Trueni nad wyf yn un o lefarwyr y Llywodraeth.

Yn y rhifyn diweddaraf o Agenda, cyfeiriodd Edwina ataf, yn y ffordd fwyaf caredig fel anorac. Mae’n wir dweud fy mod yn gwisgo anorac wrth seiclo i’r Cynulliad. Fe’m gelwir gan bobl eraill yn wyddonydd roced, sydd hefyd yn wir, ond—os gallaf siarad o blaid gwyddonwyr—o leiaf cawn ein symiau yn gywir. Weithiau mae’r symiau yn cyfrif. Dywed y symiau yn y gyllideb hon wrthym a gawn y driniaeth briodol yn yr ysbyty, a gaiff plant Cymru addysg dda, a faint o’r dreth gyngor y byddwn yn ei thalu.

Mae mwy o arian yn y gyllideb yn awr, ac, ar ôl 21 mlynedd o doriadau gan y Torïaid, dathlaf y ffaith honno. Fodd bynnag, yr wyf yn ddigon hen i gofio etholiad 1955, pan ymffrostiodd y Torïaid fod mwy o setiau teledu nag yr oedd yn 1951. Ar Waun Pound, clywais ymateb Aneurin Bevan, ‘It would be very funny if there were fewer’. Yn dilyn yr adolygiad o wariant cyn yr etholiad, bydd gennym fwy o arian, ond faint yn fwy? Dylem sylwi ar un mater, ac os metha’r gwleidyddion â sylwi, bydd pobl Cymru yn sylwi yn y pen draw. Os tynnwn y grantiau Ewropeaidd y disgwyliwn eu dyrannu ac arian cyfatebol y sector cyhoeddus o’n cyllideb, bydd y cynnydd yn y gwariant cyhoeddus yng Nghymru ar gyfradd arafach na Lloegr. O ganlyniad, bydd y cynnydd canrannol yn ein cyllidebau iechyd ac addysg ar gyfradd is. Cyfeiriodd Ieuan yn fanwl at y bwlch sydd yn ehangu yn y gwariant ar addysg. Datganaf fuddiant fel athro coleg rhan amser. Fore ddoe, ymwelais â Phrifysgol Caerdydd, gan gyfarfod â gwyddonwyr roced eraill. Cânt hwy eu symiau’n gywir. Dywedasant wrthyf eu bod wedi darllen y ffigurau hyn ac wedi gweld y bydd yr arian hwnnw ar gyfer prifysgolion yng Nghymru, sydd yn codi ar lai na 4 y cant y flwyddyn—ychydig dros lefel chwyddiant—yn golygu y bydd gwariant ar brifysgolion yng Nghymru yn syrthio’n is na’r lefel yn Lloegr. Wfft i rethreg ddewr am adeiladu ein dyfodol ar yr economi gwybodaeth.

Datganaf fuddiant fel rhywun sydd yn talu trethi cyngor yng Nghaerdydd a Cheredigion. Gwyddom y bydd y dreth gyngor yn Sir Fynwy, Blaenau Gwent, Merthyr Tudful a Cheredigion yn cynyddu tua 9 y cant y flwyddyn nesaf. Mae hynny oherwydd y bydd Edwina ond yn dyrannu £3.9 miliwn ar gyfer grant dampio llywodraeth leol o’r tanwariant o £233 miliwn. Cynigiasom grant dampio o £11 miliwn. O’i gymharu â £233 miliwn, swm bach yw hynny. Yr wyf am ganolbwyntio ar y £233 miliwn a danwariwyd. Dywed Edwina wrthym fod yr arian wedi ei ddyrannu yn rhannol a noda’r papurau sut y dyrannwyd peth ohono. Fodd bynnag, clywsom yr un peth y llynedd pan oedd y cyfanswm ond yn £180 miliwn. Ymddengys fod hyn yn deillio o’r Mabiniogi. Edwina, a oes gennych beiriant arian hud ar y pumed llawr? Yr ydych yn dechrau gyda £180 miliwn, yn ei ddyrannu, ac yna, ar ddiwedd y flwyddyn, mae gennych £233 miliwn. Neu a yw’r Trysorlys yn caniatáu ichi ddyrannu’r arian hwn ar yr amod na chaiff ei wario mewn gwirionedd. Ni wnaf bwynt gwamal gan nad fi yw’r unig berson drwgdybus. Gwnaeth Will Hutton yr un pwynt yn The Observer y penwythnos diwethaf. Mae’r tanwario yn arian a neilltuwyd ar gyfer gwariant arferol a gallai, a dylai fod wedi cael ei ddefnyddio ar gyfer iechyd, arian a llywodraeth leol.

Cytunaf, ac mae Edwina wedi dweud, ei fod yn ddoeth cadw arian wrth gefn ar gyfer treuliau annisgwyl megis yr achosion o lid yr ymennydd y llynedd, ond a oes angen £233 miliwn arnom? Os ydym yn cadw’r arian hwn ar gyfer diwrnod glawog, dylai rhywun nodi y bu’n glawio’n ddibaid bron ers misoedd, a daw peth o’r glaw i mewn drwy do’r ysgol. Buom yn dadlau am y fenter cyllid preifat ddydd Mawrth. Gyda £233 miliwn wrth gefn, pam bod angen y fenter cyllid preifat arnom? Gofynnaf gwestiwn ac fe’i atebaf. Eglurodd Mike German hyn yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd ac os darllenwch y print mân, daw yn eglur. Pan ofynnodd y Pwyllgor Datblygu Economaidd—a chredaf mai Ron Davies ydoedd—sut y byddem yn talu’r grantiau am bob prosiect gwerth chweil Amcan 1 a âi y tu hwnt i’r gyllideb a ddyrannwyd yn yr adolygiad o wariant, yr oedd Mike yn onest a dywedodd y telid y grantiau o’r gronfa wrth gefn. Y flwyddyn ariannol hon—os edrychwch ar y papurau—bydd tua £65 miliwn o’r gronfa wrth gefn wedi ei ddyrannu i ddatblygu economaidd. Mae hynny am ein bod yn debygol o wario bron £80 miliwn eleni ar grantiau Ewropeaidd. Bydd y Trysorlys yn codi pob ceiniog o’r arian hwnnw o Ewrop, ond dim ond £21 miliwn y mae Gordon Brown yn ei drosglwyddo drwy’r Adran Addysg a Chyflogaeth. Tynnwyd y diffyg o danwariant y llynedd. Mae perygl inni orsymleiddio hyn, ond gellir ei gymharu â’r £46 miliwn a danwariwyd ar iechyd y llynedd. Cymerwn arian o gyllidebau arferol i achub Amcan 1.

Os edrychwch ar y taenlenni, fe welwch fod dros £60 miliwn wedi ei ddyrannu’n benodol i arian cyfatebol eleni. Tynnwyd hynny i gyd o’r gyllideb arferol. Gallwch ddatblygu’r ffigurau hyn gymaint ag y dymunwch, ond yn y pen draw, mae’r rhifau’n anfaddeugar. Mae’r un Canghellor Llafur, Gordon Brown, a ddilynodd bolisi ariannol sydd yn dinistrio sectorau helaeth o ddiwydiant gweithgynhyrchu Cymru i ddatrys problemau de Lloegr, wedi rhoi setliad inni, sydd, o’i gymharu â’r DU yn gyffredinol, yn siomedig. Gwnaeth Edwina ei gorau o fewn y cyfyngiad hwnnw, a chydnabyddaf hynny a’r ymgynghoriadau a gynhaliwyd. Fodd bynnag, yr wyf am orffen gyda phwynt—ac yr wyf wedi ei wneud yn aml—ond rhaid imi ei wneud eto. Os na allwn gael sicrwydd fod pob grant a ddaw o Ewrop a ddefnyddir ar gyfer prosiectau yng Nghymru—

A yw Plaid Cymru yn credu mewn peiriant arian hud, buwch odro mewn gwirionedd, sef Prydain? Oni chytunwch fod y gyllideb hon, fel cyllidebau blynyddoedd blaenorol, yn cynrychioli maniffest o ailddosbarthu cyfoeth o rannau eraill o’r Deyrnas Unedig i Gymru? Pan fydd Cymru’n gadael y Deyrnas Unedig, sut y byddwch yn llenwi’r bwlch ariannu o £5 biliwn, a fydd yn eich wynebu?

