Croesawaf y ddadl y bore yma. Mae’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar ei thraed yn rhy aml yn trafod materion sydd yn ymwneud â’r rheini sydd yn darparu gwasanaeth i bobl sydd eisoes yn sâl. Ategir hynny gan y ffaith bod y mwyafrif helaeth o adnoddau yng nghyllideb yr NHS yn mynd tuag at drin pobl sydd eisoes yn sâl. Mae’n pwysleisio’r ystrydeb nad oes gennym wasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru, ond gwasanaeth salwch gwladol.

Croesawa’r Democratiaid Rhyddfrydol y pwyslais ar atal yn hytrach na gwella. Yr ydym yn falch bod y cytundeb partneriaeth yn dangos ymrwymiad i gyflwyno ar hyn. Mae Jane wedi ateb cwestiynau y bore yma ar ddarparu clybiau brecwast a siopau ffrwythau bach mewn ysgolion. Bwriadwn hefyd ailgyflwyno llaeth ysgol am ddim i ddisgyblion o dan saith oed. Mae angen edrych hefyd ar daliadau presgripsiwn, eu rhewi a’u diddymu ar gyfer grwpiau penodol. Mae tystiolaeth nad yw llawer o bobl yn gofyn am gymorth cychwynnol ar gyfer afiechydon gan na allant fforddio talu £6 am bresgripsiwn.

Mae’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi cyflawni llawer o waith ar fater archwiliadau llygaid. Gobeithiaf y bydd y cynllun gofal llygaid arloesol, y bu swyddogion yn gweithio arno, yn weithredol cyn bo hir ac yn darparu mwy o gyfleoedd i bobl gael archwiliadau sgrinio llygaid ataliol.

Dangosodd yr ail arolwg iechyd cyffredinol yng Nghymru nad yw mwyafrif helaeth y boblogaeth yn ymweld â’r deintydd yn rheolaidd, a dywedodd chwarter o’r rheini y gofynnwyd iddynt pam nad oeddent yn mynd am archwiliad blynyddol mai’r prif reswm am hyn oedd cost yr archwiliad ac a oeddent yn gallu ei fforddio. Felly, croesewir y ddarpariaeth yn y cytundeb partneriaeth i ymestyn gwasanaethau deintyddol am ddim hefyd.

Soniaf am ddwy agwedd ar y strategaeth. Yn arbennig, croesawaf yr adran ar bobl hyn. Mae Age Concern a Help the Aged wedi gwneud llawer o waith o ran hybu iechyd i bobl hyn a esgeulusir yn aml ac nad ydynt yn rhan o’r darlun cyffredinol o gwbl. Yn amlach na pheidio, ystyrir hybu iechyd yn nhermau atal pobl ifanc a phobl canol oed rhag meithrin arferion gwael. Croesawaf yn arbennig yr ymrwymiad i gynnal adolygiad o effeithiau unigrwydd ac arwahanrwydd. Mae hon yn broblem lle bynnag y mae pobl hyn yn byw, ac mae’n arbennig o wael mewn ardaloedd gwledig. Wrth ganfasio, deuthum ar draws gwraig oedrannus nad oedd, ers marwolaeth ei gwr dair blynedd yn ôl, erioed wedi gadael ei chartref, a’u hunig gyswllt â phobl oedd â chymdogion a oedd yn siopa iddi. Nid yw’n syndod felly, gyda lefelau mor uchel o arwahanrwydd ar gyfer pobl hyn yn ein cymunedau, bod 44 y cant o bobl yng Nghymru sydd yn dioddef o salwch meddwl dros 65 mlwydd oed. Felly, croesawaf y pwyslais ar atebion iechyd i bobl hyn ac ar ystyried anghenion cynhalwyr, gan fod llawer ohonynt yn bobl hyn sydd yn gofalu am bartner.

Croesawaf yn arbennig hefyd y pwyslais ar wybodaeth iechyd. Mae’r strategaeth yn cydnabod bod diffygion mawr o ran darpariaeth yr wybodaeth iechyd. Nid yw bob amser yn hygyrch, ac nid yw bob amser yn diwallu anghenion unigol sectorau penodol o gymdeithas. Er enghraifft, nid yw llenyddiaeth bob amser yn ystyried anghenion pobl iau neu bobl ddu a lleiafrifol ethnig ac anghenion y bobl sydd yn siarad Cymraeg yng Nghymru—pobl sydd yn siarad Cymraeg fel eu hiaith gyntaf na allant, mewn llawer o achosion, gael gafael ar yr wybodaeth iechyd yn eu hiaith gyntaf. Croesawaf y ffaith y cydnabyddir y problemau hyn a’r camau sydd yn cael eu cymryd i wella hawl pobl hyn i wybodaeth am iechyd.

Croesawaf hefyd y gwelliannau a gyflwynwyd gan Jocelyn a David a dynnodd sylw at y ffaith mai nid gwaith y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau yn unig yw iechyd a hybu iechyd, ac ni ellir eu gorfodi ar boblogaeth amharod. Fel y dywedodd David, mae gan unigolion eu rhan i’w chwarae. Gwella iechyd yw gwaith pob un o Bwyllgorau Pwnc y Cynulliad, nid dim ond yr un a gadeiriaf i, a gwaith ein partneriaid. Ni ellir herio’r gyd-berthynas rhwng tlodi ac afiechyd. Adlewyrchir ein lefelau is o weithgaredd economaidd yn ein lefelau iechyd is. Mae cyd-berthynas hefyd rhwng ein stoc tai a’n ffigurau digartrefedd gwael a iechyd ein dinasyddion. Mae angen i unigolion wneud eu cyfraniad eu hunain a dylid rhoi’r offer iddynt wneud hynny. Mae’n hawdd inni bregethu am anghenion deiet iach, ond pan fydd gennych incwm cyfyngedig neu os nad oes siop o fewn eich cyrraedd sydd â chyflenwad da o fwyd ffres neu, fel y soniodd Dave, os na wyddoch beth i’w wneud ag ef, yna ni allwch wneud y gwahanaiethau hynny. Gwnaeth eich sylwadau, David, daro’r nod. Dof o genhedlaeth o bobl na chawsant eu dysgu i goginio yn yr ysgol. Ni wn beth i’w wneud gyda phwmpen neu blanhigyn wy, ond yr wyf yn hen law ar goginio pizzas wedi eu rhewi.

Trof at dduwioldeb rhai Aelodau o’r Cynulliad ar ysmygu. Mae Alun Pugh wedi gadael y Siambr. Mae’n hawdd i bobl fel Alun, nad yw, fe dybiaf, erioed wedi rhoi sigarét yn ei geg ond fel cyn ysmygwr gallaf ddweud wrthych pa mor anodd yw rhoi’r gorau iddo a mynd i’r afael â’r problemau sydd yn sail i’r rhesymau pam yr oeddech yn ysmygu yn y lle cyntaf. Mae ysmygu yn aml yn fagl ar gyfer problemau eraill sydd gan bobl, ac nid cwestiwn o fynd i’r afael â phroblemau rhoi’r gorau i’r caethineb yn unig ydyw, ond mynd i’r afael hefyd â’r rhesymau sylfaenol dros ysmygu yn y lle cyntaf, ac a yw hyder neu straen yn arwain at ysmygu. Rhaid inni fynd i’r afael â’r broblem mewn ffyrdd gwahanol.

Felly, a fyddech yn condemnio rhai o enwogion y DU, fel y Spice Girls, sydd yn ysmygu i golli pwysau?

Yn sicr. Fel rhywun a gafodd ei hysgogi i ddechrau ysmygu oherwydd y myth bod ysmygu yn eich cadw’n denau, cytunaf â chi. Rhaid inni gael gwared ar y mythau hyn gan mai merched ifanc yw’r grwp o ysmygwyr sydd yn cynyddu gyflymaf. Buom yn llwyddiannus wrth ostwng y niferoedd mewn grwpiau eraill o ysmygwyr, neu wrth eu helpu i roi’r gorau iddo. Mae merched ifanc yn arbennig o ddiamddiffyn oherwydd pwysau’r cyfryngau a phwysau cyfoedion, ac oherwydd y myth, os ydych yn ysmygu, y gallwch fwyta cymaint ag y dymunwch heb fagu pwysau.

A oes gennych unrhyw gyngor i wleidyddion sydd yn cyfaddef eu bod wedi yfed 14 peint y dydd yn ystod eu hieuenctid?

Y cyfan y gallaf ei ddweud ar y mater hwnnw Ron yw, mae’n rhaid bod y gwaith o gredu’r gwehilion a elwir y Blaid Geidwadol yn achosi llawer o straen. [AELODAU CEIDWADOL O’R CYNULLIAD: ‘O.’]

O ran ymarfer, gwyr pob un ohonom beth y dylem fod yn ei wneud, ond yr ydym yn euog o beidio â gwneud cymaint ag y gallem. Gall hynny fod o ganlyniad i ddarpariaeth wael o ran addysg gorfforol yn yr ysgol, nad yw’n meithrin pobl i gymryd rhan mewn chwaraeon.

