Mae’n bleser bob amser sefyll ar y llwyfan fel Cadeirydd Pwyllgor, ac yn arbennig, i gyflwyno adroddiad blynyddol y Pwyllgor Cyfle Cyfartal i’r Cynulliad Cenedlaethol. Yn gyffredinol, mae gwaith y Pwyllgor wedi canolbwyntio ar dri maes: gweithdrefnau a gweithrediadau mewnol y Cynulliad; y sefydliadau o fewn cylch gwaith y Cynulliad; a’n cysylltiadau ledled Cymru gyfan.

Wrth fynd i’r afael â’r argymhellion addysg yn adroddiad Macpherson ar ymchwiliad Stephen Lawrence, sicrhaodd grŵp llywio’r Pwyllgor y rhoddwyd ystyriaeth ddwys i sut y gellir cyfoethogi’r cwricwlwm cyfan a’i ddefnyddio i hyrwyddo dealltwriaeth o amrywiaeth diwylliannol. Ystyriwyd hefyd strategaethau ysgolion ar gyfer mynd i’r afael â hiliaeth a’r archwiliadau sydd eu hangen er mwyn sicrhau y cânt eu gweithredu. Byddwn yn parhau i fonitro’r sefyllfa. Ni fu delio â’r materion hyn yn broses hawdd i’r Pwyllgor, ac yr wyf yn siŵr y gall aelodau eraill o’r Pwyllgor ategu hynny.

Rhoddodd y Pwyllgor sylw arbennig i’r system penodiadau cyhoeddus yng Nghymru. Er mwyn bod yn gwbl gynrychioliadol, rhaid inni sicrhau gweithdrefnau agored er mwyn sicrhau bod cyrff cyhoeddus yn adlewyrchu’r cymunedau a wasanaethant yn well. Rhoddwyd sylw arbennig i eiriad hysbysebion a lle cânt eu rhoi. Ystyriwyd hefyd faterion hyfforddiant ac ymchwiliwyd i’r pethau eraill sy’n atal cyfranogiad ehangach. Caiff aseswyr annibynnol, a benodir yn briodol ac a fydd yn gwbl annibynnol, eu recriwtio yn ddiweddarach eleni. Gwiriwyd cydraddoldeb y broses benodi ac mae’r uned polisi cydraddoldeb bellach yn cymeradwyo pob manyleb person a hysbyseb. Yr ydym oll yn cytuno bod y ffaith ein bod wedi gwneud cymaint o gynnydd yn llwyddiant ynddo’i hun. Gellir gwneud mwy o gynnydd.

Cyflwynodd y Tasglu Cyflog Cyfartal ei adroddiad i’r Comisiwn Cyfle Cyfartal yn gynharach eleni. Mae’r bwlch rhwng cyflogau dynion a merched yn parhau i fod yn annerbyniol o eang. Yr ydym wedi dechrau trafod sut y byddwn yn ymateb i’r adroddiad ac yn datblygu cynllun gweithredu ar y cyd â’r Comisiwn Cyfle Cyfartal a Chyngres yr Undebau Llafur. Fe’m plesiwyd yn fawr gan y cymorth a gefais gan y Cabinet a’r Pwyllgor wrth sicrhau bod gennym ni ein hunain agenda cyflog cyfartal. Rhaid inni hefyd ystyried rôl cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad a chyrff cyhoeddus eraill yng Nghymru, er mwyn sicrhau bod cyflog cyfartal yn realiti ac nad oes angen inni aros 25 neu 30 mlynedd arall cyn gwireddu hynny.

Daeth Deddf Cysylltiadau Hiliol (Diwygio) 2000 i rym ym mis Ebrill. Felly, mae’r Pwyllgor yn hwyluso’r drafodaeth ar weithredu’r Ddeddf a bydd ganddo ddiddordeb gweithredol yn y broses o ddatblygu codau ymddygiad. Byddwn hefyd yn trafod sut y gellir integreiddio gwaith y Cynulliad yn llawn a sicrhau ei fod yn cydymffurfio’n llawn â’r Ddeddf.

Cyflwynodd adroddiad McKenzie, ‘Lifting Every Voice’, y cynhelir dadl arno mewn Cyfarfod Llawn tua diwedd y tymor hwn, raglen weithredu er mwyn helpu i fynd i’r afael â hiliaeth sefydliadol o fewn y Cynulliad. Byddwn yn parhau i fonitro sut mae’r adroddiad yn cael ei roi ar waith. Bydd y Pwyllgor yn ystyried cynllun gweithredu’r Cynulliad yn ei gyfarfod y mis hwn. Mae ein dyled yn fawr i Roger McKenzie am gynhyrchu’r adroddiad hwn.

