Gwnaf y datganiad hwn mewn ymateb i gwestiwn brys a dderbyniodd y Llywydd y bore yma. Tristáwyd y Prif Weinidog a minnau gan y cyhoeddiad yr wythnos diwethaf y collir 337 o swyddi yng nghyfleuster Valeo yng Ngorseinon, pan gaiff ei orfodi i gau yn ddiweddarach eleni.

Bu swyddogion y Cynulliad mewn cysylltiad â’r cwmni eisoes er mwyn cynnig cefnogaeth lwyr y Cynulliad a’r cyrff cyhoeddus a noddir ganddo i’r staff y mae’r cyhoeddiad hwn yn effeithio arnynt. Cynhaliwyd trafodaethau wyneb yn wyneb rhwng swyddogion o bob adran berthnasol a’r cwmni a gofynnais i Gadeirydd Awdurdod Datblygu Cymru ymuno â mi wrth ymweld â rheolwyr ac undebau er mwyn gwneud yn siwr y gwneir pob ymdrech i sicrhau bod y gwaith yn goroesi ar y safle hwn.

Mae cyfuniad o ffactorau yn gyfrifol am y sefyllfa hon, yn dilyn symudiad o ran gweithgynhyrchu cwsmeriaid. Rhoddwyd y cwmni yn y sefyllfa anffodus o orfod cynllunio ar gyfer cau’r ffatri, yn dilyn asesiad trwyadl o gyfleuster Gorseinon. Honna’r cwmni bod lleoedd sbâr mewn gweithrediadau eraill gan y grwp yn Ewrop, a throsglwyddir y gwaith cynhyrchu i’r gweithrediadau hyn, gan nad yw’n economaidd ymarferol i’r cwmni barhau i gynhyrchu yng Ngorseinon. Mae sawl ffactor allanol hefyd a gyfrannodd, yn ôl y cwmni, at ei benderfyniad. Ymhlith y rhain mae’r cyhoeddiad am gau Vauxhall Luton a’r gost ychwanegol sylweddol ar gyfer cynhyrchu’r cerbyd i ddisodli’r Vectra ar ddau safle, a waethygwyd gan ddirywiad posibl ym maint y rhaglen hon. Mae’r logisteg gystadleuol a’r costau llafur yn y Weriniaeth Tsiec ar gyfer y cerbyd i ddisodli’r Vectra, strategaeth cerbydau masnachol newydd Renault—lle y rhannwyd y gwaith cynhyrchu rhwng y DU a Sbaen—yn ffactorau allanol eraill, ac, ers i BMW werthu Rover, mae’r rhagolygon i Rover o ran maint wedi tywyllu. Yn gynyddol, mae’r gystadleuaeth o ran prisiau gyda’i gystadleuwyr, sef Delphi a Visteon, wedi mynd yn fwy chwyrn, ers iddynt gael eu gorfodi i arallgyfeirio o General Motors a Ford.

Mae Valeo yn grwp diwydiannol annibynnol sydd yn canolbwyntio’n llwyr ar gynllunio, cynhyrchu a gwerthu cydrannau, systemau integredig a modwlau ar gyfer ceir a lorïau. Mae’n un o brif gyflenwyr moduron y byd. Mae gan y grwp 167 o ffatrïoedd, 41 o ganolfannau ymchwil a datblygu a 10 o ganolfannau dosbarthu, sydd rhyngddynt yn cyflogi 75,000 o bobl mewn 25 o wledydd yn fyd-eang. Mae ffatri Gorseinon, a agorodd yn 1992, yn gweithgynhyrchu gwresogyddion ac unedau awyru ar gyfer ceir. Ei brif gwsmeriaid yw’r Grwp MG Rover, General Motors, BMW a Ford Landrover. Mae’n bosibl i’r gyfradd gyfnewid gyfrannu at ei broblemau, er y dylwn ddweud na chrybwyllwyd hyn yn y llythyr a dderbyniais oddi wrth reolwr gyfarwyddwr Valeo ddoe, a oedd yn esbonio’r cefndir i’w benderfyniad.

O ran y sefyllfa ar hyn o bryd, bydd Cyngor Hyfforddi a Menter Gorllewin Cymru yn cyflwyno cais yn fuan i’r diswyddiadau gael eu hystyried yn rhai sylweddol, ac mae’r Cynulliad yn debygol o’i gymeradwyo ar unwaith. Mae’r CHM hefyd yn ystyried, ar y cyd â’r Gwasanaeth Cyflogi, weithredu mesurau ymateb cyflym ychwanegol er mwyn cynorthwyo’r staff yr effeithir arnynt. Fodd bynnag, mae ei benderfyniad yn dibynnu ar pa mor glir y daw’r sefyllfa ac ni chawn wybod am sawl diwrnod eto.

Cyn gynted ag y nodir yn ffurfiol bod y diswyddiadau yn sylweddol, gall unrhyw rai o’r staff yr effeithir arnynt sydd am wneud hynny gael mynediad ar unwaith i’r rhaglen dysgu yn y gwaith i oedolion. Golyga hynny y gallant gael mynediad ar unwaith i amrediad eang o gymorth y byddai’n rhaid iddynt fel arfer fod yn ddi-waith am chwe mis neu fwy i’w dderbyn. Ariennir y rhaglen honno yng Nghymru gan y Cynulliad Cenedlaethol ac fe’i cyflwynir drwy’r cynghorau hyfforddi a menter. Ei nod yw cynorthwyo pobl 25 oed neu’n hyn sydd yn ddi-waith ac mewn perygl o gael eu heithrio o’r farchnad waith, i sicrhau cyflogaeth a’i chadw drwy amrediad eang o hyfforddiant a chymorth arall i wella sgiliau.

Megis dechrau yr ydym o hyd. Mae’r Cynulliad yn barod i ddarparu pob cymorth posibl. Fel y dywedais yn fy natganiad i’r wasg ar 25 Ionawr, gobeithiaf y gellir gwerthu’r ffatri fel busnes gweithredol. Yr wyf wedi gofyn i Awdurdod Datblygu Cymru edrych ar fyrder ar farchnata cyfleuster Gorseinon ac ar bosibiliadau amgen yng ngrwp Valeo. Yn ychwanegol, gallai unrhyw brynwr posibl fanteisio ar Sbardun Cymru, sef rhaglen y Cynulliad i gynorthwyo’r diwydiant moduron, sydd yn anelu at gryfhau’r cadwyni cyflenwi o fewn y diwydiant hwnnw, ac annog ysbryd cystadleuol gwell ac arallgyfeirio sylfeini cynnyrch. Dyma un o’r pwyntiau y bydd Syr David Rowe-Beddoe a minnau yn mynd ar ei ôl gyda’r cwmni pan gyfarfyddwn ag ef yn ystod yr ychydig ddyddiau nesaf. Byddaf hefyd yn cyfarfod â’r cynrychiolwyr undeb ar wahân ar y safle, er mwyn sicrhau y gallaf weithredu ar eu pryderon ynglyn â’r gweithlu.

Yr wyf yn ddiolchgar am gefnogaeth frwd nifer fawr o wleidyddion ac am y cymorth y maent wedi ei gynnig i’r cwmni a’r gweithlu.

Er ei bod yn bwysig ein bod yn cwmpasu pob posibilrwydd, ni ddylem ystyried y ffatri yn fethiant eto. Mae sawl opsiwn y dylid edrych arnynt o ran y grwp Valeo yma a’i reolwyr yn Ffrainc. Fel yr ydych wedi cydnabod, mae ffatri Valeo yng Ngorseinon yn un o ffatrïoedd mwyaf effeithlon y grwp. Efallai fod posibilrwydd o siarad â rheolwr gyfarwyddwr y cwmni i ystyried efallai ffyrdd o drosglwyddo gwaith o is-adrannau eraill y grwp i ffatri Gorseinon. A gadarnhewch y gwnewch bopeth o fewn eich gallu i hwyluso’r trafodaethau yr hoffai’r gweithlu eu cael gyda’r rheolwyr yn Ffrainc, a chynnig pa gefnogaeth bynnag sydd ei angen i’r rheolwyr a’r gweithlu yn eu hymdrechion i gadw’r ffatri hon ar agor er mwyn cadw’r swyddi nad oes unrhyw un yn ardal Gorseinon ac Abertawe am eu gweld yn diflannu?

Gwnaf. Mae is-adrannau sydd yn gwneud penderfyniadau mewnol heb ymgynghori o reidrwydd ag is-adrannau eraill y cwmni yn gyffredin ym maes cynhyrchu diwydiannol Ffrainc. Fel yr wyf wedi egluro, mae hwn yn gwmni mawr a rannwyd yn nifer o is-adrannau. Gobeithiaf y gall y trafodaethau ddigwydd. Dyna pam yr wyf wedi gofyn i Syr David Rowe-Beddoe ddod gyda mi, er mwyn inni allu ystyried y posibiliadau ar gyfer sicrhau y gall y cwmni barhau i weithio ar y safle hwnnw ac nad oes unrhyw ffordd y gallwn ni gymryd unrhyw benderfyniadau pendant ar ei gau yn y pen draw.

Ar ôl 46 o flynyddoedd mewn gwleidyddiaeth weithredol, mae’n achos pryder imi fy mod weithiau yn gweld materion economaidd yn nhermau ffigurau a fformwlâu. Fodd bynnag, clywais gyfweliad â gweithiwr yn Valeo yr wythnos diwethaf. Yr oedd ef a’i deulu wedi gobeithio rhoi trefn ar bethau eleni, ond bellach mae hynny dan fygythiad. Cafodd y cyfweliad hwnnw effaith fwy arnaf nag yr oeddwn wedi ei ddisgwyl ac fe’m gadawodd â chalon drom. Yr wyf yn siwr y cytunech ein bod, pan glywn fod 300 o swyddi yn cael eu colli, yn cofio bod 300 o deuluoedd o dan fygythiad. Hyd yn oed cyn inni glywed y newyddion gan Corus, mae Valeo yn ymuno â rhestr sydd yn tyfu. A gytunwch fod nodwedd gyffredin yn niswyddiadau Sony, Hitachi, Panasonic, Bairdwear, Dewhirst, Gossard, Takiron ac yn awr AB Electronics, Alcan a llawer mwy? Yr ydym yn profi hinsawdd sydd yn elyniaethus i lwyddiant diwydiannau gweithgynhyrchu modern ac effeithlon. A gytunwch hefyd ein bod yn dechrau gweld cwmnïau’n cau a diswyddiadau am yr ail waith? Mae cau Vauxhall a’r lleihad ym maint allbwn Rover yn ddau reswm a roddasoch am y problemau yn Valeo. Yr oeddent yn ganlyniad i’r awyrgylch gelyniaethus hwn ac yn arbennig i’r bunt anghystadleuol.

Yr wyf wedi gofyn droeon yn y Siambr hon yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, pa gamau y mae’r Llywodraeth yn Llundain wedi eu cymryd i ddiogelu’r diwydiant gweithgynhyrchu yng Nghymru ac yng nghanolbarth a gogledd Lloegr? A allwch feddwl am un cam a gymerodd Gordon Brown er mwyn adfer y bunt i lefel gystadleuol? Uwchlaw popeth—ac yr wyf yn siwr y cytunech â hyn, Mike—pryd fydd y Llywodraeth yn cymryd camau i arwain yn gryf ar y berthynas rhwng ein heconomïau ni a marchnad gyffredin Ewrop a pharth yr ewro?

