Dyma ddiwrnod trist i Gymru. Mae’n drist imi orfod gwneud datganiad i’r Cynulliad am y ffaith y bydd toriadau enfawr, y bydd gweithfeydd yn cau ac y collir llawer o swyddi yng Nghymru yn sgîl cyhoeddiad Corus y bore yma, y rhoddaf y manylion yn awr. Erbyn hyn, bydd llawer ohonoch wedi cael y manylion am ddatganiad Corus a roddwyd i’r gyfnewidfa stoc am 9 a.m. heddiw, a roddwyd imi ychydig yn gynharach mewn galwad ffôn hir gan Nick Cragg, pennaeth yr is-adran melinau stribed. Parhaodd y trafodaethau tan 9.05 a.m., a dyna pam na allwn roi rhybudd i arweinwyr y pleidiau eraill am gynnwys fy natganiad, yn ôl yr arfer.

Yn gyntaf, nodaf fanylion y gweithfeydd sydd yn cau’n gyfan gwbl yng Nghymru. Mae dau ohonynt. Mae safle mawr yn cael ei gau yng Nglynebwy, lle y caiff y gwaith tunplat ei gau’n gyfan gwbl. Mae’r ail safle sydd yn cau, sef safle Bryngwyn, yn llai o dipyn. Dyna’r gwaith caen liw, lle, fel y cofiaf, y dyfeisiwyd caen liw tua 20 i 30 mlynedd yn ôl.

Daw llawer o’r diswyddiadau mwyaf yn Llanwern, lle y caiff y gweithrediadau haearn a dur eu cau, gan adael y felin boeth, y felin oer a’r llinellau galfaneiddio, ond gyda cholledion swyddi hefyd yn y llinellau terfynu drwy newid patrymau gwaith a thrwy leihau cynhyrchiant tua thraean. Bydd rhwng 1,400 a 1,500 o weithwyr uniongyrchol yn colli eu swyddi yn Llanwern. Yn ychwanegol i hynny, yn Llanwern, mae gweithwyr allanol ar gontract ar y safle sydd yn gweithio i Corus, ond na dderbyniant eu cyflogau ganddo. Ni allai Corus roi’r union ffigurau, ond bydd tua 600 o’r gweithwyr hynny yn colli eu swyddi. Felly, soniwn am ychydig dros 2,000 o bobl yn colli eu swyddi yn Llanwern.

Bydd Shotton yn colli rhan o’i gyfleusterau terfynu a’r felin oer, a olyga 320 o ddiswyddiadau uniongyrchol. Efallai y bydd diswyddiadau eraill ar raddfa fach ymysg y contractwyr yno hefyd. Bydd tua 30 o bobl yn colli eu swyddi yng ngweithfeydd Orb yng Nghasnewydd.

Credaf mai dyna gyfanswm y diswyddiadau yng Nghymru. Efallai y bydd mwy o ddiswyddiadau ym Mhort Talbot ar y lefel reoli, sef cyfanswm o tua 100. Fodd bynnag, mae’r diswyddiadau’n parhau ym Mhort Talbot gan mai dim ond traean o’r diswyddiadau a gyhoeddwyd fis Gorffennaf diwethaf sydd wedi’u gweithredu hyd yma. Nid ydym yn ymwybodol o unrhyw newidiadau yn Nhrostre, sef y gweithfeydd tunplat yn Llanelli.

Dyma un o’r diwrnodau tristaf a brofwyd gan y Cynulliad yn ystod ei fywyd byr. Yn fy marn i, ers i’r cwmni uno, mae rheolwyr Corus wedi gwneud llanastr llwyr o’r diwydiant dur ac mae wedi siomi gweithwyr dur a chymunedau dur yng Nghymru. Dyna pam y gofynnais iddo ailystyried ei benderfyniad torcalonnus y bore yma.

Gwastraffodd arian y cyfranddalwyr yn y fath fodd fel na allai ymdopi â natur gylchol y diwydiant dur pan aeth ffactorau arian cyfredol a’r farchnad yn erbyn y cwmni yn ystod yr hyn a fu’n flwyddyn anodd yn ddiamau. Bu llawer o ddiswyddiadau yn ystod y flwyddyn ddiwethaf ym maes cynhyrchu dur carbon, yn enwedig o ran cynhyrchu melin stribed, sydd wedi’i ganolbwyntio’n helaeth yng Nghymru. Ni wadaf y ffaith bod y diswyddiadau hynny wedi digwydd. Fodd bynnag, oni ddeallwch fod y diwydiant dur yn ddiwydiant cylchol iawn, oherwydd ffactorau arian cyfredol a’r farchnad ymysg eraill, ac oni ddeallwch fod angen cadw arian eich cyfranddalwyr fel ei fod ar gael ar gyfer cyfnod anodd sydd yn digwydd unwaith bob pedair neu bum mlynedd, ni ddeallwch y diwydiant dur ac ni ddylech fod yn rhan ohono. Dyna’r hyn a wnaeth rheolwyr Corus dros y 18 mis diwethaf. Gwastraffodd arian y cyfranddalwyr ac felly ni allai wrthsefyll y cyfnod anodd.

Mewn cymhariaeth, dangosodd rheolwyr Nissan a Toyota lawer mwy o ffydd yn nyfodol yr economi Brydeinig. Ni ddangosodd Corus unrhyw ffydd ynddi o gwbl. Cododd y faner wen pan welodd broblemau, a gafodd yn ddiamau, ond a brofwyd gan y diwydiant dur drwy gydol y 250 mlynedd o hanes y diwydiant haearn a dur. Cewch flwyddyn anodd bob pedair neu bum mlynedd. Yr ydych yn byw drwyddi a galluoga arian y cyfranddalwyr ichi wneud hynny. Ni roddwch arian y cyfranddalwyr yn ôl iddynt pan ydych yn ceisio buddsoddi yn y diwydiant. Mae angen yr arian hwnnw arnoch er mwyn goroesi’r blynyddoedd anodd.

Ers i’r cwmni uno, cafodd Corus amser llawer anoddach nag y nododd oedd yn yr arfaeth yn ystod yr uno. Mae’n drist y dywedwyd y drefn wrthyf gan bobl oedd yn gyfrifol am y diwydiant dur, megis John Bryant a’r person a oedd yn cyfateb iddo yn yr Iseldiroedd, a adawodd eu swyddi ar 5 Rhagfyr, oherwydd yr ofnau a fynegais pan unodd y cwmni, dros 18 mis yn ôl. Yn fy nyddiau cynnar fel yr Ysgrifennydd Datblygu Economaidd, mynegais bryderon cryf am y perygl a achosai’r uno i’n gweithfeydd dur yng Nghymru. Nid oedd John Bryant yn hapus am hynny. Gwnaeth ei orau, ond mae hefyd wedi dioddef erbyn hyn oherwydd yr uno, fel pawb yr effeithiwyd arnynt gan y diswyddiadau a gyhoeddwyd heddiw. Byddai’n dda gennyf pe bai John Bryant wedi bod yn gywir a phe bawn innau wedi bod yn anghywir.

Bydd pobl yn dweud i hyn ddigwydd oherwydd cryfder y bunt a gwendid yr ewro, ond dyna natur y diwydiant dur. Mae’n ddiwydiant cylchol iawn. Gwna’r gwaith yn yr Iseldiroedd fwy o elw oherwydd bod yr ewro yn wan. Bwriadwyd i hynny wrthbwyso yn rhannol unrhyw golledion ychwanegol a wnaethpwyd yn yr hanner Prydeinig oherwydd y bunt gryf. Fodd bynnag, oherwydd i Corus wastraffu arian y cyfranddalwyr drwy ad-dalu £700 miliwn iddynt pan unodd y cwmni, nid oedd ganddo ffordd o leddfu’r argyfwng. Dyna’r rheswm dros y cyhoeddiad heddiw. Nid oes ag ef wnelo dim â pherfformiad gweithwyr dur Cymru. Codasant gynhyrchiant yn aruthrol ledled y diwydiant dur, ar yr ochr derfynu a’r ochr haearn a dur.

Mae heddiw’n ddiwrnod trist gan fod Glynebwy yn cael ei fwrw’n wael iawn. Mae hanes balch gan yr ardal honno o wneud dur a haearn, a gollodd ei ochr drwm mewn tri cham yn ystod y 1970au. Yn awr, bwriedir cau ei ochr derfynu pan gaiff ei weithfeydd tunplat cyfan eu cau. Adeiladwyd Llanwern yn sgîl penderfyniad dewr yn 1958 gan Richard Thomas and Baldwin Steel Company a oedd yn eiddo cyhoeddus. Hwnnw oedd yr unig weithfeydd dur a oedd yn eiddo cyhoeddus ar y pryd. Efe oedd y gweithfeydd mawr cyntaf i ddefnyddio’r dechnoleg gwneud dur ocsigen sylfaenol ac efe oedd y cwmni cyntaf bron i ddefnyddio cyfrifiaduron yn y byd diwydiannol modern. Yn awr, bydd yn colli ei waith haearn a dur. Mae heddiw’n ddiwrnod trist, er y bydd y melinau terfynu yn aros, byddant yn cynhyrchu llawer llai nag o’r blaen.

Gwnaethom ein gorau i drafod â Corus. Achubasom y blaen drwy lunio pecyn i geisio ei gynorthwyo a’i ddarbwyllo i beidio â gwneud yr hyn yr ofnem y byddai’n ei wneud ar ôl y cyhoeddiad a wnaethpwyd yn sgîl ymddiswyddiadau John Bryant a’r person a oedd yn cyfateb iddo yn yr Iseldiroedd, Fokko van Duyne, ar 5 Rhagfyr. Gwrthododd y cwmni siarad â ni ac â Llywodraeth y DU. Nid oedd ganddo ddiddordeb. Gwnaeth Corus y penderfyniad hwn ar ei ben ei hun, ac yntau’n anfodlon siarad. Nid ni yn unig a anwybyddwyd ganddo, er gwaethaf y cynigion a wnaethom; anwybyddwyd Llywodraeth y DU a’r undebau dur ganddo hefyd. Ceisiodd Cydffederasiwn y Crefftau Haearn a Dur lunio pecyn lle y byddai’r gweithlu a’r undeb llafur yn meddiannu Llanwern, gyda chefnogaeth pobl bwysig yn y diwydiant dur a’r sector ariannol. Anwybyddwyd hynny hefyd, heb unrhyw drafodaeth o ddifrif. Siaradwn am leihau, gwanhau, colli swyddi, torri cynhwysedd, sydd oll yn ofnadwy. Ni allaf ddod i hyd i’r un rhinwedd yng nghyhoeddiad Corus heddiw.

in Welsh It is entirely appropriate that the Assembly devotes the rest of today’s Plenary meeting to discussing one of the bleakest statements that we have heard. I agree with what Rhodri said: this is the blackest day in our history as Assembly Members as these massive job losses strike mercilessly at the heart of communities throughout Wales.

yn Saesneg Dyma ddiwrnod trist iawn a du iawn i Gymru, yn enwedig i weithwyr dur yng Nghymru. Dywedodd Corus ers peth amser bod cynlluniau ar y gweill i ailstrwythuro’r diwydiant dur yng Nghymru. Credaf fod pawb yn gwybod, yng ngwaelod eu calonnau, yr hyn a olygai’r ailstrwythuro hwnnw. Hynny yw, y byddai diswyddiadau sylweddol yng Nghymru. Mae’n rhyfeddod y methodd Corus, er ei fod yn gwybod am y diswyddiadau hyn ers wythnosau, â rhoi gwybod i’w weithlu am y cynlluniau ar ei gyfer a’i gymunedau. Mae’n gondemniad llwyr ar gwmni iddo fethu â dweud wrth ei weithlu, sef y bobl a reolodd ei weithrediadau, am yr hyn a oedd yn debygol o ddigwydd.

yn Saesneg Ein hymateb cyntaf yw arswyd oherwydd y nifer o swyddi a gollir: cau gwaith Glynebwy, lleihau gwaith Llanwern yn sylweddol a’r diswyddiadau enfawr yn Shotton. Rhaid inni ei wneud yn glir, a chytunaf yn llwyr â Rhodri ynglŷn â hyn, y bu agwedd Corus fel cyflogwr yn warthus. Gwrthododd drafod â’r gweithlu, Llywodraeth y DU, y Cynulliad, Aelodau Seneddol, ACau ac awdurdodau lleol. Bydd effaith y diswyddiadau hyn ar y cymunedau yr effeithir arnynt yn dorcalonnus. Mae gan unrhyw gyflogwr mawr gyfrifoldeb, yn wir, ddyletswydd, i ymateb i effaith diswyddiadau ar y raddfa hon ar gymunedau yng Nghymru a Lloegr. Methodd Corus â gwneud hynny. Gweithredodd mewn ffordd drahaus, a heb ystyried effaith y diswyddiadau hyn ar gymunedau yng Nghymru o gwbl.

yn Saesneg Yn amlwg, meddyliwn ar unwaith am y gweithlu. Mae pob un ohonom yn ymwybodol o’r effaith a geir ar y cymunedau yn Llanwern, Glynebwy a Shotton. Maent yn weithfeydd â chynhyrchiant uchel, gyda gweithlu ardderchog, a fydd yn dorcalonnus yn sgîl y cyhoeddiad hwn. Yr ydym am weld ymateb Llywodraeth y DU a gweinyddiaeth y Cynulliad cyn gynted â phosibl. Deallwn y byddai’n amhosibl iddynt ymateb heddiw. Fodd bynnag, gobeithiaf y bydd gennym fwy o fanylion erbyn dydd Mawrth. Bydd angen cymorth arbennig ar bob un o’r cymunedau hyn. Caiff cymuned Llanwern, Casnewydd a’r cyffiniau eu heffeithio. Mae gan Lynebwy un o’r lefelau diweithdra uchaf yng Nghymru eisoes ac mae’n dioddef cryn amddifadedd cymdeithasol. Arhoswn yn eiddgar i weld cynlluniau’r weinyddiaeth i leddfu effaith y diswyddiadau hyn ar gymuned Glynebwy. Yn Shotton, collwn swyddi o ansawdd da y bydd yn anodd cael rhai newydd yn eu lle. Mae hyn yn sarhad i Gymru. Rhaid i Corus dderbyn rhan sylweddol o’r bai am y cyhoeddiad hwn a’i effaith ar gymunedau. Ni weithredodd fel cyflogwr cyfrifol.

yn Saesneg Fodd bynnag, nid y 3,000 o ddiswyddiadau yw diwedd y gân. Arweinia’r effaith ddilynol at yr un nifer o swyddi yn cael eu heffeithio. Wrth i amser fynd heibio, gofynnwn i’r weinyddiaeth roi’r wybodaeth ddiweddaraf inni ynglŷn â lle y gallai diswyddiadau mewn sectorau eraill ddigwydd, yn dibynnu ar reolwyr y diwydiant gweithgynhyrchu. Er ein bod yn derbyn y gweithiodd Llywodraeth y DU, gweinyddiaeth y Cynulliad, arweinwyr awdurdodau lleol ac eraill yn ofnadwy o galed yn ystod yr wythnosau diwethaf i geisio cynnal trafodaethau â Corus, mae arnaf ofn nad allant ddianc rhag rhywfaint o gyfrifoldeb. Nododd dadl ddiweddar yn y Cynulliad y ffaith y bu cryn ddamcaniaethu ers peth amser bod y diswyddiadau hyn ar fin digwydd. Collwyd swyddi yn Sony, Panasonic, Gossard, Valeo a’r gweithfeydd Dairy Crest ym Maerun a Chaerfyrddin, a gyhoeddwyd ddoe. Fodd bynnag, mae graddfa’r colledion hyn heddiw mewn dosbarth gwahanol i’r hyn a glywsom o’r blaen. Mae’r swyddi hyn i gyd o fewn sector gweithgynhyrchu yng Nghymru sydd wedi’i ddinistrio yn ystod y blynyddoedd diwethaf.

yn Saesneg Rhaid inni ymgodymu â gwerth uchel y bunt a’r problemau a achoswyd gan amrywiadau o ran arian cyfredol. Galwodd Plaid Cymru—The Party of Wales am newid ym mholisi economaidd ac ariannol Llywodraeth y DU, ac yn y canllawiau i’r Pwyllgor Polisi Ariannol, er mwyn ystyried yr effaith ar gyflogaeth. Dibynna Cymru yn fwy ar weithgynhyrchu na llawer o rannau eraill o’r DU, ac ni fu polisi economaidd presennol Llywodraeth y DU o gymorth mawr. Yr ydym wedi galw am bolisi rhanbarthol llawer cryfach. Deallwn y gallai Gordon Brown wneud cyhoeddiad ar bolisïau rhanbarthol yn yr ychydig ddyddiau nesaf. A dweud y gwir, byddai wedi bod o gymorth pe byddai Gordon Brown wedi gwneud y cyhoeddiad hwnnw tua blwyddyn yn ôl gan fod ganddo £16 biliwn o wargedau cyllideb.

yn Saesneg Rhaid inni edrych at y dyfodol yn awr. Mae’n ddiwrnod trist i’r cymunedau lle y caiff y diswyddiadau hyn yr effaith fwyaf. Gobeithiaf, yn ystod y dyddiau a’r wythnosau nesaf, y gall Rhodri Morgan a Mike German ac aelodau eraill o’r weinyddiaeth ein helpu i ateb y cwestiynau canlynol, oherwydd bydd y mater hwn yn bwrw’r rhan fwyaf o aelodau’r Cabinet. Mewn rhyw ffordd neu’i gilydd, bydd yn effeithio ar bawb. Pa gynlluniau sydd ar waith i sicrhau y caiff y cymunedau hyn gymorth ariannol a chymorth arall er mwyn gallu dygymod â’r diswyddiadau hyn? Faint o arian fydd ar gael i ddenu diwydiannau newydd i’r ardaloedd hyn? Pa gymorth a roddir i’r rheini sydd wedi colli eu swyddi? Mae’n ddiwrnod trist i Gymru ac mae’n briodol bod y Cynulliad yn cofnodi’r ffaith y safwn ochr yn ochr â’r cymunedau hynny wrth iddynt ddygymod â’r newydd trist hwn.

Deuthum o Lanwern y bore yma, ac mae awyrgylch brudd iawn yno. Mae’r bobl sydd yn gweithio yn ddig oherwydd y ffordd y mae Corus wedi ymddwyn yn ddiweddar. Credant nad yw hyn yn ffordd briodol i gyflogwr mawr ymddwyn pan ddylai fod â chyfrifoldeb i’w weithlu ac i’r gymuned leol. Methodd â chydnabod y cyfrifoldeb hwnnw. Mae pobl yn ddig ac mae hynny’n ddealladwy. Yr wyf yn siŵr y siarada Peter Law ar ran Glynebwy a meddyliwn am bob un o’r cymunedau yng Nghymru yr effeithir arnynt gan y cyhoeddiadau hyn, ac nid yn unig y rheini yn ein hetholaethau ein hunain, gan fod pob un ohonom yn sylweddoli bod gennym gyfrifoldeb dros Gymru gyfan.

Nid gorddweud fyddai dweud bod dur yn rhan annatod o fywyd Casnewydd. Fel yr Aelod dros Ddwyrain Casnewydd, fy lle i yw siarad dros fy etholaeth. Mae dur yn hanfodol i economi leol Casnewydd ac mae pwysigrwydd Llanwern yn lledaenu drwy’r ardal gyfagos, gan gynnwys cymoedd Gwent lle y mae llawer o weithwyr Llanwern yn byw. Adeiladwyd ystad Underwood, ar gyrion gwaith Llanwern yn fy etholaeth, ar gyfer gweithlu Llanwern. Ddydd Llun, bûm yn ysgol gynradd Ringland. Ystad tai cyngor yw Ringland sydd yn bodoli foch ym moch â gwaith dur Llanwern. Yn un o’r dosbarthiadau, gofynnais i’r plant godi eu llaw os oedd ganddynt riant a oedd yn gweithio yng ngwaith Llanwern, a chododd tua hanner y plant eu dwylo ar unwaith. Dywedodd y pennaeth wrthyf ei fod wedi gohirio gofyn i’r rhieni a allent ariannu taith ysgol ar y penwythnos oherwydd y dyfalu am y gwaith dur. Gwyddai y byddai gallu’r rhieni i dalu am y daith honno yn cael ei effeithio’n sylweddol pe digwyddai’r gwaethaf yn Llanwern.

Dim ond un enghraifft yw hynny o effaith y cyhoeddiad. Mae pobl wedi fy syfrdanu dros yr wythnosau a’r misoedd diwethaf drwy nodi eu perthynas â’r gwaith, o ran swyddi uniongyrchol, contractwyr ar y safle, cwmnïau cyflenwi a busnesau bach sydd yn dibynnu ar allu gwario’r bobl hynny yr effeithir arnynt gan y cyhoeddiad hwn. Mae’r economi leol yn dibynnu’n helaeth ar Lanwern.

Gellir cyfiawnhau’r dicter tuag at Corus. Yn ystod y misoedd diwethaf, gwelsom sut y gwrthododd drafod â llywodraeth ar bob lefel—San Steffan, y Cynulliad a llywodraeth leol. Yr oedd yn benderfynol o wneud fel y mynnai ac nid ymatebodd i becynnau cymorth posibl y gellid bod wedi eu rhoi ar waith. Mae’r gweithlu a’r cymunedau yn Llanwern wedi’u syfrdanu bod cyflogwr mawr wedi ymddwyn mewn ffordd mor gymdeithasol anghyfrifol. Gofynna pobl gwestiynau am natur cyfalafiaeth fyd-eang heddiw. Teimlant fod y Llywodraeth yn ddi-rym i raddau helaeth i ddelio â’r cwmnïau amlwladol hyn ac ni allant ddeall pa fath o ymateb ystyrlon y gall y Llywodraeth ei lunio i ddiogelu cymunedau a gweithluoedd. Mae llawer ohonom yn ei chael yn anodd gweld sut y gall llywodraeth wneud unrhyw beth i ddelio â phroblem strwythurol fawr o’r math hwn ar wahân i’r hyn sydd ar yr ymylon.