A ydych yn rhannu’r pryder, felly, ynglyn â nifer y meysydd chwarae mewn ysgolion sydd yn cael eu gwerthu? Beth mae’r cyngor partneriaeth yn ei wneud i atal cyfleusterau chwaraeon y genedl rhag cael eu gwerthu mewn modd cywilyddus?

Dyna’r union sylw yr oeddwn ar fin ei wneud am feysydd chwarae mewn ysgolion. Fodd bynnag, ni fu’r broblem yng Nghymru mor wael ag y bu yn Lloegr. Fel y deallaf, bu’r lefel uchaf o werthu meysydd chwarae mewn ysgolion yn ystod cyfnod y Llywodraeth ddiwethaf, David. Felly, croesawaf y ffaith eich bod wedi troi at y mater hwn a diolchaf ichi am y datganiad hwnnw. Yr wyf yn ymwybodol bod fy amser wedi dod i ben, felly dof i ben gyda’r pwynt hwnnw.

Nid oeddwn wedi sylweddoli bod disgwyl imi siarad ar y mater hwn.

Yr wyf wedi sôn sawl gwaith am feysydd chwarae mewn ysgolion. Cawsom broblemau wrth gael gwybodaeth o atebion i gwestiynau llafar ac ysgrifenedig ar y pwnc hwn. Dywedir wrthym bob amser na choladir yr wybodaeth yn ganolog. Dywedodd y Gymdeithas Meysydd Chwarae Genedlaethol wrthyf, yn anffurfiol—er nad yw’r ystadegau ar gael i brofi hyn—fod nifer y meysydd chwarae yng Nghymru a werthir wedi cynyddu yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf.

Ynglŷn â phwynt Kirsty am ysmygu, bûm innau yn ysmygwr hefyd, ac arferwn wneud hynny yn yr ysgol. Y cyfle i gymryd rhan mewn ymarfer corff yn ystod yr awr ginio, yn ddigon rhyfedd, oedd un o’r pethau a wnaeth imi roi’r gorau i ysmygu. Felly mae argaeledd meysydd chwarae, yn bwysig. Derbyniaf y cawsant eu gwerthu o dan y Llywodraeth flaenorol, a oedd yn gamgymeriad, ond dylai ddod i ben yn awr. Dylem sicrhau fod ystadegau ar gael sydd yn dangos faint ohonynt sydd o dan fygythiad, fel y gallwn atal hyn.

Croesawaf y ddadl hon a’r arweiniad a gymerwyd gan y Cynulliad wrth hybu iechyd a lles. Ymrwymasom i egwyddorion gorau cydweithio, mewn partneriaeth, i gyflawni’r canlyniadau gorau. Yr wyf yn falch ein bod wedi dechrau symud i ffwrdd o’r syniad o sefydliadau iechyd, a anogodd y meddylfryd ‘ni a wyr orau’. Fel yr amlygwyd yn ‘Gwellcymru.com’, lleihau anghydraddoldebau iechyd yw un o’n themâu strategol allweddol. Yr ydym yn dechrau achosi newid yn y maes hwn. Fel y noda ‘Gwellcymru.com’, mae’r heriau yn enfawr, oherwydd dengys gwybodaeth y cyfrifiad fod cyfran uwch o lawer o’n pobl wedi eu cofnodi fel rhai sydd â salwch tymor hir, o’i gymharu â chyfartaledd y DU.

Mae’r dasg ger ein bron yn fawr. Rhaid ymdrin â’r dasg ar ei phen, ac yr ydym wedi dangos ein bod yn dechrau mynd i’r afael â’r gwaith. Fodd bynnag, o gofio y cymer y canlyniadau genhedlaeth i weithio, mae’n bwysig ein bod yn dechrau yn awr. Mae pethau da eisoes yn digwydd.

Fel y dywedir wrth aelodau o Bwyllgor Rhanbarth y De-ddwyrain yn ei gyfarfod yfory, golyga’r rhaglen gwella iechyd, sydd yn nodi’r blaenoriaethau allweddol ar gyfer trigolion yr ardal a gwmpesir gan Awdurdod Iechyd Bro Taf, a’r cyhoeddiad diweddar am y gyllideb y bydd gan yr awdurdod ragor o arian i fynd i’r afael â’r materion hyn. Dylem ddathlu hynny.

Mae gan bob un o’r blaenoriaethau hyn y bwriad clir o leihau anghydraddoldeb rhwng ardaloedd ac o fewn cymunedau. Bydd hyn yn arwain at fanteisio’n haws ar ystod o wasanaethau o ansawdd uchel a chymorth i unigolion a chymunedau mewn ardaloedd llai breintiedig.

Yn lleol, gallaf eisoes weld enghreifftiau rhagorol o waith da yn deillio o arweiniad y Cynulliad. Yng Nghwm Cynon, gwna’r grwp iechyd lleol, o dan gadeiryddiaeth Dr Chris Jones, waith rhagorol. Arweiniodd cyfres ddiweddar o gyfarfodydd cyhoeddus at ddatblygu achos busnes ar gyfer ysbyty cymdogaeth newydd a dwy ganolfan gofal sylfaenol. Mae’r gymuned wedi chwarae rhan lawn yn hyn, rhywbeth na ddigwyddai cyn sefydlu’r Cynulliad. Mae gennym gynllun hefyd i ddenu meddygon teulu newydd i’r cwm. Soniais lawer gwaith yn y Siambr am ein hanawsterau wrth wneud hyn oherwydd cyfraddau amddifadedd uchel Cwm Cynon. Rhaid inni ganolbwyntio ar bob un o’r datblygiadau da hynny.

Mae sawl her. Gan fod Kirsty wedi trafod y boblogaeth oedrannus, canolbwyntiaf ar bobl ifanc. Nid yw pobl ifanc bob tro yn croesawu cyngor da. Cytunaf â Kirsty na fydd doethinebu ar ein rhan ni yma yn gwneud gwahaniaeth. Nid yw iechyd da bob amser ar feddwl pobl ifanc pan ystyriant eu bod yn ffit ac yn iach. Mae’n amlwg bod yn rhaid i unrhyw strategaeth ystyried hyn a bod mor arloesol â phosibl. Mae cydweithio yn hanfodol.

Croesawaf y ffaith fod David wedi sôn am y gyfradd uchel o ferched yn eu harddegau sydd yn beichiogi. Mae gan Gymru un o’r cyfraddau uchaf o feichiogrwydd ymhlith merched yn eu harddegau yng ngorllewin Ewrop. Mae hwn yn fater sydd yn gysylltiedig â thlodi. Fodd bynnag, mae hefyd yn ymwneud â dyheadau isel merched. Nid yw bob amser yn hawdd siarad am hynny, gan fod y canolbwynt ar hyn o bryd ar fechgyn yn tangyflawni. Nid wyf am danbrisio hynny. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod o hyd yr anhawster ynghylch dyheadau isel merched, gan fod cydberthynas rhwng hynny â’r gyfradd uchel o ferched yn eu harddegau sydd yn beichiogi. Rhaid inni eu trin gyda’i gilydd er mwyn bod yn effeithiol.

Gwyddom fod cydberthynas rhwng prinder meddygon teulu benywaidd a’r gyfradd uchel o ferched yn eu harddegau sydd yn beichiogi. Rhaid i glinigwyr ystyried hynny wrth benodi partneriaid newydd. Mae potensial hefyd am fwy o gydweithio ymhlith athrawon, gweithwyr ieuenctid, nyrsys, meddygon ac eraill, a all feddwl am atebion gyda’i gilydd. Nid oes gan un grwp yr atebion i gyd.

Mae awgrym hefyd, os anogir merched i gymryd rhan mewn chwaraeon a chynyddu eu hunan hyder, y caiff effaith gynyddol efallai ar gyfraddau uchel beichiogrwydd ymhlith merched yn eu harddegau. Mae rôl glir ar gyfer Cyngor Chwaraeon Cymru, ac yr wyf wedi cael llawer o drafodaethau â hwy ynglyn â hyn. Yr wyf wrth fy modd ei fod bellach yn ymrwymedig i strategaeth i leihau’r bwlch mawr yn y cyfraddau cymryd rhan mewn chwaraeon rhwng dynion a merched yng Nghymru. Bu bwlch arswydus dros y blynyddoedd. Mae hon yn enghraifft arall o gydfeddwl a chydweithredu.

A gytunwch nid yn unig fod amrywiadau rhwng dynion a merched o ran cymryd rhan mewn chwaraeon, ond bod bwlch mawr hefyd yn nifer y merched o leiafrifoedd ethnig yng Nghymru?

Cytunaf. Rhaid i gyrff sydd yn atebol i’r Cynulliad wneud llawer mwy o waith arloesol i fynd i’r afael â’r problemau hyn, gan mai dim ond cefnogaeth mewn enw a fu ar ein rhan yn y gorffennol.