Yn olaf, gofynnaf i chi, fel Aelod o’r Llywodraeth Lafur a Democrataidd Ryddfrydol hon, pa gamau a gymerodd y Llywodraeth honno i gynrychioli teimladau pobl Cymru a llawer o Aelodau’r Cynulliad drwy ddatgan yn glir ac yn gyhoeddus bod polisi ariannol y Llywodraeth yn peryglu’r sector gweithgynhyrchu, sef craidd economi Cymru? Yn ystod yr wythnos ddiwethaf, yr ydym wedi clywed Aelodau o bob plaid yn beirniadu ymddygiad Corus, er enghraifft, yn gywir felly. Fodd bynnag, ar yr un pryd, mae’n bwysig ein bod yn eich clywed chi, ac yn arbennig eich partneriaid yn y grwp Llafur, yn rhoi pwysau ar Gordon Brown ac ar y polisïau sydd yn bygwth bywydau yng Nghymru.

Clywais innau hefyd y cyfweliad a grybwyllwyd gennych ar ddechrau eich cyfraniad, a sylwadau’r tad hwnnw am wyliau ei blentyn. Ni ellir gwadu’r effaith ar bobl a rhannaf y pryder hwnnw. Dyna pam ei bod yn hanfodol ein bod yn gwneud beth bynnag a allwn o fewn pwerau’r Cynulliad Cenedlaethol i sicrhau ein bod yn cadw’r gwaith cynhyrchu yn y ffatri hon.

Mae fy safbwyntiau ar yr ewro yn hysbys, ond yr wyf am ichi feddwl yn fwy gofalus am yr hyn a nododd y cwmni oedd y rhesymau dros y newid mewn cynhyrchu. Ni chrybwyllodd yr ewro yn y llythyr ond, yn ddiamau, mae cynhyrchu cerbydau modur yn y Deyrnas Unedig yn hanfodol iddo, hynny yw cerbydau modur ar gyfer y farchnad gartref yn bennaf yn hytrach na’r farchnad y tu allan i’r Deyrnas Unedig.

Mae angen i’r cwestiwn o pa un a gaiff y gwaith o weithgynhyrchu prif gydrannau lefel un ei hyrwyddo yn y wlad hon fod yn destun pryder mawr inni. Mae’r Llywodraeth hon wedi rhoi pwysau ar y Llywodraeth yn Llundain i sicrhau yr ymdrinnir o ddifrif â gweithgynhyrchu. Bydd gennym is-grwp gweinidogol ar y cyd a fydd yn gyfrifol am ystyried gweithgynhyrchu ym Mhrydain. Bydd y Cynulliad am fod yn chwaraewr allweddol yn hynny, er mwyn sicrhau ein bod yn deall yr holl nodweddion a ffactorau sydd yn sail i’r farchnad gweithgynhyrchu gartref, a fu, yn yr achos hwn, i’w beio yn rhannol am y colledion.

Yr wyf yn siomedig i Phil fanteisio ar y cyfle hwn i sgorio pwyntiau gwleidyddol i’w blaid. [Torri ar draws.] Yr wyf o ddifrif yn siomedig gan fod y rhain yn ddigwyddiadau go iawn sydd yn effeithio ar fywydau pobl. Mae datganiad Mike yn ei gwneud yn glir—oni bai bod gan Blaid Cymru wybodaeth nad oes gan y gweddill ohonom—bod amrywiaeth o ffactorau wedi creu’r sefyllfa ddifrifol hon yn Valeo. Bob tro y bydd hyn yn digwydd, mae rhesymau cymhleth.

Gwyddem y byddai problemau yn y sector moduron. Dyna pam y sefydlwyd Sbardun Cymru. Bu’r gwaith yn mynd rhagddo. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, mae Awdurdod Datblygu Cymru a staff o adran datblygu economaidd Cyngor Dinas a Sir Abertawe wedi ymweld â’r cwmni. Ers y cyhoeddiad, mae Edwina Hart, Martin Caton AS a’r undebau llafur wedi ymateb yn gyflym er mwyn ceisio canfod ffordd ymlaen i gadw gwaith yn yr ardal hon. Mae angen y gwaith hwn yn ddybryd. Ar y llaw arall, yr ydym yn ffodus bod swyddi wedi dod i’r ochr honno o Abertawe ac i Gwm Tawe. Cawsom gyhoeddiadau am swyddi newydd ac mae gobaith y gallwn gynyddu’r cyfleoedd am swyddi medrus i bobl yn yr ardal honno. Fodd bynnag, nid yw hynny’n golygu y gallwn fforddio colli ffatri mor arwyddocaol a phwysig â hon.

Yn hytrach na sgorio pwyntiau gwleidyddol ynglyn â’r hyn a allai fod yn digwydd neu nad yw’n digwydd yn economi Ewrop, y byd ac economi ehangach y DU, rhaid inni ganolbwyntio ar yr hyn y gellir ei wneud o fewn pwer y Cynulliad i effeithio ar fywydau’r rheini sydd yn dibynnu ar y swyddi. Yng ngoleuni’r cyhoeddiad diweddar, a ddewch i unrhyw gasgliadau o ran sut y gallem gasglu gwybodaeth well? Cawsom fforwm moduron, buom mewn cysylltiad â chwmnïau megis hwn ac eto nid ydym yn llwyddo i gael gafael ar yr wybodaeth yn ddigon cynnar i allu atal y math hwn o gyhoeddiad, sydd yn peri i bawb gynhyrfu. Rhaid inni geisio gweld sut y gallwn newid hynny. Rhaid i’r gwaith o ganfod ffordd o weithio yn gynnar gyda chwmnïau a sectorau y gwyddom eu bod yn fregus fod yn ganolog i’n strategaeth datblygu economaidd genedlaethol. Gofynnaf i chi, fel y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd, wedi gweld yr hyn a welsoch dros y misoedd diwethaf, beth yw eich barn ar sut y gallwn ddatblygu pethau a gwella ein cefnogaeth i gwmnïau fel na fydd yn rhaid i bobl fynd drwy’r math o brofiad y clywsom amdano ar y radio? Clywais innau hefyd y cyfweliad hwnnw, ac mae ein calonnau yn mynd allan i’r bobl hynny sydd yn gorfod delio â’r newid trychinebus hwnnw yn eu bywydau.

Y ffactor hanfodol yw i bawb yn y diwydiant gydweithio er mwyn ceisio adeiladu clwstwr cyflenwi cydrannau moduron. Mae’r sector cyflenwi trydanol wedi creu cystadleuaeth i’r sector cyflenwi moduron, ac wedi creu sector a gaiff ei arwain gan ddiwydiant, sydd yn llywio newidiadau o fewn y grwp. Mae’n dristwch imi bod Valeo ar fin ymuno â Sbardun Cymru pan gyhoeddodd y byddai ei ffatri efallai yn cau. Yn ddiamau, os saif pawb yn y diwydiant gyda’i gilydd, gallant greu rhagolygon economaidd gwell inni gael deall. Gallent roi rhybudd cynnar inni o’r anawsterau a ragwelant, a fyddai’n caniatáu inni gymryd y camau priodol. Nid oes amheuaeth, wrth chwilio am farchnadoedd newydd drwy greu cadwyni cyflenwi gwell, sef y rheswm dros fodolaeth Sbardun Cymru, y gallem weithredu. Felly, mae’n hanfodol bod gennym glystyrau a arweinir gan ddiwydiant, gyda diwydiant yn eu llywio, a bod y sector preifat yn arwain hyn a’r sector cyhoeddus yn ei gefnogi ar ffurf y Cynulliad. Ein prif arf ar gyfer newid a symud materion yn eu blaen yw Awdurdod Datblygu Cymru, sydd yn benderfynol o gynorthwyo ym mha ffordd bynnag y gall er mwyn sicrhau bod y ffatri hon yn aros ar agor, os yw hynny’n bosibl o gwbl.

Yr oedd dydd Iau diwethaf yn ddiwrnod trist i Orseinon ac i economi Cymru yn gyffredinol. Trafododd Val Feld y sefyllfa go iawn a beirniadodd Phil Williams am geisio gwneud pwyntiau gwleidyddol. Y sefyllfa go iawn yma yw bod 337 o deuluoedd yn colli prif ffynhonnell eu hincwm. Dyna effaith cau ffatri Valeo ar gymuned Gorseinon a’r unig air am yr effaith yw ‘trychinebus’. Dyna’r sefyllfa go iawn y mae Val Feld yn ceisio ei hanwybyddu.

Dywedasoch yn eich datganiad ei bod yn economaidd anymarferol i’r cwmni barhau i gynhyrchu yng Ngorseinon. Fodd bynnag, onid y realiti yw ei bod yn economaidd anymarferol i unrhyw weithgynhyrchydd gynhyrchu yng Nghymru? Onid yw’n wir bod cynhyrchu yn economaidd anymarferol i unrhyw weithgynhyrchydd bron ar draws y DU? Onid ydym yn profi diflaniad diwydiannau gweithgynhyrchu yng Nghymru? Prin yr aiff wythnos heibio heb i chi neu i’r Prif Weinidog gyhoeddi pecyn diswyddo arall, ac i gymuned arall eto gael ei distrywio drwy golli swyddi. Dyna realiti’r sefyllfa. Beth bynnag fo’r system rhybuddio cynnar sydd gennych, dyna fydd y realiti cyn belled ag y parha Llywodraeth San Steffan i osod rheolau a rheoliadau a threthi ar ein diwydiant gweithgynhyrchu. Dyna’r realiti. Ni ellir gwadu, os yw eich costau yn codi, bod eich elw yn lleihau a gallwch symud i sefyllfa o golled yn hawdd, sydd yn arwain at y cau a’r diflaniad yn y diwydiant gweithgynhyrchu yr ydym yn ei brofi ar hyn o bryd.

Trafodasoch yr is-grwp gweithgynhyrchu y bydd Gweinidogion yn ei ffurfio a’r mesurau ymateb cyflym. Trafodasoch hefyd Sbardun Cymru. Ni waeth faint y ceisia’r grwpiau hyn ei wneud, tra bydd y costau a’r trethi sefydlog yn dal i godi ac y bydd y rheolau yn faich cynyddol ar fusnesau, parhawn i brofi diflaniad y diwydiant gweithgynhyrchu. Dyna ganlyniad polisi’r gyd-weinyddiaeth hon a Llywodraeth San Steffan.

Mae’n ddiddorol clywed Alun Cairns yn disgrifio Armagedon, sydd fel pe bai wedi cyrraedd yn gynnar. Mae’n bleser gennyf nodi bod y Ceidwadwyr bellach o blaid y Cynulliad yn penderfynu ar bolisi macro-economaidd. Sôn am dröedigaeth ar y ffordd o lle bynnag. Y pwynt hanfodol, y mae Alun yn barod i’w anwybyddu, yw nad yw’r weinyddiaeth hon wedi anobeithio ynghylch Valeo. Ymddengys ei fod ef wedi gwneud hynny eisoes drwy ddiystyru’r potensial ar gyfer arbed unrhyw beth o’r cwmni hwn. Nid ydym ni wedi ei ddiystyru. Mae Alun am i’r sector preifat roi arweiniad a dyna’r rheswm am fodolaeth Sbardun Cymru. Dengys sut y gall y sector preifat roi arweiniad, gyrru’r agenda yn ei blaen ac adeiladu clwstwr cryfach o gwmnïau, y mae eu nerth cyfun yn golygu y bydd ganddynt well siawns o oroesi a chydweithio, a fydd yn arwain at farchnadoedd mwy. Mae hynny oll yn cael ei roi ar waith. Mae’r sector trydanol wedi cymryd yr un cam. Ni ddiystyriaf, am un funud, y gwaith y mae’r cwmnïau hynny yn ymgymryd ag ef. Dymunaf bob llwyddiant iddynt a hoffwn pe gallem weithiau ystyried y diflastod y mae’r digwyddiadau hyn yn ei achosi i bobl a’r hyn y gall y Cynulliad ei wneud i gynorthwyo, yn hytrach na beio’r byd o’n hamgylch. Dylem ofyn sut y gall y Cynulliad ddiogelu pobl.