Mwynhaf ymyriadau Huw. Ni fyddwn yn eu colli ar unrhyw gyfrif. Myth llwyr yw’r bwlch o £5 biliwn. Mae llyfr ar gael ar gyllideb Cymru a ysgrifennwyd gan ddyn o’r enw Phil Williams. Fe’ch cynghoraf i’w ddarllen a darganfod o ble y daeth y myth hwnnw. Erys y ffaith, ac ni fydd byth dadlau yn ei chylch, os cwmpaswch bob elfen o wariant y Llywodraeth, mae gwariant y Llywodraeth y pen yng Nghymru ychydig yn is na chyfartaledd y DU. Dyna’r sefyllfa. Oni throsglwyddir yr arian o Ewrop 100 y cant, ac oni chawn y cynnydd yn arian cyfatebol y sector cyhoeddus, bydd y siom yn parhau i gynyddu ac erbyn 2003, bydd yn siom i bawb. Dewisais fy nyddiad yn ofalus. Dywedodd Tony Blair na fyddai’n siomi Cymru. Y gyllideb hon yw ei ateb.

Soniodd Phil am wyddonwyr o fri. Mae ef yn wyddonydd roced yn Aberystwyth. Dywedodd hefyd fod y ffigurau yn anfaddeugar. Nid wyf yn wyddonydd roced ac efallai bod y ffigurau yn anfaddeugar, ond maent hefyd yn gyfan gwbl agored i ddehongliad. Fel rhywun sydd wedi gweithio fel ymchwilydd i’r Blaid Lafur yn yr wrthblaid, gwn pa mor hawdd yw jyglo ffigurau ac ategu safbwynt y mae rhywun am ei gyflwyno. Ni ddylem ofidio gormod am y ffigurau. Nid wyf yn wyddonydd roced, ond teithiaf o amgylch y wlad gan siarad â phobl ar lawr gwlad, fel y gwna eraill yn y Siambr hon.

Pan ymwelaf ag ysgolion ac ysbytai a mynychu pwyllgorau, megis cyfarfod Pwyllgor Rhanbarth y Canolbarth yn y Bala yr wythnos diwethaf gydag Awdurdod Iechyd Dyfed Powys, clywaf newyddion da am yr arian ychwanegol a ddarperir i ariannu gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Mae pob ysgol yr ymwelais â hi wedi dweud wrthyf pa mor falch ydynt bod arian ychwanegol wedi ei ddarparu gan Lywodraeth Lafur a’r Cynulliad. Gallwn ofyn am ragor o arian, ac mae pawb am weld mwy o arian ym mhob un o’n gwasanaethau cyhoeddus. Fodd bynnag, y gwir yw bod mwy o arian yn mynd i mewn i’r system. Bydd unrhyw un a oedd yn y cyfarfod yn y Bala ddydd Gwener diwethaf yn ymwybodol o’r teimlad cadarnhaol sydd yn yr NHS yng Nghymru—yn arbennig yn Nyfed Powys—bod pethau’n gwella o ganlyniad i’r adnoddau ychwanegol. Dylem fod yn canolbwyntio ar hynny, ac nid ar pa un a ddylai rhagor o arian fod yn cael ei wario ar goedwigaeth. Wrth gwrs, dylai mwy o arian gael ei wario ar goedwigaeth ac ar bob un o’n hymrwymiadau gwariant cyhoeddus. Fodd bynnag, y realiti yw bod terfyn i’r arian sydd ar gael. Y gwir yw, yn gyffredinol, y defnyddir mwy o arian i ariannu gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru o dan y Llywodraeth Lafur hon, a dylai pawb yn y Siambr hon groesawu’r gwelliant hwnnw yng nghyflwr bywydau pobl ledled Cymru.

Ar drafnidiaeth integredig, clywsom bregeth dda gan y Gweinidog ar bwysigrwydd rhoi mwy o arian yn ôl i mewn i gynllun trafnidiaeth integredig, pwysigrwydd yr amgylchedd ac yn y blaen. Synnais pan edrychais ar y gyllideb fod swm yr arian a neilltuwyd ar gyfer y grant cyfleusterau cludo nwyddau wedi ei dorri’n sylweddol. Mae’r grant hwnnw yn sicrhau y caiff cwmnïau sydd yn dymuno newid o gludo nwyddau ar y ffyrdd i’w cludo ar y rheilffyrdd iawndal digonol. Mae’r cynllun rhagorol hwn yn hyrwyddo’r defnydd o’r rheilffyrdd ar gyfer cludo nwyddau, sydd yn rhywbeth yr honna’r Llywodraeth hon ei bod yn ei gefnogi. Fodd bynnag, er bod y Llywodraeth wedi codi trethi niferus ar geir modur, mae wedi torri’r arian sydd ar gael i symud o’r ffyrdd i’r rheilffyrdd. Dyna pam y dylai’r Gweinidog egluro faint o sylwedd sydd yn ei honiad ei bod yn cefnogi amgylchedd gwyrddach.

Ar y gwasanaeth iechyd, cyfaddefodd Delyth Evans yn rhyfeddol pa mor hawdd yw ffugio a jyglo ffigurau os ydych yn ymchwilydd i’r Blaid Lafur. Clywn y caiff y gwasanaeth iechyd arian ychwanegol. Fel y gŵyr Delyth yn iawn, mae pob Llywodraeth wedi buddsoddi arian ychwanegol yn y gwasanaeth iechyd. Dyrannodd y Blaid Geidwadol arian ychwanegol i’r gwasanaeth iechyd ym mhob un o flynyddoedd y Llywodraeth flaenorol. Ers i Lafur ddod i rym, buddsoddodd mwy o arian, ond cynyddodd y rhestrau aros gan nad yw wedi cyrraedd y cleifion. Gobeithiaf y bydd yr arian yn cyrraedd Sir Fynwy i sefydlu prif gynllun i ddwyn y gwasanaeth iechyd lleol a’r gwasanaethau cymdeithasol ynghyd o dan un to i ddarparu gofal iechyd i bobl yn yr ardal wledig hon. Mae hwn yn brif fodel y gellid ei efelychu ledled Cymru. Mae’n gynllun a gefnogir yn fawr, ond mae oedi gan na all yr awdurdod iechyd dalu’r gost ychwanegol gymharol fach o’i ddarparu. Felly, gobeithiaf y gall y Gweinidog ein sicrhau y bydd unrhyw arian ychwanegol ar gyfer y gwasanaeth iechyd yn treiddio drwodd, fel y gall cyrff fel Awdurdod Iechyd Gwent weithredu cynlluniau o’r fath.

Pryderaf am y sefyllfa mewn ardaloedd gwledig. Gobeithiaf y bydd yr arian hwnnw ar gael i alluogi ombwdsmon amaethyddol i ddechrau gweithio cyn gynted â phosibl. Yr wyf yn delio ag achos dau ffermwr, Mr a Mrs Davies. Dioddefodd eu fferm lifogydd beth amser yn ôl ac yn ystod y cyfnod hwnnw, ni wnaethant gwblhau’r ffurflen ar gyfer cynllun premiwm gwartheg yn gywir. O ganlyniad, cawsant ddirwy o £10,000 gan Adran Amaethyddol y Cynulliad Cenedlaethol. Mae hynny’n warthus. Ni allaf feddwl am lawer o eiriau i ddisgrifio’r teimlad o ddod wyneb yn wyneb â dau berson a ddioddefodd lifogydd yn eu cartref ac a gafodd ddirwy wedyn o £10,000 am eu bod wedi ticio rhai blychau yn anghywir. Gobeithiaf y bydd yr arian ar gyfer ardaloedd gwledig yn y gyllideb yn sicrhau y penodir ombwdsmon i unioni erchyllterau o’r fath.

Yn olaf, ategaf sylwadau fy nghyd-Aelod, Nicholas Bourne, ynghylch cyflwr gwarthus y dreth gyngor, yn arbennig mewn rhai ardaloedd. Mae Sir Fynwy wedi profi un codiad ar ôl y llall. Fe’i codwyd 20 y cant y llynedd, ac fe’i codir 9 neu 10 y cant eleni, dim ond am nad yw’r Cynulliad wedi neilltuo arian ar gyfer llywodraeth leol. Ni all hyn barhau. Os na all y Cynulliad gael rhagor o arian gan Lywodraeth ganolog, dylem fod yn gwneud gwell defnydd o’r hyn sydd gennym.