Ni ddylai fod arnom ofn ystyried sut y mae gwledydd eraill yn datrys rhai o’r problemau hyn. Mae cyfraddau beichiogrwydd ymhlith merched yn eu harddegau yn yr Iseldiroedd yn llawer is, yn rhannol gan bod ei gwersi addysg rhyw yn fwy effeithiol. Trafodir y syniad o berthynas, nid cyfathrach rywiol yn unig, yn llawer mwy agored. Ymddengys fod llawer o mwy o gydraddoldeb rhwng merched a bechgyn yn yr ystafell ddosbarth. Anogir myfyrwyr i drin ei gilydd yn gyfartal, nid fel partneriaid rhywiol yn unig.

Gallwn wneud llawer mwy yng Nghymru i wella’r sefyllfa. Mae’r holl syniadau a drafodais yn galw ar asiantaethau i weithio gyda’i gilydd. Dyna lle y bydd elfen holl bwysig ein cynlluniau yn llwyddo neu’n methu.

Datganaf fuddiant fel fferyllydd ac fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Os ydym i hybu iechyd a lles yn effeithiol, rhaid inni gael rhaglenni gweithredu tymor hir, ymarferol gydag adnoddau digonol. Pe gallem wella cleifion gydag adroddiadau a strategaethau, ni fyddai gan Gymru broblem. Bu gormodedd o adroddiadau a strategaethau. Mae angen cymryd camau wedi’u hariannu’n ddigonol i ymdrin ag ystadegau iechyd gwarthus ein cymunedau.

Bydd y cyhoeddiad ddoe bod Awdurdod Iechyd Bro Taf wedi cymeradwyo achos busnes Ymddiriedolaeth NHS Pontypridd a Rhondda am ysbyty newydd ar gyfer Llwynypia yn helpu i hybu iechyd yn y Rhondda. Buom yn aros am fwy nag 20 mlynedd am y cyfleuster hwn a chawsom ddigon o ddogfennau ymgynghori i bapuro waliau’r Cynulliad. Croesawaf y cam hwn gan ei fod yn cynnwys cynigion cadarnhaol i hybu iechyd a lles dinasyddion y Rhondda. Er enghraifft, bydd cyfleusterau i wella’r cydweithio rhwng gwasanaeth yr ysbyty a gwasanaethau cymdeithasol, fel y soniodd Dai Lloyd. Mae’n bwysig gweithio gyda gwasanaeth ysbyty sydd yn darparu gofal sylfaenol. Bydd cyfleusterau ar gyfer cydweithio mewn gofal sylfaenol, sydd yn fenter newydd. Mae’r cyfleusterau hyn yn bwysig wrth ymdrin â’r bwlch ym maes iechyd.

Fodd bynnag, pryderaf am y cynigion i ostwng nifer y gwelyau yn y cyfleuster hwn o 134 i 108, yn arbennig yng ngoleuni’r argyfwng gwelyau a brofasom yn y gorffennol. Addawyd cynnydd mewn gwelyau inni, nid gostyngiad. Ymddengys fod rôl yr adran damweiniau ac achosion brys wedi ei hisraddio, gan ei bod wedi cael ei galw’n uned mân anafiadau. Yn y gorffennol, mae ambiwlansys sydd yn ymateb i alwadau 999 wedi mynd â chleifion i Lwynypia drwy gyfrwng system flaenoriaethu lle yr ymdriniwyd â chleifion addas yn lleol yn hytrach na mynd â hwy i’r ysbyty cyffredinol dosbarth. Mae hyn bellach wedi dod i ben, sydd yn achosi problem. Os na ddefnyddir y cyfleusterau, byddant yn diflannu yn y pen draw. Mae ansicrwydd mawr hefyd ynghylch dyfodol cyfleusterau patholeg a radiotherapi yn yr ysbyty hwn. Caiff y gwasanaethau eu canoli i’r ysbyty cyffredinol dosbarth.

Nid yw’r adroddiad yn sôn am delefeddygaeth, sydd yn ffordd holl bwysig a newydd o ddarparu gwasanaethau iechyd o safon uchel mewn cymunedau. Mae’r fenter cyllid preifat yn broblem fawr y pryderaf amdani. Mae’n gostus yn y tymor hir ac yn rhannu staff. Mae’r oedi wrth weithredu’r cynllun hwn yn achosi pryder mawr hefyd gan y buom yn aros mwy nag 20 mlynedd fel y soniais.

Pan fydd gan Jane Hutt amser i ystyried y cynllun busnes newydd hwn, gofynnaf iddi roi caniatâd i Ymddiriedolaeth NHS Pontypridd a’r Rhondda i brynu safle hen ffatri Brambers. Hwn yw’r unig safle sydd ar gael ar gyfer cyfleuster o’r fath yn y Rhondda ac mae’n ddelfrydol. Drwy roi caniatâd, bydd yn rhoi hwb aruthrol i’r prosiect ac yn profi yr â yn ei flaen. Cawsom lawer o addewidion yn y gorffennol. Byddai cael y cyfleuster hwnnw yn gwneud mwy nag unrhyw beth i hybu iechyd a lles yng Nghwm Rhondda.

Datganaf fuddiant fel llywodraethwr ysgol yn Ysgol Gynradd Heol Albert ym Mhenarth. Ynghylch y datganiad yn y strategaeth bod

‘iechyd da yn bwysig i blant yn y cartref a’r ysgol’.

Yn ystod cyfarfod o’r llywodraethwyr neithiwr yr oeddwn yn falch o glywed fod Ysgol Gynradd Heol Albert yn darparu siop ffrwythau yn ystod amser chwarae. Mae’n galonogol bod cymaint o blant ifanc yn bwyta afalau, bananas ac orennau. Fodd bynnag, mae cost ynghlwm wrth hynny o ran amser staff. Mae staff addysgu a rhai nad ydynt yn addysgu yn sicrhau y caiff y ffrwythau eu paratoi’n gywir, eu bwyta’n ddiogel, a bod eu dwylo yn cael eu golchi ar ôl bwyta ac y gwaredir croen y ffrwythau. Talaf deyrnged i bob aelod o’r staff sydd yn darparu’r gwasanaeth hwnnw, gan ei fod yn mynd y tu hwnt i’r hyn sydd yn ofynnol yn eu disgrifiad swydd. Gwnânt hyn er budd y plant yn eu gofal. Mae pennaeth Ysgol Meadowlane, Mr Tobutt, yn Llaneirwg, er enghraifft, yn darparu ffrwythau a thost i lawer o’i ddisgyblion sydd yn cyrraedd yr ysgol yn y bore heb fwyta. Fel arall, byddent yn cael dechrau gwael i’w diwrnod ysgol.

Mewn cysylltiad â hynny, croesawaf lansiad y rhaglen Cychwyn Cadarn yn fy etholaeth yn Llaneirwg, Grangetown a Butetown. Yr oedd yn fraint mynychu’r lansiad yn Llaneirwg ac yn wych gweld y plant bach hyn yn bwyta—rhai am y tro cyntaf, fe dybiaf—bob math o ffrwythau a llysiau, gan gynnwys helogan a phuprau, a baratowyd gan yr ymwelwyr iechyd a’r cynghorwyr. Paratowyd y ffrwythau a’r llysiau gwahanol mewn ffordd liwgar a deniadol, mewn darnau bach, ac yr oedd eu lliwiau llachar yn dal y llygad.

Yr oedd y rhieni yn y lansiad yn frwdfrydig hefyd. Yr oedd yn amlwg eu bod yno i ddysgu sut i annog eu plant i fwyta bwyd iachach. Mae’n bwysig ein bod yn annog rhieni yn gyson i wneud hynny, ac yn anfon y neges honno atynt, efallai cyn iddynt ddod yn rhieni hyd yn oed. Soniodd Kirsty nad mater o allu prynu bwyd iach yn unig yw hyn, ond yr hyn a wnewch gydag ef ar ôl ichi ei brynu. Soniais am ddwy ysgol sydd wedi eu lleoli ym mhob pen o’m hetholaeth, ond mae llawer o rai eraill, ym mhob un o’n hetholaethau, sydd yn gwneud llawer iawn i hybu bwyta’n iach.

Croesawaf hefyd yr ymrwymiad yn y strategaeth i gynnwys cynghorau tref a chymuned mewn ffordd ystyrlon. Yn fy etholaeth i, bydd Cyngor Tref Penarth a Chyngor Cymuned Llandochau yn gweithio’n frwdfrydig gyda’r Cynulliad i wneud popeth o fewn eu gallu i wella iechyd a lles eu cymunedau.