Dywedodd pob un ohonom—ac ymddengys ei bod yn farn synnwyr cyffredin a darodd dant â’r gweithlu a’r gymuned—fod llawer o arian gan gwmni Dur Prydain yn y gorffennol, fel y dywedodd Rhodri yn gynharach, oherwydd natur gylchol y diwydiant dur. Bu’n bolisi penodol i sicrhau cronfeydd wrth gefn fel y gallai oroesi’r amserau caled a chymryd safbwynt tymor canolig i dymor hir. Fodd bynnag, pan unwyd y cwmni, talwyd tua £700 miliwn i’r cyfranddalwyr—taliad y gellir ond ei ddisgrifio fel rhywbeth i iro llaw i sicrhau bod yr uno yn mynd rhagddo. Gallai’r £700 miliwn hynny wedi cadw gweithrediadau Dur Prydain i fynd am tua dwy flynedd hyd yn oed pan oedd ei golledion ar eu gwaethaf, sef tua £1 miliwn y dydd yn ôl y cwmni. Dyna natur yr hyn a ddigwyddodd ac un rheswm pam bod pobl mor ddig. Yr oeddent yn credu bod dyfodol tymor canolig i dymor hir ar gyfer dur, cyn yr ailstrwythuro honedig, ac y methodd y cwmni â chydnabod hynny. Yr oedd yn fodlon chwarae i’w gynulleidfa yn Ninas Llundain, i’w gyfranddalwyr ac i’r sefydliadau ariannol y dymunai eu cymorth ar gyfer ei waith ailstrwythuro honedig. Ychydig iawn o sylw a dalodd i’r gymuned leol, y gweithlu, yr undebau llafur a phob lefel o lywodraeth a ddymunodd drafod ag ef a chynnig y cymorth a allai fod wedi’i helpu i oresgyn yr amserau anodd hyn.

Mae dicter pobl tuag at Corus yn ddealladwy. Hyd yn oed ar ôl cymryd y camau eithafol hyn i leihau nifer y swyddi a chynhwysedd yn Llanwern, mae pobl yn awyddus i wybod ei strategaeth tymor canolig i dymor hir. Gadewch inni gael ein sicrhau bod Corus yn ymrwymedig i gynnal ei weithrediadau yn Llanwern yn y tymor canolig i’r tymor hir ac nad yw’r hyn a welsom heddiw yn gam arall tuag at dynnu allan o ardal Casnewydd yn gyfan gwbl. Mae pobl am gael eu sicrhau bod ganddo strategaeth tymor canolig i dymor hir ac na welant farwolaeth drwy 1,000 o doriadau—pennod arall yn y saga hirfaith hon o doriadau olynol mewn swyddi a chynhwysedd. Anogaf Corus, hyd yn oed yn awr, i geisio ailadeiladu pontydd â’r cymunedau a’r gweithlu drwy osod strategaeth adeiladol a fydd yn tawelu meddyliau pobl o ran y materion hynny.

Er bod rhaid cael cyfnod o alaru ar y dechrau, fel petai, ar ôl yr hyn a ddigwyddodd, bydd pobl yn awyddus i weld y Llywodraeth yn cymryd camau cyflym fel y bydd dyfodol y tu allan i’r diwydiant dur i’r gymuned leol a’r rheini a fydd yn colli eu swyddi, fel sydd yn rhaid digwydd o ran Llanwern. Byddant yn awyddus i weld gweithredu ystyrlon a chyflym a fydd yn ymdrin yn ddigonol ag effaith y cyhoeddiad hwn ar economi Casnewydd a’r ardal ehangach. Gŵyr pobl fod y Llywodraeth wedi bod yn ystyried y materion hyn oherwydd y damcaniaethau parhaus am ddiswyddiadau a gweithfeydd yn cau ers nifer o fisoedd ac oherwydd realiti lym eu heffaith ar yr economi leol. Byddant yn awr yn awyddus i weld gweithredu cyflym i ddod â phob un o’r prif chwaraewyr ynghyd—y Llywodraeth, asiantaethau’r Llywodraeth, undebau llafur, cynrychiolwyr o’r cymunedau lleol ac, wrth gwrs, Corus—i ddelio â chanlyniad cyhoeddiad heddiw ac i ddatblygu’r economi a’r cymunedau lleol.

I gloi, mae’n amhosibl gorddweud effaith y cyhoeddiad hwn ar y gweithlu a’r gymuned leol. Mae gan bobl deimladau cryf am hyn. Gallant gofio’r llif o lorïau yn cludo sylfeini’r gwaith i Lanwern ar ddiwedd y 1950au a gallant gofio’r gwaith yn agor yn 1962 a’r optimistiaeth mewn tref a adeiladwyd yn draddodiadol ar gynhyrchu haearn a dur. Mae parch tuag at gynhyrchu dur yn rhan annatod o fywyd Casnewydd. Mae colli’r gallu i gynhyrchu dur yn Llanwern yn ergyd seicolegol drom i’r gymuned a’r gweithlu lleol. Bydd angen camau radicalaidd ar ran y Llywodraeth ac asiantaethau’r Llywodraeth i dawelu meddyliau pobl ac i greu optimistiaeth a gobaith ar gyfer y dyfodol. Gobeithiaf y derbynnir hyn ac y bydd gweithredu cyflym yn hynny o beth.

Er bod yr ystadegau yn y datganiad i’r wasg gan Corus heddiw yn syfrdanol, mae hyn ymwneud mwy â’r effaith unigol a gaiff ar deuluoedd yn y canolfannau yr effeithir arnynt, sef Llanwern yn bennaf. Mae hefyd yn newyddion torcalonnus i Shotton, Glynebwy—yr wyf yn siŵr y bydd Peter Law yn dweud wrthym am ei effaith ar y gymuned honno—Bryngwyn a hefyd, ni ddylem anghofio am Loegr. Mae hyn yn ymwneud ag adfyd unigolion, nid yn unig â natur syfrdanol yr ystadegau.

Mae’n amlwg y bu Corus yn llai nag agored wrth ymdrin â’r mater hwn. Fodd bynnag, yr wyf yn amau ar hyn o bryd a oes llawer o ddiben ymosod a beirniadu Corus yn llwyr. Rhaid inni symud pethau ymlaen yn awr a thawelu meddyliau a rhoi gobaith i’r bobl hynny sydd wedi colli eu swyddi. Yn ysbryd beirniadaeth adeiladol, os methodd y Llywodraeth mewn unrhyw ffordd ynglŷn â’r mater hwn, gwnaeth hynny drwy roi’r argraff o gael ei hysgwyd gan y digwyddiadau a pheidio ag arwain yn y ffordd y mae hawl gan bobl ei disgwyl o ran yr hyn sydd yn digwydd yn awr. Rhaid inni edrych at y dyfodol ac awgrymu mesurau adeiladol i alluogi’r bobl hynny i ddod o hyd i waith.

Defnyddia’r oslef anghywir.

Mae’n bwysig y cawn ddadl lawn heddiw. Deallaf y newidiodd y weinyddiaeth ei meddwl, a hynny’n briodol ar y mater hwn, gan gydnabod bod barn gref ar draws pob plaid yn y Siambr a chydnabod pwysigrwydd ystyried pa fesurau y dylid eu sefydlu i helpu teuluoedd yn yr argyfwng hwn.

Ildiaf i’r Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg yn hytrach na gwrando arni yn sibrwd o dan ei hanadl.

Gobeithiaf, yn awr, y bydd Prif Weinidog Cymru yn trafod â chadeirydd Awdurdod Datblygu Cymru. Siaradais â Syr David Rowe-Beddoe ac eraill yn y WDA ddoe am swyddi a’r sefyllfa hon a oedd ar y gweill. Rhaid inni ystyried yn awr beth i’w wneud o ran cynnig cymorth a siopau gwaith ac ati i’r cymunedau hyn. Ni fyddant hwy’n meddwl am bwy sydd ar fai—efallai y meddyliant am hynny yn y tymor byr—ond am ble i fynd nesaf. Bu hyn fel trên cyflym yn dod drwy dwnnel. Bu’n amlwg i Aelodau’r Cynulliad ers peth amser y byddai diswyddiadau sylweddol yn y cymunedau hyn. Felly, mae’n bwysig, pan ymateba’r Prif Weinidog, y rhydd sicrwydd o leiaf am ba gynlluniau wrth gefn y bydd yn eu datblygu i gynorthwyo’r cymunedau hyn. Gwelsom ddiswyddiadau sylweddol ledled Cymru, nid yn Corus yn unig. Dim ond yr enghraifft fwyaf syfrdanol a thorcalonnus yw hon mewn cyfres hir o ddiswyddiadau ledled Cymru. Bu diswyddiadau yn ddiweddar yn Dairy Crest—a gânt eu trafod yn ddiweddarach heddiw—yn Valeo, fel y crybwyllodd Ieuan Wyn Jones eisoes, ac yn Panasonic, Sony, Alcan, Gossard a Dewhirst. Ymddengys mai dim ond newyddion gwael a gafwyd yn ddiweddar—ac mae hynny heb ystyried yr hyn sydd yn digwydd yn y sector amaethyddol.

Rhaid i’r Llywodraeth lunio strategaeth economaidd glir i ymdrin â’r sefyllfa hon. Ddoe gwrthodwyd y strategaeth yr oedd wedi’i llunio gan y Pwyllgor Datblygu Economaidd a chyfuniad o Aelodau Ceidwadol, Llafur a Phlaid Cymru. Mae angen cyfeiriad clir arnom, Brif Weinidog. Cytunaf nad yw Corus wedi ymddwyn yn dda drwy gydol hyn ond nid oes pwynt gwasgu’n dwylo am hynny yn awr. Rhaid inni gynnig gobaith i’r cymunedau hyn. Dim ond drwy gyflwyno mesurau i greu swyddi yn y cymunedau hynny a ledled Cymru y gellir cyflawni hynny, fel na ddychwelwn wythnos ar ôl wythnos i glywed mwy o newyddion gwael fel yr hyn a glywsom heddiw.

Mae heddiw yn achlysur ofnadwy inni yng Nghymru. Fel y dywedodd y Prif Weinidog, mae’n ddiwrnod trist. Ers i gwmnïau Dur Prydain a Koninklijke Hoogovens uno, cawsom rywbeth di-werth, heb unrhyw amheuaeth. Dywedais hynny ar y pryd a dioddefodd Cymru y gwaethaf o’r toriadau hyn, fel y gallwch ei weld o’r datganiad heddiw. Os yw hon yn drychineb ofnadwy i Gymru, mae’n dorcalonnus i Lynebwy a Blaenau Gwent, yr wyf yn falch o’u cynrychioli yma heddiw. Mae’n ddiwrnod trasig yn wir. Rhaid ichi fyw yno i ddeall effaith hyn. Pan fydd cymuned wedi bod o dan ddylanwad gwaith dur ers 70 o flynyddoedd, ni allwch gredu y daw diwrnod pan ddihunwch ac ni fydd yno mwyach. Dyna effaith seicolegol y cyhoeddiad hwn. Dyna’r gwahaniaeth a wna, pan nad oes gennych sail economaidd amgen i ddisgyn yn ôl arno a phan yr ydych yn byw 26 milltir i fyny mewn cymuned yn y Cymoedd heb obaith ar gyfer y dyfodol. Dyna’r hyn y mae pobl yng Nglynebwy yn ei deimlo o ganlyniad i’r cyhoeddiad ofnadwy heddiw.

Cydymdeimlaf â’r rheini sydd yn gweithio yn Llanwern. Mae’n briodol bod John Griffiths yn dweud wrthym am fod yn bwyllog oherwydd, yn anffodus, gallai’r hyn sydd yn digwydd yng Nglynebwy heddiw ddigwydd yn Llanwern yfory. Credwch fy ngeiriau, oherwydd yr wyf wedi byw drwyddo yng Nglynebwy. Gwelaf lle yr ydym yn awr a sut y cyraeddasom yma, oherwydd yr oeddwn yn gysylltiedig â gweithfeydd yn cau yn y 1970au pan fu toriadau rheolaidd yn y gweithfeydd. Mae’r gweithlu ardderchog yng Nglynebwy, y talaf deyrnged iddo, bob amser wedi cydweithio’n llawn ac wedi bod yn ffyddlon. Derbyniodd ddiswyddiadau bob amser er mwyn sicrhau dichonoldeb y gweithfeydd, heb ddisgwyl y deuai’r diwrnod pan ddywedid wrtho y byddai’r gweithfeydd—anadl einioes y gymuned—yn cau.

Mae’n rhaid fod pawb yn y Siambr hon wedi clywed am weithfeydd dur Glynebwy. Wrth ichi dyfu, yr oeddech yn clywed amdano o hyd. Mae cymaint o bobl wedi gweithio yno, hyd yn oed os ydynt ond wedi gweithio yno yn ystod eu gwyliau tra’n y brifysgol. Yr wyf wedi cwrdd â chymaint o bobl o rannau eraill o Gymru a ddywedodd iddynt weithio yng ngweithfeydd dur Glynebwy. Mae’n drychineb y collir y traddodiad hwnnw a’r etifeddiaeth ddiwylliannol honno heddiw. Cydymdeimlaf â phawb arall, a’r bobl yn Llanwern, sydd yn wynebu’r toriadau hyn ac i’r bobl yng Nghaerfyrddin, y torrwyd eu calonnau gan y cyhoeddiad ddoe bod gweithrediadau Dairy Crest yno yn cau. Gwn beth mae colli tua 300 o swyddi yn ei olygu. Mae’n gyfwerth â cholli 600 o swyddi mewn llawer o leoedd eraill. Gwn a deallaf pa mor anodd yw ceisio adfer pethau ar ôl hynny. Sut y gall Corus wneud hyn i weithwyr dur na wnaethant ddim byd o’i le heblaw sicrhau cynhyrchiant uchel a ffyddlondeb llwyr? Sut y gall wneud hyn i gymunedau mor dlawd â Glynebwy a Blaenau Gwent, sydd â’r cyfraddau uchaf o amddifadedd a diweithdra ac sydd â chymaint o broblemau eraill?

Nid oedd yr uno yn rhoi rhyddid llwyr iddynt ddinistrio diwydiant dur Cymru yn gyfan gwbl. Nid awgrymodd neb y byddai hynny’n wir, ond o fewn dwy flynedd, mae hynny wedi digwydd, bron iawn. Bydd Brian Moffat, sydd â’r fraint amheus o fod y dyn mwyaf atgas gan bobl yng Nghymru, yn ôl pob tebyg, yn sgîl y cyhoeddiad heddiw, yn dwyn cyfrifoldeb mawr am yr hyn a ddigwyddodd am weddill ei fywyd. Mae’n rhyfeddol bod y dyn hwn yn byw 40 milltir o waith Glynebwy ac eto y gall ddod i gasgliad o’r fath. Cynrychiola gwmni a ddywedodd gelwydd ac a ddewisodd yr ymagwedd fwyaf anonest posibl. Dywedodd gelwydd am y ffwrnais chwyth yn Llanwern. A gofiwch iddo ddweud y byddai’n ail-leinio’r ffwrnais chwyth? Ni fydd ffwrnais chwyth. Dywedodd gelwydd wrth y gweithwyr yng ngwaith Glynebwy pan ddywedodd mai cynllun B oedd y ffordd ymlaen, a fyddai wedi golygu, er gwaethaf 250 o ddiswyddiadau gorfodol, y byddai’r gweithfeydd wedi aros ar agor. Dywedodd gelwydd.

Ag un ergyd, taflodd Brian Moffat a’i fwrdd fy nghymuned i dlodi diwaelod. Dyna’r hyn a wynebwn ym Mlaenau Gwent. Dygasant sefydlogrwydd economaidd miloedd o bobl, nid yn unig y rheini sydd yn gweithio yn y gwaith, y bobl sydd yn cyflenwi’r gwaith a’r contractwyr, ond y miloedd o ddynion, gwragedd a phlant sydd yn dibynnu arnynt. Maent wedi chwalu traddodiad balch ac wedi dwyn hunaniaeth fy nghymuned fel tref ddur. Ni faddeuaf fyth iddynt am wneud hynny. Dinistriodd eu penderfyniad etifeddiaeth falch yng Nglynebwy.

Amcangyfrifir y caiff £25 miliwn eu colli o’r economi leol mewn cymuned sydd eisoes yn ddifreintiedig iawn. Digwydd hyn oll oherwydd bwrdd o ddienyddwyr a bwyellwyr mewn cwmni rhyngwladol sydd yn ddideimlad, yn groengaled, yn ddifater, nad oes ganddynt gydwybod cymdeithasol ac sydd yn rhoi elw cyn pobl. Heddiw, collodd miloedd o bobl yng Nglynebwy eu cyfle i gael sefydlogrwydd economaidd ar gyfer y dyfodol. Haedda gweithlu balch fwy o lawer na hynny. Cyflawnodd y cwmni hwn gynllun byd-eang rhagfwriadol. Yn fy marn i, dechreuodd, heb rithyn o amheuaeth, fis ar ôl i’r cwmni gyhoeddi’r uno. Sgwarnogod yw’r holl faterion ynghylch cyfraddau ewro, taliadau ynni ac ardrethi busnes. Profwyd hynny pan wnaeth Prif Weinidog Cymru gynigion o ran ardrethi busnes. Nid oedd gan Corus ddiddordeb ynddynt. Gwyddai yn union beth yr oedd yn mynd i’w wneud. Yr oedd wedi cynllunio’r dienyddiadau hyn ymlaen llaw. Dyna pam y gwrthodwyd y cynigion hynny.

Pan unodd y cwmni, anrheithiwyd llawer o’r diwydiant dur yng Nghymru. Bu diffyg cyfathrebu Corus yn warthus. Rhoddodd halen yn y briw i bobl weithgar dda, sydd yn haeddu gwell, ac i’w teuluoedd a bryderodd yn barhaus dros gyfnod y Nadolig. Yng Nglynebwy, yn fy etholaeth, wynebwn gyfnod arall o geginau cawl a chardod. Nid ydym erioed wedi dod i delerau â’r cyfnod diwethaf pan gaewyd gweithfeydd dur neu lo, fel y cofia’r rheini sydd yn byw yn y cymunedau glo. Yn 1989, collwyd 685 o swyddi ym mhwll glo Marine, y pwll glo olaf ym Mlaenau Gwent. Nid ailenillwyd nifer y swyddi hynny na’u hansawdd. Ni cheir swyddi o’r ansawdd hwn byth eto. Dyna pa mor ddifrifol yw cyhoeddiad o’r math hwn. Pan ydych yn byw 26 milltir i fyny’r cwm, fel yr ydym ni, golyga cyhoeddiad fel hyn fod y tlawd wedi mynd yn dlotach unwaith eto.

Talaf deyrnged i’r Prif Weinidog am y gwaith a geisiodd ei wneud ar ran y Cynulliad wrth siarad â Corus. Fe’i gwrthodwyd ac fe’i hanwybyddwyd drwy gydol y broses. Mae’r ffordd y cafodd ei drin yn warthus. Mae dyletswydd gan y Cynulliad Cenedlaethol hwn yn awr. Ni fydd ychydig o gynghorwyr swydd â bwriadau da mewn ychydig o gabanau cynnes yn ddigon. Gwelais bopeth o’r blaen ac nid dyna’r ateb. Y tro hwn, rhaid inni wneud y peth iawn ar gyfer y bobl hyn. Yr ydym wedi cyrraedd diwedd cyfnod ac mae’r dewis amgen yn rhy ofnadwy i’w ystyried. Dylai’r Cynulliad hwn fod yn hollol ymrwymedig i ddod â swyddi newydd o ansawdd i’m pobl ym Mlaenau Gwent. Yn yr wythnosau a’r misoedd i ddod, cydweithiaf â’r undebau llafur yng ngwaith Glynebwy, â Chyngor Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent, â’r Cynulliad hwn, ac â Llywodraeth y DU—sydd â llawer i’w wneud ynglŷn â hyn—er mwyn sicrhau adolygiad o’r sefyllfa yng Nglynebwy. Ni dderbyniaf, ar unrhyw gyfrif, y ffaith bod y cwmni yn cau’r gwaith hwn. Gofynnaf i’r cwmni adolygu hyn yn y 15 mis nesaf, cyn bod y gwaith yn cau yn gyfan gwbl yng nghanol 2002.

Fodd bynnag, mae’n bwysig imi alw ar Tony Blair, Gordon Brown a Stephen Byers heddiw i gydnabod pwysigrwydd anferth y diwydiant gweithgynhyrchu ym Mhrydain gyfan a pha mor hanfodol ydyw inni yng Nghymru. Gwyddom hynny. Ni allant ei anwybyddu. Yr ydym bob amser wedi cydnabod y ffaith honno ac wedi ei chydnabod mewn perthynas â’r diwydiant dur. Mae canolfannau galw yn ardderchog, ac mae technoleg fodern yn wych, ond mae’n rhaid cael diwydiant gweithgynhyrchu i roi cyfleoedd i’n pobl.

Rhaid darparu taliadau ISERB i’n gweithwyr dur, a gofynnaf i Brif Weinidog Cymru ddweud wrth Stephen Byers a Llywodraeth y DU fod yn rhaid i Ewrop wella ein taliadau diswyddo ISERB. Mae’r bobl hyn yn haeddu hynny os cânt eu taflu allan ar ôl blynyddoedd a degawdau o ffyddlondeb. Rhaid inni gefnogi hynny, gan fod yn rhaid iddynt gael yr un hawliau â gweithwyr dur eraill yn Ewrop. Nid oes diben inni fod yn rhan o Ewrop os na allwn fwynhau’r manteision hynny. Dyna pam bod yn rhaid i Lywodraeth y DU gytuno â hynny. Nid oes dim yn gysegredig yn fy marn i, oherwydd, yn y pen draw, yr ydym yn sôn am ddynion, gwragedd a phlant y mae angen dyfodol a chyfle i oroesi arnynt. Goroesi yw’r hyn sydd yn bwysig pan ddewch o gymuned fel fy nghymuned innau. Felly, o ran cyfeiriad y diwydiant yn y dyfodol, disgwyliaf fentrau newydd a mwy o adnoddau, a disgwyliaf y rhydd y rheini gyfle i’m pobl.