Mae’r newyddion hwn yn effeithio ar lawer o’m hetholwyr i hefyd. Crybwyllasoch fod y ffatri yn cael ei gorfodi i gau, ond a gytunwch fod y gweithlu yn derbyn, yn rhannol o leiaf, ei fod yn ganlyniad i ddewis a wnaeth y cwmni i geisio llafur rhatach yn y Weriniaeth Tsiec? Yr oedd hynny er gwaethaf perfformiad gwych y gweithlu yn Valeo yng Ngorseinon. Dywedasoch i’r ffatri agor yn 1992, ond nid dyna ddiwedd y stori. Symudodd i Orseinon o Rydaman ar ôl cael grantiau cymorth dethol rhanbarthol sylweddol i sicrhau a datblygu swyddi. Yn 1992 yr oedd hynny, dim ond naw mlynedd yn ôl. A gytunwch fod hynny hefyd yn peri siom ymhlith y gweithlu? Gobeithiaf y llwydda Awdurdod Datblygu Cymru i farchnata’r safle er mwyn sicrhau’r swyddi hynny.

Yr ydych yn iawn i’n hatgoffa i’r ffatri symud o Rydaman i Abertawe yn 1992 ac iddo dderbyn cryn fuddsoddiad gan lywodraethau dros y blynyddoedd i’w gynorthwyo i dyfu a datblygu. Yr oedd fy natganiad yn amlinellu rhesymau datganedig y cwmni dros gau. Ni olyga hynny bod yn rhaid inni dderbyn y safbwyntiau hynny; dyna y mae’r cwmni yn ei honni. Honna fod y ffatri yn mynd yn economaidd anymarferol am y rhesymau a amlinellwyd yn fy natganiad. Ni olyga hynny ein bod yn derbyn mai dyna’r sefyllfa neu nad ydym yn ceisio pa ddulliau posibl bynnag i weithredu dros y gweithlu a’r safle. Ystyriwn eich holl sylwadau. Yr wyf yn ddiolchgar am eich sylwadau heddiw, yn arbennig ynghylch y mater o bryder i’r cwmni dderbyn buddsoddiad o’r pwrs cyhoeddus. Yr ydym am weld y buddsoddiad hwnnw o’r pwrs cyhoeddus yn cael ei gynnal.

Mae llawer o Aelodau o bob plaid wedi mynegi eu gofid a’u pryder dros yr unigolion a’r teuluoedd y mae hyn yn effeithio arnynt. Fodd bynnag, yr hyn a barodd y gofid mwyaf imi yn ystod yr ychydig funudau diwethaf oedd gweld Dirprwy Brif Weinidog Cymru yn chwerthin pan godwyd y mater. Ni allwch wadu hynny, oherwydd mae’r camera wedi eich dal. Yr oedd hynny yn gwbl annerbyniol. Ni thrafodaf yr unigolion yr effeithir arnynt ymhellach gan fod digon wedi ei ddweud. Mae’n wir na ellir dweud digon, ond mae llawer wedi ei ddweud eisoes. Mae Gorllewin De Cymru mewn ardal strategol ar gyfer datblygu economaidd. Rhan fwyaf gorllewinol de Cymru ddiwydiannol ydyw ac wrth i swyddi gael eu colli a’u draenio ymaith o Orllewin De Cymru, bydd hynny yn gadael cyffiniau etholaeth Gorllewin De Cymru mewn sefyllfa economaidd anodd. Rhaid inni roi sylw i hynny. Mae Port Talbot ac Abertawe yn ganolog yn yr ardal Amcan 1 ac mewn ardal lawer mwy y tu hwnt. Profasom y math hwn o golli swyddi am fisoedd a blynyddoedd. Cwyna’r Llywodraeth nad yw’r gweithlu efallai yn ddigon da neu nad yw’r rheolaeth efallai yn ddigon dda neu agored. Dywedwyd hynny. Fodd bynnag, rhaid inni edrych arnom ein hunain a chanfod yr hyn na wnawn yn gywir. Rhaid inni roi sylw i’r swyddi hyn a gollir ac i’r sefyllfa economaidd yn yr ardal hon.

Dyna yr oeddwn yn ceisio ei amlinellu. Rhaid inni fod yn ofalus na wnawn ddatganiadau anghywir. Y ffaith amdani yw bod llai o bobl ddi-waith yng Nghymru bellach nag yr oedd flwyddyn yn ôl. Fodd bynnag, profodd ein heconomi weithgynhyrchu nifer o ergydion trwm difrifol. Deallwn y rhesymau y tu ôl i hynny. Nid yw’r rhesymau a roddir gan gwmnïau dros symudiadau a newidiadau yn aneglur. Yr ydym wedi ceisio canfod ffyrdd o gynorthwyo, a rhaid inni barhau i wneud hynny.

Gobeithiaf fy mod wedi dangos mai clystyrau a arweinir gan y diwydiant yw’r ffordd gywir ymlaen. Gallant gymryd yr agenda i’w dwylo eu hunain, adeiladu marchnadoedd mwy a lleoli eu hunain yn strategol yn y farchnad er mwyn iddynt allu dod drwy’r gwaethaf yn fwy cyffyrddus. Gall y Cynulliad Cenedlaethol eu cynorthwyo wrth gyflawni hynny. Rhaid inni sicrhau hefyd ein bod yn darparu’r lefelau o gefnogaeth sydd yn sicrhau y gall cwmnïau ddod dros gyfnodau o anhawster a phroblemau yn gyflym. Mae hyn yn fater difrifol, ac yr wyf yn siwr y byddwch wedi dod i’r casgliad nad oeddwn yn chwerthin ar y datganiad hwn. Yr oeddwn yn chwerthin ar y Blaid Geidwadol.

Yn dilyn y sylw hwnnw, a rannwch fy syfrdandod at araith lem Alun Cairns i amddiffyn y diwydiant gweithgynhyrchu? Daw’r dywediad Saesneg am sosbanau a thegellau i’r meddwl. A rannwch fy syndod at y math o realiti y bu’n byw ynddo yn ystod y 18 mlynedd cyn Mai 1997, pan ddilëwyd y diwydiant gweithgynhyrchu fwy neu lai yn y wlad hon diolch i’r polisïau a goleddwyd gan ei Lywodraeth ef?

Yr wyf yn ddiolchgar am hynny, Richard. Rhoddaf ystadegyn ichi. Rhwng Mehefin 1980 a Mehefin 1982—cyfnod sydd yn cyfateb i oes y Cynulliad Cenedlaethol—o dan weinyddiaeth y Ceidwadwyr, syrthiodd poblogaeth waith Cymru gan 106,000.

Clywch, clywch.

Gwnaf ddatganiad byr ar y daeargryn trychinebus yng ngorllewin India ddydd Gwener, 26 Ionawr. Yr oedd yn ddaeargryn enfawr, gyda’i uwchganolbwynt 50 cilomedr i’r gogledd-ddwyrain o dref Bhuj yn nhalaith Gujarat, India. Mae gan y dalaith honno gysylltiadau cryf â’r gymuned Gujarati yn y DU, sydd wedi’i lleoli’n bennaf yn ac o amgylch Caerdydd, Caerlyr a Bolton.

Mae’r amcangyfrifon diweddaraf yn awgrymu bod dros 20,000 o bobl wedi marw. Mae miloedd o bobl eraill ar goll, a dywedir bod tua 50,000 wedi’u hanafu. Mae adroddiadau cychwynnol yn awgrymu bod 500,000 o bobl bellach yn ddigartref. Ddoe, gwnaeth yr Ysgrifennydd Gwladol dros Ddatblygu Rhyngwladol, Clare Short, ddatganiad yn Nhy’r Cyffredin ar y daeargryn ac ymdrechion Llywodraeth y DU a’r gymuned ryngwladol ehangach i ddarparu cymorth. Rhoddodd fanylion am y pwyntiau cyswllt, ac yr wyf wedi trefnu i’r rhain fod ar gael i Aelodau ar we’r Siambr. Gallwch ddarllen manylion ei datganiad ar wefan yr Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol.

Cysylltais ag aelodau o’r gymuned Gujarati yng Nghaerdydd yn ystod yr ychydig ddyddiau diwethaf ac yr wyf yn falch o weld ei chynrychiolwyr yma heddiw. Maent wedi bod yn dweud wrthyf am eu hymdrechion i geisio cysylltu â’r ardaloedd yr effeithiwyd arnynt. Ar lefel y DU, caiff y cymorth ei gydlynu gan y Swyddfa Datblygu Rhyngwladol. Fodd bynnag, ar lefel gymunedol yng Nghaerdydd, caiff ei gydlynu gan ganolfan gymunedol Shree Kutch Leva Patel yn Merches Place, Grangetown.

Mae’n rhaid bod y pryder a’r poen meddwl y mae aelodau o’r gymuned hon yn ei brofi ar hyn o bryd, wrth iddynt geisio canfod pa un ai a yw eu perthnasau a’u ffrindiau’n fyw neu’n farw, wedi’u hanafu neu’n holliach ac yn ddigartref neu â chartref, yn ofnadwy. Yr wyf yn siwr fy mod yn siarad ar ran y Cynulliad cyfan drwy ddweud ein bod yn cydymdeimlo’n fawr â hwy yn ystod yr amser ofnadwy hwn. Byddwn yn trafod gyda hwy pa un ai a all y Cynulliad gynorthwyo a phryd y gall wneud hynny.

Diolchaf i’r Prif Weinidog am ei ddatganiad. Rhydd y sefyllfa yn India ein bywydau ni mewn persbectif. Nid oes angen dweud bod aelodau’r gymuned Gujarati yng Nghymru, ac yng Nghaerdydd yn arbennig, yn ein meddyliau. Ni allwn, ym moethusrwydd ein cartrefi a’n gweithleoedd, ddechrau dychmygu’r amgylchiadau presennol yn Gujarat—yn Bhuj nac yn y 24 o bentrefi cyfagos. Ar ôl siarad yn gynharach â rhai o’n cyfeillion yma heddiw, mae’n amlwg nad dim ond y dref sydd wedi’i dinistrio, ond yr effeithiwyd hefyd ar yr holl bentrefi bach cyfagos. Mae’r dinistr ar raddfa fawr.

Mae pob teulu Gujarati yng Nghymru wedi colli aelod o’u teulu neu mae aelod o’u teulu wedi’i anafu. Mae’n gymuned mor glòs fel bod pawb yn adnabod yr enwau sydd yn ymddangos ar y rhestr ar y rhyngrwyd o’r rhai sydd wedi’u lladd. Mae’r sefyllfa’n ingol ac yr ydym oll yn teimlo’n ddiymadferth. Yr ydym yn ddiolchgar o gael y cyfle i fynegi ein teimladau yma heddiw. Y peth pwysicaf y gallwn ei wneud, ar wahân i fynegi ein cydymdeimlad â’r holl deuluoedd, yw anfon arian. Mae mor sylfaenol â hynny. Casglwyd nifer o ddillad a blancedi eisoes, ond bydd angen arian i’w hanfon i India. Bydd hefyd yn cymryd cryn amser i’w cludo yno, gan fod strwythur y ffyrdd wedi’i ddifrodi. Drwy anfon arian, gallwn hefyd alluogi’r rhai sydd wedi goroesi i brynu cyflenwadau mor agos â phosibl i’w cymunedau eu hunain, boed hynny yn Bombay neu unrhyw un o’r dinasoedd mawr eraill. Mae economi Gujarat wedi’i distrywio ac mae’r banciau wedi’u dinistrio. Hyd yn oed pe gallai pobl deithio i’r banciau yn Bombay, ni fyddai eu dogfennau ganddynt am eu bod wedi colli eu holl eiddo. Fel y dywedais yn gynharach, ni allwn ddychmygu’r hyn y mae’r bobl hyn yn ei brofi.

