cyllidebau. Gwnaethpwyd hynny ar draul y claf. Fodd bynnag, mae diben partneriaeth llawer mwy na diogelu cyllidebau. Mae iddo botensial mawr i wella’r gwasanaethau a ddarperir.

Dechreuodd fy awdurdod i, Rhondda Cynon Taf, sawl menter gyda’r grŵp iechyd lleol er mwyn gwella gofal cleifion. Er enghraifft, cysylltwyd y grŵp iechyd â’r gwasanaethau cymdeithasol a’r corff gwirfoddol, Care and Repair, er mwyn sicrhau y caiff gwaith atgyweirio neu addasiadau hanfodol mewn tai eu hwyluso’n gyflym er mwyn atal derbyniadau amhriodol i’r ysbytai yn y lle cyntaf ac atal oedi cyn rhyddhau’r claf o’r ysbyty yn dilyn triniaeth. Cysylltwyd tîm ymateb cyflym â’r system meddygon teulu ar ddyletswydd a’r uned damweiniau ac achosion brys i roi cymorth brys i gleifion mewn argyfwng, a thrwy hynny atal derbyn cleifion i’r ysbyty yn ddiangen.

Mae menter arall yn ymwneud â meddyg teulu lleol yn gweithio gyda’r gwasanaethau cymdeithasol wrth asesu a chynorthwyo cleifion yn y tymor hir. Fel fferyllydd, gwn fod cymorth meddyginiaethol yn fenter bwysig. Yn aml, mae cleifion yn gadael yr ysbyty ar drefn feddyginiaethol gymhleth, na allant ei dilyn. Gall hynny fod yn un o’r prif ffactorau pan fydd yn rhaid i bobl roi’r gorau i fyw yn eu cartrefi a mynd i fyw mewn cartref preswyl neu nyrsio cyn pryd.

Dyma rai o’r buddiannau a all ddeillio o weithio ac ariannu di-fwlch. Mae mentrau fel y rhain yn bwysig, yn enwedig o ystyried pwysau’r tywydd oer ar welyau ysbytai a ddigwyddodd yn y gaeaf y llynedd ac sydd yn dechrau digwydd yn awr. Fodd bynnag, mae gwendidau mewn unrhyw drefniant newydd sydd yn aml i’w canfod ym manylion y trefniadau. Dyna’r rheswm dros ail gymal gwelliant Dai Lloyd. Mae angen inni astudio’r manylion yn fanwl. Er enghraifft, codir tâl am ymweliadau cartref gan weithwyr gofal cartref y gwasanaethau cymdeithasol, er na chodir tâl gan nyrsys ardal. Yr oedd y dryswch posibl ynglŷn â thaliadau yn un o’r materion a godwyd yn arbennig yn y broses ymgynghori. Gellir ystyried bod arweiniad drafft y Pwyllgor ar adran 31, ychydig yn ddichellgar i raddau. Cyfeiriaf at baragraff 9.6 yn benodol, sydd yn datgan:

‘Lle bo’n debygol y codir tâl, bydd angen i’r trefniadau gael eu hesbonio’n ofalus i ddefnyddwyr gwasanaethau, er mwyn osgoi unrhyw gamddealltwriaeth bod tâl yn cael ei godi am wasanaethau NHS a ddarperir am ddim mewn mannau eraill. Byddai’n fanteisiol pe gellid esbonio hyn yn ystod y broses asesu, a chyn dechrau darparu’r gwasanaeth i’r defnyddiwr.’

Mae’n hanfodol bod y sefyllfa hon yn cael ei monitro. Rhaid inni sicrhau ei bod yn gyson ledled Cymru ac na chaiff taliadau a godir am wasanaethau eu hymestyn ymhellach na’r hyn sydd yn bodoli o dan y trefniadau presennol.