Bydd y Pwyllgor hefyd yn ystyried pa gamau y gellir eu cymryd i fynd i’r afael â’r arfer annerbyniol presennol o gadw ceiswyr lloches yng ngharchar Caerdydd. Bydd hefyd yn ystyried yr holl faterion eraill sydd yn ymwneud â cheisio lloches a mewnfudo. Bydd ymchwiliad y Pwyllgor yn dechrau’r wythnos nesaf, gydag amrywiaeth helaeth o dystion. Cytunais i gyflwyno canfyddiadau’r ymchwiliad i’r Gweinidogion perthnasol yn San Steffan.

Ynglŷn â sicrhau cydraddoldeb contractau, er nad oes gan y Cynulliad y pŵer i sicrhau y cydymffurfir â deddfwriaeth cydraddoldeb, mae mewn sefyllfa dda i ddylanwadu. Rhoddodd Adran 120 Deddf Llywodraeth Cymru 1998 ddyletswydd ar y Cynulliad i hybu cydraddoldeb. Mae’n briodol y dylem ystyried materion cydraddoldeb wrth ddewis tendrau ar gyfer nwyddau a gwasanaethau. Mae gan lywodraeth leol rôl bwysig, fel y gwyddom, ym maes cyfle cyfartal fel darparwr gwasanaethau ac fel prif gyflogwr. Trafodwyd nifer o strategaethau er mwyn hwyluso’r gwaith hwn â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a Syniad.

Mae ein dyled yn fawr hefyd i’n panel o ymgynghorwyr o’r Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol, y Comisiwn Hawliau Anabledd a’r Comisiwn Cyfle Cyfartal. Mae eu gwybodaeth a’u cyngor yn ganolog wrth inni lunio a gweithredu polisïau. Mae’r Comisiwn Cyfle Cyfartal a’r Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol wedi cynhyrchu eu hadroddiadau blynyddol eu hunain, ac fe’u cymeradwyaf ichi. Dechreuodd y Comisiwn Hawliau Anabledd weithredu yn Ebrill 2000, ac yr ydym yn awyddus i weld ei adroddiad cyntaf. Mae’n bleser cyhoeddi y sefydlwyd perthynas weithio effeithiol â swyddogion o’r Comisiwn Hawliau Anabledd. Gydag Anabledd Cymru, maent wedi helpu i ddatblygu fframwaith ymgynghorol effeithiol, a’n galluogodd i ystyried safbwyntiau ac anghenion pobl anabl wrth ddatblygu polisïau.

Cyfrannodd llawer o bobl i’r Pwyllgor, a chawsom nifer o gyflwyniadau gan sefydliadau sydd â diddordeb mewn hyrwyddo cydraddoldeb. Arweiniodd cyflwyniadau o’r fath at gyfeirio nifer o faterion i’r asiantaeth gyfrifol neu i’w hystyried neu eu gweithredu gan y Pwyllgor ei hun. Rhoddwyd cyflwyniadau gan is-adran adnoddau dynol yr NHS, Cynghrair Cenedlaethol Merched Cymru, Stonewall, y Comisiynydd Penodiadau Cyhoeddus, Bwrdd yr Iaith Gymraeg, Cyngor Cymru i’r Deillion, Sense Cymru, Chwarae Teg, Anabledd Cymru a Phwyllgor Merched Cyngres Undebau Llafur Cymru.

Yn fewnol, darparodd yr ail archwiliad ar gydraddoldeb wybodaeth ddefnyddiol ar gynnydd mewnoli cydraddoldeb yng ngweithrediadau’r Cynulliad. Gweithiodd yr uned polisi cydraddoldeb gydag is-adrannau’r Cynulliad, gan adolygu cynnydd a chynorthwyo i ddatblygu a gweithredu cynlluniau gweithredu cydraddoldeb. Yn ogystal â monitro ein harferion recriwtio, cyflogi a hyfforddi, llywiodd a datblygodd ein polisïau ac mae wedi gweithio gyda sefydliadau partneriaethol i hyrwyddo cydraddoldeb i bawb. Mesurir cynnydd o ran cydraddoldeb yn is-adrannau’r Cynulliad yn erbyn pum maen prawf unigol: nodau busnes; ymrwymiad ar y lefel uchaf; monitro; hyfforddiant; ac ymgynghoriad. Mae is-adrannau fwyfwy yn derbyn yr angen i weithio gyda chyrff o’r sectorau statudol a gwirfoddol ar ddechrau mentrau yn hytrach na cheisio gwneud yn iawn am hynny ar y diwedd. Bydd hyn o fudd i brosesau llunio polisïau yn ogystal â gwella arferion cyflogi.