Yr oedd yn ddiddorol na chaniataodd Ieuan Wyn Jones ymyriadau yn ystod ei gyfraniad. Dywedodd fod gwariant cyfredol ar yr un lefel ag yr oedd pan adawodd John Major ei swydd. Rhaid inni gofio mai gwariant methiant oedd rhan o’r gwariant a ddefnyddiwyd gan John Major. Yr oedd hynny ar adeg pan oedd gennym lefelau uchel iawn o ddiweithdra ac ad-daliadau dyledion cyhoeddus. Yr ydym yn gallu rhoi mwy o arian yn nwylo ceiswyr budd-daliadau am fod y Llywodraeth Lafur yn Llundain wedi delio â diweithdra a’r lefel o ddyledion cyhoeddus. Er nad yw lefel gyffredinol y gwariant cyhoeddus efallai yn sylweddol uwch, ein problem yw dosbarthu gwariant cyhoeddus ar sail polisïau llwyddiant economaidd, tra dosbarthodd y Llywodraeth flaenorol arian ar sail polisïau methiant economaidd. Mae’r Llywodraeth Lafur yn Llundain yn darparu rhagor o arian i bobl y mae angen cymorth ychwanegol arnynt.

Bu cytundeb cyffredinol y bu’r cynnydd o 6.1 y cant yn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant yn un o’r codiadau mwyaf dramatig mewn gwariant cyhoeddus yn hanes Prydain. Fodd bynnag, byddai’n anodd casglu hynny o gyfraniadau meinciau’r gwrthbleidiau. Gallai hynny ein harwain i gredu nad yw gwariant cyhoeddus wedi cynyddu, ond yn hytrach wedi lleihau i negyddoldeb. Mae’n ddiddorol bod Aelodau’r wrthblaid yn dda am siarad mewn ffigurau canrannol. Fodd bynnag, nid ydynt yn barod i ystyried y cynnydd gwirioneddol y pen. Er enghraifft, yn dilyn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant, y cynnydd y pen yn yr Alban yw £234, ond £241 ydyw yng Nghymru. Felly, mae Cymru yn gwneud yn well ar sail y pen. Mae pobl am wybod faint o arian ychwanegol fydd yn eu pocedi, nid beth yw’r canrannau.

A dderbyniwch fod y symiau hynny yn cynnwys y dyraniad ar gyfer grantiau Ewropeaidd ac arian cyfatebol?

Yn sicr, gan fod eich plaid wedi dweud na fyddem yn cael yr arian hwnnw. Treuliasoch chi a’ch plaid y rhan helaethaf o 18 mis yn dweud na fyddai’r arian hwn ar gael. Rhaid ichi yn awr lyncu’ch geiriau gan fod y Blaid Lafur wedi cyflawni ei haddewidion i Gymru, dro ar ôl tro.

Cynyddodd ffigurau gwariant cyhoeddus y pen yn yr NHS yng Nghymru ar gyfradd uwch nag yn Lloegr neu’r Alban. O ran y cyhoedd, gallant weld y caiff mwy o arian ei wario ar wasanaethau cyhoeddus y pen yng Nghymru. Mae angen rhywfaint o onestrwydd deallusol arnom yn y ffordd y cyflwynir y ffigurau hyn. Os parhawn i siarad am ganrannau, byddwn yn camgynrychioli swm gwirioneddol y gwariant cyhoeddus ychwanegol yng Nghymru. Wrth edrych ar y ffigurau y pen, fe welwn, yn dilyn y gyllideb hon, y bydd pobl yng Nghymru ar eu hennill.

I thank Edwina for her statement and for the way in which she presents figures during the process of drawing up the budget. We are allowed to see what is happening, and I appreciate the fact that it is easier to follow the budgetary process in the Assembly than it is in London.

As Labour Members said, the budget provides an increase this year on that received during the past two years, which we welcome. However, why have we had to wait for so long during this Labour Government’s term in office to receive this necessary increase for public services in Wales?

The total increase amounts to £469 million, after subtracting the change in the accounting system. The increase is worthwhile, but the figures are not accurately reflected, because spending will increase from about £8,000 million to £9,600 million. That should be taken into consideration.

Mae’n anodd gwybod sawl gwaith mae’r Llywodraeth yn y Siambr hon wedi ailadrodd y ffaith iddi dreulio’r ddwy flynedd gyntaf mewn grym yn lleihau diweithdra a dyled gyhoeddus. Targedwyd ymdrechion tuag at y meysydd hynny, a dim ond oherwydd yr ymdrech honno y cawsom ein cyflwyno â chyllideb sydd yn cynrychioli cynnydd o bron 30 y cant mewn gwariant cyhoeddus o’r Cynulliad yn unig. Nid yw hynny’n cynnwys gwariant cyhoeddus a ddarperir drwy ffyrdd eraill i fod o fudd i bobl Cymru. Sut ar wyneb y ddaear y gallai gweinyddiaeth Plaid Cymru mewn Cymru hunanlywodraethol erioed fod wedi gallu breuddwydio y byddai wedi ailddosbarthu cyfoeth a chyfle ar raddfa fel hon?

If it were a 30 per cent increase, I would welcome it. However, we have not had a 30 per cent increase for the year in question. I accept that a new government, during its first year in office, is restricted by the budget transferred from the previous government. However, by the start of the next financial year, this Labour Government will have been in office for four years, which is the amount of time we have had to wait to see some action. Of course, I welcome the reduction in unemployment, even though there are still pockets of high unemployment in Wales, which suffer from poverty as a result. That is, possibly, what concerns me most about this budget: are we doing enough as an Assembly to eradicate poverty? There is extreme poverty in some of the former industrial valleys and in rural areas, in the former slate mining and coal mining areas, and we must attack it. In Ireland’s budget, which was announced this week, the threshold for paying income tax has been increased to £7,000. Therefore, 38 per cent of the workforce will not have to pay income tax. I would like to see the Chancellor introduce a similar policy in Britain—as that is not within our powers as an Assembly—to combat unemployment and the poverty suffered by people on low incomes.

What Phil Williams and Ieuan Wyn Jones said about European funding is true. We are forced to allocate a portion of the budget for match funding; a portion that could, otherwise, be used for education, health or housing programmes. If we are not honest about this, teachers and headteachers will not understand what is happening. The Government made the difficult decision to use this money to enable Objective 1 programmes to proceed. We want to see Objective 1 programmes proceeding, and we have drawn down an extra £90 million of European structural funds over and above the Barnett formula for that purpose. However, a total of £360 million is needed for the main Objective 1 programmes, but we have only received an additional £90 million. Therefore, we must be honest about this, otherwise teachers and headteachers will feel that we have let them down as they suffer further financial pressure, while seeing schools in England receiving more money.

This raises the question of prioritisation in the allocation of funds. We must, therefore, consider the Barnett formula. Circumstances in Wales have changed considerably since the Barnett formula was drawn up in 1978. The coal, steel and agriculture industries have changed to such an extent that we must have a formula that corresponds to the social and economic needs of today. The Assembly must ensure that painstaking research is carried out to enable that to happen.

Do you agree that if we had an independent Wales, it would be impossible to influence how the Barnett formula should work?

It is essential that we have thorough and detailed information as the basis for any analysis.

I welcome the fact that David is confident enough in his Welsh to use it to intervene. Keep it up.

The formula must reflect the needs of Wales and, bearing in mind the condition of some of the areas suffering extreme poverty, it should place an emphasis on providing resources to tackle poverty. I hope that it will be possible for Edwina, and her department, to carry out research in the near future, so that we can present a strong argument to the Treasury that the Barnett formula should be adapted to reflect our needs. We are not asking for anything to which we are not entitled. We are asking for resources to tackle the serious problems faced by many of our communities

I am also concerned about the funding for the Welsh Development Agency. The WDA is not receiving sufficient funds to be able to fulfil its potential role at a time of numerous economic opportunities. There is an opportunity to ensure that new jobs and new technological industries come to Wales, and to raise the per capita income, which is a massive challenge in respect of the Welsh economy. The WDA would need an additional £30 million to £40 million to enable it to do that. I hope that Edwina will be able to consider that point next year.

I will briefly discuss the issue of capital, which was raised by other speakers. Additional funding is needed in this area. If we must use the private finance initiative, and I do not like the system, can we have a statement every time it is used? Can we have analysis of the additional cost to the public purse of using PFI, rather than alternative methods, over 25 years?