Gorffennaf gyda’r sylwadau hyn, gan fy mod yn gadael cyn bo hir i fynd i’m hetholaeth. Gobeithiaf y bydd yr Aelodau yn deall hynny. Mae angen imi fynd i Lynebwy; yr wyf yn awyddus i fod yno er mwyn uniaethu â phobl. Ni chredwn erioed y byddai’n rhaid imi sefyll yma a siarad am waith Glynebwy yn cau. Ni allaf ei gredu, wedi bod yn aelod o’r awdurdod lleol am gymaint o amser. Fe’ch gadawaf gyda’r neges hon: ni chaniatawn i neb ein cyfrif yn fethiant yng Nglynebwy na Blaenau Gwent. Parhawn i ymladd. Disgwyliaf i’r Cynulliad Cenedlaethol barhau i ymladd gyda ni, i roi i’r gweithwyr dur hynny y cyfle y maent yn ei haeddu’n fawr, gan eu bod wedi gweithio mor galed am ddegawdau i sicrhau llwyddiant Prydain. Ni fydd cwmni rhyngwladol, pitw, ceiniog a dimau Corus yn dwyn y traddodiad hwnnw oddi wrthym. Parhawn i ymladd a disgwyliwn gefnogaeth y Cynulliad. [Cymeradwyaeth.]

Yn ein calonnau, ofnasem heddiw ers y cyhoeddiad y byddai’r Gorfforaeth Ddur Brydeinig a Koninklijke Hoogovens yn uno. Cynyddwyd ein hofnau pan gymerodd Syr Brian Moffat drosodd gyda chyfarwyddiadau i leihau’r is-adran dur carbon yn y DU. Dylem fod wedi bod yn barod. Fodd bynnag, mae’n anodd paratoi ar gyfer ergyd mor ddinistriol. Hyd yn oed tan yr wythnos diwethaf, yng ngwaelod fy nghalon, ni allwn gredu y byddai’n digwydd. Ond eto mae wedi digwydd.

Caiff yr ergyd i Lanwern effaith greulon ar Gasnewydd, Caldicot, Underwood a’r cymoedd sydd yn bwydo’r ardal honno. Fodd bynnag, effeithia’r ergyd yn gyfan gwbl ar Lynebwy, fel y dywedodd Peter. Nid wyf yn ymwybodol o unrhyw dref sydd wedi’i chreu cymaint ar un diwydiant. Y gwaith dur sydd wrth wraidd Glynebwy. Gallaf gofio fy nhad yn dangos goleuadau yn yr awyr gyda’r hwyr imi, pan oeddwn yn fachgen bach, gan ddweud ‘Dyna oleuadau Glynebwy,’ pan agorwyd y ffwrneisi. Dyna un o’r atgofion sydd gennyf o’m plentyndod. Yn y ddadl fer ar wyddoniaeth yr ydym bellach wedi rhoi’r gorau iddi, byddwn wedi crybwyll mai dim ond ychydig o filltiroedd oddi yno y gwnaeth Gilchrist Thomas y gwaith technegol a arweiniodd at ddatblygu’r diwydiant dur modern yn America, yr Almaen a llawer o wledydd eraill. Mae’r traddodiad cyfan bellach o dan fygythiad a rhwygir calon tref. Gallaf ond dychmygu pa mor isel eu hysbryd yw’r 2,500 o deuluoedd yng Nghymru heddiw yr effeithir arnynt yn uniongyrchol a’r ansicrwydd sydd yn effeithio ar bob un o’r diwydiannau cysylltiedig a phobl eraill—y perchnogion siopau a’r rheini sydd yn gweithio mewn trefi ledled Cymru megis Tredegar, Glynebwy a Caldicot. Fel y dywedwyd eisoes mor aml, dyma’r wobr am gyflawni’r lefelau cynhyrchiant uchaf, gyda chydweithrediad llawn gweithlu ffyddlon. Caiff y sector a roddodd gymaint i’r DU a’r byd ei ddifetha, oni allwn ei amddiffyn.

Mae’n warthus bod Corus wedi cadw ei weithwyr yn y niwl o ran ei gynlluniau. Gadewch inni gofio na châi’r sefyllfa hon ei goddef mewn llawer o wledydd Ewropeaidd eraill. Ni fyddai’r Iseldiroedd wedi’i goddef. Mae’r ffaith ei bod mor hawdd diswyddo gweithwyr yn y DU, wedi’i guddio yn y gair mwys ‘hyblygrwydd’, yn rhywbeth a etifeddwyd o bolisïau’r Llywodraeth Geidwadol. Gofynnwn i Lywodraeth y DU—a gofynnwn i’r ASau Llafur bwyso amdano o fewn eu plaid—dderbyn y Gyfarwyddeb Ewropeaidd ar ymgynghori â gweithwyr, a gafodd ei rhwystro. Mae angen y math hwnnw o beirianwaith arnom i atal cwmnïau eraill rhag gwneud yr hyn a wnaeth Corus. Dyma fater lle y dylai pob plaid uno. Dylai pob plaid bwyso amdano.

Mae methiant Corus yn echrydus, ond ni allwn ddweud na chawsom rybudd ohono ymlaen llaw. Weithiau, pan gyhoeddir bod gwaith yn cau, cwynwn y dylid bod wedi rhoi gwybodaeth inni ymlaen llaw. Fodd bynnag, yn yr achos hwn, fe’n rhybuddiwyd. Cawsom rybudd bob tro y gostyngodd Corus nifer y gweithwyr; fe’i galwyd yn ‘lleihau’n raddol’ neu ‘salami slicing’. Fodd bynnag, cafwyd rhybuddion. Soniais dro ar ôl tro am y rhybuddion hynny. Daeth rheolwyr Corus, gyda’r holl bobl bwysig, i’r Cynulliad i roi’r rhybudd diamwys hwnnw inni. Rhaid inni fod yn graff. Beth bynnag oedd y ffactorau perthnasol eraill—ac yr oedd llawer o ffactorau eraill—gwerth uchel y bunt oedd y ffactor unigol mwyaf, fel y dywedodd Peter Law. Mae’n dinistrio’r diwydiant gweithgynhyrchu. Efallai bod Corus wedi ymddwyn mewn ffordd ofnadwy, ond ni af drwy’r rhestr hir o ffatrïoedd eraill, y mae gan rai ohonynt wreiddiau go iawn yng Nghymru, yr effeithir arnynt mewn ffordd debyg. Dibynna eu ffyniant ar allforio i Ewrop.

Galwasom ar y Llywodraeth i gymryd camau i adfer y bunt i gyfradd gyfnewid gystadleuol, oherwydd bob tro y dywedwn fod gennym y gweithfeydd dur mwyaf cynhyrchiol, a oedd yn effeithlon ac a ddefnyddiodd y technolegau mwyaf modern, awgrymwn fod rhyw ffactor arall sydd yn berthnasol. Ni ellir gwadu bod allforio yng nghyd-destun cyfradd gyfnewid afreal yn ffactor y mae’n rhaid inni fynd i’r afael ag ef. Yr wyf fi, a llawer o bobl yma, yn gwybod bod dyfodol llawer o gwmnïau eraill yn y fantol. Felly, mater o frys ydyw. Unwaith eto, gofynnaf i’r Cynulliad cyfan—a gofynnaf i ASau Llafur bwyso am hyn o fewn eu plaid—sicrhau y gweithredwn yn gadarnhaol i adfer y bunt i lefel gystadleuol. Nid ailadroddaf fy nadleuon yn fanwl. Fodd bynnag, hyd yma, ni welsom un cam clir i’r cyfeiriad hwnnw. Rhaid inni fynnu hynny ar ran y bobl a gynrychiolwn. Fel y dywedais mewn Cyfarfod Llawn ychydig wythnosau yn ôl, ni feiwch y teigr am ymddwyn fel teigr pan fydd yn lladd dyn. Rhowch fai ar bennaeth y pentref am esgeuluso’r amddiffyniadau. Rhaid inni sicrhau yr unionir yr amodau a roddodd yr esgus i Corus, os mynnwch, gymryd y cam hwn.

Y cwestiwn pwysicaf yw beth gall y Cynulliad ei wneud. Talaf deyrnged i waith y Cynulliad dros y mis diwethaf. Y pecyn a greodd ar gyfer Corus oedd y peth mwyaf a allai fod wedi’i wneud yn y tymor byr. Fodd bynnag, yr oedd yn fach o’i gymharu â maint y broblem yr oedd yn rhaid mynd i’r afael â hi. Beth all y Cynulliad ei wneud i sicrhau bod dyfodol Glynebwy yn un optimistaidd a disglair? Ni allwn dderbyn chwalfa cymunedau. Mae ymrwymiad statudol gennym i ddatblygu cynaliadwy, y mae rhan o hynny yn cynnwys cynnal bywyd cymunedau. Gall y Cynulliad gymryd cyfres o gamau. Un cam a drafodwyd lawer gwaith, ac sydd yn bell i ffwrdd o hyd, yw rhoi blaenoriaeth uchel i sefydlu cyswllt rheilffordd modern, effeithlon rhwng Glynebwy a Chaerdydd. Gadewch inni roi’r flaenoriaeth uchaf iddo.

Yn ddiweddarach heddiw, clywn am y gwaith o ailstrwythuro’r gwasanaeth iechyd ar sail Cymru gyfan. Yn ystod etholiadau’r Cynulliad, rhoddodd Plaid Cymru brif araith yn Nhredegar, sef man geni Aneurin Bevan a’r gwasanaeth iechyd gwladol. Pwyswn yn awr fel mater o frys am gynnig a wnaethom y pryd hwnnw. Nid oes rheswm pam y dylai ein gweinyddiaeth yng Nghymru gael ei lleoli yng Nghaerdydd. Nid yn unig mae angen inni ddenu nifer fawr o swyddi i flaenau’r Cymoedd, ond mae angen denu amrywiaeth eang o swyddi o safon. Mae angen y swyddi hynny arnom ar gyfer pobl ifanc Tredegar. Bu’n rhaid i bawb heblaw un o’m ffrindiau ysgol adael yr ardal oherwydd eu bod yn rhy gymwys i ddychwelyd i’r cartref a garent a’r ardal yr oeddent am ei gwasanaethu. Os bwriadwn gael gweinyddiaeth Cymru gyfan ar gyfer yr NHS, awgrymaf y byddai Tredegar, neu unrhyw le arall yn yr ardal honno, yn lleoliad priodol iddi. Dylai hynny osod patrwm i sicrhau y lleolir y swyddi a reolwn yn yr ardaloedd o Gymru lle y mae eu hangen.

Pwysleisiaf bwysigrwydd strategaeth economaidd y Cynulliad, gan fy mod yn ofni bod y wasg wedi gwyrdroi hyn, gyda’i llaw-fer arferol. A siarad ar ran Plaid Cymru, nid yw’n wir ei bod wedi’i gwrthod. Fodd bynnag, yr ydym o’r farn bod yn rhaid iddi fod yn dda a bod yn rhaid iddi allu mynd i’r afael â maint y broblem a wynebwn. Un nodwedd y pwyswn amdani yw’r angen am dargedau rhanbarthol o ran datblygu economaidd. Yr wyf yn siŵr y cytunir ar hynny. Nid yw’n ddigon da dweud y cynydda’r Cynulliad gynnyrch mewnwladol crynswth Cymru y pen i 90 y cant o’r cyfartaledd. Mae’n hanfodol—a dyna’r pwynt o dan drafodaeth—bod gennym yn ein strategaeth economaidd y gallu i ddod o hyd i’r broblem a mynd i’r afael â hi mewn ffordd nad aethpwyd i’r afael â hi fel hyn o’r blaen. Diolch i Dduw, mae’r Cynulliad gennym yma i wneud hynny.

Crybwyllodd Rhodri y bu’r Llywodraeth yn gyfrifol am y diwydiant dur yn y gorffennol. Gofynnaf y cwestiwn olaf pwysig hwn, nid yn unig i’r Llywodraeth yng Nghaerdydd, ond i Lywodraeth y DU. A ydych wedi diystyru’n llwyr rôl y wladwriaeth yn uchelfannau strategol ein heconomi? Fel y crybwyllais o’r blaen, mae’n debyg mai fi yw’r unig berson yma a siaradodd ag Aneirin Bevan. Dyna un o’i ymadroddion ef. Er y gallai diwydiant rhydd, cystadleuol fod yn ffordd effeithlon o wasanaethu’r cyhoedd dros amrywiaeth eang o sectorau, mae rhai elfennau strategol o economi y caniatewch i benderfyniad un bwrdd eu dinistrio ar berygl i chi eich hun. Mae sawl agwedd ar hyn. Mae’n gofyn am her mor fawr â’r un a wynebwn heddiw ein bod, yn hytrach na dioddef marwolaeth cant o doriadau, yn canolbwyntio ar yr hyn y gallwn ei wneud ac y mae’n rhaid inni i wneud.

Cytuna pob un ohonom fod heddiw yn ddiwrnod trist i Gymru. Mae’n drasiedi, fel y dywedodd Nick Bourne yn gynharach, i’r gweithwyr a’u teuluoedd, sydd, yr wyf yn siŵr flaenaf yn ein meddyliau heddiw. Ni ddylem o reidrwydd geisio beio rhywun, ond heddiw gwyddom ar bwy y mae’r bai. Fel y dywedodd Peter Law, ar Corus yn bendant y mae’r bai. Gwnaethpwyd y penderfyniad hwn gan gwmni rhyngwladol mewn ymateb i’w broblemau uno, i’r hyn yr oedd ei gyfranddalwyr ei angen, ac i’r hyn yr oedd y marchnadoedd ariannol am iddo ei wneud fel cwmni. Rhaid inni beidio â chael ein twyllo ynglŷn â hyn. Dyma bris globaleiddio, ac mae’n bris uchel ar gyfer gweithwyr Cymru.

Mae dur, fel y dywedodd Phil, yng ngwaed pawb yng Nghymru. Yn blentyn, yr oeddwn yn byw gyferbyn â gwaith dur bach yn Nhre-gŵyr. Yr oedd gan lawer o’r plant yr oeddwn yn mynd i’r ysgol â hwy rieni a weithiai yno, neu a weithiai yn y pyllau glo y cyfeiriodd Peter Law atynt. Dyna oedd calon Cymru. Nid oes ond rhaid inni ystyried yr hyn a welsom heddiw: grymoedd llawn cyfalafiaeth ar eu gorau, yn herio’r gweithwyr, dim ond yn cydnabod eu cyfranddalwyr ac yn gwneud yr hyn sydd yn iawn i’w byrddau hwy.

Cydymdeimlaf heddiw yn arbennig ag aelodau fy etholaeth i. Bydd gwaith Bryngwyn yng Ngorseinon yn cau ar ôl blynyddoedd o gynhyrchu teyrngar i’r cwmni. Mae’r gweithwyr yno wedi mabwysiadu pob arfer gwaith newydd ac wedi edrych ar bob agwedd ar gynhyrchiant. Pan ystyriaf y 130 o swyddi a gollwyd ym Mryngwyn, meddyliaf am yr hyn a ddigwyddodd yn Valeo yr wythnos diwethaf, a lluosaf y ffigur yn erbyn y swyddi yn y gymuned. Nid dim ond sôn am y 130 o swyddi a gollwyd heddiw yn y diwydiant dur yr ydych na’r 300 o swyddi neu oddeutu hynny a gollir yn Valeo. Lluoswch y ffigur hwnnw â phedwar a dyna’r math o effaith ddinistriol a gaiff ar economïau lleol.

Mae sawl mater y mae’n rhaid inni ganolbwyntio arnynt. Yr wyf yn pryderu ein bod, pan soniwn am ddur, yn cydnabod na all unrhyw genedl ganiatáu i’w chynhyrchiant dur ddiflannu. Rhaid inni ystyried pam bod angen dur arnom. Nid wyf am fynd i ryfel, ond rhaid inni ystyried yr ochr ymarferol, sef pe baem yn mynd i ryfel, beth am gynhyrchiant dur? Rhaid inni ystyried yr holl faterion hyn yn ofalus yng nghyd-destun economi’r DU a’r hyn sydd ei angen.

Yr wyf yn ddiolchgar ichi am godi’r cwestiwn elfennol, sylfaenol am bwysigrwydd strategol y diwydiant dur yn yr ynysoedd hyn. O dan yr amgylchiadau hynny, oni chredwch fod rheidrwydd ar Lywodraeth San Steffan i ystyried, fel un opsiwn, fel y codwyd gan Phil Williams, ailwladoli’r diwydiant dur i sicrhau na chaiff ei adael yn nwylo’r corfforaethau amheus hyn a allai chwalu dros nos?

Siaradaf heddiw yn bennaf fel Aelod o’r Cynulliad. Deallaf eich pwynt, gan fod llawer o deimladau ynglŷn â’r hyn yr ydym am i ddur ei ddarparu a’i fod yn adnodd cenedlaethol mewn llawer o amgylchiadau.

Soniodd Peter Law hefyd am barhau i frwydro. Soniodd yn arbennig am Lynebwy—ac na fyddai’r bobl yno am ildio, a sut y byddent am barhau i gynhyrchu yno. Mae llawer o enghreifftiau mewn hanes a allai roi gobaith iddynt. Credaf mai yn 1945 y ceisiodd yr Americanwyr feddiannu gwaith dur Krupps. Ceisiasant dynnu’r holl beiriannau allan, ond dywedodd y gweithwyr Almaenig ‘na, fe barhawn i gynhyrchu dur’. Rhaid inni ond ystyried ierdydd llongau Gdansk lle y parhaodd y gweithwyr i gynhyrchu yr hyn yr oeddent yn dymuno ei gynhyrchu. Mater i’r gweithwyr yw penderfynu beth y maent am ei wneud.

Datganaf fuddiant fel aelod o un o’r undebau a fydd yn gysylltiedig â chynghori ei aelodau, a cheisio caniatáu iddynt ymdopi â’u dyfodol. Y drafferth yw, ble mae eu dyfodol mewn rhai ardaloedd ledled Cymru? Mae’n hawdd inni wneud pwyntiau a dweud beth y dylem ei wneud yfory. Yn nhermau yfory, mae’r hyn a wnaethom eisoes wedi dangos ein bod yn dymuno gwneud rhywbeth fel Cynulliad Cenedlaethol, a bod Llywodraeth y DU yn dymuno gwneud rhywbeth, ond y cyfan yr oedd Corus yn dymuno ei wneud oedd cau’r drws arnom. Pan gymerodd Brian Moffat yr awenau a phenderfynu ei fod yn mynd i wneud i’r uno hwnnw weithio, dyna oedd dechrau’r diwedd o ran cynhyrchu dur ledled Cymru.

Yr wyf yn siŵr ein bod yn meddwl am y teuluoedd heddiw. Yfory, rhaid inni ganolbwyntio ar yr hyn y gallwn ei wneud i ddenu swyddi o ansawdd uchel, rhaid inni edrych ar yr agweddau hyfforddi a chanfod ateb gwir Gymreig i’r mater hwn. Er mwyn i’r Cynulliad Cenedlaethol a’r strwythur democrataidd hwn olygu rhywbeth, rhaid inni weld beth y gallwn ei wneud a sut y gallwn gyd-weithio yn y Siambr hon i edrych am well dyfodol i’r rheini yr effeithiwyd arnynt.

Mae’r Aelodau wedi dweud nifer o weithiau yn y Siambr hon y bore yma bod hwn yn ddiwrnod trist i’r diwydiant cynhyrchu dur ac yn un dinistriol i gymunedau Casnewydd, Glynebwy, Shotton a Bryngwyn. Ni fu geiriau erioed mor wir yn y Siambr hon. Caiff 3,000 o swyddi, a 3,000 arall o gyflogeion cytundebol eu colli yn y diwydiant cynhyrchu dur yng Nghymru. Collir 3,000 arall ledled y Deyrnas Unedig. Bydd rhai o’r rheini hefyd yng Nghymru, yng ngweithrediadau peirianyddol ac adeiladu Corus.

Cyhoeddwyd yr wythnos hon bod 337 o swyddi wedi eu colli yn Valeo yng Ngorseinon, 550 o swyddi yn Dairy Crest yng Nghaerfyrddin a Chaerdydd, ac yn awr 6,000—gan gynnwys y cyflogeion cytundebol—yn y diwydiant dur. Collwyd 2,000 o swyddi yn chwarter olaf y llynedd yn y diwydiant electroneg yng Nghymru. Yn anffodus, mae’r diwydiannau prosesu a gweithgynhyrchu mewn anhawster dybryd—defnyddiais yr ymadrodd ‘diflaniad’ yn ddiweddar yn y Siambr hon.

Dylid beirniadu Corus am y ffordd y gweithredodd ac yr ymdriniodd â’r diswyddiadau hyn dros y misoedd diwethaf. Fodd bynnag, nid yw’n briodol ei feio am bopeth. Ni ellir cyfiawnhau’r diffyg cyfathrebu. Fodd bynnag, ni allwn ddianc—a chlywsom ymosodiadau ar y gymdeithas gyfalafol—rhag y ffaith bod angen i bob busnes ymateb i’w amgylchedd economaidd. Ar sawl achlysur ceisiais amlygu’r effaith a gaiff rheoleiddio a threthi ar ddiwydiant, ac ar weithgynhyrchu yn arbennig. Yn anffodus, cyhoeddiad heddiw yw’r enghraifft orau o hyn.