Yr oeddwn yn falch o glywed David Melding a Dai Lloyd yn rhoi pwys ar ystadegau sydd yn nodi amddifadedd. Mae pawb yn cydnabod bod iechyd gwael yn gysylltiedig â thlodi a thai gwael. Mae’n ddrwg gennyf am gyflwyno nodyn sur yma, ond galwaf ar Aelodau o’r blaid Geidwadol a Phlaid Cymru yn y Cynulliad i gondemnio’r cynghorwyr Ceidwadol yng Nghyngor Bro Morgannwg, a fydd, gyda chefnogaeth cynghorwyr Plaid Cymru, yn ceisio gwyrdroi argymhelliad y Comisiwn Ffiniau Llywodraeth Leol heno i rannu ward Alexandra ym Mhenarth yn ddwy ward ar wahân, Plymouth a St Augustine, i gysoni’r wardiau â ffiniau ward cyngor y dref.

Efallai y gofynnwch beth sydd a wnelo hyn â iechyd a lles. [AELODAU CEIDWADOL O’R CYNULLIAD: ‘Ie.’] Fe ddywedaf wrthych. Mae’r Cynulliad yn gynyddol yn defnyddio mynegeion amddifadedd amrywiol i nodi’r ardaloedd â’r angen mwyaf. Mae pob un ohonom wedi trafod coladu data ar lefel is na’r awdurdodau unedol er mwyn nodi angen yn well. Cafodd rhan St Augustine yn ward Alexandra, ers llawer o flynyddoedd, ei hasesu’n annheg yn gymdeithasol economaidd gan fod y darlun gwirioneddol wedi ei bylu gan ran fwy cefnog Plymouth y ward. Mae’n ward a gyffin-dwyllwyd. Mae ganddi bum aelod etholedig—gwyr Ron Davies bopeth am hyn, a bu’n gefnogol o argymhelliad y Comisiwn Ffiniau Llywodraeth Leol. Mae St Augustine yn y rhan o’r dref lle yr oedd yr hen ddociau, a lle y bûm yn byw am 30 mlynedd. Er mwyn ein galluogi i nodi anghenion y rheini sydd yn byw yn yr ardal honno a chael data priodol a chywir, anogaf y Ceidwadwyr ar Gyngor Bro Morgannwg i roi’r gorau i geisio dal ymlaen yn ffyrnig i un sedd ychwanegol.

Ni wnaf ildio.

Gorffennaf fy mhwynt olaf. Mae pobl ardal St Augustine, yn arbennig y plant, yn haeddu’r cyfle gorau posibl i gael yr hawl i arian er mwyn gwella eu hiechyd a’u lles. Mae’n dibynnu ar gael y data cywir i ddatblygu’r strategaeth hon fel y bydd y data a’r holl arian a fydd yn gysylltiedig â hyn wedi eu targedu at y rheini sydd â’r angen mwyaf.

Dylai arferion bwyta pobl fod yn sail i unrhyw gynllun gwella iechyd. Mae’n bryder bod iechyd yn waeth mewn ardaloedd economaidd-ddifreintiedig gyda diweithdra uchel a chyfraddau uchel o anweithgarwch economaidd. Fodd bynnag, mae’n eironig nad yw arferion bwyta llawer o bobl yn yr ardaloedd hynny yr hyn yr hoffem iddynt fod, o ran bwyta ffrwythau, llysiau a chynnyrch ffres. Mae’n arbennig o eironig o gofio bod bwyd ffres yn aml yn rhatach na phrydau parod. Mae gan addysg ran i’w chwarae wrth newid arferion bwyta fel y cydnebydd y ddogfen, ond mae newid diwylliannol yn amcan tymor hir. Yn nhermau’r rôl y gall addysg ei chwarae, mae David Melding wedi fy hysbysu’n sicr y gelwir dosbarthiadau coginio bellach yn ddosbarthiadau economeg y cartref. Cyffesaf fy mod wedi dewis coginio yn hytrach na gwaith metel pan oeddwn yn yr ysgol. Hyderaf nad yw fy ngwraig yn gwrando ar hyn, neu byddaf o flaen y popty heno. Y pwynt yr wyf am ei wneud yw bod rhaglenni coginio’n boblogaidd ar y teledu a chogyddion yn ffasiynol. Mae Jamie Oliver yn enghraifft amlwg o gogydd sydd yn gallu defnyddio cynnyrch ffres mewn ffyrdd creadigol sydd yn apelio at bobl ym mhob sector o gymdeithas. Fodd bynnag, rhaid inni dargedu’r rheini sydd yn bwyta prydau parod, sydd yn tueddu i ddod—a chyffredinoli yw hyn efallai—o ardaloedd economaidd-ddifreintiedig.

Gwnaf sylw byr ar sgrinio ar gyfer canser y brostad. Caiff symiau mawr o arian eu gwario ar glinigau’r ferch iach, ac mae hynny’n iawn. Fodd bynnag, yn ddiweddar gofynnais i’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol mewn Cyfarfod Llawn pa gynlluniau a oedd ganddi i gyflwyno sgrinio prostrad i ddynion mewn ffordd debyg i’r mentrau sgrinio canser i ferched. Yn anffodus, ni thrafodwyd hynny’n fanwl. Gofynnaf i’r Gweinidog ddychwelyd at y mater hwnnw gan fod symiau mawr o arian yn cael eu gwario ar glinigau’r ferch iach. Mae hynny’n iawn, ond dylem ystyried hefyd sut y gallwn wella’r afiechyd ymhlith dynion, yn arbennig gan fod y nifer sydd yn dioddef o ganser y brostrad yn cynyddu mor ddramatig.

Diolchaf i Jane am gyflwyno’r strategaeth ger bron y Cynulliad heddiw. Mae hybu iechyd yn rhan allweddol o’n hagenda iechyd ehangach ac mae’n iawn rhoi’r flaenoriaeth iddo mewn dadl mewn Cyfarfod Llawn. Yr wyf wedi dadlau yn y Pwyllgor fod hybu iechyd a lles drwy newid ffordd o fyw yn elfen wrth fynd i’r afael ag anghydraddoldeb iechyd. Fodd bynnag, mae strategaethau tymor hir ar gyfer hybu byw yn fwy iach yn ddiddefnydd yn y cymunedau a gynrychiolaf os na chânt eu hategu gan wasanaethau cyffredinol o ansawdd i’r rheini sydd yn dioddef o salwch ar hyn o bryd. Ceir deddf gofal wrthdro a olyga mai’r rheini â’r iechyd gwaethaf yn aml yw’r rheini sydd â’r lefel isaf o ofal iechyd. Yr wyf yn siwr y bydd dyrannu adnoddau i’r NHS, ar y lefel fwyaf erioed, a chreu cronfa anghydraddoldeb iechyd yn helpu i ymdrin â hyn. Edrychaf ymlaen at ganlyniadau’r adolygiad o fformwla dyraniadau’r NHS yn y gobaith y bydd yn arwain at fformwla gadarn sydd yn rhoi adnoddau i’r ardaloedd â’r angen mwyaf. Rhaid inni fynd i’r afael ag anghydraddoldeb iechyd a salwch yn ein cymunedau tlotaf drwy gyfrwng y strategaeth hon.

Wrth ganolbwyntio ar anghydraddoldebau iechyd, mae angen inni fabwysiadu’r ymagwedd aml-asiantaeth a amlygir yn y strategaeth. Fodd bynnag, rhaid inni ddal yn ôl mewn ystyr arall a thargedu ein hymdrechion a’n hadnoddau ar yr ardaloedd sydd â’r angen mwyaf. Nid ymagwedd gyffredinol, ‘plesio pawb’ yw’r ateb i hybu iechyd a lles pan welir bod y rheini sydd â’r iechyd gwaethaf mewn cymunedau a adnabyddir y mae angen y buddsoddiad mwyaf arnynt. Ein blaenoriaeth gyntaf fydd mynd i’r afael â salwch yn y mannau lle y mae ar ei waethaf. Rhaid i hynny olygu targedu ein hadnoddau a’n hymdrechion ar y cymunedau mwyaf difreintiedig, yn aml yng nghymoedd de Cymru, yn ogystal â chefnogi cymunedau eraill a osodwyd uchaf ar y mynegai amddifadedd lluosog. Rhaid inni wneud hyn gan mai yn y cymunedau hynny y mae’r gyfradd uchaf o ferched sydd yn beichiogi yn eu harddegau, y gyfradd uchaf o anweithgarwch economaidd oherwydd salwch a lle mae disgwyliad einioes yn llawer is na’r cyfartaledd ar gyfer Cymru. Dyna’r ffurf waethaf ar allgáu cymdeithasol. Yn Nhor-faen, ac mewn cymoedd eraill yn ne Cymru, mae’r gyfradd farwolaeth o ganlyniad i afiechyd cylchrediad y gwaed a’r gyfradd farwolaeth mewn babanod ymhlith yr uchaf, ac mae gennym un o’r lefelau uchaf o salwch tymor hir cyfyngol.