Pryder arall yw bod yn rhaid inni sicrhau nad yw cydweithio yn cuddio diffyg adnoddau. Bydd sefydliadau yn amharod i ddyrannu adnoddau prin i gyllidebau cyfunol ar draul cyllidebau y maent yn gwbl gyfrifol amdanynt. Rhaid wrth ddigon o adnoddau i lwyddo. Codwyd pryderon hefyd mewn astudiaeth gan Brifysgol Abertawe o’r enw ‘Gwelyau a Biwrocratiaeth’. Nododd y rhwystrau mawr sydd yn bodoli oherwydd y gwahaniaethau rhwng sefydliadau o ran eu systemau gwybodaeth. Mae’r sector gwirfoddol wedi mynegi pryder ynglŷn ag arian a bod angen arian cyn i’r cynllun gychwyn yn hytrach nag ar ôl iddo gychwyn.

Mae Plaid Cymru—The Party of Wales yn croesawu’r cynigion hyn. Maent yn gam mawr ymlaen. Fodd bynnag, mae angen inni ystyried yn ofalus y problemau ymarferol a all godi. Apeliaf arnoch i gefnogi’r cais yn y gwelliant am adroddiad gan y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a fydd yn ystyried goblygiadau a phroblemau posibl y cynigion hyn.

Teimlaf fy mod fel pysgodyn yn codi i’r abwyd yn y cyfraniad hwn. Hoffwn herio rhai o’r pethau a ddywedodd Dai yn ei gyfraniad, yn enwedig ei sylw bod hwn yn gyfle nid yn unig i gyfuno cyllidebau ond i gyfuno diffygion o bosibl. Yng ngoleuni’r ffaith bod gennym gynnydd na welwyd ei debyg erioed o’r blaen yn y gwariant ar iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, mae ei sylw yn annerbyniol braidd ac yn groes i ysbryd cydweithredol y mater hwn.

Mae sylw Dai Lloyd yn gyson â’r hyn a ddywedodd Phil Williams yn ei gyfraniad ar y gyllideb ddrafft. Tynnodd ein sylw at y ffaith bod y gyllideb Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yng Nghymru wedi cynyddu 8.6 y cant o’i chymharu â chynnydd o 9.3 y cant yng nghyllideb yr Adran Iechyd yn Llundain. O edrych ar y ffigurau, fe welwch fod cyllideb yr Adran Iechyd yn cwmpasu llawer mwy o faterion na’r NHS. Cyfanswm cynnydd cyffredinol gwariant yr NHS a’r gwasanaethau cymdeithasol yn Lloegr yw 8.3 y cant o’i gymharu â 8.6 y cant yng Nghymru. Mae hyn yn groes i’r argraff a roddodd Phil Williams yn ei gyfraniad, wrth ddweud bod y weinyddiaeth hon yn dwyn oddi wrth iechyd ac addysg i dalu am Amcan 1.

Rhaid inni gydweithio, cydgynllunio a chyfuno cyllidebau i gymryd cam ymlaen. Mae’n dda gennyf fod y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi sôn am yr arfer da sydd yn bodoli eisoes. Fodd bynnag, a fydd y Gweinidog yn cydnabod bod angen llinellau clir o atebolrwydd o hyd rhwng y naill gorff statudol a’r llall a bod angen cydnabod hawliau cynhalwyr a chleifion wrth gael eu rhyddhau o’r ysbyty? Cefais hi’n hynod anodd, yn amhosibl weithiau, i ddod o hyd i daflenni eglurhaol. Gall fod yn brofiad ofnadwy i bobl pan fydd yn rhaid i’w hanwyliaid gael eu rhyddhau o’r ysbyty heb fod digon o gynadleddau achos wedi eu cynnal. A dderbyniwch fod angen meini prawf clir ar asesu ystyr gofal nyrsio?

Diolch yn fawr am y sylwadau adeiladol a gafwyd yn y ddadl hon. Cydnabuwyd y bydd y cyfleoedd a roddir gan yr adnoddau newydd a’r dulliau hyblyg newydd yn cyflwyno gwell gwasanaethau i bobl Cymru. Ymatebaf i welliant 1 Dai Lloyd. Dywedais yn gynharach ein bod yn symud tuag at strategaeth NHS ar gyfer Cymru sydd yn cwmpasu’r dulliau hyblyg a’r ffordd y gallwn wthio cydweithio rhwng iechyd a gwasanaethau cymdeithasol ymlaen. Dywedodd David yn huawdl na ofynnais i hyn gael ei roi ar agenda ein trafodaethau rhagolwg. Dai, yr ydych yn effeithiol o ran eich cyfraniad i bolisïau ac wrth graffu ar waith y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Gobeithiaf y bydd y Cynulliad cyfan yn gweld y cawn ein barnu ar ein cyflawniad, fel y dywedodd Kirsty, o ran y dulliau hyblyg hyn ar y cyd. Mae hawl gennych i graffu ac yr ydych yn effeithiol yn hyn o beth. Mae gwelliant 1 yn mandadu’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a gobeithiaf y bydd fy nghyd-Aelodau yn cydnabod nad oes ei angen arnom. Cyflwynaf adroddiadau misol rheolaidd ar sut y gweithredir y rheoliadau hyn a sut y caiff y cydweithio hwn ei wthio ymlaen.