A wnaiff y Prif Weinidog—mewn cydweithrediad â’r Llywydd, fe dybiaf—ganiatáu casgliad o ryw fath yn y Cynulliad, ddydd Iau o bosibl, yn ystod y Cyfarfod Llawn nesaf? Os bydd unrhyw un sydd yn gwrando yn dymuno gwneud rhodd, mae Banc National Westminster wedi cytuno i ddelio â rhoddion. Gellir gwneud sieciau’n daladwy i Apêl Daeargryn Shree Swaminarayan Temple. Yr wyf yn siwr, os bydd pobl yn ffonio’r Cynulliad, y gall rhywun gyfleu’r wybodaeth honno iddynt. Ar ran y gymuned Gujarat yng Nghymru, diolchaf i’r Prif Weinidog am ei ddatganiad.

Diolchaf i Lorraine am yr wybodaeth ym mrawddegau olaf ei chyfraniad. Cytunaf fod trosglwyddo gwybodaeth ar faint y difrod ac, felly, penderfynu ar y ffordd orau o nodi blaenoriaethau ar gyfer adfer cymunedau, yn anodd. Ar hyn o bryd, mae’n anodd cael gafael ar unrhyw wybodaeth. Nid bai Llywodraeth India yw hynny na chwmnïau telathrebu India, gan fod nerth y daeargryn wedi dinistrio’r isadeiledd. Mae teuluoedd yn profi anawsterau wrth geisio cysylltu â’r Swyddfa Dramor a’r Gymanwlad neu Uchel Gomisiwn India yn Llundain, gan na allant hwy ychwaith gael gafael ar wybodaeth. Er bod rhai pobl yn ceisio’n ddyfal i gysylltu â’u teuluoedd yn Gujarat, nid oes llawer o bwynt gwneud hynny, am nad oes llawer o isadeiliedd telathrebu symudol na thirwifrau ar ôl. I ddechrau, rhaid inni geisio mesur pa mor ddifrifol a helaeth yw’r difrod a faint o amser y bydd yn ei gymryd i ranbarth Kutch o dalaith Gujarat adfer yn dilyn y distryw. Cytunaf ag awgrym Lorraine y dylem geisio cynorthwyo’r gymuned i godi arian i gynorthwyo wrth ailadeiladu’r rhanbarth ddistrywiedig ar ôl inni dderbyn yr wybodaeth ac ar ôl inni sefydlu’r pwyntiau cyswllt.

On behalf of the Plaid Cymru group in the Assembly, I support the First Minister’s comments. Naturally, the terrible effects of the earthquake in India have touched us all. The sheer scale of the disaster means that the communities in the state of Gujarat need a great deal of assistance. As Lorraine said, we are all aware that families in Wales have lost loved ones in the tragedy, and we sympathise with them.

We all also accept that we have a responsibility to contribute resources and money to assist the victims. We thank Clare Short and the Department for International Development for responding swiftly to this crisis and we hope that the department can contribute further. We know that the people of Wales will want to contribute in every way possible. I am pleased that we have an opportunity in the Assembly today to sympathise with the people of India, who have suffered so greatly during the last few days. It is entirely appropriate that we place that on record here today. I echo Lorraine’s call for us to do all that we can to help, not only as an Assembly, but as individual Members.

What is specific to us is assisting, in the first place, the Gujarat community here in Cardiff, in particular, but also in the whole of Wales, to get information about what has happened to their families. We can see on television that the greatest feat now is to remove the bodies and to find the people who are miraculously still alive and save them from the ruins of the fallen buildings. Following that, there will be a period perhaps when medical treatment will become more important to avoid cholera, typhoid and other diseases that spread following earthquakes. There will then be a need to rebuild and redevelop the area. In these various phases, we will have a role in assisting the Gujarat community. There is a substantial cluster of these communities in Cardiff, Leicester and Bolton. Those are the three biggest clusters in Britain. Their relatives will need assistance to rebuild their state in India.

Diolchaf i’r Prif Weinidog am ei ddatganiad heddiw, ac ategaf deimladau’r siaradwyr blaenorol a chymeradwyaf eu sylwadau. Gwelwyd sawl trychineb debyg ledled y byd, ond nid ar y raddfa hon. Mae’n bosibl ei bod hyd yn oed yn waeth na’r hyn a awgrymir yn natganiad y Prif Weinidog, o gofio’r hyn a welais ar y newyddion neithiwr. Cymeradwyaf awgrym Lorraine Barrett y dylid cynnal casgliad. Efallai y gallai’r swyddfa ffïoedd ganiatáu inni wneud cyfraniad uniongyrchol. Er fy mod yn croesawu datganiad Clare Short ddoe, tybed, o ystyried bod gan y gymuned Gujarati bresenoldeb amlwg yma—bydd gan nifer ohonom gyfeillion yn eu plith—ac o ystyried bod yr ardal yr effeithiwyd arni hefyd yr un maint â Chymru, a oes arian o dan benawdau argyfwng a gyhoeddwyd ar gael yng nghyllideb y Cynulliad er mwyn inni allu cefnogi’r gymuned honno.

Yr wyf yn ddiolchgar am yr holl awgrymiadau hynny. Byddai problem yn codi o ran cyfreithlondeb eich awgrym olaf. Ni ellid ymrwymo arian y Cynulliad. Ni chredaf fod unrhyw ffordd o wneud hynny’n gyfreithlon. Nid wyf yn sicr o’r ffeithiau, ond gwnaf ymholiadau am hynny. Gall Aelodau unigol o’r Cynulliad gyfrannu, ac efallai y bydd aelodau o’r staff hefyd yn dymuno gwneud hynny. Fodd bynnag, byddent yn cyfrannu fel unigolion am resymau cyfreithiol sydd yn gysylltiedig â’n cylch gorchwyl fel Cynulliad.

Cytunaf y gallai’r difrod fod yn llawer gwaeth na’r hyn a ddangoswyd yn y ffigurau a roddais. Rhoddais yr amcangyfrifon eithaf ceidwadol a dderbyniwyd gennym o ffynonellau swyddogol. Pan fydd pobl yn sôn am 20,000 o farwolaethau, byddai pawb yn cytuno bod y swm hwnnw’n aruthrol. Fodd bynnag, rhoddwyd amcangyfrifon llawer uwch hefyd gan sefydliadau nad ydynt yn rhan o’r Llywodraeth. Mae rhai wedi amcangyfrif 100,000. Fodd bynnag, amcangyfrif swyddogol Llywodraeth India yw 20,000.

Ar ran y Democratiaid Rhyddfrydol, ategaf eich sylwadau a rhai fy nghyd-Aelodau eraill yn y Siambr heddiw. Mae hon yn drychineb ar raddfa anfesuradwy. Ni welsom drychineb ar raddfa mor anhygoel erioed o’r blaen. Beth bynnag fo’n problemau yma yng Nghymru, pa un ai a ydym o’r farn ein bod yn cael triniaeth annheg, dylai trychineb ar y raddfa hon yn India wneud inni oll werthfawrogi ein hiechyd, ein cyfoeth a’n sefydlogrwydd. Bydd teuluoedd a chyfeillion yn galaru dros bob person a fu farw. Fel y dywedasoch, mae’n debyg i alaru am golli perthynas neu gyfaill agos na fyddwch byth yn dod drosto. Nid yw’r nifer yn diddynoli’r drasiedi bersonol hon, y mae pobl yng Nghaerdydd ac yn rhannau eraill o’r wlad yn ei phrofi. Mae’n gyfle inni oll ddiddymu rhwystrau dibwys cenedlaetholdeb a phlwyfoldeb a rhannu yn nynoliaeth y mater hwn. Croesawaf yr awgrymiadau yn gynharach y gallai Prif Weinidog Cymru a’r Llywydd ystyried ffyrdd y gall y Cynulliad gyfleu ein cymorth a’n cydymdeimlad i’r bobl hynny yr effeithiwyd arnynt yng Nghymru a thu hwnt ar ffurf rhyw fath o gyfraniad, boed hynny’n gyfraniad ymarferol neu ariannol.

Yr wyf yn fodlon ystyried yr holl bwyntiau hynny. Yr ydych yn gywir i ddweud y dylai hyn roi ein pryderon mewn persbectif. Gallant ymddangos yn ddibwys bron o’u cymharu, er mai dyma yw lluniaeth ein bywyd gwleidyddol yma yng Nghymru o ddydd i ddydd. Mae’n fy synnu bob tro, pan welwch y delweddau—byddwch yn eu gweld ar unwaith bron ar y teledu, fel pe baech yn byw yno, er eich bod yn byw filoedd o filltiroedd i ffwrdd—fod y cysyniad o bentref byd-eang yn dod yn fyw i chi. Fe welwn stoiciaeth ryfeddol pobl sydd yn byw mewn ardaloedd lle ceir daeargrynfeydd. Gwelwyd achos heddiw o rywun yn cael ei lusgo allan yn fyw o’r adfeilion ar ôl bod heb fwyd na diod am 104 awr. Yr ydych yn rhyfeddu sut y gallai unrhyw un fyw cyhyd heb fwyd na diod, tra bod pobl yn marw o’u hamgylch.

Os ydych yn byw mewn ardal lle ceir daeargrynfeydd, mae’n debyg y cewch eich magu i’w ddisgwyl. Fodd bynnag, nid yw Gujarat yn nodedig fel ardal lle ceir daeargrynfeydd ac ni welwyd daeargryn mawr yno ers tua 200 mlynedd. Nid yw’n debyg i ardaloedd ger Ffawt San Andreas neu rannau o Dwrci, lle mae daeargrynfeydd yn digwydd bob 25 mlynedd. Yr oedd hyn yn gwbl annisgwyl, er i ddaeargryn ddigwydd ganrifoedd yn ôl. Fodd bynnag, mae stoiciaeth a gallu pobl i ymdopi â’r hyn y credech y byddai’n gwbl ddinistriol yn anghredadwy. Ni allwn ond edmygu’r ffordd benderfynol y mae poblogaeth ac awdurdodau India wedi ymdopi â’r drychineb anhygoel hon.

Mae sylwadau’r Aelodau am yr angen am gymorth a chefnogaeth ar fyrder i’r gymuned Gujarat yn India a’r gwaith gwych a wneir gan eu cyfeillion a’u perthnasau yng Nghymru yn glodwiw. Cyfarfu fy nghyd-Aelod, Jenny Randerson, yn rhinwedd ei swydd fel Aelod Cynulliad dros Ganol Caerdydd, â hwy yn gynharach heddiw.

Fodd bynnag, yr hyn sydd yn peri pryder i mi yw, er ein bod yn darparu cymorth yn y dyfodol agos, fod angen inni ganfod ffordd o gynorthwyo yn ddiweddarach, pan na fydd ein papurau newydd a’n sgriniau teledu’n dangos lluniau o’r distryw erchyll yno mwyach. Cymer flynyddoedd lawer i ailadeiladu ardal Gujarat yn India, ac ni ddylai’r gefnogaeth a roddwn fod ar gyfer y tymor byr yn unig, ond ar gyfer y tymor hwy hefyd. A wnewch ymrwymo i ystyried cyfleoedd ar gyfer cefnogaeth tymor hir gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru a rhoi’r manylion diweddaraf inni am yr ymdrechion tymor hir y bydd Llywodraeth San Steffan yn eu gwneud er mwyn cynorthwyo’r rhanbarth hon?