Mewn cyfarfod yn ddiweddar, ac yn ei ddatganiad heddiw, amlygodd bwrdd rheoli Corus gostau cynyddol y trethi ar drafnidiaeth, yr ewro sydd yn gostwng a gwell rheoleiddio. Gobeithiaf fod y Gweinidogion yng Nghaerdydd a San Steffan yn sylweddoli na allant godi trethi £5 biliwn ar fusnesau a phennu rheoliadau heb i swyddi gael eu colli. Ychydig wythnosau yn ôl, yn y Siambr hon, rhestrais 15 darn o ddeddfwriaeth o’r fath a basiwyd yn y ddwy flynedd diwethaf. Bu llawer o floeddio a chellwair bryd hynny. Nid oedd y ddadl mor ddifrifol ag un heddiw. Gobeithiaf yr ystyrir y darnau hynny o ddeddfwriaeth ac y cânt eu dadansoddi er mwyn nodi’r rheini a gyfrannodd at yr ergyd ddinistriol heddiw. Rhaid inni fod yn ymwybodol bob amser o’r trethi llechwraidd hyn. Dyna realiti’r sefyllfa a arweiniodd at yr ergyd drom hon i’r holl gymunedau hyn.

Cyn fy ethol i’r Cynulliad Cenedlaethol, gweithiais i un o brif fanciau’r stryd fawr. Fel ymgynghorydd datblygu busnesau, ymwelais â changhennau ledled de Cymru. Yng Nghasnewydd, Glynebwy a Phort Talbot ymddangosai fod bron bob yn ail gwsmer naill ai wedi gweithio yn y gweithfeydd dur, neu yn gysylltiedig â’r diwydiant mewn rhyw ffordd.

Ar lefel bersonol, gweithia fy nhad fel weldiwr i Corus. Bu’n ffodus. Mae wedi bod yno ers 30 mlynedd. Goroesodd y toriadau yn y 1980au a bydd yn ymddeol cyn bo hir. Soniodd wrthyf yn aml am brentisiaid ifanc yn ymuno â hwy a’r hwyl yr oeddent yn ei gael. Dywed wrthyf hefyd am eu morgeisi ac mai hwy o bosibl yw’r cyntaf o blith eu teuluoedd i brynu eu cartrefi eu hunain. Dywed wrthyf am gyflogeion ifanc eraill sydd yn magu teuluoedd ac yn edrych ymlaen at y pethau y mae pob un ohonom yn eu mwynhau mewn bywyd.

Dylai, ac y mae, pob Aelod o’r Cynulliad yn meddwl am y bobl hyn heddiw. Dyma’r bobl sydd yn dibynnu ar y Llywodraeth i greu’r amodau y gall diwydiant ffynnu ynddynt, sydd yn dibynnu ar gynlluniau’r Llywodraeth, gweithrediadau’r Cynulliad a chynllun wrth gefn sydd ei angen yn ddirfawr. Yn ddiweddar, cofnodwyd bod pecyn o £25 miliwn wedi ei gynnig i iro llaw Corus. Ofnaf waeth faint o arian a gâi ei daflu at Corus, fod y canlyniad bron yn anochel. Trafodasom yn gynharach y cyn ddiwydiant a wladolwyd a gâi, ar un adeg, £1 miliwn yr wythnos mewn cymorthdaliadau gan y trethdalwr. Bu ailstrwythuro yn yr 1980au, fe’i preifateiddiwyd a daeth yn gwmni amlgenedlaethol llwyddiannus. Yn anffodus, bu’n rhaid iddo ymateb i’r amgylchiadau a’r amodau economaidd sydd yn ei wynebu heddiw. Nid ydym yn ymwneud heddiw â mân wleidyddiaeth bleidiol. Fodd bynnag, ddoe bu’r Pwyllgor Datblygu Economaidd yn adolygu’r strategaeth datblygu economaidd genedlaethol a chododd pob plaid yn y cyfarfod bryderon am y camau y dylid eu cynnwys yn y ddogfen honno. Ymbiliaf ar y Dirprwy Brif Weinidog i ystyried safbwyntiau’r Pwyllgor Datblygu Economaidd. Mae angen i’r cyflogeion hyn weld camau’n cael eu cymryd a strategaeth datblygu economaidd a fydd yn gweithio, a disgwyliant inni gael strategaeth a fydd yn cynnig gobaith iddynt am y dyfodol.

Soniwyd am ailwladoli’r diwydiant dur gan Dafydd Wigley yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd ddoe a chan Phil Williams yn nadl heddiw. Rhaid inni fod yn realistig ym mha bynnag gynllun a gynigiwn er mwyn ceisio arbed y swyddi hynny a chynhyrchu swyddi newydd. Rhaid inni werthfawrogi, beth bynnag fo’r strategaethau a’r polisïau a gyflwynir gan y Cynulliad Cenedlaethol a chan Lywodraeth San Steffan, bod yn rhaid inni wneud yr hyn a allwn i hwyluso busnes. Y ffordd fwyaf effeithiol o wneud hynny yw eu helpu i dorri’r sylfaen gost sefydlog, boed hynny mewn ardrethi busnes, treth gorfforaeth neu beth bynnag arall. Ymbiliaf ar y Dirprwy Brif Weinidog, sydd yn gyfrifol am ddatblygu economaidd, ac ar y Prif Weinidog, i edrych eto ar yr ardoll leol ar ardrethi busnes oherwydd mae hwn yn fwy na rhybudd. Mae hyn wedi dinistro llawer o gymunedau yn ne Cymru.

Mae Sir y Fflint, y rhan fwyaf gogleddol o’r wlad hon, er gwaethaf ei chyfoeth honedig, hefyd wedi dioddef ergyd drom anhaeddiannol ac mae’n galaru’n ddwys o ganlyniad i golli 320 o swyddi. Yn naturiol, cydymdeimlaf fwyaf â Peter Law a’i etholwyr yng Nglynebwy ac â phob gwaith a ddinistriwyd ledled Cymru. Mae hwn yn ddiwrnod trist yn hanes y wlad hon. Siaradaf hefyd ar ran Tom Middlehurst, nad yw yn y Siambr ond sydd yn gywir yn ei etholaeth, yn sefyll ochr yn ochr ag undebau a’r gweithlu, gan gynnig ei gefnogaeth a pha bynnag gysur y gall ei gynnig yn yr awr ofnadwy hon.

Mae’r diwydiant cynhyrchu dur wedi dod â phob rhan o Gymru ynghyd. Symudodd gweithwyr de Cymru i ogledd Cymru flynyddoedd lawer yn ôl i gynnig yr arbenigedd yr oedd ei angen i sefydlu Shotton, lle ceir bellach ddiwydiant modern â gweithlu byd eang, a gafodd ei ysgwyd a’i gleisio gan y toriadau hyn. Sawl gwaith yr wyf wedi goddiweddyd lori ddur wrth iddi yrru i’r gogledd ac i’r de gyda’i chargo gwerthfawr? Dur oedd anadl einioes y wlad hon. Mae hwn yn ddiwrnod gwirioneddol ysgytwol. Canolbwyntiodd llawer o’r cyhoeddusrwydd a gafodd Corus ar dde Cymru a Llanwern. Dywedwyd ar gam bod Shotton wedi ei esgeuluso yn y ddadl ac yn y frwydr. Nid yw hyn yn wir. Nid anwybyddwyd Shotton. Brwydrasom i arbed yr holl swyddi ledled Cymru, yn arbennig yn Shotton. Teimlaf dros Rhodri Morgan, fod ei ymdrechion goruwchddynol wedi eu bwrw o’r neilltu mor sinigaidd. Mae’n drist bod y cyfryw waith wedi ei wrthod.

Mae ymrwymiad yng ngogledd Cymru ac yn y Cynulliad i sicrhau nad anghofir am Shotton pan gaiff arian a phecynnau hyfforddi Ewropeaidd eu paratoi i ailadeiladu bywydau a chwalwyd. Gweithiaf yn ddiflino gyda Tom a swyddogion y Cynulliad Cenedlaethol drwy gyfrwng y Pwyllgor Datblygu Economaidd i sicrhau y cedwir y dioddefaint y bydd y diswyddiadau yn ei achosi cyn lleied â phosibl ac y gall rhywfaint o ddaioni ddeillio o’r drasiedi genedlaethol hon.

Mae’n ffaith drist bod y newyddion erchyll hwn wedi dwyn pob rhan o Gymru ynghyd i sefyll gyda’i gilydd, yn herfeiddiol a phenuchel. Ni wnaf i, ynghyd â’r Llywodraeth hon, sefyll yn segur a chaniatáu i hyd yn oed ragor o sarhad a diflastod gael eu pentyrru ar ein gweithlu a dwyllwyd ac a ddiraddiwyd. Teimlaf yn emosiynol ynglŷn â’r mater hwn oherwydd mae colli unrhyw swydd yn drist. Saif y gogledd a’r de gyda’i gilydd fel partneriaid a bydd yr ewyllys gennym i oroesi a symud ymlaen.

Adleisiaf deimladau Alison oherwydd bydd hyn yn effeithio ar Shotton. Nid yw’r 319 o swyddi a gollwyd yn y gwaith dur yn adlewyrchu’r swyddi eraill a gollir mewn gwaith contractwyr a’r effaith ar yr ardal. Yr oeddwn yn byw yng ngogledd-ddwyrain Lloegr pan gaeodd gwaith dur Consett. Cofiaf yn glir yr effaith ddinistriol ar y gymuned. Yr wyf wedi byw yng ngogledd Cymru yn ddigon hir i wybod yr effaith a gafodd cau gwaith dur Brymbo ar y gymuned honno. Nid yw treigl y blynyddoedd wedi gallu ailgreu yr hyn a gollwyd pan gaeodd y gwaith hwnnw.

Tynnaf sylw’r Aelodau at dinc o eironi. Yr wythnos diwethaf yn The Wrexham Advertiser, cynhwysodd Corus hysbyseb tudalen llawn o dan y pennawd ‘Corus caring for the environment and the community’. Nodai:

Dyna oedd ymrwymiad Corus i’w weithlu a’r cymunedau. Mae’n eironig iawn. Daw i ben gyda’r geiriau ‘the future in metal’.

Soniodd llawer o’r Aelodau heddiw am yr anawsterau wrth ymdrin â chwmni rhynglwadol a sut y methodd Corus â thrafod ei gynlluniau gydag unrhyw un. Fodd bynnag, cofiaf i Phil Williams ddweud yn ddiweddar yn y Siambr hon fod Corus ond yn gweithredu fel y byddech yn disgwyl i unrhyw gwmni mawr weithredu. Mae’n atebol yn y pen draw i’w gyfranddalwyr, nid i’w weithwyr na’r cymunedau sydd yn dibynnu arno. Waeth faint y credwn bod gan gwmnïau o’r fath ddyletswydd i’w gweithwyr a’r gymuned, gwelsom heddiw beth a all ddigwydd pan gollwch reolaeth ar ased cenedlaethol o bwys i gwmni rhyngwladol mawr. Pwysleisiodd John Griffiths hynny’n glir iawn yn ei araith.

Rhaid inni ddysgu o’r wers chwerw hon. Rhaid inni edrych ar bob un o’n polisïau. Pryderaf ynglŷn â’r ras i ddefnyddio’r fenter cyllid preifat. Rhaid inni roi’r gorau i hyn yn awr cyn inni ganiatáu i ragor o’n hasedion cenedlaethol adael rheolaeth ddemocrataidd a dod o dan reolaeth busnes mawr. Mae angen dybryd hefyd i gyflwyno polisi datblygu economaidd cadarn ac adeiladol, a adleisiwyd gan lawer o’r Aelodau y bore yma. Mae angen i ni weithredu. Beth mae’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd yn ei wneud ynglŷn â hyn? Yn Sunderland, pe bai gwaith Nissan yn cau, mae cynlluniau manwl ar waith. Clywsom sibrydion fod Corus yn mynd i gau ers amser maith. Ble mae’r cynlluniau manwl ar gyfer Cymru? Pam bod y Llywodraeth hon wedi troi ei chefn arnom?

Gwrthodaf y sylwadau olaf hynny. Pe hysbyswyd y gweithwyr yn Llanwern, Glynebwy, Shotton neu unrhyw fan arall bythefnos neu dair wythnos yn ôl bod y Llywodraeth yn gwneud cynlluniau wrth gefn ar gyfer sefyllfa lle y byddent yn colli eu swyddi, hwy fyddai’r bobl gyntaf i gyhuddo’r weinyddiaeth hon o frad. Dylai Janet ailystyried ei sylwadau.

Cynigiaf fy nghefnogaeth ddiamod i Rhodri a’r weinyddiaeth am bopeth a wnaethant. Gwn fod Rhodri wedi gweithio’n ddiflino. Gwnaeth bopeth y gallai unrhyw un fod wedi ei wneud o dan amgylchiadau anodd. Wynebodd sefyllfa arswydus a digynsail. Mae Corus, cwmni o bwys, fel mater o bolisi wedi gwrthod hyd yn oed trafod ei gynlluniau â’r Llywodraeth, gan wybod y byddai’r cynlluniau hynny yn cael effaith ddinistriol. Teimlodd Rhodri a’i gyd-Aelodau yn y Llywodraeth yn rhwystredig yn y modd y mae Corus wedi ymdrin â’r sefyllfa hon. Bu’r cwmni yn awdurdodol a thrahaus, fel y’i disgrifiwyd gan Peter Law, yn dwyllodrus fel y’i disgrifiwyd gan eraill, ac yn gyfrinachgar yn y modd y mae wedi bradychu pobl sydd yn gweithio iddo.

Mae’r penderfyniad yn un creulon. Mae’n benderfyniad tymor byr a gaiff effaith andwyol ar gymunedau Llanwern, Glynebwy, Shotton a Bryngwyn yng Ngorseinon. Byddant yn teimlo’n dorcalonnus. Fodd bynnag, bydd yr effaith yn ehangach o lawer. Caiff ei deimlo yn fy etholaeth i ac etholaethau eraill yn y cymoedd. Fel y dywedodd John Griffiths, cyflenwasant lawer o’r gweithwyr craidd ar gyfer Llanwern pan agorwyd ef yn 1962 ac maent bellach yn darparu llawer o’r gweithwyr medrus. Felly, caiff effaith ar Gymru yn gyffredinol.

Mae’n benderfyniad didrugaredd i’r gweithwyr. Nid oes un grŵp arall o weithwyr sydd yn fwy medrus, ymroddedig a chynhyrchiol na hwy ac maent wedi gwneud popeth y gofynnwyd iddynt ei wneud dros y blynyddoedd, yn sicr ers dechrau’r 1980au. Mae undebau llafur wedi cydweithredu â phopeth y gofynnodd y cwmni iddynt ei wneud. Beth yw eu gwobr? Cael eu cardiau. Mae’n ddiwrnod ofnadwy a thywyll.

Mae pob un ohonom yn teimlo’n rhwystredig iawn ar ôl yr hyn a ddigwyddodd oherwydd gwyddem fod hyn yn mynd i ddigwydd. Fodd bynnag, nid oeddem yn gallu gwneud unrhyw beth yn ei gylch ac mae hynny wedi bod yn rhan ganolog o strategaeth y cwmni sef cadw pawb yn y niwl ac atal unrhyw ymateb digonol i’r cynlluniau y bu wrthi yn eu paratoi yn y dirgel.

Rhaid inni gymryd anadl ddofn ar ôl y sioc ofnadwy hon ac ystyried ein hymateb. Yr wyf yn siŵr y bydd Rhodri, pan agora’r ddadl yr wythnos nesaf, yn ein hysbysu o’r ymateb. Dyma’r adeg briodol ar gyfer yr ymateb, Janet, o ran hyfforddiant a strategaethau amgen. Gobeithiaf y bydd Rhodri yn nodi na all Corus ddianc heb gael ei gosbi. Ni ellir anrheithio’r asedion. Ni all Corus gerdded i ffwrdd o’i gyfrifoldebau yng Nglynebwy, Llanwern a Shotton gyda’r safleoedd llygredig y mae wedi eu gadael ar ôl. Rhaid gwneud iddo wynebu ei gyfrifoldebau.

Mae materion ehangach i’w trafod. Siaradodd Phil Williams am ein dibyniaeth ar weithgynhyrchu yng Nghymru. Daw 28 y cant o’n cynnyrch mewnwladol crynswth yng Nghymru o weithgynhyrchu o’i gymharu ag 20 y cant yn y DU yn gyffredinol. Rhaid inni bellach feddwl yn nhermau’r hyn a wna Llywodraeth ganolog a’r hyn a wnawn ni yma yng Nghymru i ddylanwadu ar ein heconomi ni. Mae newidiadau economaidd, tymor canolig yn digwydd yn yr Undeb Ewropeaidd a fydd yn rhoi pwysau parhaus ar yr economi Gymreig, nid yn unig yn y sector gweithgynhyrchu sylfaenol ond mewn amaethyddiaeth a sectorau eraill. Rhaid inni ystyried pam nad oes gan weithwyr yng Nghymru a Phrydain yr un diogelwch â gweithwyr yn Ewrop. Sut y gellir eu bwrw o’r neilltu mor hawdd a heb ymgynghori â hwy?

Dylai Llywodraeth ganolog ddysgu gwersi o’r ffordd y mae Corus wedi ymdrin â’r mater hwn. Rhaid inni ystyried yr arian cyfredol sengl. Cofiaf, fel y gwna pobl eraill yma, refferendwm a ymladdwyd i’r eithaf yn 1997, oherwydd ar adeg yr etholiad cyffredinol nid oeddem yn ceisio dadlau o blaid datganoli. Ofnaf fod y Llywodraeth a gefnogaf mewn perygl o syrthio i’r fagl o ymladd yr etholiad cyffredinol drwy nodi bod anawsterau mawr gyda’r arian cyfredol sengl—byddai Alun Cairns yn falch o glywed hynny. Nid yw’n fuddiol rhoi’r neges honno yn 2001 os ydych, yn 2002, yn curo ar ddrysau gan geisio darbwyllo pobl i bleidleisio dros arian cyfredol sengl mewn refferendwm. Rhaid inni fynd i’r afael â hynny. Os credwn, fel y credaf fi, fod ymuno â’r arian cyfredol sengl yn un o’r pethau y mae’n rhaid inni ei wneud, dylem fod yn barod i sefyll a dadlau o blaid hynny yn awr. Fodd bynnag, rhaid inni wneud pethau eraill hefyd. Trueni nad yw’r Llywodraeth wedi meddwl yn fwy difrifol am gael polisi mwy cadarn ar gystadlu a rheoleiddio. Yr oedd yr ysgrifen ar y mur pan gwblhawyd uniad Corus rai blynyddoedd yn ôl. Gwelsom hefyd effaith polisi’r Llywodraeth ar Hyder, ac yn y blaen. Bydd yn rhaid i’r Llywodraeth ganolog ailystyried y ffordd y mae’n ystyried effaith y pryderon mawr hyn ar ein heconomi genedlaethol. Hyd yn oed cyn y diwrnod tywyll hwn, yr oedd materion inni eu hystyried a oedd yn llawer mwy perthnasol.

Cyfeiriwyd at ddadl ddoe yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Trafodaf yn fras y materion a godwyd yn y cyfarfod hwnnw. Mae ein cynnyrch mewnwladol crynswth y pen yng Nghymru bellach yn is nag y bu erioed, cyn yr effaith ddinistriol hon ar y diwydiant dur. Yr ydym bellach yn cynhyrchu llai nag 80 y cant o CMC y pen. Anelwn at gael gwell economi a chyfradd twf CMC yng Nghymru sydd 1 y cant yn uwch na’r DU yn gyffredinol. Fodd bynnag, ni chyflawnwn y gyfradd honno yn seiliedig ar bolisïau cyfredol a dosbarthiad adnoddau. Os ydym am newid y ffordd y datblygwn ein heconomi a chyfradd y twf economaidd, rhaid inni newid y polisïau sydd yn effeithio arno. Hyd yn oed cyn y cyhoeddiad hwn, yn y Cymoedd canol a gynrychiolaf yr oeddem yn anelu at gael cyfradd twf economaidd o 5 y cant. Yng Nghymoedd Gwent, ac etholaeth Peter Law, yr oeddem yn anelu at 4 y cant. Gobeithiaf y cyflawnwn hynny, ond—gan roi’r gweithfeydd a gaewyd heddiw i’r naill ochr—ni wnawn hynny, oni newidiwn ein polisïau. Gobeithiaf y cytuna Alun Cairns mai dyna oedd y neges a gyflewyd yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd ddoe. Nid dweud yr ydym nad ydym am gyrraedd y targedau hynny, ond yn hytrach dweud na chredwn fod y polisïau ar waith i wneud hynny.

Mae hynny’n fy arwain at ddau gasgliad. Nid oes unrhyw amheuaeth y bydd pwysau mawr ar adnoddau’r Cynulliad. Rhaid inni ddeall bod yn rhaid i’r teimladau a fynegir heddiw gael eu troi yn gamau ymarferol er mwyn iddynt fod yn ystyrlon. Ar gyfer Glynebwy, Shotton, Gorseinon ac ardaloedd Amcan 1, er mwyn osgoi ffug-wylofain, rhaid inni greu polisïau yn sgîl y teimladau hynny a blaenoriaethu’r ardaloedd hynny. Mae i hynny oblygiadau o ran y ffordd y dosbarthwn adnoddau o fewn y Cynulliad. Os nad yw’r adnoddau hynny yn ddigonol inni wneud yr hyn yr ydym am ei wneud i ailadeiladu’r cymunedau hynny, rhaid inni droi at ffynonellau ariannol eraill.