Nid ydym ond yn rhan o’r trefniadau. Bydd yr NHS a llywodraeth leol yn gofalu am sut y bydd hyn yn gweithio ac yn llwyddo ar lawr gwlad, fel y dywedodd Geraint, Gwenda a phobl eraill. Rhaid inni oll fonitro sut y mae’r dulliau hyblyg yn gweithio. Arwain hynny at bwyntiau David a Kirsty ynglŷn â’r ffaith ei bod yn ganiataol a beth a wnawn os na fydd y dulliau hyblyg yn llwyddo. Gwnaeth Brian bwynt pwysig. Mae’r ewyllys a’r adnoddau i lwyddo o ran y dulliau hyblyg hyn yn bodoli. Mae gennym rai enghreifftiau da eisoes, heb y rheoliad, o awdurdodau, llywodraeth leol a’r NHS yn gweithio gyda’i gilydd. Mae gennym bobl â gweledigaeth, fel y gŵyr Geraint, yn ei gymuned, ym Mhowys, ym Mlaenau Gwent a ledled Cymru. Mae gennym feddygon teulu, cynghorwyr a swyddogion gweithgar sydd yn benderfynol o wrtho’r materion hyn ymlaen. Mae nyrsys, ffiseotherapyddion a’r holl broffesiynau sydd yn gysylltiedig â meddygaeth am sicrhau bod y dulliau hyblyg hyn yn gweithio, yn enwedig er mwyn datblygu gofal sylfaenol. Gadewch inni weld sut y mae cydweithio yn gweithredu. Gadewch inni ddatblygu’r dulliau hyblyg hyn drwy’r rheoliadau hyn.

Disgrifiodd Peter y gwaith da ym Mlaenau Gwent. Yr oedd yn anrhydedd gennyf lansio’r cynghrair hwnnw rhwng yr awdurdod lleol a’r gymuned iechyd leol, lle y mae arweinydd yr awdurdod lleol yn cyd-gadeirio cynghrair â meddyg lleol sydd yn cadeirio’r grŵp iechyd lleol. Maent wedi dod ynghyd mewn modd na fyddai wedi digwydd yn y gorffennol. Efallai y byddent wedi gweithio gyda’i gilydd ar lefel y gymuned, ond nid ar unrhyw lefel strategol i wthio’r fath newidiadau sydd eu hangen ar gymunedau ymlaen. Nid yw’r dulliau hyblyg hyn ond yn cwmpasu iechyd a gofal cymdeithasol, maent hefyd yn ymdrin â thai a iechyd amgylcheddol. Maent yn mynd y tu hwnt i ryngwyneb iechyd a gofal cymdeithasol i’r rhyngwyneb hwnnw o faterion sydd yn effeithio ar iechyd. Dai, nid oes angen imi eich sicrhau y byddaf yn monitro hyn, y gallwch archwilio fy ngwaith ac y bydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ystyried hyn yn ofalus. Byddwch yn gwneud hynny pan farnwch strategaeth NHS Cymru sydd yn datblygu.

Cawsom ddadl ardderchog yn ddiweddar yn y Pwyllgor ynglŷn â rôl grwpiau iechyd lleol. Fe’m trawyd gan eiriau’r meddyg teulu a ddywedodd mai mater esblygol nid chwyldroadol yw hyn yng Nghymru. Dywedodd yr Athro Nigel Stott fod pobl yn Lloegr sydd wedi dilyn llwybr yr ymddiriedolaeth gofal sylfaenol yn genfigennus o’r hyn yr ydym yn ei wneud yng Nghymru. Nid ydym yn dilyn llwybrau am fod gennym grwpiau iechyd lleol sydd yn gynhwysfawr ac yn goresgyn rhwystrau. Yr ewyllys i sicrhau bod y rheoliadau a’r dulliau hyblyg hynny yn gweithio fydd yn dod â llwyddiant, yn hytrach na’r strwythurau. Yr ydym yn dilyn y llwybr cywir.