Byddwn yn dychmygu y byddai’n cymryd 10 neu 15 mlynedd i ailadeiladu talaith Gujarat i’r cyflwr yr oedd ynddo cyn dydd Gwener diwethaf. Yr wyf yn siŵr y bydd llawer o waith amyneddgar yn parhau am amser maith ar ôl i’r criwiau teledu adael er mwyn ailadeiladu tai ac ailsefydlu’r isadeiledd modern, fel telathrebu, dŵr a charthffosiaeth, ysgolion a cholegau, ysbytai ac ati. Mae hynny’n waith tymor hir, o ystyried maint y drasiedi hon. Fel gwleidyddion cyfrifol, rhaid inni gadw’r sefyllfa mewn cof ymhell ar ôl iddi ddiflannu o benawdau’r newyddion. Bydd angen inni weithio i gefnogi’r Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol, wrth iddi gynorthwyo talaith Gujarat a’r awdurdodau eraill yn India i ailadeiladu’r ardal ddrylliedig.

Yn dilyn fy ymateb cychwynnol i gwestiwn brys yr wythnos diwethaf ar gartrefu ceiswyr lloches yng ngharchar Caerdydd, gwnaf ddatganiad manylach ar y mater hwn yn awr. Gobeithiaf y bydd hefyd yn ateb materion a phryderon a fynegwyd yn flaenorol gan Aelodau.

Yn gyntaf, fe esboniaf y sefyllfa bresennol, fel y gwelaf hi. Mae’r Swyddfa Gartref wedi cadarnhau ei bod yn negodi gyda Charchar Caerdydd ynghylch darparu hyd at 50 o welyau i gadw troseddwyr mewnfudo a cheiswyr lloches y bu eu ceisiadau am loches yn aflwyddiannus cyn eu cludo o’r wlad. Daw’r 50 o welyau o’r lleoedd gwag o fewn y gwasanaeth carchardai ar gyfer carcharorion sydd yn aros i sefyll eu prawf. Ni ddisgwylir i unrhyw un gael ei gadw yng ngharchar Caerdydd cyn canol mis Chwefror.

Nododd swyddogion yn y gwasanaeth mewnfudo na ddylai hyn gael unrhyw effaith ar orlenwi gan mai dim ond cyfleusterau gwag ar gyfer y rhai sydd yn aros i sefyll eu prawf ac a nodwyd gan y gwasanaeth carchardai a ddefnyddir. Mae’n cadarnhau y bydd carchar Caerdydd yn gweithredu o fewn ei allu gweithredol. Mae trafodaethau’n cael eu cynnal ar hyn o bryd rhwng y gwasanaethau carchar a mewnfudo er mwyn rhoi’r trefniadau manwl ar waith. Cadarnhawyd mai dim ond dynion, dros 21 oed, a fydd yn aros yno.

Nid yw’r trefniant hwn yn unigryw i bob ceisiwr lloches, a gwneir penderfyniadau i gadw unigolyn yn ôl ceisiadau unigol, ac ni chaiff unrhyw un eu cadw dim ond am eu bod wedi gwneud cais am loches. Y rhesymau a roddwyd gan y Swyddfa Gartref dros ddefnyddio lleoedd ar gyfer y rhai sydd yn aros i sefyll eu prawf mewn carchar yw bod y Llywodraeth yn benderfynol o gynyddu’r nifer o fewnfudwyr anghyfreithlon a phobl a fu’n aflwyddiannus gyda’u cais am loches a gludir o’r Deyrnas Unedig. Oherwydd bod nifer fawr o bobl yn dianc, mae’r Swyddfa Gartref o’r farn ei bod yn angenrheidiol cadw’r bobl hyn yn y ddalfa tra gwneir trefniadau i’w halltudio.

Mae’r Llywodraeth ganolog yn bwriadu i hwn fod yn fesur tymor byr, ac ar gyfer y tymor hwy mae’n ymrwymedig i strategaeth o letya’r mwyafrif o fewnfudwyr a gaiff eu cadw mewn canolfannau cadw penodol. Er mwyn cwrdd â’r amcan hwn, mae’r Llywodraeth yn ehangu’r gallu cadw o 1,800 o welyau, ond yn anffodus ni fydd y canolfannau cadw hyn ar gael yn gyfan gwbl tan fis Hydref eleni. Rhagwelir y defnyddir carchardai i gadw pobl ar gyfer materion mewnfudo a lloches am tua 12 mis nes y bydd y lleoedd cadw newydd ar gael. Mae Llywodraeth y DU o’r farn bod ei pholisi a’i harferion cadw yn bodloni gofynion Deddf Hawliau Dynol 1998, ac yn arbennig erthygl 5 (1) (f), sydd yn caniatáu cadw person er mwyn ei atal rhag cael mynediad anawdurdodedig i’r wlad neu er mwyn ei alltudio neu ei ystraddodi. Dyma yw’r esboniad a ddarparwyd gan swyddogion yn adran Mrs Barbara Roche.

Gofynnodd Aelodau pa gefnogaeth a fyddai ar gael i bobl sydd yn cael eu cadw o dan y cynllun hwn. Cefais fy hysbysu bod trafodaethau’n parhau ond rhagwelir y cynhelir cyngorfeydd rheolaidd gyda swyddogion mewnfudo lleol yng Nghaerdydd. Bydd y gwasanaeth mewnfudo yn cynorthwyo o ran trefnu a chwrdd â chostau cyfieithwyr; gall y bobl sydd yn cael eu dal fanteisio ar yr un cyfleusterau â charcharorion sydd heb eu dyfarnu’n euog; a’r gwasanaeth carchardai a fydd yn gyfrifol am eu cadw, eu gofal a’u rheoli’n gyffredinol. O ran gofal iechyd, cynigir proses sgrinio meddygol llawn i bobl sydd yn cael eu cadw o fewn 24 awr iddynt gyrraedd. Pan ymchwilir i faterion sydd yn ymwneud ag iechyd y meddwl fel rhan o’r asesiad cychwynnol hwnnw, bydd meddyg yn delio ag unrhyw bryderon ynghylch cyflwr meddyliol person sydd yn cael ei gadw a bydd yn trefnu archwiliad seiciatryddol llawn os bydd angen. Gellir cyfeirio pobl sydd yn cael eu cadw i driniaeth arbenigol, gan gynnwys cynghori seicolegol, yn yr un modd ag ar gyfer unrhyw glaf NHS. Lle ceir tystiolaeth o anhwylder ôl-straen trawmatig, hysbysir y gwasanaeth mewnfudo ac adolygir y penderfyniad i gadw person yng ngoleuni’r dystiolaeth.

Fel y dywedais, yr wyf yn y broses o ysgrifennu llythyr i Mrs Barbara Roche, y Gweinidog Mewnfudo, yn mynegi siom yr Aelodau ynghylch y cynnig hwn ac yn pwysleisio’r pryderon penodol a fynegwyd gan Aelodau.

Hoffwn hefyd roi’r manylion diweddaraf i’r Cynulliad ar y negodiadau a’r trefniadau rhwng Cyngor Dinas a Sir Caerdydd a’r Gwasanaeth Cynnal Cenedlaethol i Geiswyr Lloches. Yr wybodaeth ddiweddaraf sydd gennym yw nad yw’r contract rhwng cyngor Caerdydd a’r Gwasanaeth Cynnal Cenedlaethol i Geiswyr Lloches wedi’i lofnodi hyd yma, er bod cytundeb llawn am y termau a’r arwyddo yn yr arfaeth. Mae cyngor Caerdydd yn parhau i weithio tuag at y targed o roi’r trefniadau gwasgaru ar waith erbyn canol mis Mawrth. Fodd bynnag, nid yw’r contract yn darparu ar gyfer y costau ychwanegol o gefnogi ceiswyr lloches yn lleol, er enghraifft costau’n ymwneud ag addysg ac iechyd. Mae swyddogion wrthi’n trafod y costau tebygol, er mai dim ond amcangyfrif y gellir ei roi ar hyn o bryd, a darperir manylion pellach i’r Gweinidogion perthnasol pan ddônt i law.

Mae consortiwm awdurdodau lleol Cymru gyfan hefyd yn dechrau ail-gynnal negodiadau gyda’r Gwasanaeth Cynnal Cenedlaethol i Geiswyr Lloches ar hyn o bryd a dylai’r sefyllfa fod yn gliriach o fewn yr wythnos nesaf o ran pa un ai a fydd y Gwasanaeth Cynnal Cenedlaethol i Geiswyr Lloches yn dymuno arwyddo contract gyda’r consortiwm. Un mater y gofynnais i swyddogion ymchwilio ymhellach iddo, ac i gadw golwg arno, yw’r defnydd o lety preifat yng Nghymru. Os defnyddir unrhyw nifer sylweddol o lety preifat yng Nghymru bydd hyn yn sicr o effeithio ar unrhyw drefniadau a wna’r Cynulliad o ran cefnogi awdurdodau lleol ac awdurdodau iechyd.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf ac un o’r consortia. Edwina, cyfeiriasoch at y Llywodraeth yn eich datganiad. Cymeraf eich bod yn cyfeirio at Lywodraeth y DU yn hytrach na Llywodraeth Cymru. Ar y mater penodol y gall pobl sydd yn cael eu cadw ddisgwyl derbyn yr un driniaeth â charcharorion eraill heb eu dyfarnu’n euog sydd yn cael eu cadw yn y ddalfa, ar wahân i raglenni teledu pryf ar y pared, nid wyf yn siŵr beth yw’r disgwyliad. A allwch roi sicrwydd, o ran bod y lleoliad yn dibynnu ar gyfleusterau gwag ar gyfer y rhai sydd yn aros i sefyll eu prawf, os bydd cynnydd yn y galw am gyfleusterau ar gyfer y rhai sydd yn aros i sefyll eu prawf gan y gwasanaeth carchardai y gellir cwrdd â’r galw hwnnw yng Nghymru? Yr wyf yn parhau i fod yn anhapus iawn y bwriedir rhoi llety i geiswyr lloches yng ngharchar Caerdydd, ond os yw’r Swyddfa Gartref yn benderfynol y bydd hynny’n digwydd, felly y bo.

Mae arnom angen mwy o wybodaeth ynghylch a gaiff unigolion eu cloi mewn celloedd unigol yn ystod y nos. A gânt eu hintegreiddio gyda, neu eu gwahanu oddi wrth, weddill poblogaeth y carchar, boed y rheini’n garcharorion sydd yn aros i sefyll eu prawf neu’n rai a ddyfarnwyd yn euog? Mae arnom angen gwybod mwy am yr ymrwymiad i gefnogi unigolion sydd â ieithoedd a diwylliannau gwahanol. Mae perfformiad Llywodraeth y DU, o ran ceiswyr lloches, wedi bod yn drychinebus.

Er gwaethaf ymdrechion llywodraeth leol yng Nghymru i gynorthwyo, ymddengys erbyn hyn bod yr ysgrifen ar y mur. Rhaid i Lywodraeth y DU gyfaddef yn fuan y bydd darparu’r gwasanaeth hwn yn ddrud, ac y bydd angen mwy o adnoddau ar yr holl bartneriaid consortia i ddiogelu’r gwasanaeth iechyd a’r gwasanaeth addysg y disgwylir inni ei ddarparu i bobl yng Nghymru. Felly, mae angen i Lywodraeth y DU fod yn gwbl ymwybodol nad ydym am wahaniaethu yn erbyn ceiswyr lloches na’r ddarpariaeth o wasanaethau ar eu cyfer. Serch hynny, mae cost yn gysylltiedig â’r ddarpariaeth honno ac mae dyletswydd arnom i’w darparu.