Seilir dyraniad cyfredol Cymru o’r adnoddau ar boblogaeth ac nid angen. Ni fydd swm yr arian a gawn gan Lywodraeth ganolog y flwyddyn nesaf yn newid yn dilyn cyhoeddiad heddiw. Credaf y dylai fod yn fwy. Dylai fod gan Gymru rhyw ffordd o nodi ei bod wedi dioddef ergyd drom ac y bydd yn rhaid iddi wario llawer o arian i geisio ailadeiladu’r cymunedau hynny ac ymdrin â chanlyniad y gyfalafiaeth benrhydd hon. Cyfrifoldeb Llywodraeth ganolog yw gwneud rhywbeth ynglŷn â hynny. Ni chredaf am eiliad y bydd yn gwirfoddoli i roi adnoddau. Felly, rhaid i’r Cynulliad ddweud wrth Lywodraeth ganolog fod ganddi gyfrifoldeb o ganlyniad i’w pholisïau—er nad yw’n ymwybodol o weithredu polisi—ar gystadlu, ar Ewrop ac wrth ganiatáu i’r uno fynd yn ei flaen a pheidio â diogelu gweithwyr. Dylem droi at Lywodraeth ganolog yn awr a dweud bod yr amser wedi dod i dalu oherwydd bydd arnom angen yr adnoddau hynny i sicrhau y caiff y cymunedau sydd wedi dioddef ergyd mor drom heddiw rywfaint o driniaeth deg yn y dyfodol.

Cymeradwyaf sylwadau Ron, ond, yn fwy arbennig, creodd sylwadau Peter Law argraff fawr arnaf. Yr wyf yn siŵr fy mod yn siarad ar ran pob Aelod o’r Cynulliad wrth ymateb i’r sylwadau didwyll hynny. Bydd Peter yn cofio’r hyn y cyfeiriwyd ato fel Cwmni Haearn, Dur a Glo mawr Glynebwy, a gynhyrchodd y gwaith hwnnw o dan amgylchiadau anodd. Talaf fi—fel ef—deyrnged i’r gweithlu. Bu drwy hyn unwaith o’r blaen. Yn y 1920au caewyd y gwaith a’i roi o’r neilltu. Yr oedd angen rhyfel byd i ailgychwyn y gwaith o gynhyrchu haearn a dur yng Nglynebwy. Ailgomisiynwyd gwaith dur Glynebwy yn 1936 o ganlyniad i ailarfogi. Ni ddymunwn i hynny ddigwydd eto. Fodd bynnag, y maen’n ymwneud â’r hyn a ddywedodd Dafydd Wigley ynglŷn â phwysigrwydd cael diwydiant strategol a all gynhyrchu haearn a dur. Mae angen hynny ar gyfer arfau rhyfel er mwyn amddiffyn. Yng Nghasnewydd, mae’r sefyllfa yn wahanol, gan yr oedd y gwaith cynhyrchu haearn a dur yng yn gymharol fach tan ddyddiau cynnar y ganrif ddiwethaf. Yr oedd gwaith Cortabella wedi bod yno ers blynyddoedd, ac yna daeth y gweithfeydd mwy o faint, John Lysaght yn 1905 a oedd yn gwmni o dan reolaeth Brydeinig. Dechreuasom gynhyrchu mwy o haearn a dur gyda ‘whiteheads’ ac yn ddiweddarach gyda rholeri dur.

Cofiaf ddychwelyd o’r ysgol yn y 1950au pan oeddwn yn blentyn a’m tad yn dweud wrthyf fod dyfodol Casnewydd yn sicr. Byddai gwaith dur newydd yn Llanwern. Cofiaf am sgyrsiau gyda Harry Spencer, Gus Latha, Campbell Adamson a Julian Clode yn y tŷ sydd bellach yn gartref imi. Yr oeddwn yn falch eithriadol fod Casnewydd wedi ei dewis ar gyfer y safle hwn. Credasom fod gennym ddyfodol diderfyn; mor anghywir yr oeddem. Gofynnaf gwestiynau i’r Weithrediaeth hon heddiw, oherwydd rhaid imi wneud hynny ar ran fy etholwyr. Gofynnais i’r Prif Weinidog y llynedd ar adeg yr uno hwn a allai sicrhau bod unrhyw arian ychwanegol ar gael pe bai angen ailhyfforddi. Yr wyf yn aros am ateb o hyd, fel y mae pob Aelod arall o’r Cynulliad hwn. Ar 7 Rhagfyr, gofynnais fy nghwestiwn eto. Ni chafwyd ateb. Ar 15 Ionawr, gofynnais i’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd am sicrwydd nad oedd dur tramor yn cael ei werthu am brisiau nad oeddent yn gystadleuol, gan beryglu ein swyddi yng Nghymru. Arhosaf am ateb o hyd. Ychydig wythnosau yn ôl, gofynnais i’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes os gallai roi manylion am yr hyn y gellid ei wneud i bobl sydd wedi colli eu swyddi. Ble y gallent ddod o hyd i wybodaeth am sut y gellid eu hailhyfforddi? Ble y gallent ddod o hyd i’r wybodaeth a fyddai’n sicrhau eu dyfodol economaidd? A oes angen imi ddweud fy mod yn aros am ateb o hyd?

Gobeithiaf na fydd sail i agwedd ddihid syfrdanol y Weithrediaeth. Mae gennyf hyder ym mhobl Dwyrain De Cymru. Nid oes unrhyw amheuaeth gennyf eu bod yn wydn. Ar ddechrau’r 1980au cawsom brofiad o hyn gyda’r toriadau. Achosodd, fel y bydd yr Aelodau yn cofio, ychydig o dwf mewn nwyddau defnyddwyr. Fodd bynnag, gwyddom y byddai’r anochel yn digwydd ac y câi pobl anhawster i ddod o hyd i gyflogaeth. Bu’n rhaid i’r Llywodraeth genedlaethol gymryd mesurau mawr i gyflwyno polisïau economaidd digonol a arweiniodd at adfywiad ar ddiwedd y 1990au. Nid ydym am i’r aberthau hynny gael eu colli. Nid ydym eisiau mesurau tymor byr. Yr ydym am gynnal adolygiad digonol o’r hyn sydd yn digwydd yn y diwydiant dur. Ofnaf fod y penderfyniad eisoes wedi ei wneud filltiroedd o’r fan hon gan y Comisiwn Ewropeaidd. Dangosodd, flwyddyn ar ôl blwyddyn, ei fod yn benderfynol o leihau’r gallu i gynhyrchu dur yn Ewrop. Ymddengys mai ni yw’r bwch dihangol yn y sefyllfa hon. Mae’n eironig bod Ron yn sôn am ffynhonnell yr arian hwn. Gwyddom fod arian mawr ar gael o’r Comisiwn Ewropeaidd unwaith y gwneir y toriadau. Pan fydd angen ailstrwythuro, daw’r arian. Ac eto, i raddau, beiaf y Comisiwn Ewropeaidd sydd, a bod yn deg, wedi bod yn agored ynglŷn â’r angen—fel y gwêl pethau—i leihau’r gallu i gynhyrchu dur yn y Deyrnas Unedig ac yn Ewrop. Gwneir y mwyafrif o’r dur yn yr Almaen gan y gyfuned Thyssen-Krupp. Pam na ddylai’r Gorfforaeth Ddur Brydeinig, sef Corus bellach, fod wedi gallu ymladd yn galetach gydag anogaeth y Llywodraeth, fel y gallem sicrhau bod gennym ddyfodol economaidd dichonol ar gyfer de-ddwyrain Cymru a Chymru gyfan.

in Welsh I speak today with considerable sadness and also anger. I am sad for the communities that have suffered terribly as a result of the announcements, made today, but which have cast an ominous shadow for months. We know that the closure of these works and the job losses will lead, not only to unemployment among the workforce, but also to job losses in associated services that are dependant on the steel industry. This is true, not only of Llanwern, and of Ebbw Vale in particular, because it is closing down—and I admired Peter Law’s speech on this—but also of Shotton, which has suffered greatly over a long period and is again suffering today.

in Welsh We have known that this news was coming for a long time. When we issued warnings more than 12 months ago, Ministers in the Department of Trade and Industry claimed that we were scaremongering, and that we should not do so. When the press and the media also issued warnings, Helen Liddell and others in the Department gave the same response. If the Government was listening, it was not obvious and I am referring here to the Westminster Government and not so much to the Government in Cardiff.

in Welsh When rumours such as these are rife, it is a government’s responsibility, at the very least, to make contingency plans. I assume that such plans have been made by the Government in Cardiff. I hope even more that, as the prime responsibility for these industries lies with the Government in Westminster, that it has also made plans. I will return to this.

yn Saesneg Cyn dechrau yn Nhŷ’r Cyffredin, gweithiais mewn diwydiant am ddegawd ac am ddwy ran o dair o’r amser hwnnw, mewn diwydiant a ddefnyddiai ddur Cymru. Gweithiais i’r cwmni cerbydau Ford yn Dagenham a’r cwmni Hoover ym Merthyr Tudful. Gwn am bwysigrwydd y diwydiant dur. Mae’n ddiwydiant strategol sylfaenol. Mae’n sylfaenol o ran amddiffyn, fel y soniodd Edwina Hart yn briodol eiliad yn ôl. Sut ar wyneb y ddaear y gall unrhyw wlad gael gallu amddiffyn annibynnol os nad oes ganddi allu annibynnol i gynhyrchu dur? Mae dileu diwydiant dur yn golygu tanseilio’r gallu i amddiffyn. Yn yr un modd, sut ar wyneb y ddaear y gall diwydiannau eraill sydd yn defnyddio dur, fel y diwydiant cerbydau, un o’r diwydiannau allweddol yng Nghymru, a diwydiannau nwyddau defnyddwyr eraill, fel peiriannau golchi ac yn y blaen, fod yn sicr o’u dyfodol, oni fydd y diwydiant sylfaenol hwn y tu ôl iddynt?

yn Saesneg Dyna pam y rhyfeddaf y gall Llywodraeth, sydd yng ngofal yr economi ac sydd yn penderfynu ar gwestiynau fel cyfraddau llog a chyfradd gyfnewid arian cyfred, sef cyfrifoldeb y Trysorlys yn Whitehall, laesu dwylo a gweld beth sydd yn digwydd a beth sydd wedi bod yn digwydd i’r diwydiant dur. Heddiw daeth i uchafbwynt. Mae’r un peth yn digwydd i’r sector gweithgynhyrchu, i amaethyddiaeth ac i dwristiaeth oherwydd gwerth y bunt. Sut ar wyneb y ddaear y gall laesu dwylo a chaniatáu i hyn ddigwydd gyda’r effaith ddinistriol a wynebwn heddiw? Mae’n drychineb i Gymru, ond yn arbennig i’r cymunedau hynny a ddifethwyd cymaint gan y newyddion hwn.

yn Saesneg Yr wyf yn ymwybodol bod Rhodri Morgan a Mike German wedi mynd i Stryd Downing i holi’r Prif Weinidog ynglŷn â hyn. Ac yr oedd yn iawn eu bod wedi gwneud hynny. Byddem wedi croesawu cyfarfod cynharach, ond yr oeddem yn falch eu bod wedi mynd pan wnaethant. Fodd bynnag, beth oedd ymateb y Prif Weinidog? Pa ymrwymiadau a roddwyd, nid yn unig i geisio gwneud yn iawn am y dinistr a allai ddilyn yn yr ardaloedd hyn, ond i atal y penderfyniad hwn rhag digwydd yn y lle cyntaf?

yn Saesneg Derbyniaf fod dwy ochr i’r geiniog, ac os yw Corus yn amharod i siarad, mae’n rhoi’r Llywodraeth mewn sefyllfa anodd. Fodd bynnag, cyfrifoldeb y Llywodraeth yw diogelu diwydiant strategol o’r math hwn. Dyna pam yr ymyrrais pan oedd Edwina Hart yn siarad. Dywedaf yr un peth eto; os na all diwydiant mor bwysig â hyn gael ei diogelu yn y sector preifat, yna cyfrifoldeb y Llywodraeth yw cymryd y camau angenrheidiol. Os bydd angen, rhaid ailwladoli’r diwydiant. Fodd bynnag, rhaid i’r adnoddau fod ar gael i feddiannu’r cwmni hwnnw a’i redeg ar sail fasnachol, gan bobl sydd yn gwybod am y diwydiant. Gallai’r cyflogeion ei redeg, fel yr awgrymwyd gan y cynnig a gyflwynwyd gan yr undebau llafur neu bryniad gan y rheolwyr, ond gyda chefnogaeth adnoddau’r Llywodraeth. Dywedodd Mike German yn y Pwyllgor ddoe y byddai angen llawer o adnoddau i gyflawni hynny. Sut felly? Dywedodd Corus ei fod yn colli arian. Os prisiwch gwmni sydd yn colli arian ar y gyfradd hon, nid oes braidd unrhyw brisiad o gwbl. Meddiannwch ef, diogelwch y swyddi hynny gan greu strwythur lle y gall y rheini sydd yn gysylltiedig â’r diwydiant ei redeg eto.

yn Saesneg Pryderaf ynglŷn â thôn yr hyn a glywsom heddiw. Mae’r diwydiant dur yn rhy bwysig i’w adael yn nwylo corfforaeth fregus fel Corus. Ni all y Llywodraeth adael dyfodol diwydiant mor hanfodol, sylfaenol yn nwylo corfforaeth amheus. Mae gan Lywodraeth Blair ddyletswydd i symud tuag at ailwladoli’r diwydiant hwn a throsglwyddo’r gwaith o’i redeg—hyd braich—i’r rheini sydd â chefndir proffesiynol yn y maes, ar sail fasnachol.

in Welsh Today’s debate has at times, felt funereal. Should this not be a day to state that we are unwilling to accept this decision and that we will fight back? It was Dylan Thomas who said,

in Welsh We need to make it clear to the Westminster Government that this decision is unacceptable. We expect Tony Blair’s Government to take steps to change Corus’s decision. If Corus is unwilling to do that, then a Bill should be put through Parliament as a matter of urgency to take this company into public ownership. If Downing Street is turning its back on Wales—as Will Hutton suggested last week—then the message is clear. He should expect Wales to turn its back on Downing Street.

Fel un o’r cynrychiolwyr eraill ar gyfer Casnewydd, cymeradwyaf sylwadau John Griffiths. Dangosodd ei araith huawdl y bore yma fod y mater hwn yn ganolog i fywyd Casnewydd. Rhwygir y galon o’r gymuned yng Nghasnewydd. Peidied neb â chamgymryd hynny. Mae Casnewydd yn dref ddur falch. Ar ôl clywed y newyddion trychinebus y bore yma, yr ydych yn dechrau meddwl sut y mae dur yn effeithio arnoch chi. Yr oedd diddordeb gennyf glywed Phillip Williams yn hel atgofion am ei dad yn sôn wrtho am y goleuadau yn yr awyr uwchben Glynebwy. Pan oeddwn yn byw ym Margoed, cofiaf weld y golau hwnnw ac yr oedd yn codi arswyd arnaf. Mae pethau yng Nghasnewydd sydd yn rhan o’i llên gwerin, fel y ciwiau hir a’r lorïau ‘shay’ pan oedd y gwaith dur yn cael ei adeiladu. Ysgrifennwyd cerddi a chaneuon am hynny. Cofiaf fynd i’r ysgol ar y bws a threulio oriau yn ceisio cyrraedd y dref. Cyn imi ddod yn Aelod o’r Cynulliad, cynrychioliais ardal Caerllion fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd. Adeiladwyd tai cyngor Caerllion ar gyfer y gweithwyr dur a ddaeth o Lynebwy. Pan aeth fy mhlant i’r ysgol, yr oedd y plant A a’r plant B yn ddirgelwch i mi. Credais mai dadansoddiad deallusol ydoedd o’u llwyddiant yn eu harholiadau. Fodd bynnag, nid dyna oedd yr eglurhad. Yr oedd yn cyfeirio at shifft eich tad yn Llanwern sef shifft A neu shifft B. Penderfynai hynny a allai’r plant chwarae ar ôl ysgol ai peidio am fod eu tadau yn y gwely. Ar nodyn ysgafnach, pe na bai shifft B wedi pleidleisio cyn mynd i’r gwaith, byddai’r etholiad wedi ei golli oherwydd yr oedd shifft A yn gweithio yn y bore ac yn cysgu yn y prynhawn a shifft B yn cysgu yn y bore ac yn gweithio yn y prynhawn. Oni fyddent wedi gwneud eu dylestwydd ddinesig cyn mynd i’r gwaith, byddai bywyd dinesig yng Nghaerllion yn newid.

Yr oedd y pwyntiau a wnaethpwyd am y ffordd warthus y mae Corus wedi ymddwyn wedi eu hymarfer yn dda y bore yma. Mae’n amlwg y bu Corus yn buddsoddi yn ei gyfranddalwyr yn hytrach na’r cyfranddalwyr yn buddsoddi yn Corus. Dyna dro ar y system gyfalafol.

Trafodais dlodi plant yn gynharach. Hyd yn oed gyda miloedd o swyddi cyflog uchel a thra medrus yn Llanwern, mae ardaloedd o amddifadedd difrifol yng Nghasnewydd. Mae arnaf ofn beth fydd yn digwydd iddynt yn y dyfodol. Ni fydd swyddi bellach gan dadau, heb sôn am deidiau, ewythrod, partneriaid—cenedlaethau o deuluoedd sydd wedi gweithio yn y gwaith dur. Ofnaf beth fydd yn digwydd i blant yng Nghasnewydd.

Mae un mater holl bwysig nas crybwyllwyd y bore yma, sef, beth bynnag fo’r pecyn a gyflwynir gan Michael German a’r Weithrediaeth, rhaid i Gyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd fod yn rhan ganolog ohono. Gwnaeth waith rhagorol dros y blynyddoedd. Pan fu toriadau yn 1980, yr oedd yn ganolog wrth newid y dref. Penderfynwyd na fyddai Casnewydd yn mynd yn dref ag un diwydiant. Mae’r cyngor hwnnw wedi gwneud gwaith cymeradwy, a thalaf deyrnged iddo. Fodd bynnag, rhaid iddo fod yn rhan o’r digwyddiadau o hyn ymlaen, ac mae gennyf ddiddordeb mewn gwybod amdanynt.

Gofynnaf gwestiwn brys yn ddiweddarach ynglŷn â swyddi a gollwyd yn Dairy Crest. Cyn y Nadolig, collwyd 200 o swyddi yn Alcan, sydd hefyd yn fy etholaeth i. Sefydlir siopau swyddi, ond byddant yn debyg i sêl mis Ionawr. Ni fydd unrhyw swyddi yno i’r gweithwyr ymgeisio amdanynt. Pryderaf yn fawr am beth fydd yn digwydd i Gasnewydd fel cymuned. Gwn y gwneir pob ymdrech ond rhaid inni geisio gynyddu hyder y dref yn ei dyfodol, oherwydd Llanwern oedd Casnewydd ac i’r gwrthwyneb. Oni bai am Lanwern, ni fyddem wedi cael Pont Hafren pan gawsom hi. Oherwydd pwysigrwydd y gwaith hwnnw mewn perthynas â gweddill y Deyrnas Unedig, adeiladwyd Pont Hafren yn 1966. Rhaid inni ystyried y teimladau dwys iawn yng Nghasnewydd ynglŷn â beth fydd hyn yn ei olygu. Bu’r ddadl y bore yma yn emosiynol a hoffwn longyfarch yr Aelodau ar y modd y maent wedi mynegi eu pryderon. Fodd bynnag, bydd y cymunedau amaethyddol a glofaol yn awr yn dechrau teimlo’r hyn y mae Casnewydd yn ei deimlo y bore yma.

Bu hwn yn ddiwrnod ofnadwy ac nid yw’n syndod y llefarwyd llawer o eiriau cryf. Fe’n hatgoffwyd gan Peter Law, yn ei gyfraniad rhagorol, fod gan lawer o bobl yng Nghymru gysylltiad â’r diwydiant dur. Fy swydd gyntaf ar ôl gadael yr ysgol oedd gyda British Tubes Stockholding, ac un o’m swyddi diwethaf oedd sefydlu strwythur trafnidiaeth i Newport Galvanisers Limited. Yr oedd y ddau gwmni yn gysylltiedig iawn â Llanwern. Mae hynny wedi’m hatgoffa nad pobl yn Llanwern yn unig fydd yn colli eu swyddi, ond llawer o bobl eraill mewn diwydiannau cysylltiedig.

Gyda’r parch mwyaf i lawer o’r Aelodau sydd â mwy o brofiad na fi, yr ateb heddiw yw peidio ag ymosod ar gyfalafiaeth na chwmnïau rhyngwladol, na galw am ailwladoli diwydiant. Nid oes ateb syml i’r broblem ofnadwy sydd yn ein hwynebu heddiw. Fodd bynnag, os oes ateb tymor hir, yna’r ateb yw anfon neges i weddill y byd bod Cymru yn lle rhagorol o hyd i fuddsoddi ynddo. Bydd croeso o hyd, nid yn unig yn y bryniau, ond drey Gymru gyfan i gwmnïau sydd am ddod yma a darparu swyddi. Os nad yw Corus yn barod i werthfawrogi cryfder ei weithwyr—a siarada am effeithlonrwydd y gweithwyr dur hynny—rhaid inni ddod o hyd i swyddi eraill drwy gyfrwng cwmnïau eraill sydd yn barod i gydnabod y cryfderau mawr a gynigir yma yng Nghymru.