Mae Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru yn gwneud cynnydd wrth fynd i’r afael â’r problemau hyn, ond wynebwn afiechyd cronig o hyd. Yr ydym mewn sefyllfa dda i ddelio â’r materion hyn, a rhaid inni gydnabod lle y gallwn gysylltu’r strategaeth hon â’n gwaith ar Roi Cymunedau’n Gyntaf ac Amcan 1. Mae’n hanfodol bod Rhoi Cymunedau’n Gyntaf wedi ei gysylltu â’r agenda hybu a gwella iechyd a’n bod yn osgoi’r temtasiwn yr ildiwyd iddo mewn polisi cyhoeddus yn y gorffennol i adrannu iechyd a’i wahanu oddi wrth faterion fel tai, yr amgylchedd, cyflogaeth ac adfywio cymunedau.

Felly, tra’n croesawu cyhoeddi’r strategaeth hon a’r gwaith a amlinellir ynddi, dadleuaf fod yn rhaid ystyried y ddau ffactor o hyd. Yn gyntaf, rhaid inni sicrhau ein bod yn canolbwyntio ar gyflwyno gwasanaethau iechyd o ansawdd yn ein cymunedau difreintiedig, cyflwyno’r gwelliannau iechyd sydd eu hangen yn awr, yn ogystal â phennu targedau tymor hir. Yn ail, er mwyn cael effaith go iawn ar raddfa’r problemau a wynebwn, rhaid inni dargedu ein hymdrechion a’n hadnoddau ar yr ardaloedd â’r angen mwyaf.

Datganaf fuddiant fel gwr bydwraig gymunedol.

Fel aelod newydd o’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, mae fy niddordeb mewn iechyd wedi cynyddu ragor. Mae iechyd fy nheulu, fy etholwyr a phobl Cymru yn bwysig imi.

Mae bydwreigiaeth yn bwysig ac, yn naturiol, dyma fy mhwnc cyntaf. Yn eu gwaith gyda mamau a babanod—nid anghofir am y tadau—mae bydwragedd yn hybu ac yn rhoi cyngor ar iechyd, tyfiant, maeth, bwydo o’r fron a dulliau atal cenhedlu. Yn aml anghofir am fydwragedd yn ein gwasanaeth iechyd, ond maent yn rhan hanfodol ohono, gan eu bod yn ceisio helpu i gefnogi’r fam a’r babi am naw neu 10 mis. Rhaid inni barhau i’w cefnogi oherwydd sicrhant y caiff babanod newydd ddechrau iach mewn bywyd.

Symudaf ymlaen at fater a fu o bryder imi erioed. Tua 25 i 30 mlynedd yn ôl, mewnforiwyd meddygon i’r wlad hon gan nad oedd digon ohonynt yn y Cymoedd. Bellach mae’r meddygon hynny’n dechrau ymddeol a wynebwn yr un broblem. Ni ddysgasom, efallai, unrhyw beth yn ystod y blynyddoedd hynny. Nid ydym wedi hyfforddi digon o feddygon, nyrsys, ymwelwyr iechyd, ac wrth gwrs, bydwragedd. Mae’r rhain yn bobl broffesiynol y mae angen inni roi cymorth a gofal iddynt er mwyn ein hiechyd a’n lles yn y dyfodol.

Symudaf ymlaen yn gyflym yn awr at strategaethau iechyd meddwl, gan fy mod yn ymwybodol bod amser yn brin. Mae un o bob chwe oedolyn yn dioddef o broblemau iechyd meddwl, yn amrywio o iselder ysbryd i sgitsoffrenia. Mynychais gyflwyniad gan Mencap yr wythnos hon, lle y dysgais am y cymorth gwirfoddol sydd ar gael i’r rheini sydd yn gofalu am bobl â phroblemau iechyd meddwl ac anableddau corfforol. Rhaid inni gofio mai bodau dynol yw’r dioddefwyr hynny. Daw hynny o flaen y ffaith bod ganddynt broblem iechyd neu anabledd. Dysgais fod gofal ysbaid yn bwysig i gynhalwyr ac yn fuddiol i gleifion a’u teuluoedd. Yn anffodus, mae rhestr aros o sawl wythnos, fisoedd hyd yn oed, mewn rhai achosion. Mae cynhalwyr hyn, sydd yn gofalu am feibion a merched sydd yn heneiddio, yn pryderu ynghylch yr hyn a fydd yn digwydd i’w plant pan fyddant yn rhy hen i ofalu amdanynt. Dylem gydnabod y broblem honno. Mae cynhalwyr ifanc yn rhyfeddol; ni wn sut y gwnânt y gwaith. Gofalant am eu rhieni sydd yn sâl ac eto llwyddant i barhau â’u bywydau a’u haddysg. ‘Rhyfeddol’ yw’r unig air y gallaf ei ddefnyddio i’w disgrifio.

Tynnaf sylw’r Aelodau at gynllun yn y Coed Duon yn fy etholaeth, o’r enw Crossroads. Mae’r sefydliad hwn yn darparu gofal i gynhalwyr. Mae’n grwp lle mae pobl yn gofalu am ei gilydd fel y gallant barhau â’u gwaith gofal gwirfoddol. Yr wyf hefyd yn pryderu am ddyfodol pobl a fu mewn cartrefi am amser hir oherwydd eu hanableddau corfforol a meddyliol. Yr wyf yn pryderu bod Ysbyty Llanfrechfa Grange yn ardal Gwent wedi symud pobl i mewn i’r gymuned. Dylai fod cefnogaeth ar gael iddynt yn y gymuned. Yr wyf hefyd yn pryderu bod rhai, oherwydd anableddau difrifol, wedi cael eu symud i gyrion tir yr ysbyty, ac felly nid ydynt yn yr ysbyty nac yn y gymuned. Sut y cefnogir y bobl hynny? Yr wyf yn pryderu, fel y mae eu rhieni, na fydd y gofal hwnnw ar gael iddynt.

Pan fydd adnoddau yn brin mae tueddiad yn aml i wasanaethau iechyd meddwl ddarparu gwasanaeth ‘seicosis yn unig’ a chanolbwyntio ar driniaeth yn hytrach nag ar atal yr afiechyd. Dylem ddatblygu a hyfforddi cynghorwyr a seicotherapyddion, y mae’n rhaid eu cynnwys mewn gofal sylfaenol. Rhaid ymestyn eu rôl. Yn fy etholaeth i mae gwasanaeth sydd yn gysylltiedig â phractis meddygon teulu rhanedig, sydd yn datblygu’n dda. Yn Ystrad Mynach gerllaw ceir ystyriaeth mor uchel o’r system fel bod y grwp iechyd lleol yn gofidio, gan fod pawb am ddefnyddio’r gwasanaeth, y bydd costau yn cynyddu ac, o ganlyniad, ni fydd neb yn elwa arno.

Symudaf ymlaen at iechyd a lles mewn addysg ysgol. Soniodd Aelodau eraill am bwysigrwydd datblygu ymwybyddiaeth pobl ifanc o faeth, iechyd rhywiol, a pheryglon camddefnyddio cyffuriau a sylweddau. Dylid annog addysg gorfforol ac ni ddylid ei wthio allan o’r cwricwlwm. O ganlyniad i’m diddordeb mewn athletau, yr wyf wedi dysgu bod osteoporosis ymhlith merched yn datblygu yn afiechyd sydd yn taro’r rheini yng nghanol eu hugeiniau, ac nid y rhai canol oed. Gall dau beth helpu i osgoi osteoporosis, sydd yn lleihad yn nhrwch yr esgyrn; hynny yw, ymarfer corff a llaeth i bobl ifanc yn eu harddegau. Dylem ystyried hybu hynny.

Siaradasom am addysg rhyw, sydd yn bwysig mewn ysgolion a chlywsom am y cynnydd yn nifer y merched yn eu harddegau sydd yn beichiogi. Rhaid inni helpu ein pobl ifanc i gael mwy o hunan-barch a pharch tuag at eraill. Mae maeth yn bwysig hefyd. A minnau ychydig yn hyn na rhai yma, galwaf am ddychwelyd i economeg y cartref, fel y gallwn ddysgu am fwyd iach a sut i’w baratoi yn gyflym ac yn hwylus. Cymeradwyaf welliant 1 i’r Aelodau ac argymhellaf eu bod yn ei gefnogi.

Mae hyn yn ailafael â phwynt David Davies ar feysydd chwarae mewn ysgolion yng Nghymru. Mae’r sefyllfa yng Nghymru yn wahanol i’r un yn Lloegr. Pan oeddwn yn Ysgrifennydd dros Addysg a Phlant, dim ond un cais a gefais i newid defnydd maes chwarae. Yng Nghymru, bob tro y bydd awdurdod addysg yn gofyn am newid defnydd maes chwarae, cyfeirir y mater at Gyngor Chwaraeon Cymru. Bydd David yn falch o glywed y bydd yr is-bwyllgor a sefydlwyd i archwilio chwaraeon mewn ysgolion, yn cyflwyno adroddiad, gobeithio, yn y mis neu ddau nesaf. Yna bydd Jane Davidson yn dwyn ei argymhellion gerbron.