Dim ond â’r mater sydd o fewn fy nghyfrifoldeb y deliaf. Mae awdurdodau lleol wedi mynegi pryderon ynghylch addysg, ac mae awdurdodau iechyd ac ymddiriedolaethau wedi mynegi pryderon ynghylch materion iechyd. Nodais yn fy natganiad fy mod yn aros am wybodaeth bellach am nifer y ceiswyr lloches a allai effeithio ar y gwasanaethau lleol hyn. Yr wyf yn cadw cysylltiad agos â’r Gweinidogion dan sylw a chyda’r awdurdodau lleol er mwyn sicrhau y bydd y Cynulliad yn gwneud popeth o fewn ei allu. Yr wyf yn ymwybodol o gefnogaeth y Cynulliad a’i ddymuniad i gynnig cymorth yn y maes hwn. Teimlwn yn gryf y dylid trin ceiswyr lloches a ddaw i’r wlad hon gydag urddas pa un ai a ydynt yn aros yma ai peidio. Mae hwnnw’n fater yr ydym oll yn glir arno.

Nid yw’r mater ehangach yn fater sydd wedi’i ddatganoli. Fodd bynnag, yr wyf mewn cysylltiad â swyddogion er mwyn sicrhau gwybodaeth bellach ar rai o’r cwestiynau a ofynnwyd gennych heddiw. Nid yw’n fater datganoledig, ond yr wyf wedi pwysleisio fy mod yn dymuno gwybod pob manylyn am y trefniadau sydd yn ymwneud â charchar Caerdydd. Mae angen esboniad clir ar Aelodau’r Cynulliad a phobl Cymru ar sut yr ymdrinnir â’r mater hwn.

Mae hyn yn codi mater arall y mynegaf fy mhryder yn ei gylch oherwydd cytunais â’r sylwadau a wnaethpwyd yn ystod y drafodaeth yr wythnos ddiwethaf. Cyfeiriwn at geiswyr lloches y gwrthodwyd lloches iddynt yn y wlad hon ac sydd ar eu ffordd i rywle arall. Fodd bynnag, nid ydynt yn droseddwyr, fel lladron, llofruddwyr ac ati, ac mae’n rhaid cadw hyn mewn cof. Os cytuna’r Llywydd, awgrymaf y dylwn ddiweddaru fy natganiad ar y fewnrwyd i’r Aelodau ar ôl i mi dderbyn mwy o wybodaeth am hyn.

Diolchaf i’r Gweinidog am wneud y datganiad, y gwirfoddolodd i’w wneud yr wythnos diwethaf. Fodd bynnag, ni chredaf fod hyn yn adlewyrchu natur frys y sefyllfa, a adlewyrchwyd pan drafodwyd y mater yr wythnos diwethaf. Fel y deallaf o’ch datganiad, nid ydych wedi siarad â’r Gweinidog dan sylw a dim ond yn awr yr ydych wrthi’n ysgrifennu ati. Mae’n rhaid imi ddweud bod hyn yn gofyn am fwy o frys nag a nodwyd yn y datganiad hwn. Er y croesawaf y diweddariad, mae cwestiynau’n parhau heb eu hateb a chododd Pauline Jarman rai ohonynt. A gaiff y bobl hyn eu cymysgu â throseddwyr? Mae hynny’n fater difrifol a byddai’n cael effaith ar les meddyliol pobl nad ydynt wedi’u cyhuddo o gyflawni trosedd, heb sôn am gael eu collfarnu o drosedd.

Ni allaf dderbyn y dylid cartrefu’r bobl hyn mewn carchardai o gwbl. Fodd bynnag, os mai dyma fydd yn digwydd, byddwn am gael sicrwydd yn y Cynulliad hwn—gan ei fod yn effeithio ar faterion datganoledig—y cânt eu gwahanu oddi wrth y carcharorion. Mae angen sicrwydd arnom hefyd ar faterion gofal iechyd, addysg, cyfleusterau cyfieithu ac ati. Dim ond pan siaradwch â’r Gweinidog dan sylw yn San Steffan y cawn y sicrwydd hwnnw.

Fel y deallaf—yr wyf wedi gofyn i weision sifil ac wedi gwneud ymholiadau yn y Llyfrgell—ni chredaf fod gennym goncordat gyda’r Swyddfa Gartref eto. A yw hyn yn wir? Credaf fod un. Mae gan Weithrediaeth yr Alban un, ond—

Mae newydd gael ei lofnodi.

Dyna yr oeddwn yn ei gredu, ond dywedodd y Llyfrgell i’r gwrthwyneb. I ategu’r hyn a ddywedodd y Prif Weinidog, yr oeddwn yn credu bod un. Os yw hyn yn wir, pam bod y math yma o beth yn digwydd? Pam na chafodd y Cynulliad ei hysbysu a pham na chawsoch eich hysbysu’n gynharach fel gweinyddiaeth y byddai hyn yn digwydd? Mae’n codi cwestiynau difrifol a hoffwn gyfeirio at y pwynt sylfaenol nas trafodwyd hyd yma: ni ddylid rhoi’r bobl hyn yn y carchar a phe baech yn gweithredu polisi cadarnach a chyflymach ni fyddai gennym y niferoedd hyn o bobl heb unman i fynd. Mae angen ymdrin ag ef ar fyrder, ac nid wyf o’r farn eich bod wedi cyfleu hynny.

Yr wyf wedi ymdrin ag ef ar fyrder. Atebais y cwestiwn yn y Siambr yr wythnos diwethaf. Gwneuthum yr ymholiadau angenrheidiol â swyddogion a gohebu gyda’r Gweinidog priodol, gan geisio cael gafael ar yr wybodaeth sylfaenol. Derbyniaf nad dyma’r tro cyntaf i hyn ddigwydd o ran ymgynghoriad. Nid yw hyn yn foddhaol o bell ffordd ac yr wyf wedi ysgrifennu i fynegi pa mor anfoddhaol yw hyn, yn arbennig ar y mater hwn.

Deallaf fod y concordat wedi’i arwyddo yn ddiweddar a gwnaf ymholiadau yn deillio o’r pwyntiau a wnaethoch. Y ffordd orau ymlaen yw i mi gasglu cymaint o wybodaeth â phosibl ar y materion hyn, a’i chyhoeddi, ar y fewnrwyd i ddiweddaru’r Aelodau. Fodd bynnag, rhannaf bryderon Arweinydd Plaid Geidwadol Cymru.

Hoffwn innau hefyd eich annog i fynegi safbwyntiau cryf y Cynulliad hwn ar fyrder i Barbara Roche fel y’u mynegwyd yn glir a phendant yr wythnos diwethaf. Yr oedd ewyllys amlwg yn y Cynulliad i’n safbwyntiau gael eu cyfleu. Yr ydym o’r farn bod y bwriad i ddefnyddio carchar Caerdydd yn gwbl annerbyniol pan nad yw pobl wedi cyflawni unrhyw droseddau ac nad ydynt wedi’u cyhuddo o unrhyw drosedd, a allai fod yn apelio yn erbyn y penderfyniadau i wrthod eu cais am loches.

Ni phenderfynwyd eto a yw’r cynigion hyn yn groes i Ddeddf Hawliau Dynol 1998 neu ein cyfrifoldebau rhyngwladol ac mae gennyf ddiddordeb mawr i weld datblygiadau ar y mater hwn. A gytunwch fod gan Gyngor Ffoaduriaid Cymru rôl bwysig i’w chwarae, wrth i fwy o geiswyr lloches a ffoaduriaid ddod i Gymru, o ran darparu arbenigedd ac empathi wedi’i ategu gan brofiad ei staff, gyda rhai ohonynt yn gynffoaduriaid eu hunain? A gytunwch hefyd y dylid darparu’r gefnogaeth a’r adnoddau angenrheidiol i Gyngor Ffoaduriaid Cymru er mwyn ei alluogi i gyflawni ei rôl hanfodol yn briodol?

Cefais y cyfle i gwrdd â chynrychiolwyr o Gyngor Ffoaduriaid Cymru. Cytunaf â byrdwn cyffredinol eich sylwadau sef ei bod yn ddefnyddiol cael sefydliad sydd yn cynnwys pobl a fu’n ffoaduriaid eu hunain ac sydd yn deall y problemau’n llwyr. Nid mater i mi yw’r mater o ariannu Cyngor Ffoaduriaid Cymru ond yn hytrach mater i’r Swyddfa Gartref. Fodd bynnag, byddaf yn ystyried eich pwyntiau.

Yr wyf innau hefyd yn croesawu eich datganiad Edwina, yn arbennig y ffaith eich bod yn ysgrifennu at Barbara Roche ar y mater hwn. Mae’n bwysig y caiff neges y Cynulliad ei chyfleu mor gryf â phosibl sef bod rhoi ceiswyr lloches mewn carchar yn annymunol.

Mae’r carchar yn etholaeth fy nghyd-Aelod, Jenny Randerson, ac fel yr Aelod lleol, mae ganddi bryderon, fel sydd gennyf fi—a fynegais yn gynharach—ynghylch unigolion yn cymysgu â charcharorion cyffredin sydd yn aros i sefyll eu prawf. Mae pryder hefyd ynghylch rôl carchar Caerdydd fel carchar lleol a’r effaith a gaiff ceiswyr lloches ar y rôl honno. Os bydd ceiswyr lloches yn cymryd y lleoedd ar gyfer y rhai sydd yn aros i sefyll eu prawf, gallem fod mewn sefyllfa lle y caiff carcharorion sydd yn aros i sefyll eu prawf eu hanfon i garchardai eraill. Byddai hynny’n arwain at gosb ychwanegol i deuluoedd y carcharorion hynny. Byddwn yn ddiolchgar pe gellid codi’r pwynt hwnnw gyda Barbara Roche.

Croesawaf hefyd y gydnabyddiaeth ar ddiwedd eich datganiad o anawsterau defnyddio llety preifat. Gwn fod nifer o gynghorau lleol yn pryderu am sut y bydd hyn yn gweithio yn nhermau’r trefniadau sydd ganddynt a’r gwaith, a’r gost ychwanegol iddynt a ddaw yn sgîl defnyddio llety preifat y tu hwnt i’w rheolaeth. Edrychaf ymlaen at ddatganiadau pellach pan fydd yr wybodaeth hon ar gael.

Mynegwyd yn glir yn y Siambr bod yr hyn a fydd yn digwydd i garcharorion sydd yn aros i sefyll eu prawf yn fater a byddaf yn mynd ar ei drywydd. Yr wyf hefyd yn pryderu am yr hyn fydd yn digwydd i geiswyr lloches. A gânt eu cymysgu â charcharorion sydd yn aros i sefyll eu prawf? Pa drefniadau a wneir? Mae’n holl bwysig ein bod yn sicrhau eglurder ar hyn cyn i’r cynigion hyn fynd yn eu blaenau. Bydd y cynigion hyn, fel y cydnabu Pauline Jarman, yn mynd yn eu blaenau. Dyna ddymuniad y Swyddfa Gartref. Nid yw’n fater datganoledig, ond mae’n ddyletswydd arnom i sicrhau bod y gwiriadau a’r cydbwysedd angenrheidiol yn bodoli o fewn y systemau wrth inni wneud y sylwadau priodol fel Cynulliad i weld a allwn ddylanwadu ar yr agwedd hon ar bolisi’r Llywodraeth.