On a technical point, is there a change in the method of dealing with VAT, which the Assembly sometimes has to face, in the budget for next year as compared to the current year? I have reason to believe that it has changed. If so, what will the effect be? If the money is not being spent, I hope that we will have the freedom to spend it on our priorities. I hope that the Treasury will not use the money as an excuse to prevent us from dipping into the contingency reserve, if we need to. We need to safeguard the money that was earmarked for services and we must be free to use that money fully.

Mae hon yn gyllideb ragorol. Mae’n newyddion da i ddisgyblion, cleifion a phensiynwyr. Dengys dwf cynaliadwy, nid ffyniant a methiant. Fodd bynnag, yn Rhuthun a llawer o gymunedau eraill yng ngogledd Cymru, ni ddaw’r flwyddyn newydd â newyddion da. Efallai bod y llifddyfroedd wedi cilio, ond nid yw difrod ac ofn llifogydd wedi diflannu. Felly, mae croeso arbennig i sylwadau Edwina y bore yma. Ar hyn o bryd ni wyddom faint yw cost y rhaglen gynhwysfawr o amddiffynfeydd rhag llifogydd ar gyfer gogledd Cymru—ni ŵyr neb, ond byddwn yn gwybod yn gynnar yn y flwyddyn newydd. Yn anffodus, nid yw digwyddiadau meteorolegol a chylchoedd cyllidebau bob amser yn cydweithio.

Ni fyddai neb o blaid gwario miliynau ar ddiogelu un neu ddau o dai rhag llifogydd sydd yn digwydd unwaith bob can mlynedd. Yn amlwg byddai’n well defnyddio’r arian ar gyfer rhywbeth arall. Fodd bynnag, yn Rhuthun a llawer o drefi eraill, nid ydynt yn y sefyllfa honno. Difrodwyd cymunedau cyfan, busnesau allweddol a phrif gysylltiadau cyfathrebu yn ddifrifol. Gobeithiaf, pan fydd y gost diogelu derfynol yn hysbys, y dileir ofn llifogydd rheolaidd drwy ymateb cydymdeimladol gan y Cynulliad hwn. Yn olaf, diolchaf i’r Llywodraeth Cymru honno am ymateb mor gydymdeimladol i gostau argyfwng llifogydd. Diogelwyd Sir Ddinbych rhag trychineb ariannol oherwydd cefnogaeth 100 y cant gan y cynllun Bellwin, ac ni fu’n rhaid i dalwyr y dreth gyngor a ddioddefodd argyfwng dyledion Rhuddlan wynebu’r un peth gyda chostau argyfwng y llifogydd.

Mae’r olwg gyntaf hon ar gyllideb derfynol y Llywodraeth ar gyfer 2001-02 yn achlysur pwysig, er na fyddech yn meddwl hynny a barnu yn ôl diffyg presenoldeb y Democratiaid Rhyddfrydol. Buont yn absennol am y ddadl gyfan, ar wahân i’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd. Fodd bynnag, nid wyf yn synnu a byddaf yn dychwelyd at hynny yn ddiweddarach.

Mae’n anodd ennyn brwdfrydedd ynglŷn â’r ddadl hon. Teimlaf yn fwy fel John Griffiths na Peter Rogers heddiw gan nad yw’n teimlo fel cyllideb briodol. Nid wyf o blaid rhoi pwerau codi trethi i’r Cynulliad hwn, ond heb y ffocws craff hwnnw ar y cydbwysedd rhwng hawlio treth gan y bobl ac addo gwario ar bobl, ni ellir cael unrhyw dân a brwmstan yn y ddadl. Mae’n fy atgoffa o sefyllfa, flynyddoedd lawer yn ôl, pan dreuliais rai blynyddoedd fel cadeirydd y pwyllgor cyllid yng nghyngor dosbarth Sir Fynwy. Ar y dechrau, y ddadl ar y gyllideb oedd y darn gosod blynyddol o bwys. Sôn am ddagrau. Codwyd dyrnau ar un achlysur a chlywyd sylwadau sarhaus personol—yr oedd eu gwaed yn berwi. Yr oedd gwir angerdd yno. Yna, daeth y capio gyda Llywodraeth ganolog yn penderfynu faint y dylai cynghorau ei wario. Nid wyf yn beirniadu hynny, ond nodaf i’r ffocws craff ddiflannu, a’r ddadl ffyrnig gydag ef. Yna trôdd y cyngor cyfan ar y Llywodraeth am beidio â rhoi digon. Mae ein cyllideb ychydig yn debyg i hynny mewn rhai ffyrdd. Nid wyf yn ymosod ar eich cyllideb. Mae’r gyllideb yn ddiflas, yn ddi-flach ac yn gyfle a wastraffwyd. Eleni oedd eich unig gyfle i roi ei atyniad unigryw i’r Cynulliad. Mae’r arian ychwanegol a ddaeth yn sgîl fformwla Barnett yn dilyn sbri wario Gordon Brown, y bwriadwyd iddi lwgrwobrwyo pobl Prydain i anghofio bod y Llywodraeth Lafur yn San Steffan wedi gweithredu fel criw o dwyllwyr diegwyddor. Bellach mae’n bwriadu ennill etholiad cyffredinol fis Mai nesaf—

A allai Glyn ddweud wrthyf pam bod y rhaglen fwyaf o welliannau i adeiladau ysgolion y mae Cymru erioed wedi ei gweld yn ddiflas?

Gwnaf os gwrandewch ar weddill fy araith.

Diystyrais yr ymyriad yn hytrach na’i ateb. Nid ildiaf i Brian ar hyn o bryd.

Nid wyf am wneud drwg i yrfa llefarydd y Llywodraeth yr wyf yn ei edmygu, ond cofiaf wrando yn y ddadl ar yr adolygiad cynhwysfawr o wariant—trueni bod Delyth wedi gadael y Siambr—ar Delyth Evans yn llefaru’r syfrdanol o synhwyrol. Heddiw siaradodd yn onest eto am ganolbwyntio’r arian ychwanegol ar atyniad unigryw i’r Cynulliad. Ar y pryd gelwais hwy yn fesurau effaith—nid wyf yn siwr beth y galwodd Delyth hwy—ond yr oedd yn fuddsoddiad penodol mewn un neu ddau o faterion a fyddai’n rhoi’r Cynulliad ar y map. Nid yw’r gyllideb yn gwneud hynny. Nid dyna beth sydd gennym yma. Mae’n debycach i’r hyn a gyflwynwyd yn Lloegr, ond ychydig yn llai o bopeth gan fod Tony wedi’n siomi o ran arian cyfatebol.

Weinidog, y rheswm pam na allaf ymosod ar eich cyllideb mor hallt ag yr hoffwn yw am fy mod yn derbyn nad ydych mewn sefyllfa i gynyddu maint y gacen yr ydych yn ei rhannu. Gollyngodd Tony chi yn y cawl o ran arian cyfatebol. Yn awr ni allwn gael gwared ar hynny. Dyna pam y mae’n ymddangos yn ddiflas, yn ddi-fflach ac yn gyfle a wastraffwyd.

Ni fyddai Llywodraeth Dorïaidd yn ddiflas. Yn ôl eich gwarant torri trethi, dengys fy nghyfrifiadau ar gefn amlen y byddai £24 miliwn mewn gwariant cyhoeddus yn cael ei dorri o bob etholaeth Gymreig, gan wneud cyfanswm o bron £1 biliwn mewn toriadau. Ble y byddai gweinyddiaeth Dorïaidd yn y dyfodol yn cwtogi yn y gyllideb hon?

Ni châi’r gyllideb yr ydym yn ei thrafod heddiw ei newid gan Lywodraeth Dorïaidd olynol. Y gyllideb yr ymdriniwn â hi yw cyllideb y Cynulliad ar gyfer y flwyddyn nesaf.

Nid ydych yn deall fformwla Barnett.

Deallaf pam fod y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd yn ceisio cadw sŵn, er mwyn gwneud iawn am absenoldeb gweddill ei gyd-Aelodau. Gwelaf fod Mick wedi cyrraedd yn awr.

Yr wyf am wneud dau bwynt penodol. Yn gyntaf, twyll llwyr addewidion y Llywodraeth yn y gorffennol ar addysg. Ddoe, fel Nick Bourne, fe’m trawyd gan don lanw o negeseuon e-bost a galwadau ffôn gan benaethiaid ysgolion ar hyd a lled Powys, yn mynd i banig wrth iddynt sylweddoli cymaint y bydd eu hysgolion ar eu colled o ganlyniad i’r gyllideb. Byddant ar eu colled i raddau helaeth o’u cymharu â Lloegr.