Mae’r stratgaeth hon yn holl bwysig er mwyn helpu i newid wyneb ein cymunedau. Fel y dywedodd y Gweinidog, mae gan bawb ran i’w chwarae yn hyn. Fe’i croesawaf a chefnogaeth pob plaid iddo. Nid oes gennyf unrhyw broblem gyda chefnogi’r gwelliannau a gynigiwyd gan y pleidiau eraill. Croesawaf yn arbennig welliannau’r Ceidwadwyr, gwelliannau 2 a 3, sydd yn rhyfeddol a dweud y lleiaf, o gofio’r anawsterau a ddioddefodd fy nghymuned o dan y Llywodraethau Ceidwadol blaenorol. Efallai eu bod yn ceisio cael gwared â’r euogrwydd heddiw a ddeilliodd o’r dyddiau hynny. Mae’n dweud llawer iawn am David Melding ei fod wedi cynnig y gwelliannau hynny. Diolchaf iddo am hynny.

Yr oedd yn ddiddorol clywed am flynyddoedd ffurfiannol ‘Woodbine’ Davies, a dreuliwyd yn ysmygu sigarét yn gyflym y tu ôl i’r toiledau. Mae’n siwr mai am ei fod wedi ei amddifadu o nicotîn y mae’n rhaid inni ddioddef ei ystumiau yn y Siambr hon.

Gallem roi clwt nicotîn dros ei geg.

Gobeithio. A allech chi drefnu hynny?

Mae lles cymdeithasol ac economaidd yn bwysig ac yn destun gofid pob un ohonom yn y Siambr hon. O ffyniant economaidd y daw popeth arall. Os nad yw hyn gennych, mae gennych broblem. Os ydych yn dlawd, byddwch yn dioddef; dioddefwch o iechyd gwael a maeth gwael, o ddiffyg cyfle a mynediad i gyfleusterau, o allgáu—

Ni allaf gymryd unrhyw ymyriadau; dim ond pedair munud sydd gennyf, ac mae pobl o Flaenau Gwent yn bwysicach. Mae’n ddrwg gennyf Alun, siaradaf â chi ar y diwedd.

Diffyg hyder a hunan-barch isel yw’r problemau a wynebir gan gynifer o gymunedau yng Nghymru ar hyn o bryd. Mae cynnyrch mewnwladol crynswth y pen—fel y soniodd Phil Williams lawer gwaith—o 64 y cant o gyfartaledd yr UE. Mae diweithdra o 12 y cant ym Mlaenau Gwent, sydd â’r ail gyfradd farwolaeth uchaf yng Nghymru gyfan hefyd. Mae salwch 46 y cant o’r boblogaeth yn ymyrryd â’u gweithgareddau cymdeithasol. Mae salwch 23 y cant o oedolion yn cyfyngu eu cerdded i ganllath. Mae ganddi’r pwysau geni isaf yng Nghymru a’r ffigurau uchaf o gymhorthdal incwm. Mae gan 28 y cant o’r boblogaeth salwch anadlol, ac mae gan 21 y cant salwch tymor hir; y lefel uchaf o ddannedd pydredig ymhlith plant o dan bump oed a iau; y nifer lleiaf o leoedd gofal dydd i blant; y lefel uchaf o feichiogi ymhlith merched o dan 18 oed—

Nid wyf yn cymryd ymyriadau. Mae’n ddrwg gennyf, nid oes amser gennyf.

Rhannwn yr anrhydedd amheus â Merthyr Tudful a Rhymni o fod â’r gyfradd uchaf o ran clefyd y galon, a phum mlynedd yn llai o ddisgwyliad einioes na sir gyfagos.

Ystyriwch y rhain gyda’i gilydd ac ychwanegwch ychydig o ffactorau, fel 50 y cant o blant yn y rhan fwyaf o ysgolion yn cael prydau am ddim, a chyfraddau uchel o blant â datganiad a phlant ag anghenion arbennig. Yn wir, pe bai’r Gweinidog dros Addysg wedi gorfod gwneud datganiad ar Flaenau Gwent y bore yma byddai wedi bod yn groes i’r hyn a glywsoch am Bowys.

Dyna amddifadedd ac allgáu cymdeithasol, a dyna Flaenau Gwent. Mae 40 milltir i ffwrdd o’r Cynulliad, ac nid yw’n unigryw. Mae ardaloedd eraill â’r mathau hyn o broblemau, ond efallai nid mor grynodedig. Dyma yw ein problem: gwneud gwahaniaeth i ddyfodol pobl Cymru yn gyffredinol, ac yn arbennig, i’r ardaloedd hyn sydd wedi eu hallgáu yn gymdeithasol. Mae pobl yn fy etholaeth eisiau bod yng ngolau’r haul gan fod pobl Blaenau Gwent wedi bod yn y cysgodion ers gormod o amser o lawer. Dyna pam bod yn rhaid i’r strategaeth weithio; rhaid iddi wneud gwahaniaeth i’r bobl hyn.

Croesawaf y cyfeiriad at ysgolion, cyflogwyr, y sector gwirfoddol, llywodraeth leol a chyrff iechyd i gyd yn gweithio gyda’i gilydd gyda’r un nod o wella iechyd y gymuned. Mae pobl ifanc yn ysmygu yn achos pryder mawr mewn ysgolion. Mae’n hanfodol ein bod yn gwneud rhywbeth am y bobl ifanc hyn sydd yn boddi mewn mwg. Byddwn yn ei ymladd gyda strategaeth fel hyn.

Mae angen inni sicrhau hefyd ein bod yn mynd i’r afael â lefelau ffitrwydd, tewdra, ac iechyd rhywiol a meddwl, ac mae’r cyfan wedi ei gwmpasu yma hefyd. Mae’n holl bwysig. Â’r cyfan tuag at sicrhau cyfiawnder cymdeithasol mewn cymunedau nad ydynt wedi ei gael ers peth amser. Rhaid imi gefnogi Lynne Neagle pan ddywed fod angen arian tecach arnom i fynd i’r afael â’r problemau hyn. Rhaid pwyso a mesur fformwla ariannu tecach i ddosbarthu adnoddau i’r ardaloedd hynny sydd wedi eu hallgáu yn gymdeithasol.

Pan fydd gennych y lefel isaf o welyau mewn ysbytai fesul 1000 yng Nghymru, fel sydd gennym yng Ngwent, mae angen edrych ar rywbeth. Mae’n bwysig ein bod yn cefnogi ein cynghreiriau iechyd, Cychwyn Cadarn, Rhoi Cymunedau’n Gyntaf a’r gronfa cyfleoedd newydd, oherwydd gyda’r strategaeth hon, a’r holl bobl hynny yn gweithio gyda’i gilydd, gallwn newid pethau ac ysgogi ein cymunedau. Gallwn sicrhau bod cenedlaethau i ddod yn cael y dyfodol y mae’r Cynulliad am iddynt ei gael. Dyna pam y mae’n bleser gennyf gefnogi’r strategaeth hon heddiw.

Diolch ichi. Dylwn fod wedi bod; fe drafodaf hynny â chi yn ddiweddarach.

Mae gennym neges syml, sylfaenol ac effeithiol i’w rhoi ar hybu iechyd a buom yn ei rhoi. Clywn drwy’r amser fod angen inni ymarfer corff mwy, bwyta deiet isel o ran braster, uchel o ran ffibr, bwyta mwy o ffrwythau a llysiau, yfed llai o alcohol a pheidio ag ysmygu o gwbl o ddewis. Mae’n neges syml, y mae llawer o bobl wedi ei deall. Y broblem yw bod y cyfryngau yn gyffredinol yn aml yn drysu pobl drwy adrodd am bob math o ddamcaniaethau o ran sut y gallai pobl fyw yn iach. Yn aml bydd pobl yn drysu—mae’r negeseuon yn aml yn groes i’w gilydd—ac yn dweud pethau fel, ‘wel, pe baech yn gwrando ar yr hyn a ddywedant, ni fyddech yn bwyta o gwbl’. Rhaid i’n neges sylfaenol dorri ar draws hynny, a chredaf ei bod yn gwneud.

Hoffwn longyfarch Jane am bwysleisio, o’r diwrnod cyntaf, y ffactorau cymdeithasol-economaidd ac am eu cynnwys yn ei thybiaeth a’i datganiadau a’i pholisïau. Nid yw pobl yn barod i wrando ar negeseuon byw yn iach os ydynt yn brwydro i gael deupen llinyn ynghyd o ddydd i ddydd ac o wythnos i wythnos. Rhaid inni gydnabod hynny a chael strategaeth i ymdopi ag ef. Gofynnaf i Jane ymdrin â materion labelu bwyd, oherwydd os bydd pobl am fwyta’n iach, rhaid iddynt wybod beth yw cynnwys y bwyd y maent yn ei brynu a’i fwyta. Yn amlach na pheidio, nid ydym mewn sefyllfa, fel defnyddwyr, i wybod yn union beth sydd yn y bwyd a brynwn ac a fwytawn. Mae angen ymdrin â hynny.