Prin bod bore wedi mynd heibio yn y mis neu’r chwe wythnos diwethaf heb i ddegau, os nad cannoedd, neu filoedd o gartrefi ledled Cymru, boeni am yr hyn a fyddai’n digwydd. Fel Aelod o’r Cynulliad dros Aberafan, profais y teimlad erchyll hwnnw o droi’r radio ymlaen a meddwl ai heddiw fyddai’r diwrnod. Gallaf ddychmygu’r ymdeimlad o chwerwder a drwgdeimlad y mae’n rhaid bod pobl yng Nglynebwy, Casnewydd, Shotton a Gorseinon yn ei deimlo, er ein bod ni yn Aberafan yn teimlo rhywfaint o ryddhad nad yw hyn yn effeithio’n uniongyrchol arnom. Siaradaf ar ran pobl Aberafan, yn y diwydiant dur a mudiad yr undebau llafur, drwy ddweud bod gennym ymdeimlad o undod a chefnogaeth i’r bobl yng Nghasnewydd, Shotton a Glynebwy yn ystod y cyfnod anodd a chaled hwn. Cefnogwn bopeth a wneir i geisio gwella canlyniadau difrifol y gweithfeydd hynny a gaeodd ac i weithredu fel cyfryngwr. Fel y dywedodd Peter Law, mae gan bob un ohonom ddyletswydd, yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru ac yn Llywodraeth San Steffan, i ymdrechu i ymdrin â’r problemau y mae’n rhaid bod cymuned mewn trafferthion, fel Glynebwy, yn eu hwynebu. Eisoes mae gan y dref y lefelau uchel iawn o ddiweithdra, ond mae’n wynebu’r ffaith bod gwaith arall yn cau. Mae’n ddyledus ar bob un ohonom i wneud ymdrech arbennig i sicrhau, yn anad dim, nad anghofir am y gymuned.

Rhannwn y sioc a deimlir, a daethom bron i gyflwr o alaru ac anghrediniaeth wrth geisio gwneud synnwyr o’r hyn a ddigwyddodd. Ceisiwn hefyd feddwl am ffyrdd o symud ymlaen ac mae’n siŵr y cawn ddadl, ar hynny yr wythnos nesaf. Nid oes gennyf wrthwynebiad ideolegol i wladoli, ond nid dyna’r ateb. Mae pob un ohonom yn ymwybodol ein bod wedi gweld y lefelau uchaf o ddiweithdra yng Nghymru pan oedd diwydiant yn endid gwladol, er enghraifft, yn y diwydiant glo a’r diwydiant dur. Yn y cyswllt hwn, pe na bai pleidiau, fel y blaid Geidwadol, yn ymuno â rhaglen wladoli, byddai dyfodol pobl o fewn diwydiant gwladol yn troi’n gêm wleidyddol o un etholiad cyffredinol i’r nesaf. Er nad oes gennyf unrhyw wrthwynebiadau gwleidyddol nac ideolegol, nid yw’n senario realistig.

O ran undod, gan na ddylid trin y mater hwn yn ysgafn, onid yw’n bosibl edrych am enghreifftiau, fel y diwydiant dŵr, sydd ym meddiant cwmni daliannol ac a reolir gan bobl sydd yn ei ddeall, a all gynnal cefnogaeth drawsbleidiol ac felly a all wahanu dyfodol y diwydiant dur oddi wrth wleidyddiaeth?

Cefnogaeth drawsbleidiol yw’r rhan bwysicaf o’ch cwestiwn. Pe gellid cyflawni hynny, byddai eich awgrym yn ystyriaeth resymol. Fodd bynnag, ni chredaf fod hynny’n gynnig realistig. O ganlyniad, dilynwn drywydd ofer na fydd yn arwain i unrhyw le. Mae opsiynau ymarferol eraill a senarios amgen i’w hystyried er mwyn sicrhau lles yr hyn sydd yn weddill o’r diwydiant dur yn y dyfodol, neu o bosibl, mor hwyr â hyn, i gynnig rhywfaint o obaith i’r rheini sydd yn wynebu colli swyddi.

Mae’n bwysig ein bod yn edrych ar ddyfodol y diwydiant gweithgynhyrchu yng Nghymru.

Fodd bynnag, sylweddolwn fod cyswllt anorfod â gweddill y Deyrnas Unedig. Byddai’n ffolineb meddwl mai ateb i Gymru yn unig fydd ar gael, yn arbennig o ran y diwydiant dur, oherwydd defnyddiwyd symiau helaeth o’i gynnyrch yn y sector gweithgynhyrchu ledled y Deyrnas Unedig. Rhaid i farchnad ddur y dyfodol gael sylfaen ar gyfer y Deyrnas Unedig gyfan, oherwydd colli’r farchnad honno oedd un o’r problemau a arweiniodd at y cyfwng trist hwn heddiw.

Rhaid inni holi ynglŷn â chyfraddau llog. Fodd bynnag, dylem ganmol yr hyn sydd yn digwydd ar hyn o bryd. Nid ydym am gael strategaeth a fydd yn ansefydlogi llwyddiannau economaidd sydd wedi arwain at ostyngiad dramatig mewn diweithdra ymhlith ieuenctid a’r rhai a fu’n ddi-waith ers amser, ac a welaf o ddydd i ddydd ar strydoedd fy mhentref. Rhaid inni weithredu mewn ffordd bwyllog a pheidio â pheryglu llwyddiannau’r gorffennol. Mae’n rhy syml meddwl y byddai mân newidiadau i’r cyfraddau llog wedi atal y diwrnod trist hwn yng Nghymru, nid lleiaf oherwydd ymdrechion Cronfa Ffederal Unol Daleithiau America. Ymyrrodd Banc Canolog Ewrop i raddau helaeth iawn ar nifer o achlysuron er mwyn effeithio ar y gyfradd gyfnewid a methodd yn ei ymdrechion. Mae angen ymateb cyfannol i’r argyfwng a wynebwn heddiw. Mae ymdeimlad o undod ledled Cymru heddiw bod yn rhaid inni gydweithio i ddod o hyd i atebion ar y cyd. Os gallwn gynnal yr ymdeimlad hwnnw o undod a chydlyniad, gobeithiaf y daw dyddiau gwell

Mae’n amlwg o’r ddadl heddiw bod pawb yng Nghymru yn cydymdeimlo â’r gweithwyr yn Corus a’r is-gontractwyr. Yr oedd Peter Law yn credu bod y cynlluniau hyn wedi bod ar y gweill ers peth amser, a dyna, yn sicr yw barn y gweithwyr hynny. Fodd bynnag, mae’n rhyfeddol bod y gweithwyr wedi parhau i weithio ar raddfa ryfeddol o uchel o ran cynhyrchiant, er gwaethaf y teimladau hynny a’r digalondid y mae’n rhaid eu bod wedi ei achosi. Mae’r newyddion yn waeth i Ddwyrain De Cymru nag i Orllewin De Cymru. Mae’n gymharol dda i Bort Talbot, lle mai dim ond llinellau lle y rhoddwyd y gorau i gynhyrchu dros dro a fydd yn cau. Ni chollir swyddi presennol yn y gwaith hwnnw, er yr effeithir ar bosibiliadau swyddi ar gyfer y dyfodol. Serch hynny, mae cyhoeddiad heddiw wedi gwanychu dyfodol y broses gyfan o wneud dur yng Nghymru.

Siaradodd Edwina am Fryngwyn yng Ngorseinon, sydd yn rhan o’i hetholaeth ac o’r rhanbarth a gynrychiolaf fi. Mae’n newyddion drwg i’r gymuned honno, am fod y swyddi a gollir heddiw yn ychwanegol at y rheini a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf yn Valeo.

Siaradodd Peter Law hefyd am yr angen am swyddi o ansawdd da. Ni welir hyn yn y ffigurau ar gyfer swyddi a grëwyd ac a gollwyd. Ar brydiau, caiff swyddi o ansawdd da eu creu, fel y gwelsom yn Abertawe yn ddiweddar. Fodd bynnag, mae’r swyddi a gaiff eu creu yn aml yn rhai ag iddynt gyflog isel ac sydd hyd yn oed yn llai diogel na’r rheini a gollwyd. Yn eironig, mae hyn yn gyrru pobl i dde-ddwyrain Lloegr. Mae’r ardal honno eisoes yn orboblog ac mae carped o dai yn ymestyn o un arfordir i’r llall. Felly, nid yw’r cyhoeddiad hwn yn dda i dde-ddwyrain Lloegr ychwaith.

Yn yr amgylchiadau hyn, mae’n hen bryd i Gordon Brown gyhoeddi cymorth rhanbarthol. Os na wnaiff unrhyw beth am y bunt gref—y dywedodd Brian na fyddai’n effeithiol beth bynnag—a chan nad yw eto wedi cymryd cam i ymuno â’r ewro, dim ond cymorth rhanbarthol all ddiogelu swyddi mewn ardaloedd fel Cymru, gogledd Lloegr a’r Alban. Mae £16 biliwn o arian dros ben yn y gyllideb ac, o’i gymharu â hynny, mae arian Amcan 1 yn bitw. Dylai’r Cynulliad a Llywodraeth y DU alw ar gwmnïau a chyrff eraill ym Mhrydain sydd yn mewnforio dur i ailystyried eu polisïau er eu lles tymor hir eu hunain. Er enghraifft, er yr effeithia hyn ar ogledd Lloegr yn hytrach na Chymru, mae’n annerbyniol bod trên danddaearol Llundain, sydd yn eiddo cyhoeddus, yn parhau i brynu traciau o Awstria fel ag y gwnaeth yn y gorffennol, pan gynhyrchir traciau da yng ngogledd Lloegr. Soniodd siaradwyr eraill am weithredu ar gyfer y dyfodol. Dylem sicrhau bod unrhyw gamau a gymerir yn effeithiol a bod yr arian sydd yn mynd tuag at hyn o fewn ffigurau cyffredinol yr hyn a gollwn, ac nid swm bach.

Fel y dywedodd siaradwyr blaenorol, fe gymer blynyddoedd lawer i Gymru godi ar ei thraed ar ôl y drasiedi hon, sydd wedi dwyn calon llawer o gymunedau ledled y wlad. Ers 1945, yr ydym wedi dibynnu ar bŵer y Llywodraeth i ymyrryd â diwydiannau sydd mewn argyfwng ac i gymryd camau i gynorthwyo cymunedau mewn trafferthion. Mae natur gynyddol ryngwladol a byd-eang busnesau wedi lleihau’r effaith y gall y Llywodraeth ei chael drwy gymorthdaliadau traddodiadol. Effeithiodd dyfarniad Ewropeaidd hefyd ar gyfreithlondeb y cymorthdaliadau hynny, yn enwedig mewn perthynas â’r diwydiant dur.

Serch hynny, pe bai rheolwyr Corus wedi bod yn barod i siarad, gallai’r pecyn a gynigiodd Llywodraeth y DU a’r Cynulliad fod wedi gwneud llawer i helpu i leddfu’r penderfyniad hwn. Yn lle hynny, gwelwn weithfeydd hynod effeithlon yn cau, gyda gweithwyr medrus yn cael eu taflu o’r neilltu, gan bobl y ddinas nad ymddengys eu bod wedi deall y diwydiant a redant.

Mae fy nghydymdeimlad a’m pryder yn gorwedd gyda’r teuluoedd lawer a gafodd eu bwrw gan y cyhoeddiad hwn a hefyd y rheini a fydd, yn y misoedd i ddod, hefyd yn colli eu swyddi o ganlyniad i hyn. Cau gweithfeydd Bryngwyn yng Ngorseinon a gaiff yr effaith fwyaf uniongyrchol ar yr ardal a gynrychiolaf. Fel y dywedodd Janet, mae’r effaith gynyddol ar y gymuned honno yn arbennig o drychinebus pan ychwanegwch y swyddi a gollir yn Valeo. Mae’n bwysig yn awr ein bod yn cael adnoddau digonol gan Lywodraeth y DU i geisio helpu’r rheini a gafodd eu taflu o’r neilltu mewn ffordd mor oeraidd gan Corus. Mae angen inni hefyd drafod ymhellach â Corus o ran y gweithrediadau sydd ar ôl ganddo yng Nghymru. Yr wyf yn arbennig o bryderus ynghylch ymarferoldeb yr harbwr dwfn ym Mhort Talbot, sydd yn dibynnu ar weithfeydd eraill, sydd bellach wedi cau, i gynnal ei fusnes. Efallai y gallwch ymateb i’r pryder hwnnw, Rhodri, pan atebwch y ddadl hon.

Fel eraill, yr wyf hefyd yn bryderus am effaith lefel y bunt ar y diwydiant gweithgynhyrchu yng Nghymru. Fodd bynnag, ymddengys bod ffactorau eraill wedi chwarae rhan yn y penderfyniad hwn hefyd. Gwnaeth Llywodraeth Cymru bopeth posibl i atal y penderfyniad hwn heddiw, ond ymddengys nad oedd rheolwyr Corus yn barod i wrando. Clywsom am effaith biwrocratiaeth fondigrybwyll ar fusnesau yng Nghymru. Fodd bynnag, pan wnaethpwyd cynnig i gael gwared ar rai o’r beichiau hynny, fe’i gwrthodwyd gan Corus. Yn y pen draw ni chredai fod y fiwrocratiaeth hon yn rhwystr. Ymddengys ei fod yn pryderu mwy ynghylch ei elw ei hun, nid am y cymunedau y mae yn awr yn eu distrywio. Nid yw ei ffurf ar gyfalafiaeth yn perthyn i’r unfed ganrif ar hugain. Mae’n perthyn i’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Mae’r hyn a ddigwyddodd heddiw yn annerbyniol ac yn annymunol. Trosglwyddodd Corus y gwaith o ailadeiladu i ni, gan olchi ei ddwylo, yn ôl pob tebyg, o ddyfodol y rheini a gafodd eu heffeithio gan y penderfyniad hwn. Gobeithiaf y gwelwn ddatganiadau pellach gan y Llywodraeth ar y ffordd i symud y faich hon yn ei blaen. Rhaid i’r drasiedi hon beidio â’n crymu. Rhaid inni ymateb gyda nerth llawn y pwerau a’r adnoddau sydd ar gael inni a Llywodraeth y DU i helpu’r rhai yr effeithir arnynt.

Fe’m cyffyrddwyd gan yr areithiau a glywais heddiw yn dilyn y newyddion ysgytwol a darodd Gymru. Fe’m ganwyd ym Mrymbo, ac mae llawer o’m perthnasau a weithiai yng ngweithfeydd dur Brymbo wedi dioddef hefyd. Gwn yn dda am y teimladau sydd gan lawer o’r bobl hynny a gollodd eu swyddi y bore yma. Pa bryd bynnag y dychwelwch i Frymbo, mae’r bobl yno yn dal i ymfalchïo’n fawr yn y gwaith a gyflawnasant, ac yn dal i ddweud wrthych am ansawdd y dur a gynhyrchasant yno. Am waith oes, bydd llawer o’r bobl hyn wedi colli eu swyddi y bore yma.

Hoffwn bwysleisio dim ond un peth i Rhodri. Gwrandewais yn ofalus ar yr hyn a ddywedodd Alison Halford am weithwyr Shotton yng ngogledd Cymru. Ni ddywedaf ein bod ni yn y Cynulliad wedi anwybyddu Shotton, ond bod teimlad yn bodoli yn y rhan honno o Gymru. Daeth drosodd yn gryf inni pan gyfarfûm, ynghyd â phedwar Aelod Llafur o’r Cynulliad, ag arweinwyr yr undebau ddydd Gwener diwethaf. Fy neges, Rhodri, yw, er mwyn dyn, gwnewch yn siŵr y cofir am Shotton ac y caiff gymaint o help â Llanwern, Glynebwy a phob man arall a gollodd swyddi heddiw. Yr oedd gogledd Cymru yn siomedig nad ymddengys ei bod wedi bod yn rhan o’r trafodaethau gwreiddiol ynglŷn â chau. Rhaid inni sicrhau ein bod yn cydnabod yr holl weithwyr ledled Cymru.

Fy ymateb i, fel un pawb arall yn y Siambr hon, yw un o sioc o weld graddfa’r drasiedi ddynol, cymdeithasol ac economaidd a olyga hyn i Gymru. Nid yw’n syndod bod llawer ohonom yn bwrw golwg yn ôl i’n profiadau blaenorol o ddur, a’n profiadau o effaith rhywbeth fel hyn. Yr oedd fy mlynyddoedd cynnar yn Shelter Cymru yn cyd-daro â chau gweithfeydd dur ar raddfa eang, a cholli nifer fawr o swyddi ym Mhort Talbot yn arbennig. Cofiaf yn dda rwystredigaeth ac anobaith dychrynllyd y bobl a gollodd eu cartrefi am na allent dalu eu morgeisi, am na allent ddod o hyd i swyddi eraill a’r cynnydd graddol o ran dirywiad a thlodi a ddaeth yn sgîl hynny. Cofiaf hefyd yn ystod fy mlynyddoedd yn y Comisiwn Cyfle Cyfartal, y gwragedd a oedd yn ennill cyflog i gynnal teuluoedd am nad oedd y dynion yn aml yn dod o hyd i waith arall. Yr oedd hyn naill ai am nad oedd ganddynt yr hyder neu am eu bod yn cael anhawster i addasu eu sgiliau i’r math o waith a oedd ar gael.

Lai na dwy flynedd yn ôl, cofiaf y brolio a’r geiriau crand, pan unodd y Gorfforaeth Ddur Brydeinig â Koninklijke Hoogovens i ffurfio Corus. Cofiaf yr holl addewidion a wnaethpwyd. Rhyfeddais at yr enghraifft a roddodd Jane Ryder o’r hysbyseb anhygoel, gwrthun hwn mewn papur newydd. Nid wyf yn siŵr a wyf yn iawn, ond cofiaf fod Corus wedi anfon llythyrau atom pan sefydlwyd ef yn dweud llawer o bethau mawr wrthym ynglŷn â’r hyn a olygai i sicrwydd y diwydiant dur yng Nghymru. Dychmygaf fod pawb ohonom wedi derbyn y llythyrau hynny. Cofiaf hefyd mai pwrpas dewis y gair ‘Corus’, teitl newydd, oedd rhoi calon newydd i’r diwydiant dur. A ydw i’n iawn? Mae’n warthus ein bod wedi cyrraedd y fath sefyllfa.

Dof i bedwar casgliad o ran yr hyn a ystyriaf fel y materion pwysicaf. Fel Aelod o’r Cynulliad, ceisiaf ddylanwadu ar y materion hyn a’u canlyn. Yn gyntaf, cytunaf â’r rheini a ddywed fod yn rhaid inni ymladd yn erbyn hyn. Gwn na fyddwn fwy na thebyg yn gwyrdroi’r penderfyniad hwn, oherwydd gwnaethpwyd llawer o ymdrech i ymladd yn ei erbyn mor belled. Fodd bynnag, rhaid inni edrych ar y modd y gallwn wrthsefyll maint y toriadau hyn a’u heffaith ar ein cymunedau. Rhaid inni ystyried atebion posibl i barhau i gynhyrchu dur yng Nghymru.

Ni chytunaf â Dafydd Wigley ar wladoli, oherwydd cofiaf—fel aelod o’r Blaid Lafur ers tro—yr ymgyrchoedd gwleidyddol yn ymwneud â gwladoli neu ddadwladoli dur. Nid oedd yn iach. Nid yw’n iach yn awr, ac nid yw rheoliadau cyfredol Ewrop ar gymhorthion y wladwriaeth ar gyfer dur yn gwneud gwladoli yn ddewis ymarferol. Felly, nid yw’n ddefnyddiol inni gynnig hynny fel opsiwn. Fodd bynnag, credaf fod Dafydd yn iawn ynglŷn â chyhoeddiad ddoe am Dŵr Cymru. Credaf fod yr hyn a ddigwyddodd yn cynnig cyfle inni ystyried yn hyderus ffyrdd amgen i gadw o leiaf rhywfaint o gynhyrchu dur yng Nghymru yn nwylo Cymreig. Gobeithiaf yr archwiliwch hyn, Brif Weinidog, gyda’r Adran Masnach a Diwydiant a’r undebau llafur ac y cefnogwch yr opsiynau hynny’n frwd.

Yn ail— a dywedaf hyn yn gadarn fel aelod o Blaid Lafur Cymru—rhaid inni ymladd yn galed o fewn y blaid a dadlau’n gryf, fel gweinyddiaeth a Chynulliad, o blaid deddfwriaeth a fydd yn diogelu gweithwyr yn y dyfodol. Pan fydd cwmni neu ddiwydiant modern yn gweithredu fel Meistri haearn a dur y gorffennol, rhaid i Blaid Lafur Cymru, a’r holl bleidiau gwleidyddol yng Nghymru, sefyll yn gadarn o blaid y gweithlu. Dyma lle yr ydym yn perthyn. Rhaid inni ymladd dros hyn. Rhaid i Lafur ddefnyddio ei safle yn y Llywodraeth, yma ac yn genedlaethol, i sicrhau deddfwriaeth a fydd yn creu maes chwarae gwastad ledled Ewrop i sicrhau na fyddwn byth eto’n wynebu’r posibilrwydd o fethu â chael gwybodaeth, cyn y bydd ein gweithwyr yn colli eu swyddi mor hawdd a diseremoni.

Mae Rosemary yn iawn. Mae hwn yn ddiwrnod emosiynol. Cafwyd llawer o ing Wrth yrru i’r Cynulliad y bore yma, gwrandewais ar y radio a chlywed gweithwyr yn yn y diwydiant dur yng Nghymru yn siarad am boen y bythefnos diwethaf. Dywedodd un ohonynt ‘The whispering is the worst. Not knowing.’ Siaradodd eraill am y cwmni’n chwarae â bywydau pobl. Dywedodd eraill am y ffordd y’u hysbyswyd bod arferion gweithio’n gorfod newid, felly newidiasant arferion gweithio. Yna dywedasant fod yn rhaid i’r arferion gweithio newid eto, ac felly newidiwyd hwy eto. Yna dywedasant ‘nid yw eich arferion gwaith yn ddigon da, rhaid ichi fynd beth bynnag’. Rhaid inni wrthwynebu hynny a defnyddio ein sefyllfa i sicrhau deddfwriaeth a fydd yn atal hynny rhag digwydd eto.