Yr oedd pryderon gwirioneddol na châi athrawon eu denu i Gymru. Dyna pam bod yr hyn sydd yn digwydd yn Lloegr mor berthnasol i’r hyn sydd yn digwydd yma heddiw. Dair wythnos yn ôl—yr wyf yn falch, Mick, eich bod wedi cyrraedd—ysgrifennodd Mick Bates at gannoedd o bobl yn Sir Drefaldwyn yn gwneud yr honiad gwirion fod y Democratiaid Rhyddfrydol wedi cyflwyno setliad llywodraeth leol da. Yn amlwg, o’i sylwadau yn gynharach heddiw a’i hymyriad, cred Kirsty Williams fod hwnnw’n honiad cynamserol. Gobeithiaf na dalasoch am y stampiau, Mick, oherwydd ni chyfarfûm ag unrhyw un a oedd yn ei gredu. Cytunodd bob un ohonynt â Kirsty Williams. Awgrymaf eich bod yn ysgrifennu at bob pennaeth ym Mhowys yn honni cyflawniad newydd i glymblaid y Democratiaid Rhyddfrydol a Llafur yma, sef blaenoriaethau newydd ar addysg: toriadau addysg, toriadau addysg a thoriadau addysg wedi eu cyflwyno gan y Democratiaid Rhyddfrydol.

Beth fyddai’r canlyniadau i Gymru yn dilyn cyhoeddiad gan William Hague, a’i gyfaill Mr Portillo, ar y gostyngiad mewn gwariant cyhoeddus yng nghyllideb y DU? Beth fyddai’r gostyngiad yn y gyllideb i Gymru?

Ni chefais gyfle i astudio’r manylion ond gwn y byddai gennym gyllideb dda i Gymru, gydag atyniadau unigryw. Byddai’n ein helpu ni i roi’r Cynulliad hwn ar y map, yn wahanol i’r materion diflas yr ydych yn credu ynddynt fel arfer

A yw’r Aelod wedi gweld y cylchlythyr gan y Blaid Lafur at bob un o’i Haelodau yn y Cynulliad, sydd yn argymell eu bod yn mynd ar gwrs yn Glasgow rhwng 16 a 18 Chwefror i amlygu peryglon y Democratiaid Rhyddfrydol? Oni fyddai’n syniad i rai o Aelodau’r Blaid Geidwadol fynd ar y cwrs hwn hefyd, o gofio peryglon y Democratiaid Rhyddfrydol yng Nghymru?

Dyna’r ymyriad gorau a gawsom heddiw. Rhaid imi beidio â mwynhau fy hun ormod wrth feirniadu’r Democratiaid Rhyddfrydol, er y gwn fod bron pob Aelod yn y Siambr hon yn mwynhau hynny. Gwelaf fod Tom Middlehurst ac Alun Pugh yn gwenu yn awr. Byddai Peter Law yn gwenu pe bai yma. Val Feld fyddai’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd siŵr o fod ac efallai y byddai Alun Pugh yn y Cabinet hefyd oni bai am y glymblaid. Felly, deallaf pam eu bod yn mwynhau lladd ar y Democratiaid Rhyddfrydol. Ni wnaf hynny.

Teimlaf yn unig.

Yr wyf yn hepgor Aelodau eraill hefyd.

Mae gennyf un pwynt terfynol. Nid wyf am wneud drwg i yrfa Aelod Llafur arall yn y Cynulliad drwy ei ganmol, ond cyfeiriaf at y Gweinidog dros Faterion Gwledig. Mae’r ddau ohonom yn gefnogwyr cefn gwlad ffyniannus, llwyddiannus, ond dylech chi, Carwyn, ymladd cornel y Cabinet dros Tir Gofal, ein cynllun amaeth-amgylcheddol. Gwn y bu cynnydd yn ei arian, ond ofnaf na fydd yn ddigon efallai i gyrraedd y nod. Tir Gofal yw’r ffordd ymlaen: fe’i hadeiladwyd ar gynllun peilot Llywodraeth flaenorol; mae cefnogaeth traws-bleidiol iddo; bydd yn adfywio cefn gwlad ac yn dwyn yr ardaloedd gwledig a threfol ynghyd. Fodd bynnag, ni fydd yn gweithio oni fydd ganddo ddigon o arian i greu’r màs critigol sydd yn creu swyddi ychwanegol i ffwrdd o’r fferm.

Felly, gofynnaf i’r Gweinidog dros Faterion Gwledig herio Mrs Hart yn y Cabinet. Mae’n wrthwynebydd aruthrol ond yr ydych yn ddyn pwerus. Yr ydych yn newydd i’ch swydd, ac ar i fyny felly, a dylech ymyrryd tra bod cyfnod y mis mêl yn parhau. Os gallwch sicrhau rhai miliynau o bunnoedd ychwanegol i Tir Gofal, efallai y gwnaf hyd yn oed roi’r gorau i alw’r gyllideb hon yn ddiflas, yn ddi-fflach ac yn gyfle a wastraffwyd.

Fy nod wrth gael fy ethol i’r Cynulliad hwn oedd gwella ansawdd bywyd pobl yng Nghymru. Mae’r gyllideb hon yn gam tua’r cyfeiriad hwnnw. Fe’i cyflawnwyd, er gwaethaf y sylwadau diwerth heddiw, gan Lywodraeth bartneriaeth sydd yn credu mewn gwella ansawdd bywyd i bobl Cymru. Byddaf yn rhoi sylwadau ar ardaloedd gwledig. Ers blynyddoedd lawer brwydrais yn erbyn llywodraethau olynol a ddaeth â dirywiad ac a welodd yn dda i ostwng taliadau lwfans iawndal da byw ucheldir sylfaenol 25 y cant, i gapio cyllidebau cynghorau, preifateiddio a lladd enaid ardaloedd gwledig. Ni chafodd ffyniant mewn ardaloedd gwledig ei ladd dros nos ond yn hytrach dros nifer o flynyddoedd. Chwaraeodd BSE ran yn hyn ac nid oes neb yn llwyr gyfrifol amdano. Ychwanegodd at y drychineb mewn ardaloedd gwledig.

Mae £60 miliwn ychwanegol ar gyfer Cymru wledig yn y gyllideb hon. Hwn fydd un o’r digwyddiadau mwyaf ar gyfer datblygu cynaliadwy. Bydd llaeth ysgol am ddim ar gael i blant yng nghyfnod allweddol 1. Bydd cyngor am ddim i ffermwyr. Yn y pen draw, bydd gennym becyn hefyd i helpu dechreuwyr newydd. Mae hynny’n rhan o’r cytundeb partneriaeth. Mae’n bartneriaeth wirioneddol. Golyga’r berthynas honno y byddwn yn llwyddo ar ran pobl Cymru. Er gwaetha’r cellweiriau a’r sylwadau gwleidyddol bod gwendid yn y bartneriaeth, gwyddom y bydd yn llwyddo. Mae gwendid ar adegau ac mae’n anodd sicrhau ein bod yn cyflawni pob un o’n nodau. Fodd bynnag, os ydym yn onest, fe welwn y caiff yr arian ychwanegol hwnnw ar gyfer ardaloedd gwledig ei ddefnyddio’n dda. Bydd yn helpu i wrthdroi’r dirwasgiad sydd wedi bodoli ers cyhyd.

Cytunaf â’r llefarydd blaenorol mai Tir Gofal yw’r ffordd ymlaen. Fodd bynnag, mae’n elitaidd a rhaid inni sicrhau pan gaiff ei adolygu, y bydd cynllun amgylcheddol unigol sydd yn hygyrch i bob ffermwr, nid dim ond i’r 200 neu’r 300 y flwyddyn a dderbynnir ar gyfer y cynllun. Mae’n bwysig sicrhau arian ychwanegol ar gyfer ffermio organig er mwyn sicrhau bod y cyfleusterau prosesu yn bodoli yng Nghymru fel y caiff ein bwyd ei gynhyrchu, ei brosesu a’i fwyta yng Nghymru. Byddai hynny’n ychwanegu gwerth ac yn sicrhau bod ein cymunedau yn ffynnu. Y gyllideb hon yw’r cam cyntaf ar y daith honno ac fe’i cymeradwyaf i chi. Gobeithiaf y bydd pob plaid yn sylweddoli y credwn y bydd yn sicrhau ffyniant. Mae arian ychwanegol yn y cytundeb partneriaeth a’r gyllideb i gyflawni’r nod honno. Os na fyddwn wedi gweithredu ar laeth ysgol am ddim neu heb gyflwyno Farming Connect erbyn y flwyddyn nesaf, bydd gennym achos cyfiawn dros gwyno. Fodd bynnag—

A wnewch chi hysbysu pobl hefyd am gyfraniad pobl wledig a chludwyr i’r arian ychwanegol hwn drwy dalu treth tanwydd afresymol?