Yn olaf, ymddengys fod pobl ifanc, yn fy mhrofiad i, yn aml yn credu y byddant yn byw am byth. Efallai y teimlais innau yr un peth pan oeddwn yn fy arddegau. Nid ydynt yn barod i dderbyn y math o negeseuon a anfonwn pan maent o’r farn honno. Mae angen inni ymdrin â hynny hefyd, a thargedu rhai o’n negeseuon at bobl sydd yng nghanol i ddiwedd eu 20au a dechrau eu 30au, pan fyddant yn barotach i newid eu ffordd o fyw tuag at fwyta’n iach.

Er inni gael y datganiad ar Flaenafon yng nghanol y ddadl hon, cawsom drafodaeth ragorol. Mae’r cyhoeddiad ar Flaenafon yn berthnasol i’r ddadl, am fod hybu ffyniant a chyfle yn rhan o’r agenda iechyd ehangach. Ym Mlaenafon, bydd ysbryd a gobaith a disgwyliadau pobl yn y gymuned honno yn codi o ganlyniad i newyddion gwych heddiw. Mae hynny yn ein harwain at y pwynt ynglyn â sut y gallwn sicrhau y gwnawn y cysylltiadau hynny ynglyn ag adeiladu hyder, hunan-barch a dyheadau, sydd i gyd yn ymwneud â hybu optimistiaeth yn yr agenda iechyd ehangach.

Trof at gyfraniad Dai Lloyd. Cefnogwn welliant 1. Mae llawer o gytundeb traws-bleidiol ynglyn â’r agenda iechyd hon. Mae ychydig o faterion ar hyd y ffordd yn y ddadl, y byddaf yn cyffwrdd â hwy, lle y byddwn yn gwahaniaethu efallai. Fodd bynnag, deallwn yn y Siambr hon, ac ar draws bob plaid, fod hybu iechyd yn ei ystyr ehangaf yn holl bwysig ar gyfer iechyd a lles economaidd a chymdeithasol pobl Cymru. Mae llywodraeth leol yn holl bwysig i’r agenda hon—yr ydych yn gywir, Dai. Dyna pam bod cymaint o bobl yn dewis gwleidyddiaeth. Gwelant bwysigrwydd llywodraeth leol. Dyna pam y rhoddasom y cyfrifoldeb dros gydlynu cynghreiriau iechyd lleol i lywodraeth leol, fel y gall lywio’r ffordd mewn partneriaeth, â’r sector gwirfoddol yn arbennig, ond â’r NHS hefyd. Mae’r cyfrifoldeb dros iechyd yr amgylchedd, trafnidiaeth, gwasanaethau cymdeithasol a thai i gyd ar lefel leol. Mae’n bwysig ein bod, yn ein partneriaeth â llywodraeth leol, wedi cael tasglu iechyd a lles, sydd wedi gwneud peth gwaith da. Bydd yn cyflwyno adroddiad yn fuan i’r Cynulliad ac i lywodraeth leol.

Ystyrir iechyd mewn termau cyffredinol, ac felly dyna pam mai dim ond rhan o’r ateb yw’r NHS. Dychwela hyn at y pwynt a wnaed am bwysigrwydd defnyddio ein hadnoddau yn y gwasanaeth iechyd yn ddoeth. Dim ond rhan o’r ateb ydyw, fodd bynnag. Mae’r agenda iechyd ehangach a sut yr awn i’r afael â’r penderfynyddion salwch hyn yn holl bwysig. Bu llawer o’r cyfraniadau ynglyn ag ysmygu. Dai, chi a ddechreuodd hyn, drwy sôn am farwolaethau oedd yn gysylltiedig ag ysmygu yng Nghymru. Nid yw mentrau peidio ag ysmygu yn hawdd. Rhaid inni ddysgu beth sydd yn gweithio a beth nad yw’n gweithio. Efallai bod llawer ohonoch wedi gweld hysbyseb yn y wasg yn ddiweddar am effaith clytiau nicotîn a sut y mae pobl wedi llwyddo i roi’r gorau i ysmygu drwy eu defnyddio. Gyda phobl ifanc, nid yw mor syml â chael y prosiectau da hynny mewn ysgolion cynradd—y clybiau mygu mwg a’r cystadlaethau ystafelloedd dosbarth di-fwg. Enillodd dosbarth ysgol gynradd o Ferthyr Tudful wobr am wneud fideo ynglyn â rhoi’r gorau i ysmygu. Aethant i Munich i ddathlu gydag eraill. Eu prif nod fel plant ysgol gynradd oedd cael eu mamau a’u tadau a’u modrybedd i roi’r gorau i ysmygu. Yn nes ymlaen, pan fyddant yn eu llencyndod, mae’n neges anos o lawer. Gwnaeth John, Christine, Kirsty ac eraill y pwynt na allwn bregethu wrth bobl am ysmygu.

Gwyr pob un ohonom am y pwysau ac mae llawer ohonom wedi eu hwynebu. Mae’n ymwneud nid yn unig â phwysau cyfoedion neu atyniad ysmygu ond â materion eraill. Cododd Jocelyn bwyntiau pwysig am y cyfryngau a materion ysmygu a deiet mewn merched ifanc. Rhaid inni wybod beth sydd yn gweithio. Mae’n dychwelyd at y ffaith fod yn rhaid inni wrando ar bobl ifanc yn ogystal â gwrando ar yr arbenigwyr ym maes hybu iechyd ynglyn â sut yr awn i’r afael ag ysmygu, y mae Dai Lloyd, David Melding ac eraill wedi traethu arno mor bwerus.

Yn nhermau tlodi a salwch, mae pob un ohonom wedi ystyried hyn ac mae’n ymwneud â gwella’r hawl i wasanaethau fel y soniodd Lynne Neagle, Dai Lloyd, Kirsty Williams, David Melding a Peter Law. Dyna pam y lansiais y gronfa anghydraddoldebau iechyd, a fydd yn darparu £3 miliwn ar gyfer y flwyddyn nesaf gan gynyddu i £6 miliwn dros y tair blynedd nesaf. Mae’n bwysig ein bod yn targedu’r adnoddau hynny i’r cymunedau sydd yn dioddef, nid yn unig o ran salwch, ond o ganlyniad i’r ddeddf gofal wrthdro, sydd yn golygu bod ganddynt adnoddau a gwasanaethau tlotach. Cysylltwn hynny hefyd ag adolygiad Townsend, sydd ar y gweill ar hyn o bryd.

Dengys y dystiolaeth fod rhaniad o ran iechyd. Po fwyaf ffyniannus y daw rhai o’r cymunedau—Dai, soniasoch am hyn—po fwyaf yr anghydraddoldebau. Rhaid inni fynd i’r afael â’r anghydraddoldebau cymharol yng Nghymru. Efallai y gwellwn ein cynnyrch mewnwladol crynswth a’n ffyniant, ond os na wnawn ddim byd i helpu’r bobl dlotaf bydd eu profiad o dlodi ac afiechyd yn dwysáu. Mae hyn yn sylfaenol i bob Pwyllgor yn y Cynulliad ac i bob Gweinidog yn y Cynulliad. Mae’n sylfaenol i’r agenda datblygu economaidd yn y modd y defnyddiwn Amcan 1 a sut yr ystyriwn yr asesiad ar effaith iechyd. Mae’n bwysig ar gyfer addysg a’r amgylchedd. Gobeithiaf y bydd y Pwyllgorau Pwnc yn cydnabod bod yn rhaid inni ailddosbarthu statws iechyd, gofal iechyd ac adnoddau iechyd yng Nghymru, os ydym i wneud gwahaniaeth. O ran pwyntiau David Melding, rhaid inni gydnabod dewisiadau ffordd o fyw. Mae pob un ohonom yn falch bod y Ceidwadwyr wedi cydnabod camgymeriadau’r Llywodraeth flaenorol a Mrs Thatcher a gladdodd adroddiad Black. [AELODAU CEIDWADOL O’R CYNULLIAD: ‘Dewch ymlaen’] Fe’i dywedwyd mewn ysbryd da. Cydnabyddwn eich bod wedi newid eich meddwl. Mae hyd yn oed David Davies wedi cyfaddef camgymeriadau’r Llywodraeth flaenorol. David, yr ydym yn falch—

Egluraf nad ydym erioed wedi arddel y safbwynt digyfaddawd y priodolwch inni yn awr. Mae’n barodi o’n safbwynt. Fodd bynnag, yr wyf yn falch o wneud ein cydnabyddiaeth o’r ffactorau cymdeithasol economaidd yn eglur ac yn yr ysbryd hwnnw y cyflwynwyd y gwelliant.

Yr ydym yn ddiolchgar, ac yn yr ysbryd hwnnw symudwn ymlaen i gydnabod y cysylltiad rhwng tlodi a salwch, a gadarnhaodd Donald Acheson, sef y Prif Swyddog Meddygol pan ddaeth Llafur i rym ym 1997.