Yn drydydd, rhaid inni weithio’n frwd gyda’r undebau llafur i ddatblygu ein strategaeth economaidd. Yr oedd David Jenkins o Gyngres Undebau Llafur Cymru yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd ddoe. Rhaid inni weithio gyda’r undebau llafur drwyddi draw fel ein bod yn casglu’r deallusrwydd hwnnw ym mhob sector, yn arbennig mewn gweithgynhyrchu yng Nghymru. Yn olaf, Rhodri, rhaid inni ei gwneud mor anodd â phosibl i Corus dynnu allan o Gymru. Dylem wneud popeth a allwn i sicrhau arian gan Corus i gwrdd â chost y chwalfa hon. Dylem ddadlau’n egnïol â’r Adran Masnach a Diwydiant am help ychwanegol gan y Llywodraeth ganolog, ac mae’r achos dros hynny’n llethol.

Cefais wybodaeth sydd heb ei gadarnhau bod Corus yn recriwtio yn yr Iseldiroedd. Gofynnaf i Val ymuno â mi wrth geisio ymchwiliad i ganfod a yw hynny’n wir, ac os yw hynny’n rhoi swyddi yng Nghymru mewn mwy o berygl, y dylai’r Weithrediaeth hon a Llywodraeth y DU weithredu ar fyrder.

Dylem ofyn i’n haelodau yn Senedd Ewrop a’r Llywodraeth ganolog i fynnu esboniadau. Mewn gwirionedd, William, ni all hyn fod yn syndod inni. Bu’n hollol amlwg fod Corus am ganolbwyntio ar gynhyrchu dur a’i weithfeydd yn yr Iseldiroedd. Gadewch inni wynebu hynny. Gwyddem fod hyn yn mynd i ddigwydd. Mae cyflymdra digwyddiadau yn cadarnhau ein safbwynt fod hwn yn gwmni lle yr oedd elw yn brif amcan, heb unrhyw diddordeb o gwbl ym mhwysigrwydd tymor hir ei gynnyrch.

Yn olaf, yn rhinwedd fy swydd fel Cadeirydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd—yr wyf yn siŵr y bydd aelodau eraill y Pwyllgor yn fy nghefnogi—dywedaf fod yn rhaid i’r Pwyllgor roi cymaint o amser ag y gymer i sicrhau y bydd y pecynnau cymorth a gynigir yn gweithio. Dylent roi’r sgiliau i’r bobl ar gyfer y swyddi sydd ar gael, a’r hyder a’r gefnogaeth ymarferol—boed yn geir, gwersi gyrru neu beth bynnag fydd ei angen—i’w helpu i ddod o hyd i swyddi eraill. Rhaid inni hefyd sicrhau ein bod yn dal ati gyda’n strategaeth datblygu economaidd genedlaethol a bod y rhaglenni sydd gennym yn dod â swyddi i’r mannau sydd eu hangen. Cytunaf â Phil ynglŷn â’r angen i’r Cynulliad ystyried lleoli sefydliadau cyhoeddus yn strategol er mwyn dod â rhywfaint o obaith yn ôl i’r cymunedau y mae cymaint o angen yr hwb hwnnw arnynt. Mae gennym waith anferthol i’w wneud o heddiw ymlaen, ond y neges bwysicaf gan Aelodau’r Cynulliad yw ein bod yn sefyll ochr yn ochr â’r gweithlu hwn, ac y byddwn yn gwneud popeth a allwn i helpu. Ni allwn atal yr hyn a wnaeth Corus ond gallwn ei gwneud yn glir ymhle y safwn ar hyn.

Nid yw heddiw’n ddiwrnod dan gwmwl, mae’n ddu. Cydymdeimlaf yn ddwys iawn â’r holl weithwyr a’u teuluoedd a’r holl gymunedau ledled Cymru lle mae’r newyddion hwn wedi bod yn dorcalonnus. Dywedais o’r blaen fod trigolion, etholwyr, cymdogion a chyfeillion wedi bod yn curo ar fy nrws yn gofyn am unrhyw sibrydion am yr hyn a glywsom mewn adroddiadau newyddion heddiw. Nid wyf yn hapus i siarad â hwy ar hyn o bryd gan nad oes gennyf unrhyw beth cadarnhaol i’w ddweud. Nid yw’r dyfodol yn ddisglair. Gweithiais yn Llanwern pan oeddwn yn beiriannydd cemegol, ar y ffyrnau golosg, yn y gweithfeydd sinter a chynlluniais brofiedydd samplo nwy sydd yn mynd i mewn i ‘tuyère’ y ffwrnais chwyth. Mae gennyf brofiad uniongyrchol o’r gweithfeydd dur, y cyfeillgarwch, yr effaith ‘un teulu mawr’, a’u heffaith ar gymunedau. Yr wyf, felly, yn bryderus iawn. Gelwir tîm rygbi Glynebwy yn ddynion dur. Mae goblygiadau ehangach i rwygo calon tref fel Glynebwy, nad ydym eto wedi eu rhagweld.

Mae effaith cau’r holl weithfeydd hyn yn bryderus. Gwyddom am effaith y lluosogwr ar y diwydiannau bach a chanolig eu maint sydd yn cynnal gwaith dur, neu unrhyw gyflogwr mawr. O ystyried lluosogwr o 4, mae colli 3,000 o swyddi yn golygu yr effeithir ar nifer fawr o bobl a theuluoedd gan benderfyniad nad yw’n ystyried lles gorau Cymru na’r diwydiant gweithgynhyrchu. Yr wyf hefyd yn bryderus ynghylch yr effaith ddomino. Pan fydd un diwydiant ar ôl y llall, yn arbennig mewn gweithgynhyrchu, yn gweld anawsterau mewn un maes, mae’n lleihau hyder y diwydiannau hynny yn ein cymunedau a’n gweithlu. Cytunaf â David Davies pan ddywedodd, er ein bod yn cydymdeimlo â’r colledion hyn, ei bod yn bwysig ein bod yn cyflawni ein tasg anferthol o werthu Cymru ac effeithlonrwydd, arloesedd a chynhyrchiant ein gweithlu a’n hetheg waith.

Hydref diwethaf, lobïodd y diwydiant dur Aelodau’r Cynulliad dro ar ôl tro. Teimlaf ei bod yn anghyson, pan geisiwn lobïo a sicrhau cefnogaeth i’r diwydiant, nad yw ar gael ac yn dymuno siarad â ni. Yn ystod y cyfarfod o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd ddoe, trafodasom strategaeth weithgynhyrchu flaengar gan Gynghrair yr Undebau Llafur. Cynhwysai arfer da mewn partneriaeth, lle daw gweithwyr a’r rheolwyr at ei gilydd i ddeall eu gwahaniaethau, gweithio arnynt a mynd ati i gyflawni gwelliant parhaus. Yng nghylchoedd diwydiannol Siapan fe’i gelwir yn ‘kaizen’, sydd yn golygu gwelliant parhaus fesul cam. Mae hynny’n bwysig, ond yn amlwg, nid yw Corus wedi clywed amdano.

Mae’n ddiddorol nodi ideoleg Corus. Ar waelod ei ddatganiad i’r wasg heddiw ceir ‘this is share-price sensitive’. Dengys hynny ei ffordd o feddwl. Cyn yr uno, cafwyd tua £750 miliwn dros ben. Fel y dywedodd John Griffiths—a diolchaf iddo am ei eiriau a chefnogaf yr hyn a ddywedodd—yr oedd y swm hwnnw yn dâl croeso i gyfranddalwyr, i’w cynhesu. Dylid fod wedi cwestiynu’r uniad—gair a gwestiynaf yn awr—yn fwy ar y pryd. Fe’n lobïwyd i’r eithaf bryd hynny a dylem fod wedi ei ystyried yn fanylach. Dilëwyd y £750 miliwn a oedd dros ben. Ni fyddech yn credu hynny ond, fel y dywedodd rhywun, ystyr Corus yn seinegol yw ‘cydganu’.

Mae’n bwysig nodi bod gan Corus ddyled o £1.8 biliwn. Yr oedd y cwmni, yn ôl yr hyn a ddywedwyd wrthyf, a gellir cadarnhau hynny, yn prynu dur ar y farchnad agored. Mae hynny’n ffordd wych o danseilio eich gweithfeydd gweithgynhyrchu eich hunan. Pa fath o arwydd yw hynny i’w weithwyr mwyaf arloesol, cynhyrchiol ac effeithlon? Mae’r cynhyrchiant yn gwneud cyfanswm o 950 o dunelli fesul dyn y flwyddyn yn y DU, o’i gymharu â 750 o dunelli yn yr Iseldiroedd. Mae’r ffigurau hynny, a ddarparwyd gan Corus, yn siarad yn eglur drostynt eu hunain, eto i gyd caiff ein gweithwyr eu tanseilio i’r graddau hyn.

Yr wyf hefyd yn bryderus ynghylch problem arall. Mae cwmnïau amrywiol sydd wedi cau gweithfeydd yn ddiweddar yn ffurfio rhestr hir. Pan glywn amdanynt yma ac acw, ni chânt effaith fawr. Diwydiannau gweithgynhyrchu ydynt yn bennaf, credwch neu beidio, yn ogystal ag amrywiol ddiwydiannau eraill, sef: Impress Packaging, Alcan, Kestrel Plastic Injection, Gossard, Takiron, Pioneer, AB Connectors, Dairy Crest, Valeo, Sony, Panasonic, Dewhirst a Bairdwear. Mae’r rhain i gyd yn ddiwydiannau gweithgynhyrchu, y cyfan yn gadael Cymru. Holaf fy hunan pam y digwydd hynny. Rhaid bod rheswm cyffredin. Hyd yn oed pan hyfforddwn bobl dechnegol, er enghraifft yn GE yn Nantgarw, ni allent ddod o hyd i ddigon o swyddi ar gyfer 36 o brentisiaid. Hyd yn oed ar ôl hyfforddi’r bobl hyn, collasant eu swyddi. Yn ffodus, daeth tri ohonynt o hyd i swyddi yn y diwydiant awyrofod mewn man arall. Ond mae 33 o brentisiaid, wedi cael pedair i bum mlynedd o hyfforddiant, allan o’r diwydiant. Ceisiwn siarad am ddatblygu Cymru yn y dyfodol drwy ystyried dulliau technegol, medrus ac arloesol. Beth sydd yn digwydd, tybed?

Siarada’r diwydiant dur am ei weithlu sydd wedi’u hailhyfforddi, sydd yn gynhyrchiol, yn effeithlon, yn arloesol ac yn gydweithredol. Mae’r diwydiannau gweithgynhyrchu yng Nghymru’n gwneud hynny’n union. Gwnaeth y cwmnïau a restrais yn awr hynny i gyd, felly yr wyf yn dal i ddweud wrthyf fy hun bod yn rhaid bod rheswm cyffredin pam bod ein diwydiannau gweithgynhyrchu yn dioddef, ac yn dioddef yn enbyd. Mae dau reswm am hyn, fwy na thebyg. Un ohonynt yw cryfder y bunt. Byddech yn disgwyl imi ddweud hynny, ond credaf fod cryfder y bunt yn tanseilio ein diwydiannau gweithgynhyrchu. Yr ail reswm yw diffyg ymrwymiad Llywodraeth y DU i’r diwydiannau gweithgynhyrchu, yn arbennig yng Nghymru. Mae’r rhestr a ddarllenais yn ategu hyn. Waeth beth a wnawn, nid oes digon y gellir ei wneud i’w gwneud hyd yn oed yn fwy cystadleuol. Clywsom Ron yn dweud y cyfranna ein diwydiannau gweithgynhyrchu yng Nghymru 28 y cant i CMC, tra yng ngweddill y DU—ac yn arbennig yn Lloegr—mae’n 20 y cant. Mae hynny’n ystadegyn ynddo’i hunan. Dengys pa mor dda y gweithiwn mewn gweithgynhyrchu. Dengys ein galluoedd, ac yn anffodus dengys y modd y mae Llywodraeth y DU yn ein tanseilio.

Y llynedd, yr oeddem yn siarad am CMC y pen yng Nghymru fel 83 y cant o gyfartaledd y DU. Fodd bynnag, dim ond yn ddiweddar y cafodd ei ailgyfrifo yn 79 y cant. Ble’r ydym yn awr? Os gwnawn gymhariaeth ac ystyried polisïau ariannol Llywodraeth y DU, CMC y pen yn ne-ddwyrain Lloegr yw 116 y cant o gyfartaledd y DU. Mae’n fy nharo i fod rhywbeth yn mynd o’i le yma. Mae angen tynnu mwy o sylw ato nag a wnaethom hyd yma. Mae angen inni edrych i’r dyfodol ar hyn. Ailadroddaf yr hyn a ddywedodd Phil Williams wrth alw ar y Prif Weinidog a’r Canghellor i ailystyried Deddf Banc Lloegr 1997, i ailystyried yr amodau a osodwyd ar Fanc Lloegr sydd yn sôn am gyflogaeth a diwydiannau gweithgynhyrchu a chryfder y bunt, oherwydd ni allwn fynd ymlaen fel hyn. Nid oes gwahaniaeth pa mor arloesol a chynhyrchiol ac effeithlon yr ydym, a chymaint y dymunwn weithio mewn timau a chreu pethau, ni allwn fynd ymlaen os yw Llywodraeth y DU yn ein tanseilio dro ar ôl tro.

Soniodd Phil am rywbeth y bûm yn ei drafod ers peth amser—cynlluniau sydd yn gwella hygyrchedd i waith. Mae’r rheilffordd o Lynebwy, drwy Islwyn i Gasnewydd a Chaerdydd yn eithriadol o bwysig. Mae dur arni ar hyn o bryd. O Lanwern y daw y dur a aiff i fyny i Lynebwy. Holl bwrpas gwthio am hyn dro ar ôl tro oedd sicrhau y cedwid y llinell ar agor am ei bod yn cael ei defnyddio i ddau bwrpas—cludo teithwyr a chludo nwyddau. Collasom un ohonynt, a phryderaf am hynny. Dywed hynny wrth gymunedau Blaenau Gwent fod gennym broblemau. Mae Islwyn yn ddiddorol. Mae yn y canol rhwng Blaenau Gwent a Chasnewydd. Gweithia llawer o’r trigolion a’r etholwyr yn Islwyn naill yn y gweithfeydd dur neu yn Alcan. Dywedir wrthyf fod 70 y cant o weithlu Alcan yn byw yn Rhisga a Threcelyn. Dengys hynny sut yr effeithia diwydiannau gweithgynhyrchu nid yn unig ar un, ond ar lawer o gymunedau. Mae gan bawb ohonom brofiad o hyn. Teithia pobl y Cymoedd i fyny ac i lawr y Cymoedd i fynd i’w gwaith ac i fannau hamdden.

Mae angen inni bwysleisio pwysigrwydd y bunt i gyflogaeth a gweithgynhyrchu, yn ogystal ag i egwyddor datblygu cynaliadwy. Mae angen cefnogaeth ar raddfa eang ar ein cymunedau a haeddant hynny.

Gwnaf un pwynt arall. Mae Llywodraeth Sbaen yn sicrhau bod y diwydiant dur yn Sbaen yn llwyddiannus. Galwaf ar Brif Weinidog Cymru a’i Gabinet i roi pwysau ar unwaith ar Gabinet y DU—y Prif Weinidog a’r Canghellor yn arbennig—i unioni effaith ddinistriol y bunt ar ddiwydiannau gweithgynhyrchu pwysig Cymru, ac i ystyried cymorth dethol rhanbarthol. Mae angen dybryd i’r DU fabwysiadu rheolau partneriaeth yr UE i sicrhau bod gweithwyr yn cael mwy o ryddid i ddweud eu barn o fewn eu cwmnïau.

Mae heddiw yn ddiwrnod o alaru gwirioneddol i ardaloedd eang o Gymru. Nid anghofiwyd am Shotton yn hyn o beth ar unrhyw adeg. Pa le bynnag y collwyd y swyddi hyn, yn y Gogledd neu’r De, maent yn ergydion trychinebus i’r teuluoedd yr effeithiwyd arnynt. Mae angen inni dderbyn nad oes gan hyn unrhyw beth i’w wneud â’r Gogledd neu’r De; anrheithiwyd y ddwy ardal. Soniodd nifer o’r Aelodau am Frymbo. Rhaid dysgu gwers o hyn, oherwydd ni roddwyd unrhyw gefnogaeth ddefnyddiol i Frymbo ar y pryd. Mae’r creithiau tanbaid hynny’n dal i fodoli, fel y gwnaethant ers blynyddoedd lawer, a dim ond yn awr y cânt eu trin. Mae’n bwysig inni gofio y gellid bod wedi lleddfu rhywfaint ar y 10 mlynedd hynny o ddirwasgiad drwy ymdrin â’r broblem ar y pryd.

Rhaid gwneud gwaith enfawr ar hyn. Ar y cyfan, cododd dadl heddiw uwchlaw gwleidyddiaeth pleidiau, sydd yn iawn ac yn gyfiawn. Mae hyn yn ymwneud â phobl yn colli eu swyddi, nid â gwleidyddiaeth pleidiau. Mae’n bwysig ein bod yn archwilio ac yn mynd i lawr pob llwybr posibl, a siaradodd Ron, Rhodri ac eraill am y posibiliadau hynny.

Mae ein cydymdeimlad heddiw â’r gweithwyr. O yfory ymlaen, mae’n holl bwysig bod y camau a gymerwn yn gweithio iddynt ac y bydd y camau hynny yn effeithiol am cyhyd ag sydd angen.

Siaradaf fel Aelod o’r Cynulliad ac fel un o drigolion Sir Drefaldwyn. Mae’n annhebygol yr effeithir yn uniongyrchol ar yr ardal honno o ganolbarth Cymru gan y cyhoeddiadau a wnaethpwyd heddiw. Bydd llawer o ddiwydiannau eraill yn dioddef sgîl-effeithiau hyn, wrth gwrs, ac yr wyf yn siŵr yr effeithia hynny ar bob rhan o Gymru.

Bydd pob aelod o’r genedl Gymreig yn teimlo effaith y cyhoeddiadau a wnaethpwyd heddiw. Ac ni all neb beidio â chael eu heffeithio gan y cyfraniadau a wnaethpwyd gan Peter Law, John Griffiths, Aelodau gogledd Cymru, a llawer o rai eraill heddiw.

Yn fy niwydiant i, sef amaethyddiaeth, gwelais yr effaith dorcalonnus ar deuluoedd unigol pan gollir swydd yn sydyn. Fe’i gwelwn bron bob dydd. Yng Nghymru, yn y flwyddyn ddiwethaf yn unig, collwyd 2,000 i 3,000 o swyddi mewn amaethyddiaeth.

Pan oeddwn yn gadeirydd asiantaeth datblygu economaidd, gwelais lawer o ffatrïoedd yn cau a’r chwalfa a achosodd hyn i gymunedau bach, yn arbennig lle’r oedd ond un ffatri fawr. Crëwyd Bwrdd Datblygu Cymru Wledig—fel y cofiwch, Lywydd—i raddau helaeth o ganlyniad i gau ffatri o’r enw BRD yn Y Drenewydd, a chwalodd y dref yn llwyr. Mewn amryw ffyrdd, arweiniodd hynny at lywodraeth y dydd yn sefydlu mecanwaith i hyrwyddo datblygiad economaidd yng nghanolbarth Cymru. Fodd bynnag, ni welais gau gweithfeydd ar y raddfa a welwn heddiw. Ni allaf ond dychmygu’r chwalfa a’r iselder a deimlir gan y bobl sydd yn byw yn y cymunedau yr effeithir arnynt. Rhannaf lawer o’r feirniadaeth ar Corus a glywais yn y Siambr hon. Mae grymoedd y farchnad yn realiti; sylweddolwn oll fod angen ailstrwythuro. Ni fûm yn rhan o unrhyw drafodaethau, felly ni wn, ond mae’n bosibl bod y math hwn o gyhoeddiad wedi bod yn anochel. Fodd bynnag, nid yw’r ymagwedd ansensitif a’r natur ddi-hid a ddangosodd Corus tuag at y cyhoedd yn dderbyniol.

Credais bob amser fod busnesau llwyddiannus yn deillio o bartneriaeth. Trafodasom hynny yng nghyfarfod y Pwyllgor Datblygu Economaidd ddoe. Drwy gydol y 1970au a’r 1980au, yr oedd gormod o bŵer o lawer yn nwylo un o’r partneriaid hynny—yr undebau llafur—ac anghytunais â hynny. Dadleuais hefyd yn y gorffennol y gall gormod o bwer orwedd o fewn y Llywodraeth a’i bod am ymyrryd a chymryd busnes drosodd. Fodd bynnag, credaf hefyd nad yw’n iawn y dylai pŵer gormesol fod yn nwylo busnesau. Yr wyf yn Geidwadwr a chredaf mewn cyfalafiaeth. Fodd bynnag, yr ymagwedd ansensitif a’r natur ddi-hid a ddangosodd Corus yw cyfalafiaeth ar ei waethaf a chyfalafiaeth annerbyniol.

Bydd y penderfyniadau a gyhoeddwyd heddiw ar ein hagenda am fisoedd lawer i ddod. Yn ystod y trafodaethau hynny, byddaf yn beirniadu polisïau treth Llywodraeth y DU. Byddaf yn dal i leisio’r pryderon a godasom ddoe ynglŷn â’n strategaeth datblygu economaidd genedlaethol. Anghytunaf â rhai agweddau ar hyblygrwydd, y soniodd Phil Williams amdanynt. Ni dderbyniaf mai gwendid yr ewro oedd y rheswm dros y cyhoeddiadau hyn heddiw. Anghytunaf ag awgrymiadau Dafydd Wigley ynglŷn ag ailwladoli’r diwydiant dur. Fodd bynnag, ni wnaf hynny heddiw. Heddiw, dylai pawb fod yn mynegi eu pryder a’u cydymdeimlad tuag at y bobl sydd yn colli eu sicrwydd gwaith a’u tawelwch meddwl. Mae angen i’r Cynulliad cyfan ymrwymo—a chredaf inni wneud hynny—i gefnogi pa gamau bynnag y gallwn eu cymryd i helpu’r bobl sydd yn dioddef y fath ysgytwad i’w diogelwch a’u dyfodol heddiw. Rhaid inni wneud beth bynnag sydd yn bosibl i helpu i adfer y cymunedau hynny.