Yr oeddwn yn Theatr y Princess Royal ym Mhort Talbot neithiwr lle y rhoddodd ysgolion cyfun Castell Nedd Port Talbot gyflwyniad gwych i goffáu’r Holocost. Ar ôl bod yn y cyflwyniad hwnnw neithiwr, a bod yma heddiw i glywed datganiad Edwina, teimlaf yn anesmwyth iawn am y mater hwn. Un o’r pwyntiau mwyaf perthnasol a wnaethpwyd yng nghyflwyniad neithiwr oedd neges y bobl ifanc na ddylai’r hyn a ddigwyddodd yn ystod yr Holocost ac yn dilyn hynny byth ddigwydd eto yn Ewrop. Efallai yr anghofiwn am hyn ymhen wythnosau pan fydd hyn o bosibl wedi cilio o’r penawdau. A allem ni sicrhau bod gweithdrefn ar waith er mwyn inni ddychwelyd at y mater hwn yn y Cynulliad yn barhaus nes y gwneir trefniadau eraill, mwy boddhaol ar gyfer y bobl a gaiff eu cadw yng ngharchar Caerdydd? Mae’n berthnasol. Mae gennym ddiddordeb uniongyrchol yn hyn hyd yn oed os mai mater i’r Swyddfa Gartref ydyw, oherwydd hyd yn oed ar sail datganiad y Gweinidog, caiff materion fel gofal meddygol, lles seicolegol ac ati eu darparu gan wasanaethau y mae’r Cynulliad yn gyfrifol amdanynt. Gallwn wneud cais dilys i’r Swyddfa Gartref roi’r newyddion diweddaraf inni’n rheolaidd am ddatblygiadau er mwyn inni allu cadw golwg ar y sefyllfa bryderus hon.

Cytunaf â Brian bod gennym ddiddordeb dilys yn y maes hwn. Gyda chytundeb y Trefnydd a’r Llywydd, rhoddaf y manylion diweddaraf i’r Cynulliad yn rheolaidd, naill ai drwy fewnrwyd y Cynulliad neu drwy wneud datganiad yn y Siambr y gellir holi cwestiynau i mi yn ei gylch. Nid yw materion sydd yn gysylltiedig â’r Holocost wedi’u cyfyngu i Ewrop. Nid oes ond rhaid inni ystyried yr hyn sydd wedi digwydd yn ystod y blynyddoedd diwethaf ar draws y byd mewn lleoedd fel Affrica ac Asia. Rhaid inni edrych ar broblemau cynyddol sydd yn gysylltiedig â Phalesteina. Mae angen inni gydnabod y daw ceiswyr lloches o bob cwr o’r byd. Drwy hanes dysgwn am ein dyfodol. Mae angen inni ddysgu’r gwersi mwyaf priodol.

Yr wyf yn ddiolchgar o gael y cyfle i gyfrannu i’r ddadl hon. Unwaith eto, gwelwn Weinidog yn cael ei rhoi mewn sefyllfa anodd ac annheg—carcharor i ffawd bron—oherwydd penderfyniadau a wnaethpwyd yn Whitehall nad ydynt yn adlewyrchu safbwyntiau pobl Cymru, na fyddent am weld ceiswyr lloches yn cael eu trin yn y fath fodd. Efallai eu bod yn fewnfudwyr anghyfreithlon neu y gwrthodwyd eu ceisiadau, ond ar sail ddyngarol ni all fod yn briodol carcharu’r bobl hyn mewn carchar o Oes Fictoria, sef yr hyn sydd yn digwydd, yn arbennig gan fod y carchar yn orlawn. Clywais yr hyn a ddywedodd y Gweinidog. Gwerthfawrogaf a pharchaf ei thrugaredd a’i hymagwedd dyngarol. Yr wyf yn ddiolchgar iddi am ei sylwadau y prynhawn yma, oherwydd mae’r camau y bydd yn eu cymryd ar y mater hwn o fudd i’r Cynulliad hwn ac i bobl Cymru.

Ni allaf ddeall pam na ellir dod o hyd i lety priodol rhywle arall yn y DU, o ystyried nifer y sefydliadau sydd wedi cau yn ystod y blynyddoedd diwethaf mewn amrywiol feysydd, i gartrefu’r bobl hyn nes y cânt eu dychwelyd i’w gwledydd eu hunain neu beth bynnag arall sydd yn briodol. Mae’n ddiangen ac yn amhriodol defnyddio carchar Caerdydd i’r perwyl hwn. Er bod y system ar gyfer y rhai sydd yn aros i sefyll eu prawf yn ysgafnach na’r system carchar, nid yw hyn o reidrwydd yn golygu ei fod yn iawn. Mae’n briodol y gallwn fynegi barn pobl Cymru drwy’r datganiad hwn. Nid oes angen bod yn wleidyddol am hyn. Mae’r Gweinidog wedi gweithredu’n briodol a chyflym ar y mater hwn ers dydd Iau diwethaf. Hoffwn ei llongyfarch ar hyn. Cefnogaf fy nghyd-Aelodau drwy ddweud fy mod yn awyddus iawn y cedwir golwg ar hyn, oherwydd yr ydym yn trafod bodau dynol. Mae’n rhy hawdd i bobl eu rhoi dan glo ac anghofio amdanynt. Ni chaniatawn i hynny ddigwydd yn y Cynulliad. Diolchaf i’r Gweinidog am y camau a gymerodd.

Diolchaf i Peter am y sylwadau hynny. Cafwyd cytundeb cyffredinol ar draws y Cynulliad ynghylch ein pryderon unwaith eto heddiw. Mae hynny’n atgyfnerthu fy sefyllfa fel Gweinidog wrth ddelio â’r Swyddfa Gartref, ar fater yr ystyriwn yn un pwysig yng Nghymru. Gallai fod wedi mynd heibio’n ddisylw mewn rhai rhannau o’r wasg, ond nid yng nghyfryngau Cymru ac nid gan bobl Cymru.

Dechreuaf drwy fynegi fy nghydymdeimlad dwys a’m tristwch mawr o ran y teuluoedd hynny sydd wedi dioddef cymaint o boen a gofid yn sgîl y darganfyddiad bod ysbyty Alder Hey wedi cadw organau eu plant. Cafodd yr adroddiad ar y digwyddiadau yn Alder Hey a’r ymchwiliad iddynt effaith fawr, nid yn unig ar rieni plant bach, ond hefyd ar y teuluoedd a gollodd oedolion lle yr oedd angen cynnal archwiliad post-mortem. Dyna pam bod yn rhaid inni sicrhau na all hyn fyth ddigwydd eto.

Fel y gŵyr Aelodau’r Cynulliad, mae dimensiwn Cymreig penodol i’r digwyddiadau hyn, gan fod llawer o’r teuluoedd yn dod o ogledd Cymru, fel y dywedodd Karen. Ers i arferion Alder Hey gael eu cyhoeddi, bu swyddogion y Cynulliad mewn cysylltiad â’r Adran Iechyd a swyddfa ranbarthol yr NHS yng ngogledd orllewin Lloegr i sicrhau y cafodd y rhieni hynny yng ngogledd Cymru, y gwyddys iddynt gael eu heffeithio gan y digwyddiadau yn Alder Hey, lle y mynegasant eu bod yn awyddus i gael y newyddion diweddaraf, y cynnig i gael cyfarfod briffio cyfrinachol a’r cyfle i ddarllen yr adroddiad ychydig cyn iddo gael ei gyhoeddi. Bydd teuluoedd eraill nad ydynt wedi dod i’n sylw. Cydymdeimlwn â hwy hefyd. Trefnais fod NHS Direct yng Nghymru ar gael fel llinell gymorth ar gyfer unrhyw berthynas yng Nghymru sydd yn poeni am y straeon y bydd yr ymchwiliad yn eu creu ac sydd yn dymuno cael mwy o wybodaeth. Lle bydd angen ymateb gan ymddiriedolaeth, bydd NHS Direct yn gofyn i bob prif weithredwr gysylltu’n bersonol â’r perthynas hwnnw.

Yn erbyn y cefndir hwnnw, croesawaf a chefnogaf yn gryf y newid arfaethedig yn y gyfraith a gyhoeddwyd gan yr Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd, Alan Milburn, yn ystod ei ddatganiad i Dŷ’r Cyffredin y prynhawn yma. Croesawaf hefyd ei gyhoeddiad y caiff comisiwn ei sefydlu i gynghori’r NHS ar y gwaith o gatalogio, storio a dychwelyd y deunydd dynol a gadwyd, os dymunant. Bwriadaf ofyn i’r Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd a all y comisiwn gynghori’r NHS yng Nghymru hefyd.

Rhaid sicrhau na fydd yr arferion alaethus ac annerbyniol a ddigwyddodd yn Alder Hey byth yn cael eu hailadrodd. Gallaf gadarnhau y cyhoeddwyd canllawiau llym i’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru o ran archwiliadau post-mortem a chadw organau, rhannau o’r corff neu samplau o feinwe. Mae’r arweiniad, a gyhoeddwyd yn Lloegr hefyd, yn cynnwys gwybodaeth am y gweithdrefnau sydd yn ymwneud ag archwiliadau post-mortem, cael caniatâd i archwilio a chadw organau, rhannau o’r corff neu feinweoedd, ynghyd â sut i’w gwaredu gyda pharch.

Ar fy nghais i, ymgymerodd Prif Swyddog Meddygol Cymru, Dr Ruth Hall, ag arolwg o archwiliadau post-mortem ac arferion cadw ym mhob ymddiriedolaeth ysbyty yng Nghymru a bydd yr arolwg hwnnw ar gael i’r Aelodau. Bu hyn yn fater anodd sydd wedi peri tristwch mawr. Mae’r NHS yng Nghymru yn barod i ddelio â’r canlyniadau mewn ffordd sensitif a llawn parch ac i sicrhau na chaiff camgymeriadau’r gorffennol eu hailadrodd yn y dyfodol.

Datganaf fuddiant fel meddyg teulu. Croesawaf y cyhoeddiad hwn a’r newid yn y gyfraith a ddaeth yn ei sgîl. Mae’r rhain yn ddigwyddiadau sydd yn peri gofid. Mae’r mater yn ymwneud yn bennaf â gwybodaeth a lefelau o ganiatâd hyddysg gwell, lefelau cysylltiadau llawer gwell rhwng meddygon a chleifion o ran yr hyn sydd yn digwydd yn union.

Mae profiad proffesiynol gennyf, fel meddyg, o orfod rhoi newyddion gwael i rieni ac o orfod siarad am archwiliad post-mortem eu plentyn, y rhesymau pam y mae’n rhaid iddo ddigwydd weithiau oherwydd gofyniad cyfreithiol, yr angen i wybod yn union beth a ddigwyddodd i’w plentyn, yr union weithdrefn, yr angen am archwiliad meinwe manwl ac am ddiagnosis manwl. Mae pobl yn awyddus i wybod beth a ddigwyddodd i’w plentyn. Fodd bynnag, nid oes ffordd hawdd o wneud hyn, gan ei fod yn amser anodd dros ben i’r gweithwyr proffesiynol a’r rhieni.