Mae treth tanwydd y tu hwnt i bŵer y Cynulliad hwn. Yr oedd rhannau o gyhoeddiad y Canghellor Brown yn ddefnyddiol a gobeithiaf y gellir eu gweithredu er mwyn helpu llawer o gwmnïau. Yn nhermau trafnidiaeth, Peter, fel y dywedais, pe câi rhagor o bren neu fwyd, er enghraifft, eu prosesu yng Nghymru gyda gwerth wedi ei ychwanegu, byddai’n lleihau’r angen i gludo nwyddau allan o Gymru. Y ffordd o ostwng costau yw drwy weithredu rhaglenni arloesol ar gyfer nwy petrolewm hylif a thanwydd gwell. Bydd hynny’n achub ein hamgylchedd hefyd. Y ffordd ymlaen yw lleihau trafnidiaeth ac nid ychwanegu ati.

Gobeithiaf y gwnawn oll gymeradwyo’r pecyn hwn heddiw er gwaethaf yr amheuon sydd gan rai na all ddigwydd yn ddigon cyflym, a barn Glyn nad oes ganddo atyniad unigryw. Mae yn unigryw. Dyma’r Llywodraeth bartneriaeth gyntaf yng Nghymru, a bydd yn cyflawni ar gyfer pobl Cymru. Dyna beth sydd yn unigryw amdani. Ymunwch neu byddwch yn dawel.

On Mick’s last point, it is obvious that additional money is available in the budget for future years. We as a party have already questioned the fact that there was no additional funding in the past and that the budget must be viewed in that context. However, additional money will be available in future years.

I ask Edwina about the budget available for culture and sport in Wales. In the comprehensive spending review agreement, increases of 4.3 per cent on average were promised over three years for sport and culture. I welcome the additional £600,000 for free admission for school children to galleries and museums. However, if we include the money for the Millennium Centre, the figure of just over £55 million for culture and sport in 2000-01 increases to just over £56 million in 2001-02. That is an increase of 1.75 per cent and after allowing for inflation it is only 0.85 per cent. In 2002-03 it increases to just under £60 million. That is an increase of 3.6 per cent after inflation. In 2003-04 it will be slightly under £63 million, which is an increase of 2.3 per cent. On average, that is an increase of 1.7 per cent. That does not include the £600,000, but that does not make a great deal of difference to the average. I assume that Edwina’s response will be that the Millennium Centre money should be discounted. However, even by doing that, the increase in Wales is 3.6 per cent rather than 4.3 per cent.

Edwina accepts, as was obvious from the questions to the Minister for Culture and Sport this morning, that there is important work to be done in this field. There is a need to restructure and reorganise the Arts Council for Wales according to the recommendations in the Wallace report and the PriceWaterhouse Coopers report. We need to implement the Post-16 Education and Training Committee’s report, ‘A Culture in Common’. How does the Minister for Finance suggest we do that within a budget that offers such small increases? Will she ensure that additional money is available to implement those recommendations? Does she also accept—as has been said a number of times in this Chamber by the First Minister—that we need to promote the image of Wales within Wales and internationally? Is there money available in the culture and sport budget to do that? Does that responsibility fall within this remit?

Edwina mentioned how she responded to the Committees’ comments on the budget. Is she aware that I, on behalf of the Culture Committee, have written to Jenny Randerson expressing my disappointment at these inadequate increases in the culture and sport budget? I trust that Jenny Randerson has conveyed that view, on behalf of the Committee, to the Minister for Finance. How did she respond to those issues when they were presented to her?

Yn gyntaf, Rhodri Glyn, derbyniais y manylion llawn am y sylwadau a ddaeth gan y Pwyllgor priodol ynghylch Canolfan Mileniwm Cymru a’r pryderon ynghylch Cyngor y Celfyddydau a materion eraill. Cadarnhaf hynny, a byddaf yn ymdrin â rhai o’r pwyntiau eraill yn ddiweddarach.

Mewn ymateb i Ieuan Wyn, yr oedd fy mam yn arfer dweud wrthyf, os na allwch ddweud rhywbeth da, peidiwch â dweud dim byd. Yr oedd honno’n wers a ddysgwyd yn achos eich cyfraniad heddiw. Nid Siôn Corn ydwyf, ond mae gennym Siôn Brown. Pan ystyriwn setliad yr adolygiad cynhwysfawr o wariant eleni a beth a gawsom yng Nghymru, gan gynnwys arian yn ychwanegol at Barnett, mae angen ein canmol am hynny.

A gytunwch fod safon byw yng Nghymru wedi dirywio’n ddifrifol yn ystod blynyddoedd y Torïaid, ond er gwaethaf hynny, pleidleisiodd Aelodau Seneddol Plaid Cymru, yn ystod un cyfnod o Lywodraeth John Major, yn amlach gyda’r Torïaid nag y gwnaeth rhai o’u haelodau meinciau cefn? Mae’r blaid yn gyffredinol bob amser wedi bod, ac yn parhau i fod, yn llawer uwch eu cloch yn ei beirniadaeth anghyfiawn o’r blaid Lafur nag y bu erioed o’r llanast a achoswyd gan y Torïaid.

Cytunaf.

I refer to the voting record in the National Assembly. I remind the Assembly that Labour voted with the Tories to support the private finance initiative this week. Who are the socialists in the Assembly: new Labour or Plaid Cymru?

Sosialydd ydwyf fi ac mae nifer ohonom yn y Blaid Lafur. Pleidleisiodd y Torïaid gyda ni am ein bod yn blaid fwy o lawer na hwy. Gadewch inni roi pethau mewn persbectif. Rhaid defnyddio’r fenter cyllid preifat os ydym i adfywio rhannau o Gymru. Mae gennych y cysur, fel yr wrthblaid, o wneud rhai sylwadau penodol. Rhoddais ystyriaeth ddwys i gyfraniad pwyllog Dafydd Wigley ar y fenter cyllid preifat a’i gydnabyddiaeth. Byddaf yn ymateb i hynny wrth fynd ymlaen.

Cyfeiriodd Ieuan at dlodi. Ceisiwn fynd i’r afael â hynny. Mae llawer o’r mesurau yn y gyllideb hon yn mynd i’r afael â thlodi mewn sawl ardal. Nid oes raid inni ond edrych ar y dyraniadau i’r rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf a sut y ceisiwn wneud i arian drawsbyncio er mwyn mynd i’r afael â thlodi yng Nghymru i weld hynny. O ran addysg, synnaf eich bod yn edrych tuag at Loegr oherwydd credais eich bod bob amser yn edrych tuag at Ewrop. Rhaid inni wneud ein penderfyniadau ein hunain ar addysg. Mae’r penderfyniadau yn y gyllideb hon yn rhai da ac yr wyf yn falch o’u cyfiawnhau. Gofynnir imi bob amser pam yr eithrir Llundain. Pan fyddwn yn negodi, yr ydym yn ymwybodol bod materion megis lwfans Llundain yn effeithio ar y symiau a ddyrennir. Rhaid ystyried pob mater o’r fath. Ni allwch gymharu Caerdydd â Llundain o ran darpariaeth cyfalaf. Rhaid inni fod yn realistig ynglŷn â’r asesiadau a wnawn.