Dros chwarter canrif yn ôl, Ted Heath fathodd yr ymadrodd ‘the unacceptable face of capitalism’. Yr ydym yn dystion i hyn y bore yma. Mae Cymru’n gartref i lawer o gwmnïau sydd yn cymryd golwg eang o’u cyfrifoldebau i’r amgylchedd, eu cymunedau, ac, yn dyngedfennol, i’w gweithwyr. Fodd bynnag, nid yw Corus yn perthyn i’r grŵp hwnnw. Gwrthododd gysylltu’n ystyrlon â Phrif Weinidog etholedig Cymru. Cyfathrebodd â’i weithlu drwy sibrydion. Mae’n fyr ei olwg, yn anghyfrifol yn gymdeithasol ac yn ffôl o safbwynt ei gyfranddalwyr ei hunan. Mae Cymru’n haeddu gwell gan reolwyr Corus. Mae cymunedau fel Shotton yn haeddu gwell ac mae’r gweithlu’n haeddu gwell. Yr oedd John Griffiths yn llygad ei le pan nododd y bydd pobl yn dechrau gofyn cwestiynau dwys am y ras ddirwystr am elw gan gyfalafiaeth fyd-eang yn dilyn newyddion y bore yma. Mae’n system sydd yn achosi tlodi yn y trydydd byd, yn rhoi elw o flaen pobl ac yn aml yn niweidio ein hamgylchedd. Mae Ron Davies yn iawn i ddweud na ddylid caniatáu i Corus fynd ar drywydd polisi ‘tir llosg’. Rhaid iddo adfer y tir a lygrodd.

Efallai y bydd unrhyw un a geisiodd ddal trên a breifateiddiwyd neu sydd yn gweithio i gwmni dur a breifateiddiwyd yn llai parod i dderbyn rhinweddau preifateiddio. Ni chaiff Corus ei redeg gan fetelegwyr yn fwy nag y caiff Railtrack ei redeg gan beirianwyr. Cymerodd y cyfrifyddion yr awenau ac maent wedi’u cyfareddu gan brisiau cyfranddaliadau’r wythnos nesaf. Cred llawer ohonom yn y Blaid Lafur fod gan y Llywodraeth ran fawr i’w chwarae o hyd wrth reoli uchelfannau’r economi.

Gadewais y Siambr am ddwy funud i edrych ar Ceefax, a gwelais fod pris cyfranddaliadau Corus yn codi’n gyflym y bore yma. Yn ddiamau, cynigir llwncdestun â siampên i reolwyr Corus yn ninas Llundain heno. Gobeithiaf y tagant arno.

Adleisiaf y safbwyntiau a fynegwyd am drafferthion y gweithwyr yn Llanwern, Glynebwy, Shotton a Bryngwyn. Amcangyfrifir, gyda’r effaith luosogi, y collir tua 10,000 o swyddi. Fodd bynnag, yr wyf hefyd yn bryderus ynghylch yr effaith a gaiff hyn ledled Cymru. Bydd yr effaith donnog yn ymledu drwy ein gwlad, yn arbennig i’n cymunedau difreintiedig yn y Cymoedd, lle bydd yr effaith yn drwm. Mae’r cymunedau hynny eisoes yn dlawd—mae ganddynt 62 y cant o gyfartaledd Ewrop o ran y cynnyrch mewnwladol crynswth y pen—ac maent yn mynd yn dlotach. Mae hynny’n pwysleisio’r angen am gynllun strategol ar gyfer ardaloedd fel y Cymoedd. Trafodasom wladoli. Byddwn yn cynnwys gwladoli diwydiannau sylfaenol, fel y diwydiant dur, yn y cynllun hwnnw.

Mae angen buddsoddiad arnom mewn isadeiledd. Fe’n hesgeuluswyd yn rhy hir. Mae angen isadeiledd sylfaenol arnom. Soniodd Brian am yr angen am reilffyrdd gwell yn arwain i Lynebwy. Mae angen ffyrdd gwell arnom hefyd. Mae angen i ni fynd i’r afael â’r tir llygredig. Mae angen gwneud y pethau hynny ar frys. Mae angen hyfforddiant yn enbyd, ac mae angen cymorth gyda diwydiannau presennol. Mae’r Trysorlys yn amharod i roi cymorth gweithredu i’n diwydiannau a fyddai’n ysgogi ein heconomi. Rhaid newid hynny a rhaid ariannu’r cynllun hwn yn iawn, nid o fformwla Barnett. Rhaid i’r arian ddod o’r £16 biliwn a gedwir yn y gronfa ryfel. Mae angen yr arian hwnnw arnom yn awr i fynd i’r afael â’n problemau uniongyrchol. Rhaid i hynny fod yn flaenoriaeth. Yn y strategaeth honno, y peth pwysicaf yw newid sylfaenol ym mholisi’r Llywodraeth. Mae angen polisi arnom nad yw’n dinistrio swyddi gweithgynhyrchu, ond sydd yn eu creu. Mae angen newid ym mholisi’r Llywodraeth yn awr.

Like everyone else in the Chamber, I express my concern about what has happened to the workers that have suffered. The words of the late Gwyn Alf Williams echo in my mind this morning. During the miners’ strike, he warned us that a community was devastated every time a coal mine was closed. We sympathise with the communities devastated throughout Wales today.

Brian Gibbons mentioned the workers waking up in the morning and worrying about the news that they would hear on the radio. That has also worried some of my constituents who work in Trostre. Fortunately, they have survived the closure this time. However, I would like to have an assurance from the First Minister this afternoon that he will do everything within his power to ensure that those jobs, and any investment in Trostre, are secured. We have a responsibility to the workforce.

William Graham referred to the Netherlands. That country’s workforce has much stronger rights than the British workforce, and Corus would not be able to close the works in the Netherlands. Therefore, the company had to invest and employ more people there. If the British workforce had those rights, would Corus have been able to take a short-term decision such as this one?

The Government must also shoulder some of the responsibility and it has failed to respond to the situation that has arisen in manufacturing works because of the strength of the pound. It is vital therefore that we support the communities and people that have been affected.

I watched The Exchange last Tuesday night. It told the story of a worker in Llanwern who, at that time, did not know what the decision would be. He had worked there for 30 years. His wife had just lost her job at Gossard and he and his family were facing a nightmare scenario. It is important that we support the communities and workers who have lost their jobs. We must press for regional selective assistance for those communities and ensure that the Government in London listens to us.

in Welsh I thank everyone who has participated in this debate.

yn Saesneg Mae’r ddadl hon wedi helpu i amlygu, ar ran pawb yng Nghymru, ac, yn arbennig, ar ran y gweithwyr dur a’r cymunedau dur, cryfder aruthrol y teimlad sydd yn bodoli ym mhob plaid wleidyddol ac ym mhob rhan o Gymru yn erbyn y penderfyniadau a gyhoeddwyd gan Corus y bore yma. Clywsom gyfraniadau gan lawer o Aelodau—Peter Law, John Griffiths, Rosemary Butler, Edwina Hart ac Alison Halford—sydd yn cynrychioli’r cymunedau dur. Cyfrannodd llawer o Aelodau eraill hefyd, gan fod y diwydiant dur yn cyffwrdd â llawer o bobl yng Nghymru, naill ai drwy gysylltiadau teuluol neu am eu bod, fel Phil Williams, a dreuliodd ei blentyndod yn Nhredegar, yn cofio gweld y gweithfeydd dur a’r golau coch o’r ffwrneisi chwyth fin nos, neu, fel myfi, cofiant seiclo heibio’r gweithfeydd tunplat ar y ffordd i’r ysgol bob dydd. Yn ôl pob tebyg mae gan y rhan fwyaf o Aelodau’r Cynulliad ryw fath o gysylltiad teuluol neu ddaearyddol â’r gweithfeydd dur, pa un a oedd y cysylltiad hwnnw yn ystod eu plentyndod ac wedi hen fynd erbyn hyn neu pa un a yw’n gysylltiad cyfredol, sydd felly’n achosi’r math o berygl y cyfeiriodd Brian Gibbons ato.

yn Saesneg Ailadroddaf y ffigurau eto, gan y bydd dryswch o bosibl pan gyfrifir colli swyddi contractwyr a’r effaith luosogi a’u hychwanegu i’r ffigur terfynol. Efallai bod y ffigurau a ddyfynnwyd gan Alun Cairns a Geraint Davies yn rhy uchel. Ac eithrio contractwyr, y ffigurau a dderbyniasom gan Corus am 9 a.m. y bore yma oedd bod 1,440 o swyddi’n cael eu colli yn Llanwern, ychydig yn llai na 800 yng Nglynebwy, 320 yn Shotton, 130 ym Mryngwyn, 30 yng ngwaith Orb yng Nghasnewydd a 100 o swyddi rheolwyr ym Mhort Talbot. Mae hynny’n gwneud cyfanswm o tua 2,830 o swyddi. Gellir ychwanegu’r swyddi a gollir ymhlith contractwyr wedyn at y ffigur hwnnw, a bydd y rhif mwyaf yn Llanwern oherwydd y pen trwm. Byddai’n ddiogel ychwanegu tua 600 o swyddi i gyfanswm y colledion. Ni allai Corus ddarparu ffigurau cywir o safbwynt contractwyr y bore yma, ond gwna hynny yn ddiweddarach. Drwy ychwanegu swyddi 600 o gontractwyr—gan mai gweithwyr dur yw’r gweithwyr hynny mewn popeth ond enw—cyhoeddwyd cyfanswm o tua 3,400 neu 3,500 o ddiswyddiadau y bore yma. Gall y ffigur hwnnw fod yn uwch o ganlyniad i nifer y contractwyr sydd yn gweithio mewn gweithfeydd eraill, sydd yn anoddach o lawer i’w cyfrifo. O ran yr effaith luosogi, byddai hyd yn oed lluosogwr 1:1 fwy na thebyg yn golygu ffigur cymharol uchel. Mae’n bosibl y collir cymaint â 8,000 o swyddi gan gyhoeddiad heddiw, er efallai y byddai ffigur o 7,000 i 8,000 yn fwy diogel yng Nghymru, gan gynnwys lluosogwr 1:1. Fodd bynnag, mae llawer o ddadleuon ynghylch y gwir luosogwr y dyddiau hyn. Yn sicr yr ydym yn sôn am 3,500, o bosibl 4,000, o swyddi’n cael eu colli yn y cymunedau dur amrywiol.

yn Saesneg Cododd rhai Aelodau fater cyfarwyddebau ymgynghori. Dywedodd Phil—credaf fod ei eiriau braidd yn gryf ac efallai na fwriadodd iddynt fod felly—y gallent fod wedi osgoi cau’r gweithfeydd. Ni chredaf fod Phil wedi meddwl hynny, er iddo ddefnyddio’r geiriau hynny. Credaf ei fod yn golygu y byddai darpariaeth ymgynghori gryfach o lawer wedi caniatáu rhywfaint o amser i bobl a’r Llywodraeth. Efallai y dylwn atgoffa’r Cynulliad o’r gyfraith gyfredol yn y DU. Cydymffurfiwn â phob deddfwriaeth yn yr Undeb Ewropeaidd ar y mater hwn, gan gynnwys deddfwriaeth ar ymgynghori ar ddiswyddiadau torfol a darpariaeth cynghorau gwaith Ewrop. Yn ddiweddar atgyfnerthwyd y Gyfarwyddeb Diswyddo Torfol. Mae’r rhain yn faterion cyfraith Llywodraeth y DU ac, weithiau, cyfraith Ewrop. Nid ydynt yn faterion i’r Cynulliad. Fodd bynnag, gan iddynt gael eu codi sawl gwaith yn ystod dadl heddiw, dylwn hysbysu’r Aelodau bod Llywodraeth y DU ar hyn o bryd yn ystyried pa mor dda y gweithia’r mesurau hyn yn ymarferol. Cyhoeddodd yr Ysgrifennydd Gwladol dros Fasnach a Diwydiant, Stephen Byers, mor ddiweddar â 18 Ionawr y bydd Llywodraeth y DU yn adolygu ei threfniadau ar ddiswyddiadau torfol, ar y cyd â Chydffederasiwn Diwydiant Prydain a Chyngres yr Undebau Llafur. Rhaid ichi bob amser geisio cerdded y ffin denau rhwng y rheini sydd yn mynnu cael rhagor o reoliadau i geisio osgoi cau gweithfeydd neu yn y gobaith y llwyddwch i ennill rhagor o amser i ddarbwyllo cwmnïau rhag cau—fel y clywyd gan lawer o’r Aelodau Llafur a Phlaid Cymru heddiw—a’r rheini sydd yn erbyn rheoliadau ac am gael gwared arnynt, fel y dangosodd yr Aelodau Ceidwadol heddiw. Rywsut neu’i gilydd, rhaid ichi gerdded y ffin denau honno a sicrhau nad ydych yn digalonni mewnfuddsoddi neu fuddsoddwyr presennol gyda gormod o reoliadau, ond eich bod yn diogelu eich gweithlu yn dda lle defnyddir hynny. Fodd bynnag, nid yw’n golygu y gellir gwneud pobl yn ddi-waith yn hawdd yn y DU ac nid ar y cyfandir. Yn anffodus, darganfu gweithwyr Vauxhall yn Luton a Rsselsheim hynny, pan gollodd yr un niferoedd eu swyddi gan ddiswyddiadau anferth, a effeithiodd ar Brydain a’r Almaen ychydig cyn y Nadolig.

yn Saesneg Ystyriaf y pwynt a gododd Dafydd Wigley ac eraill ynghylch ailwladoli, ond nid yw’n fater i’r Cynulliad hwn. Nid oes gennym y math o adnoddau sydd yn ymwneud ag ailwladoli. Soniasom hefyd am y mannau canol a’r atebion lled gyffredin sydd yn gyfamserol, oherwydd y diwydiant dŵr a’r cyhoeddiad sydd i’w groesawu a wnaethpwyd gan Gyfarwyddwr Cyffredinol Swyddfa’r Gwasanaethau Dŵr ddoe ynglŷn â Glas Cymru. Mae’n debyg mai peth anwadal fyddai dweud y bydd hynny’n digwydd. Serch hynny, yr oedd cynnig y gweithwyr neu’r undeb i gymryd drosodd yn y gweithfeydd dur wedi dechrau, a chawsom ein gwylltio a’nn cynddeiriogi’n waeth pan gafodd ei wrthod yn llwyr, er gwaethaf y gefnogaeth ddiwydiannol fawr iddo. Yr oedd yn anodd, oherwydd nid oedd yn gynnig i gymryd drosodd hanner y gweithfeydd dur ond y gweithfeydd dur yn eu cyfanrwydd. Nid oedd hynny’n ymarferol fwy na thebyg, am fod Corus ond am gau hanner y gweithfeydd dur. Mae’r arian ar gael mewn ffyrdd gwahanol i gymryd Llanwern drosodd, ond gan mai dim ond hanner y gwaith sydd yn cael ei gau, efallai na fydd hynny’n opsiwn. Fodd bynnag, canfod y £35 miliwn i ail-leinio’r ffwrnais chwyth, yn anffodus, yw cnewyllyn cyhoeddiad y bore yma. Yn sylfaenol, nid oes gan Corus arian i ail-leinio’r ffwrnais chwyth anferthol yn Llanwern.

yn Saesneg Gadewch imi egluro amseriad cau’r gweithfeydd hyn. Glynebwy fydd yr olaf i gau. Ni fydd yn cau tan ganol 2002. Bydd Shotton yn cau ym Mehefin eleni. Daw’r newidiadau eraill i rym o 1 Ebrill ar y cyfan. Yn achos Llanwern, byddant yn trosglwyddo pan ddiffoddir y ffwrnais chwyth anferth wrth iddi gyrraedd y pwynt pan fydd yn rhaid ei hail-leinio am resymau diogelwch. Yna caiff y ffwrnais chwyth fach ei throi ymlaen eto. Bydd ffwrnais rhif 2 yn cymryd lle rhif 3 a dyna fydd dechrau’r dirywiad yng ngweithrediadau dur a haearn Llanwern, a ddaw i ben yn ôl pob tebyg erbyn diwedd y flwyddyn hon. Bydd hynny’n rhoi cyfrif am y rhan fwyaf o’r swyddi a gollir.

yn Saesneg Hoffwn ymdrin â mater gogledd Cymru. Gwnaeth Peter Rogers stori big neu honiad—a wrthbrofwyd yn effeithiol gan Alison Halford, Karen Sinclair ac Alun Pugh—ein bod rywsut wedi rhoi llai o sylw i Shotton nag i Lanwern a’r bygythiad i weithfeydd eraill yng Nghymru, fel Glynebwy. Yr anhawster fu’r diffyg gwybodaeth. Hyd at 5 Rhagfyr, yr oedd popeth yn iawn, ar wahân i’r diswyddiadau a gyhoeddwyd fis Gorffennaf diwethaf, pan gyhoeddwyd y byddai’r ffwrnais chwyth yn Llanwern yn cael ei hail-leinio, a bod y swm o £35 miliwn wedi’i roi o’r neilltu i wneud hynny. Yna, ar 5 Rhagfyr, gwrthdrôdd Corus ei sefyllfa a dywedodd nad hynny oedd y strategaeth bellach; yr oedd John Bryand a Mr van Duyne wedi mynd, yr oedd Syr Brian Moffat wedi cymryd yr awenau a byddai mwy o ailstrwythuro. Ar unwaith, briffiwyd y wasg y byddai Llanwern yn ei gyfanrwydd yn cau ac y byddai swyddi’n cael eu colli ar raddfa enfawr yn ne-ddwyrain Cymru. Ni soniodd neb am Shotton a dim ond ychydig o bapurau newydd a soniodd am Lynebwy. Os hoffech, pwyntiwyd bys at Lanwern yn y wasg ariannol ac yr oedd gwaith dur Llanwern yn ei gyfanrwydd i gau. Yr oedd hynny o 5 Rhagfyr ymlaen. Beth a olygai’r ailstrwythuro hyn? Yn naturiol, rhoddwyd sylw wedyn i’r gwaith y pwyntiwyd bys ato yn y wasg, a friffiwyd gan y banciau, cwmnïau cysylltiadau cyhoeddus neu rywun a weithiai i Corus. Dywedodd rhywun wrth y wasg ariannol fod Llanwern i gau a dyna oedd ystyr yr ailstrwythuro i gyd. Ni soniodd neb am Shotton yn y cyd-destun hwnnw.

Nid oeddwn yn gwneud unrhyw bwyntiau gwleidyddol. Yr oeddwn yn adrodd yn ôl y sylwadau a wnaeth pobl yn Shotton. Canmolasant yr hyn a wnaethai ASau yng ngogledd Cymru a rhoddasant grasfa eiriol anhygoel inni. Nid oeddwn yn gwneud pwynt gwleidyddol. Dim ond gofyn yr oeddwn i’r Cynulliad fod yn ymwybodol bod Shotton am gael dealltwriaeth gyfartal.

Yr wyf yn ddiolchgar oherwydd cafodd y neges honno ei throsglwyddo i mi hefyd. Gobeithiaf y bydd presenoldeb Mike German a Tom Middlehurst, sydd yn cyfarfod â phwyllgor dur Shotton y bore yma—ar ôl y seremoni hapusach o lawer o gychwyn llinell gynhyrchu newydd yn ffatri beiriannau Toyota—yn helpu i leddfu’r pryderon am unrhyw ragfarn. Os oes un diwydiant yn uno Cymru gyfan—y dwyrain a’r gorllewin, y gogledd a’r de—melinau stribed y diwydiant dur yw hwnnw, sef un o golledion uniad Corus a’r penderfyniad anghyfrifol i wastraffu arian y cyfranddalwyr. Gallai’r £700 miliwn hwnnw a roddwyd yn ôl i gyfranddalwyr 18 mis yn ôl adeg yr uniad fod wedi bod o les iddynt pan oedd angen iddynt ddod drwy gyfnod anodd yn y diwydiant yn ymwneud â ffactorau ariannol neu’r farchnad.

Cawn drafodaeth bellach ar y mater hwn ddydd Mawrth nesaf i weld beth fydd yn digwydd os bydd ein hymdrechion i’w darbwyllo yn llwyddiannus. Mae polisïau yn newid yn gyflym yn y diwydiant hwn. Gwelsom y cwmni’n sefyll ar ei ben gan wyrdroi ei benderfyniad yn gyfan gwbl ar 5 Rhagfyr. Gobeithiwn y bydd yn barod i ailystyried a mynd yn ôl i’w bolisi cyn 5 Rhagfyr. Gobeithiwn, os bydd Cydffederasiwn y Diwydiannau Haearn a Dur yn fodlon, yr ystyria feddiannu Glynebwy yn hytrach na Llanwern o ystyried nad yw hynny’n opsiwn gan nad yw Llanwern yn cau’n gyfan gwbl. Ni wyddom beth fydd yn digwydd yno. Os metha’r holl ymdrechion hynny, byddwn yn dychwelyd at y mater hwn ddydd Mawrth, gobeithio, ac yn ystyried sut i droi dicter heddiw yn gam nesaf i’w gymryd.

I remember the publication of the White Paper on devolution, ‘A Voice for Wales’. It is now this Assembly’s responsibility to act as a mouthpiece for Wales in relation to the UK Government and its policies. Many of us have quite a clear picture of the kind of policy changes needed to tackle the major problems hitting the Welsh economy, and not only the steel industry. Regional policy and transferring financial resources is central to that. I hope that the Assembly, under your leadership, will convey that message clearly to Westminster, and emphasises that we wish to see effective action in that direction.

We received the figures at 9.05 a.m. today and we are trying to work out what the true figures are after taking contractors and the multiplier effect into account. It is difficult for us to calculate the additional cost at the moment and, therefore, we are unable to give that information to the Treasury. I hope that we can return to this issue next Tuesday and tell you more about how we will respond to the crisis that has befallen us today.