Fel y dywedodd Brian a Kirsty, mae’r arian gennym bellach. Bu cynnydd o ran arian na welsom erioed o’r blaen, nid yn unig yn y gwasanaeth iechyd ond hefyd mewn llywodraeth leol, er mwyn gwthio hyn ymlaen. Nid yr arian ychwanegol yn unig, y cymhelliad y cyfeiriais ato yn y gyllideb ddrafft a fydd yn hwyluso’r cydweithio, sydd yn hanfodol, ond y cyfanswm a fydd yn sicrhau bod pethau’n gweithio. Dylai pob un ohonoch ofyn i’ch awdurdodau iechyd beth y maent yn ei wneud gyda’u harian ychwanegol o ran timau ymateb cyflym, gwasanaethau adsefydlu, ymdrin â thlodi tanwydd a’r math o gynlluniau gofal a thrwsio creadigol yn y Rhondda sydd yn trwsio cartrefi hen bobl fel nad ydynt o dan anfantais oherwydd diffyg gwaith trwsio a thai hŷn gwael.

Yng Nghymru, yr ydym yn symud mewn ffordd esblygol, ond radicalaidd, a fydd yn cyflwyno gwell gwasanaeth a strwythur. Bydd yn cynnig atebion o ran y tlodi a ddisgrifiwyd gan Peter yn ei gymuned. Rhaid inni sicrhau bod y dulliau hyblyg hyn yn gweithio i dargedu ein hadnoddau. Yfory, yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, byddwn yn trafod y cynnig newydd am gronfa iechyd ac anghydraddoldebau. Bydd hon yn ymwneud â sut y gallwn ddefnyddio’r gronfa iechyd ac anghydraddoldebau i ychwanegu gwerth i gydweithio a sicrhau ei fod yn gweithio ar draws ffiniau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol a ffiniau eraill llywodraeth leol.

Siaradodd Geraint yn huawdl am ei rôl mewn llywodraeth leol yn ogystal â bod yn Aelod o’r Cynulliad. Mae’n bwysig, ac yr wyf yn siŵr y byddwch yn cymryd rhan yn y gynhadledd ar ddulliau mwy hyblyg ar ddiwedd Tachwedd pan drafodwn sut y byddwn yn sicrhau bod materion, megis codi tâl, yn gweithio. Mae’r rhain yn ffiniau anodd newydd y mae’n rhaid inni oll eu hwynebu. Rhaid inni ystyried sut y gallwn roi’r arweiniad gorau ar gydweithio i sicrhau ei fod yn gweithio ar ran llywodraeth leol a’r NHS. Nid mater o orfodi systemau ydyw ond cael yr arweiniad gorau ar y materion sydd yn ymwneud ag arian a thaliadau a godir.

Dywedodd Gwenda ein bod yn gwneud cynnydd mawr. Mae’n bwysig ein bod yn symud o faterion strategol i’r hyn sydd yn digwydd yn ymarferol: i’r person oedrannus sydd heb brofi effaith hyn oll ac mae’n ei chael yn anodd, lle mae rhwystrau i gyfathrebu, a lle nad yw’n cael y gofal didor y dylem anelu ato. Rhaid inni sicrhau bod pethau’n iawn lle y mae’r cleifion yn dioddef yr anawsterau mwyaf. Rhaid inni sicrhau ein bod yn gywir o ran ein strategaeth tymor hir i’r henoed a hefyd sicrhau bod ein hasesiad yn drylwyr. Felly, ledled Cymru, ni ddylai fod yn fater ble yr ydych yn byw, dylech fod yn gallu cael y math o asesiad trylwyr a olyga fod y dulliau hyblyg hyn ar y cyd yn gallu gweithio i’r rhai mwyaf diamddiffyn, yn enwedig yr henoed.