Mae profiad personol gennyf hefyd, oherwydd imi fod ar yr ochr arall. Bymtheg mlynedd yn ôl, bu farw ein plentyn cyntaf. Fel rhiant, bu’n rhaid imi wynebu’r un sgwrs gyda meddyg arall am orfod cynnal archwiliad post-mortem ar fy mhlentyn fy hunan. Mae’n sefyllfa hynod o anodd, ac yr oeddwn wedi’m syfrdanu’n llwyr ac ni allwn ddeall y sgwrs, hyd yn oed fel rhywun sydd yn gyfarwydd â rhoi’r math hwnnw o gyngor ac â chael y sgwrs honno gyda phobl eraill. Fodd bynnag, ni wna wahaniaeth ar lefel bersonol ac mae’n rhaid ailadrodd y cyngor a’r wybodaeth dro ar ôl tro er mwyn i’r rhiant eu deall. Mae’n ymwneud â gofalu am bobl a rhannu caniatâd hyddysg i’r graddau gorau posibl oherwydd na ellir deall yr wybodaeth. Fel meddygon, yr ydym yn tueddu i siarad cyn lleied â phosibl am sefyllfaoedd sydd yn peri gofid, gan ein bod yn teimlo’n anghyfforddus a byddai’n well gennym beidio ag egluro’r manylion am yr hyn sydd yn digwydd. Weithiau, gwnawn ein gorau, er mor lletchwith, i roi’r wybodaeth, ac weithiau ni all y derbynnydd ddeall yr wybodaeth honno, fel yn fy achos i. O ganlyniad i’r sioc, y galar a’r poen, ni allwn ddeall yr hyn a ddigwyddai. Rhaid delio â’r sefyllfaoedd hynny mewn ffordd sensitif. Ni ddiflanna’r poen a’r galar byth, ond mae rôl yr NHS yn y gwaith o roi’r wybodaeth ac o gefnogi rhieni galarus yn holl bwysig ar y pryd, ac yn ystod y misoedd a’r blynyddoedd dilynol. Felly, croesawaf y datganiad ac nid yn unig y newid yn y system, ond hefyd y newid o ran hinsawdd, lle y mae rhieni bellach yn awyddus i wybod beth a ddigwyddodd i’w plant.

Yr oedd hwnnw’n gyfraniad teimladwy yn seiliedig ar eich profiad proffesiynol a phersonol. Fel y dywedais yn fy sylwadau terfynol, mae’n ymwneud â chael NHS yng Nghymru sydd yn gweithio gyda phobl mewn ffordd sensitif a chyda pharch ar ôl iddynt golli rhywun annwyl. Mae hefyd yn ymwneud â gofalu am bobl. Newidiwn y gyfraith i sicrhau bod caniatâd hyddysg yn golygu hynny yn union, ac nad yw ond yn rhoi darn o bapur i rywun er mwyn iddo ei lofnodi. Yn anffodus, gwyddom y bu hynny’n wir yn ogystal â’r camymarfer ofnadwy a ddigwyddodd yn Alder Hey. Mae angen arweiniad newydd hefyd i sicrhau bod arbenigedd cynghori a galar yn dod i’n gwasanaeth iechyd. Rhaid inni sicrhau bod hynny yn rhan o’n cydnabyddiaeth o hyfforddiant staff, drwy gydol addysg feddygol a iechyd. Caiff hyn effaith sylfaenol ar y ffordd yr ystyriwn ein gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol yng Nghymru.

Croesawaf y cynnig am y llinell gymorth a chymorth gan ymddiriedolaethau ynghyd â’r mesurau eraill a grybwyllwyd gennych. Mae’n hanfodol na ddigwydd unrhyw beth fel hyn byth eto. Mae Alder Hey yn hynod werthfawr i bobl gogledd Cymru. Achubodd fywyd fy mrawd tua 47 mlynedd yn ôl ac, fel teulu, yr oeddem yn ddyledus iddo. Dim ond un brawd a fyddai wedi bod gennyf yn lle dau oni bai am Alder Hey. Ni allwn ddadwneud y niwed a wnaethpwyd yn ddiweddar, ni waeth pa mor ofnadwy ydoedd. Fodd bynnag, rhaid inni sicrhau ein bod yn ceisio adfer hyder pobl yn y gwasanaeth iechyd oherwydd bod hynny’n hanfodol mewn cyfnodau o angen, yn enwedig pan roddwn ein plant yng ngofal y gwasanaeth meddygol. Felly, croesawaf eich datganiad heddiw.

Bydd yn glir i bobl pan ddarllenant am ddatganiad yr Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd y bydd y camau disgyblu, y mae’n rhaid eu cymryd, yn gwahanu’r gwasanaeth da a ddarparwyd yn Alder Hey i gannoedd a miloedd o blant oddi wrth yr hyn a ddigwyddodd yn ddiweddar. Rhaid inni sicrhau bod y camau a gymerir yn gwahaniaethu rhwng y mater hwn a’r gwasanaeth gofalgar a ddarperir. Fodd bynnag, rhaid inni fod yn glir am hawl cleifion i ofyn cwestiynau ac i sicrhau bod ein safonau, ar bob lefel, yn atebol. O ran cyfrifoldeb y Cynulliad a’r Llywodraeth, eglurwyd hynny inni yn glir heddiw.

Ar ran Grŵp Ceidwadwyr Cymru, croesawaf y datganiad hwn a chymeradwyaf y Gweinidog am ddod â’r mater hwn ger ein bron yn gyflym. Gwn y gwnaethpwyd datganiad yn San Steffan y prynhawn yma. Cewch eich cefnogi ym mhob un o’r mesurau yr ymgymerwch â hwy er mwyn sicrhau yr ymdrinnir â’r materion hyn mewn ffordd sensitif, yn glir a chyda’r parch mwyaf. Nid ychwanegaf unrhyw beth arall heblaw am ddweud fy mod yn cytuno â phob pwynt arall a wnaethpwyd gan Dai Lloyd. Ar ran y Cynulliad, diolchaf iddo am fod yn barod i sôn am atgofion personol mor anodd a phoenus.

Croesawaf innau’r datganiad hwn hefyd. Diolch, Jane, am ddod i’r Siambr mor fuan. Gresynaf y ffaith y bu angen i Alan Milburn gyflwyno deddfwriaeth heddiw. Fodd bynnag, gobeithio y bydd gwneud hynny yn ein cynorthwyo i dynnu llinell o dan y mater ofnadwy hwn ac i ailsefydlu’r ymddiriedaeth rhwng meddygon a chleifion, sydd mor bwysig. Gwna Alder Hey waith ardderchog. Fel y dywedodd Karen Sinclair, bydd llawer o bobl o ogledd Cymru yn dwyn tystiolaeth i’w waith. Bu’n fater ofnadwy a gobeithiwn na ddigwydd byth eto. Gobeithio, gyda’r ddeddfwriaeth a gyflwynodd Alan Milburn heddiw, wedi’i chefnogi gan yr hyn a wna’r Cynulliad yng Nghymru, y gall y rhieni a ddioddefodd yn ystod y drychineb hon ddechrau ailadeiladu eu bywydau—os gallwch fyth ddygymod ag unrhyw beth fel hynny ac mae amheuon gennyf ynglŷn â hynny—ac ailymddiried yn yr NHS.

Er mwyn pobl a chleifion gogledd Cymru, rhaid inni sicrhau ein bod yn hyderus y caiff y gwasanaeth hwnnw ei ddarparu. Gwyddom y gall Alder Hey ddarparu gwasanaeth o’r safon ac ansawdd uchaf. Fodd bynnag, rhaid inni egluro popeth a bod yn agored o ran yr hyn a ddarganfuwyd. Rhaid inni hefyd ateb cwestiynau pobl am y problemau yng ngogledd Cymru, yn enwedig pryderon gan rieni, nad ydynt o bosibl wedi cysylltu â ni o’r blaen.

Fel pawb arall, yr wyf yn ddiolchgar ichi am ymateb mor gyflym i gyhoeddiad adroddiad Redfern heddiw. Amlygasant rai o’r mesurau ymarferol a sefydlwch er mwyn sicrhau safonau da. Nodasoch hefyd fod cymorth ar gael ar gyfer pobl y bydd yr hyn a ddarllenant yn adroddiad Redfern yn peri gofid mawr iddynt ac, efallai, na wyddant ble i droi. Croesawaf eich bwriad i sicrhau bod NHS Direct ar gael iddynt fel y gallant gyfeirio eu pryderon a’u cwestiynau. Ni ddylem fyth anghofio bod y rhieni hyn wedi dioddef trychineb ddwbl. Yn gyntaf, y drychineb o golli eu plentyn, rhywun annwyl. Cafodd hynny ei ddwysáu gan y darganfyddiad, sawl blwyddyn yn ddiweddarach yn aml, y digwyddai’r camymarfer hwn yn rheolaidd. Ymddengys yn annheg weithiau i feio Alder Hey yn y ffordd yr ydym wedi’i wneud. Gwyddom ei fod yn cyflwyno gwasanaethau ardderchog ac eto, yr ydym wedi’i neilltuo. Fodd bynnag, datgela adroddiad Donaldson, a gyhoeddwyd heddiw, y bu hyn yn arfer cyffredin drwy ysbytai’r DU. Nid problem a ddigwyddodd yn Alder Hey yn unig oedd hon. O ystyried y ffaith y cyflwynodd Donaldson adroddiad heddiw ar raddau’r arfer hwn drwy ysbytai Lloegr, pryd fydd adroddiad Dr Ruth Hall ar ysbytai Cymru ar gael? Yr wyf yn siŵr y bydd pobl yng Nghymru a’r tu allan iddi yn gweld y ffigurau a goladwyd ar gyfer Lloegr ac y byddant yn awyddus i wybod beth yw’r sefyllfa yng Nghymru. Mae angen inni sicrhau bod y ffigurau hynny ar gael iddynt yn fuan.

Ymgymerodd Dr Ruth Hall â chyfrifiad ar i ba raddau y cadwyd organau a meinweoedd yng Nghymru, ar ôl archwiliadau post-mortem. Rhoddaf yr wybodaeth honno i’r Aelodau ar ôl fy natganiad y prynhawn yma. Mae’n bwysig nodi y cedwir samplau o organau ac o feinwe ar ôl archwiliadau post-mortem am nifer o resymau, fel y nododd Dr Lloyd. Er enghraifft, er mwyn sefydlu pam y bu person farw, am resymau cyfreithiol, er mwyn ymchwil, at ddibenion addysgu ac, yn achos samplau o feinwe, yn benodol, er mwyn cydymffurfio ag arweiniad proffesiynol presennol.

Y mater allweddol yw cael caniatâd hyddysg a sut y trafodir y materion hyn mewn ffordd sensitif a llawn parch gyda’r rhiant neu’r perthynas galarus ar y pryd. Gwyddom fod pobl yn chwilio am yr wybodaeth honno. Dengys yr arolwg hwnnw y cynhaliwyd 7,752 o archwiliadau post-mortem yng Nghymru yn 2000. Cynhaliwyd mwyafrif y rhain ar gais y crwner. Dim ond 307 ohonynt oedd yn archwiliadau post-mortem ar gais ysbytai, a gynhaliwyd mewn 15 o ysbytai. Cafwyd cytundeb ysgrifenedig gan berthnasau ar gyfer pob archwiliad post-mortem ar gais ysbytai.

O ran cadw organau a samplau o feinwe yn 2000—cynhwysir hyn yn yr adroddiad y byddwch yn ei gael—cyfeiria cadw organau at galonnau, ysgyfaint, yr ymennydd a rhannau eraill o’r corff. Ym mhob un o’r achosion lle y cadwyd organau, rhannau o’r corff neu samplau o feinwe yn 2000, cafwyd cytundeb ysgrifenedig gan berthnasau. Yn anffodus, fe gofiwch y sefyllfa ym Mryste, a’n gorfododd i edrych ar y sefyllfa yn 1999-2000. Yr oeddwn wedi dechrau gweithredu’r arweiniad newydd hwn. Fodd bynnag, rhoddaf fanylion llawn i’r Aelodau ar ôl fy natganiad.