Rhaid inni sicrhau bod ein cynnyrch mewnwladol crynswth yn codi yn y cymunedau tlotaf a’i fod yn gysylltiedig â lles economaidd. Rhaid inni gydnabod, er bod cyfraddau marwolaeth wedi gostwng a chyfraddau disgwyliad oes wedi codi, bod anghydraddoldebau wedi cynyddu a dyna’r her holl bwysig i bob un ohonom. David, gwnaethoch rai sylwadau pwysig am rôl y sector gwirfoddol, rôl cynhalwyr a phwysigrwydd y strategaeth iechyd meddwl. Cefais gyflwyniadau’r wythnos hon gan Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol y Deillion am bwysigrwydd anghydraddoldebau iechyd o ran bobl â nam gweledol. Yn gynharach yr wythnos hon, fel y soniodd Brian, soniodd Mencap am rôl cynhalwyr, yn arbennig cynhalwyr hyn. Maent yr un mor bwysig â chynhalwyr ifancach. Mae llawer o lefarwyr wedi sôn am iechyd meddwl. Bydd yn rhaid i’r strategaeth iechyd meddwl, a weithredir gennym ar ôl llawer o ymgynghori, ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd hefyd. Yn y Cymoedd, gwyddom fod mwy o broblemau iechyd meddwl, lefelau uwch o feichiogrwydd ymysg merched yn eu harddegau a rhieni sengl, lefelau uwch o salwch a hunangofnodir a dibyniaeth ar fudd-daliadau anabledd ac analluogrwydd. Peter Law, darllenasoch y gofrestr ac yr oeddech yn iawn i wneud hynny, ac mae’n gywilyddus o ran profiad y bobl sydd yn byw yn y cymunedau hynny. Mae’n cysylltu â’r camau a gymerwn ynglyn â’r agenda iechyd ehangach, strategaethau iechyd meddwl, materion amgylcheddol, datblygiad economaidd, tai a phob maes arall.

Gofynnodd yr aelodau sut y gellir gwneud newidiadau. Gwnaeth Christine Chapman, Peter Law ac eraill gyfraniadau pwerus ar bwysigrwydd galluogi pobl ifanc i sylweddoli bod gobaith mewn bywyd. Rhaid gwneud y cysylltiad rhwng hunan-barch a gwella dyheadau, cyfleoedd a hunan-hyder. Mae hynny’n holl bwysig i ddynion a merched ifanc yn y Cymoedd. Mae cysylltiad clir â merched yn beichiogi yn eu harddegau. Mae angen gobeithion a disgwyliadau ar gyfer y dyfodol ar y dynion a’r merched ifanc yn y cymunedau hynny.

Mae Alun Cairns, Kirsty Williams ac eraill wedi sôn am bwysigrwydd bwyd. Dengys ymchwil fod amrywiaeth wael o siopau yn y cymunedau tlotaf; bod bwyd a hanfodion eraill yn gostus, yn costio mwy na’r cyfartaledd, a bod darpariaeth cludiant cyhoeddus yn wael. Os yw cael bwyd iachach yn costio mwy, mae’n anodd i bobl ystyried bwyta’n iach. Mae Alun yn iawn bod yn rhaid inni sicrhau y caiff mwynhad sylfaenol coginio ei adfer fel rhan o’r cwricwlwm mewn ysgolion.

A ydych yn derbyn bod cynnyrch ffres yn eithaf aml yn rhatach na rhai prydau parod ar silffoedd yr archfarchnad?

Mae cynnyrch ffres yn rhatach. Fodd bynnag, nid yw bob amser ar gael mor rhad mewn siopau bach a mwy costus yn y Cymoedd ac mewn ardaloedd gwledig. Ni all y bobl yn yr ardaloedd hynny fanteisio ar ffrwythau a llysiau rhad mewn marchnadoedd. Mae siopau ffrwythau mewn ysgolion yn bwysig gan eu bod yn caniatáu i blant gael gafael ar ffrwythau a dysgu pa mor bleserus yw eu bwyta. Galluogant athrawon i gyflwyno ffrwythau yn y cwricwlwm. Mae hynny’n digwydd drwy brosiectau siopau ffrwythau mewn ysgolion cynradd. Mae mentrau bwyd cymunedol yn bwysig hefyd. Yr wyf newydd lansio cynllun sy’n rhoi grantiau i fentrau bwyd cymunedol ledled Cymru. Bydd hynny’n helpu wrth sicrhau yr hawl i fwyd cymunedol.

Ac ymateb i bwynt David Melding, mae’n holl bwysig bod Hybu Iechyd Cymru bellach yn rhan o’r Cynulliad. Mae ei staff yn falch o fod yma, ac mae wedi dod â llawer o sgiliau ac arbenigedd i’r Cynulliad. Mae hefyd wedi dod â thystiolaeth o’r hyn sydd yn gweithio a’r hyn nad yw’n gweithio ac yn cysylltu â’r gwasanaeth iechyd, y sector gwirfoddol a’r bobl sydd yn gweithio yn y maes.

Wrth arolygu a monitro yn y dyfodol, rhaid inni ofyn a ydym wedi gwneud gwahaniaeth i iechyd pobl ac a ydym wedi cyflawni ein targedau gwella iechyd. Nid wyf am i hybu iechyd gael ei ystyried yn ategiad neu’n ychwanegiad i’r Cynulliad. Mae’n hanfodol i wella iechyd a lles. Mae Hybu Iechyd Cymru am deimlo ei fod yn rhan o hynny. Yr wyf yn siwr y cytuna David Melding.

Soniodd Kirsty fod y cytundeb partneriaeth wedi symud hybu iechyd i fyny’r agenda. Yr wyf eisoes wedi sôn am glybiau brecwast a siopau ffrwythau mewn ysgolion. Mae clybiau brecwast yn allweddol i blant bach sydd yn dod i’r ysgol heb unrhyw fwyd yn eu stumogau. Ni ellir disgwyl i blant ymlacio a chyflawni unrhyw beth yn ystod y diwrnod ysgol os dechreuant y diwrnod gyda stumog wag. Byddwn yn datblygu clybiau brecwast drwy fentrau bwyd cymunedol, lle y gall plant ac eraill yn y gymuned alw i mewn a dechrau’r diwrnod gyda deiet iachach.

Ydw. Gwnaethpwyd cyfraniadau pwysig eraill i’r ddadl hon. Byddaf yn ysgrifennu at Alun Cairns ynglyn â sgrinio ar gyfer canser y brostrad, gan fy mod yn gwybod ei fod yn pryderu yn ei gylch. Bydd Brian Hancock yn falch o glywed bod bydwragedd, yn ogystal ag ymwelwyr iechyd, y soniwyd amdanynt yn gynharach, yn rhan allweddol o’r tîm iechyd ar lefel gofal sylfaenol.

Soniodd Geraint Davies a Christine Chapman am ddatblygiad gofal cynradd yn Rhondda Cynon Taf. Fe’i hybir gan y grwp iechyd lleol, o dan arweiniad Dr Chris Jones, sydd yn feddyg teulu arloeosol yn y gymuned honno. Caiff meddygon teulu ifanc eu hannog a’u galluogi i symud i Gwm Cynon i weithio. Mae cynlluniau ar y gweill i symud tuag at gyfleuster gofal iechyd canolradd, a ystyrir cyn bo hir gan Awdurdod Iechyd Bro Taf a chan y Cynulliad.

Gwneir newidiadau radical, sydd yn golygu bod y gwasanaeth iechyd, wedi ei arwain gan ofal sylfaenol, yr ydym am ei gael yng Nghymru, yn datblygu. Gwelsom ffrwyth hynny, ac yr ydych chi ac eraill wedi cydnabod hynny heddiw. I ateb Lorraine ac eraill, mae Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn holl bwysig oherwydd os ydym i dargedu’r pocedi hynny o dlodi ym mhob rhan o Gymru, rhaid inni ystyried sut y gallwn gyrraedd y bobl dlotaf a chydnabod y caiff eu salwch yn aml ei anghofio yn nhermau ffyniant ehangach. Yn anffodus, mae hynny’n rhan o’r bwlch iechyd mawr sydd yng Nghymru a’r ffaith fod rhai o’i dinasyddion yn dioddef o’r iechyd gwaelaf yn y DU a gorllewin Ewrop. Mae’r ymagwedd ragweithiol hon yn radical; nid rhestr o ddymuniadau yn unig ydyw. Fe’i hategir gan arian ac mae’n galw ar bob Pwyllgor a Gweinidog o’r Cabinet i ystyried beth mae’n ei olygu mewn perthynas â’u hagendâu, ac yn arbennig, sut y gallwn wneud y defnydd gorau o Amcan 1 yng nghymunedau’r Cymoedd a gorllewin Cymru lle mae’r iechyd gwaelaf.