Gwnaf sylwadau cyffredinol am y pwyntiau a wnaethpwyd ar addysg. Mae’r ffigurau ar wariant o’u cymharu â Lloegr yn dda. Mae gwariant fesul disgybl yng Nghymru ar gyfer 1999-2000 yn cymharu’n dda â Lloegr, ac eithrio Llundain, a dengys fod arian ychwanegol ar gael. Sianelir arian ar gyfer addysg drwy fecanweithiau yng Nghymru sydd yn wahanol i Loegr. Gweithia’r Cynulliad mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol yng Nghymru i gyflawni o fewn yr ardaloedd hynny. Yr ydym yn fodlon ein bod ar y trywydd iawn o ran addysg i sicrhau cydymffurfiad llawn â’r terfyn o 30 o ddisgyblion mewn dosbarthiadau babanod erbyn mis Medi nesaf. Bydd swyddogion yn dilyn achosion lle yr ymddengys nad yw dosbarthiadau derbyn a dosbarthiadau cyfnod allweddol 1 lle mae terfyn eisoes yn gymwys yn cydymffurfio. Nid yw’r terfyn yn gymwys i ddosbarthiadau blwyddyn 2 tan fis Medi nesaf. Yr ydym ar y trywydd iawn o ran hynny.

Rhoddwyd llawer o sylw i honiadau Powys a Chymdeithas Genedlaethol y Penaethiaid. Nid yw’r datganiad a wnaethpwyd gan yr Adran Addysg a Chyflogaeth bod y dyraniadau ychwanegol yng nghyllideb y Canghellor wedi eu gwneud yn uniongyrchol i ysgolion yng Nghymru a Lloegr yn gywir. Mae’r dyraniadau ychwanegol ar gyfer un flwyddyn yn unig, sef 2000-01. Bydd y £9.9 miliwn canlyniadol i Gymru ar gael ar gyfer addysg. Cyhoeddodd y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes sut y câi’r arian hwnnw ei ddefnyddio ar 23 Tachwedd. Felly, gwnawn benderfyniadau Cymreig yng Nghymru am y dyraniadau ariannol.

O ran cyfalaf, mae hyn yn ymwneud â buddsoddiad tymor hir. Nid yw’n ymwneud â buddsoddiad yfory na thrannoeth. Mae hyn yn ymrwymiad tymor hir a roddasom drwy ‘Gwellcymru.com’ ac yr ydym wedi adeiladu arno yn y ddogfen bartneriaeth. Yr ydym yn benderfynol o newid pethau. Dros dair blynedd, byddwn wedi buddsoddi dros £300 miliwn ym maes cyfalaf. Daw hynny â gwelliant sylweddol i ysgolion. Nid wyf am glywed rhagor o swnian am y fenter cyllid preifat, sydd â rôl holl bwysig yn hyn. Caiff ysgolion newydd eu sefydlu ym mhob man o ganlyniad i’r fenter cyllid preifat. Yr wyf yn falch fy mod yn agor un yn Aberystwyth yr wythnos nesaf.

Gadewch inni sôn am y Cyngor Cyllido Addysg Uwch. Mae’r setliad hwn yn rhoi swm sylweddol o arian iddo. Rhaid inni gydnabod bod addysg uwch yn flaenoriaeth yng Nghymru. Yr wyf yn ymwybodol o’r pryderon am addysg uwch mewn mannau eraill. Mae’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes eisoes wedi codi nifer o bwyntiau gyda mi, ac yr wyf eisoes wedi dweud y gwnaf eu hystyried yng nghylch cyllideb y flwyddyn nesaf. Yr wyf wedi ymrwymo i hynny.

Soniodd Ieuan am dai. Yr ydym yn gwrthdroi’r duedd ar hynny. Ni ddywedaf fod hyn yn fan cychwyn da; nid ydyw. Fodd bynnag, yr ydym yn dechrau gwrthdoi’r duedd yn sylweddol. Gyda chymorth y Cynulliad, pan fydd pob un ohonom, gobeithio, yn dechrau ar ail dymor yma, gallwn barhau â’r duedd honno. Diolchaf ichi am eich sylwadau caredig ar ddatblygu cynaliadwy. Mae cefnogaeth ar draws y pleidiau i’r mater hwnnw.

Codwyd sawl pwynt ynglŷn â fformwla ariannu teg. Soniodd llawer o bobl am fformwla Barnett. Nid oes amheuaeth y bu arian ychwanegol Barnett yn gam arwyddocaol gan y Canghellor wrth ystyried yr hyn a oedd yn ofynnol mewn ardaloedd megis Cymru. Rhaid inni adeiladu ar hyn. Rhaid inni drafod hynny yn y Siambr hon ac mewn mannau eraill yng Nghymru, ond gadewch inni gydnabod realiti gwleidyddol dechrau datod fformwla Barnett. Mae gan Aelodau Seneddol yr Alban a Gogledd Lloegr fuddiant a rhaid inni fod yn ofalus cyn inni gychwyn ar hyd ffordd o’r fath. Gan y cawsom arian ychwanegol Barnett y tro hwn, efallai fod achos dros edrych amdano yn y dyfodol.

Cytunaf â llawer o bwyntiau Kirsty, yn arbennig ar lywodraeth leol. Bu llywodraeth leol yn cyrraedd at ffigurau ar sail yr hyn a ddywedais ym mis Hydref ac mae’n credu ei bod yn ymwybodol o’i sefyllfa. Fodd bynnag, y sefyllfa swyddogol yw na fydd yr holl ystadegau ar gyfer yr awdurdodau unigol gennyf tan 21 Rhagfyr. Yna bydd yn rhaid eu cyfrifo ac ym mis Ionawr byddwn mewn sefyllfa i ystyried y ffigurau setlo unigol. Gyda setliad nas pridianwyd, cyfrifoldeb llywodraeth leol yw blaenoriaethu’r hyn y mae am ei wneud. Os ydych am imi ddychwelyd at y dyddiau o bregethu wrthi beth i’w wneud, rhaid ichi ddweud wrthyf, ond hyd yn hyn nid oes neb wedi gwneud hynny. Rhaid imi fod yn deg. Mae gennym bartneriaeth â llywodraeth leol Cymru, yr wyf yn barod i’w hanrhydeddu. Mae gennyf gytundebau â hi i gyflawni ei haddewidion inni a dyna sut y byddwn yn symud ymlaen.

Yr ydym wedi dechrau rhaglen dda ym maes iechyd. Difethodd Redwood y gyllideb cyfalaf iechyd a bu’n rhaid inni ddechrau o’r dechrau. Gadewch inni gael dogn o realiti ar hyn, Nick. Mae’r fenter cyllid preifat, cytunaf, yn rhan o’n strategaeth yno.

O ran addysg, rhoddasoch ddadansoddiad syml iawn inni, Nick, ond ni fyddwn yn disgwyl dim byd arall gennych. Y cynnydd ariannol blynyddol ar gyfartaledd yn nherfyn gwariant adrannol y Cynulliad dros dair blynedd yw 8.1 y cant o’i gymharu ag 8 y cant ar gyfer y DU. O ran dyraniad y Cynulliad i addysg, mae ffigurau’r Adran Addysg a Chyflogaeth yn anwybyddu mwyafrif helaeth arian addysg, sydd yn mynd drwy’r setliad llywodraeth leol. Mae crynswth y cyllid allanol i awdurdodau lleol y flwyddyn nesaf yn cynyddu 6 y cant yng Nghymru o’i gymharu â 5.2 y cant yn Lloegr. Mae’r rhain yn ystadegau dilys. Nick , nid yw’n wir y caiff arian ei fuddsoddi am flwyddyn yn unig. Mae dwy elfen; gwariant cyfalaf i gynyddu lleoedd mewn dosbarthiadau, a ariannwyd dros ychydig o flynyddoedd, ynghyd â chostau refeniw parhaus ychwanegol. Trosglwyddwyd y costau refeniw i’r setliad llywodraeth lleol ac maent yn rhai parhaus.

O ran Amcan 1, ni theimlaf fy mod mewn sefyllfa wan; credaf mai chi sydd, Nick. Ni allwch dderbyn y ffaith y cawsom yr arian drwy’r drws yng Nghymru. Yr ydym yn dosbarthu’r arian yn gyflymach nag unrhyw rhanbarth arall. Ar ddiwedd y dydd, a gredwch y byddai Llywodraeth Dorïaidd wedi darparu arian o arolwg gwariant cyhoeddus? Gŵyr pob un ohonom mai ‘na’ yw’r ateb. Rhaid inni gydnabod hynny. Nid wyf am glywed rhagor o ragrith gan y Torïaid am Amcan 1 a chronfeydd strwythurol. Gwnaethom y gwaith. Daethom i gytundeb. Byddai wedi bod yn braf cael mwy o arian. Mae angen mwy arnom bob tro. Byddwn wedi hoffi gofyn ‘Os gwelwch yn dda, Gordon, a gaf fi ragor?’, ond nid dyna’r realiti. Cawsom yr hyn yr oeddem am ei gael mewn termau gwirioneddol ac ni dderbyniaf fod hyn wedi effeithio ar unrhyw gyllideb arall.