Yr wyf yn ddiolchgar i Jon Shortridge a’r uwch dîm rheoli am eu hymrwymiad a’u cefnogaeth lwyr i’r rhaglen. Mae sesiynau hyfforddi cydraddoldeb er mwyn codi ymwybyddiaeth wedi dechrau erbyn hyn, a pharheir i’w cyflwyno yn ystod y flwyddyn. Cyfeiriais eisoes at yr uned polisi cydraddoldeb, ond nid ymddiheuraf am wneud hynny eto. Darparodd gyngor a chymorth ar amrywiaeth eang o faterion i’r Cynulliad cyfan, gan gynnwys drafftio polisi cydraddoldeb newydd, strategaeth amrywiaeth a dogfen strategaeth hyfforddiant er mwyn codi ymwybyddiaeth. Mae dogfennau strategaeth polisi cydraddoldeb ac amrywiaeth ar ffurf drafft ar hyn o bryd, ac fe’u cyflwynir gerbron y Pwyllgor yn ddiweddarach eleni. Ceir manylion am waith yr uned gydag is-adrannau’r Cynulliad a chyda chyrff cyhoeddus yn adroddiad y Pwyllgor. Atgyfnerthwyd yr uned gan fwy o staff, gan gynnwys penodi pobl ar secondiad sydd wedi cyflwyno arbenigedd a phrofiad gwerthfawr i’w gwaith.

Yn olaf, hoffwn gofnodi fy niolch i’m cyd-aelodau ar y Pwyllgor am eu cymorth trwy gydol y flwyddyn. Mae eu cydweithrediad, a’u ffordd amhleidiol o weithio wedi gwneud tasg anodd yn llawer haws ac yn fwy cynhyrchiol. Mae’n hawdd, mewn sawl ffordd, cadeirio’r Pwyllgor Cyfle Cyfartal am ein bod oll yn ymrwymedig i’r nod o feithrin polisïau cyfle cyfartal da. Mae’n braf rhoi’r gwahaniaethau rhwng pleidiau i’r naill ochr a bwrw ymlaen â’r agenda. Oni bai am aelodau’r Pwyllgor, ni fyddem wedi gwneud cymaint o gynnydd yn y meysydd hyn, ac oni bai am eu cyfraniadau yn y Siambr ni fyddai cydraddoldeb wedi cael proffil mor uchel. Yr wyf hefyd yn ddiolchgar i’r ysgrifenyddiaeth am ei gwaith caled yn ystod y flwyddyn. Cymeradwyaf yr adroddiad ichi a hyderaf y cawn ddadl ddiddorol a buddiol, gan fod gan nifer o Aelodau enw da ym maes cyfle cyfartal a’u bod am weld yr agenda’n ehangu ac yn canolbwyntio ar gyflwyno’r hyn y gallwn ei gyflawni i bobl Cymru.

Gall y Cynulliad, yn haeddiannol, ymfalchïo yn swm y gwaith a wnaethpwyd gan y Pwyllgor Cyfle Cyfartal mewn dim ond dwy flynedd. Mae hwn yn waith pwysig, a hir-ddisgwyliedig mewn bywyd cyhoeddus. Fel y soniodd Edwina, cafodd gydweithrediad llwyr yr holl bleidiau. Ni ellir mesur llwyddiant y gwaith hwnnw yn ôl faint o amser a neilltuwn ar ei gyfer yn y Cynulliad, ond yn ôl sut y mae pethau’n newid i bobl gyffredin yn y byd y tu allan. Sut y gwnawn hyn gyda’r pwerau a’r dylanwad sydd gennym? Mae’r ewyllys gwleidyddol gennym, ond a wnaiff wahaniaeth? Yr ydym yn dylanwadu ar eraill yn barhaus, yn arbennig sefydliadau fel Awdurdod Datblygu Cymru a llywodraeth leol.

Beth yw rôl y Pwyllgor o ran dylanwadu ar sefydliadau allanol, yn awr bod y gwaith o roi eu hunain mewn trefn yn mynd rhagddo? Mae’n holl bwysig i ddatblygiad economaidd Cymru fod y WDA, er enghraifft, yn hyrwyddo cyfle cyfartal wrth ddatblygu ei bolisïau.Yna caiff ddylanwad enfawr ar sut y mae sefydliadau y mae’n ymdrin â hwy yn ymddwyn mewn cysylltiad â hyrwyddo cyfle cyfartal. I wneud hynny, rhaid iddo, fel ninnau, roi trefn ar ei hun yn gyntaf.