Mae amddiffynfeydd rhag llifogydd yn fater difrifol. Yn fy sylwadau agoriadol, cyfeiriais at y ffaith y bydd Sue Essex, y Prif Weinidog a minnau yn ystyried amryw o faterion sydd yn berthnasol i hyn.

Gadewch inni sôn am setliad llywodraeth leol. Mae’n setliad da. Gwn y gallai llawer o gynghorwyr swnian dros Gymru, Ewrop a’r byd, ond mae’n setliad da yn nhermau’r arian parod a ddyrannwyd i lywodraeth leol yng Nghymru. Dywedasom ein bod yn edrych ar gynnydd yn y dreth gyngor ar gyfartaledd o tua 3 y cant. Gwn y bydd gwahanrediadau, ond dyna oedd yr ymrwymiad. Arianasom feichiau newydd llywodraeth leol gan roi arian ychwanegol yn y system. Mae hynny’n bwysig, gan y bydd yn caniatáu i lywodraeth leol gynnal a gwella gwasanaethau.

Bydd yr Aelodau wedi cael cyfarwyddyd gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru drwy e-bost. A bod yn deg, yr oedd hyn hyd yn oed yn croesawu sawl agwedd ar y gwariant a ddyrannwyd gennym i lywodraeth leol. Trof at sylwadau Phil. Cyfeiriaf yn dda ato bob amser, gan ein bod yn ffrindiau, er ein bod yn anghytuno ac yn trafod ffigurau. Gwerthfawrogaf y ffaith ei fod am gael dadl yn seiliedig ar y ffigurau ac nid oes unrhyw ddrwgdeimlad personol ynghlwm wrth hyn. Mae’n ymwneud â’r ffigurau yn unig. Cyfeiriodd Phil at ddampio. Teimlaf fy mod wedi cynnwys digon o ddampio o ran yr hyn y gallem ei fforddio ar yr adeg hon. Byddai wedi bod yn braf pe bawn wedi cynnwys mwy ar gyfer dampio, ond mae’n ddigon i’r cynghorau allu cadw cynnydd yn y dreth gyngor o dan ffigurau dwbl. O ran y tanwario, nid ystyriaf y cynllun hyblygrwydd diwedd y flwyddyn fel cronfa wrth gefn. Byddai’n braf pe bai gennyf beiriant i fyny’r grisiau fel y gallem gynhyrchu’r arian hwn i gyd. Gwnaf ddatganiad llawn ar hyblygrwydd diwedd y flwyddyn ar 12 Rhagfyr, a fydd gobeithiaf, yn egluro llawer o’r materion.

Delyth, derbyniaf eich geiriau doeth ar y materion hynny. Yn anffodus, fe’ch dilynwyd gan David Davies. Rhoddaf sylw byr ar un o bwyntiau David, sydd o bryder, sef problem ei etholwyr. Gwn y bydd fy nghyd-Aelod, y Gweinidog dros Faterion Gwledig, yn falch o gael gohebiaeth gennych ar y mater hwn, David, oherwydd os yw’r hyn a ddywedwch yn wir, mae pryderon y byddai pob un ohonom sydd â ffermydd yn ein hetholaethau yn cydymdeimlo â hwy.

Cyfeiriasoch, fel y gwnewch bob amser, at y dreth gyngor yn Sir Fynwy. Rhaid inni ystyried sut mae Sir Fynwy yn cymharu o ran y dreth gyngor. Pan ystyriwch ystod band D y dreth gyngor ar gyfartaledd yn Sir Fynwy a’i chymharu â Merthyr neu Flaenau Gwent, gallwch weld bod angen newid y fformwla ac yr oedd yn ymwneud ag ailddosbarthu arian ledled Cymru.

Diolchaf i Brian Gibbons am ei sylwadau. Diolchaf hefyd i Dafydd Wigley am ei gyfraniad a’i eiriau caredig am broses y gyllideb. Fel hen law yn y Senedd, Dafydd, yr ydych yn cydnabod anawsterau unrhyw broses gyllidebol. Deallaf eich pryderon am Barnett a’r materion sydd yn ymwneud ag ef. Gwnaethoch bwyntiau da ac mae’r rhain yn faterion sydd, fel y nodais o’r blaen, yn rhai y mae’n rhaid inni ddychwelyd atynt yng nghyd-destun yr hyn sydd yn digwydd yng ngweddill y DU.

Mae newyddion da o ran yr arian sydd ar gael i’w ystyried gan y WDA. Fodd bynnag, mae eich pwynt ynglŷn â chyllideb y WDA yn gyffredinol yn fater y mae’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd eisoes wedi ei godi gyda mi. Dychwelaf at hynny os bydd unrhyw ddyraniadau pellach y gellid eu gwneud yn ystod y flwyddyn yn ôl yr angen.

Yn sicr ystyriaf eich pwyntiau am y Fenter Cyllid Preifat, a oedd yn rhai dilys. Ar fater TAW, credaf ei bod yn gost-niwtral. Fodd bynnag, byddaf yn ystyried hyn ymhellach, gan eich bod wedi ei godi. Byddwn yn ddiolchgar am unrhyw wybodaeth sydd gennych a allai helpu fy swyddogion. Byddwn yn ateb yn llawn maes o law.

Cyfeiriodd Alun Pugh at fy sylwadau ar lifogydd. Fel y dywedais wrth Nick, mae hwn o bryder mawr, ac mae’n rhaid inni ymdrin ag ef. Yr oeddwn yn falch, Glyn, eich bod yn swnio’n fwy fel John Griffiths heddiw. Mae’n ddrwg gennyf na chawsoch eich ysbrydoli gan fy nghyllideb, ond fe’ch sicrhaf mai cyllideb i Gymru ydoedd ac nid i Loegr. Fe’ch sicrhaf hefyd fod yr adolygiad cynhwysfawr o wariant yn fuddugoliaeth i Gymru o ran yr arian a ddaeth i mewn. Nid ymyrraf â’ch cweryl â Mick Bates. O ran Carwyn Jones, gall ymladd ei gornel ei hun a heriaf ef i’ch herio chi a Mick Bates gyda’ch gilydd unrhyw ddiwrnod ac ennill, oherwydd adlewyrchir hynny yn y setliad cyllideb ar gyfer amaethyddiaeth a materion gwledig.

Diolch ichi am eich sylwadau ar yr adolygiad cynhwysfawr o wariant, Jenny, fel Cadeirydd y Pwyllgor Diwylliant. Gwnaethoch yn gymharol dda o ran y setliad, ond gwn fod materion pellach sydd yn ymwneud â’ch portffolio y dymunwch eu codi gyda mi. Derbyniaf sylwadau ar y materion hynny yn ystod y flwyddyn.

Gadewch inni chwalu’r mythau ac edrych ar y cynnydd mewn arian parod ers 1997-98. Yn 1997-98, y cynnydd arian parod oedd 1.3 y cant, ac yn 1998-99 yr oedd yn 1.8 y cant. Yn 1999-2000, yr oedd yn 6.2 y cant. Yn 2001-02, bydd cynnydd arian parod o 8.3 y cant. Yn 2001-02, bydd yn 8.6 y cant ac yn 2002-03 bydd yn 7.9 y cant. Dyna’r realiti. Ni wneir cyllidebau perffaith byth. Hoffwn yn fawr pe bai hynny’n wir. Rhaid i gyllidebau fod yn bragmatig. Caniataodd y cytundeb partneriaeth inni ddefnyddio rhywfaint o ddychymyg yn y gyllideb hon a chaniataodd inni gyflwyno polisïau gwirioneddol i Gymru.

Cyfeiriodd Kirsty at sefyllfa Plaid Cymru y llynedd o ran y broses gyllidebol. Mae’n bleser gennyf ddweud fy mod yn fodlon ar yr ymagwedd a gymerwyd gan Dafydd Wigley a’i blaid y llynedd, a’m galluogodd i gael y gyllideb honno wedi ei chymeradwyo. Yr wyf yn ddiolchgar eleni fy mod mewn cytundeb partneriaeth, a fydd, gobeithio, yn caniatáu imi gael y gyllideb hon wedi ei chymeradwyo hefyd. Ar y nodyn hwnnw, diolchaf i’r Cynulliad a gobeithiaf y cefnogwch y cynnig.