Tra yr ydym yn trafod y WDA a chyfle cyfartal—er y sylweddolaf nad yw’n bwriadu ymateb ar y mater hwn—efallai yr hoffai Edwina ymateb i adroddiadau a gyhoeddwyd yn y wasg heddiw gan Kim Howells am benodiad i’r WDA yn y dyfodol. Difrïodd gymwysterau darpar ymgeiswyr am swydd nas hysbysebwyd eto. A fydd pobl yn cael eu hannog i wneud cais am swyddi cyhoeddus os bydd Gweinidogion y DU yn ceisio yn gyhoeddus—

Ymatebaf fel Cadeirydd y Pwyllgor Cyfle Cyfartal. Mae’n bwysig y cydnabyddir gwaith y Pwyllgor ar yr agenda penodiadau cyhoeddus. Yr ydym am sicrhau ystod eang o geisiadau er mwyn sicrhau cyfle cyfartal i bawb. Mae’r mater hwn o fewn cylch gwaith y Cynulliad Cenedlaethol. Croesawaf geisiadau o unrhyw ffynhonnell pan hysbysebir y swyddi hynny. Detholir ymgeiswyr ar sail teilyngdod a gofynion y swydd.

Credaf ichi gytuno y gallai pobl beidio â gwneud cais am benodiadau cyhoeddus os credant y cânt eu diystyru’n gyhoeddus hyd yn oed cyn y cyhoeddir yr hysbysebion. Ni wnaeth Kim Howells gyfraniad gwerthfawr i gyfle cyfartal heddiw.

Cyn symud ymlaen i drafod llywodraeth leol, a yw’n gywir dweud y mynnodd Ron Davies—un o’r rhai a ddiystyrwyd gan Kim Howells heddiw am nad oedd ganddo ddigon o arbenigedd a phrofiad—tra’n gwasanaethu fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru, bod cydbwysedd cenedl i benodiadau newydd i fwrdd y WDA?

Ynghylch llywodraeth leol, rhaid inni gydnabod pwysigrwydd economaidd ein cynghorau, fel cyflogwyr pwysig yn eu hardaloedd ac wrth weithredu cyfundrefn gaffael Gwerth Gorau. Gallai hynny fod yn arf pwysig o ran hyrwyddo cyfle cyfartal. Efallai y gwnaiff y Gweinidog ymateb yn y dyfodol drwy roi adroddiad cynnydd ar y mater hwn i’r Pwyllgor. Efallai y gallem ystyried hyn yn fanylach mewn dadl yn y dyfodol.

Tynnaf sylw Aelodau i’r rhan o’r adroddiad hwn sydd yn nodi bod astudiaeth o lwfansau aelodau awdurdodau lleol ar waith. Pan fo’r Cynulliad yn trafod lwfansau aelodau llywodraeth leol, rhaid i’r Pwyllgor Pwnc priodol a’r Pwyllgor Cyfle Cyfartal edrych yn agos ar sut y caiff y lwfansau hynny eu strwythuro. Rhaid inni sicrhau nad yw pobl ifanc, yn arbennig, o dan anfantais yn sgîl y lwfansau hynny, a’u bod felly’n penderfynu peidio â sefyll am seddau ar y cyngor.

I gloi, gallwn ymfalchïo yn ein gwaith hyd yma, ond dylem sicrhau bod hyn yn rhaeadru i sefydliadau eraill yng Nghymru.

Croesawaf yr adroddiad a gwaith y Pwyllgor, yr wyf yn aelod newydd ohono. Mae ystod a graddau’r gwaith a wnaethpwyd dros y flwyddyn ddiwethaf wedi gwneud argraff arnaf.

Fel Democrat Rhyddfrydol, mae cyfle cyfartal wrth wraidd fy nghredoau. Byddai Cymru lle mae pob dinesydd yn mwynhau cyfle cyfartal gwirioneddol yn wlad lle gallai pob unigolyn gyflawni ei botensial neu ei photensial, yn ddiwylliannol, yn economaidd, yn gymdeithasol neu’n wleidyddol. Heb gydraddoldeb o’r fath, mae llawer o bobl yng Nghymru wedi’u heithrio o swyddi a’r cymunedau y gallant gyfrannu llawer mwy iddynt.

Rhydd cyfle cyfartal gyfle inni ddathlu amrywiaeth pobl Cymru—y rhai sydd yn byw yng Nghymru, sydd yn gweithio yma neu sydd yn ymwelwyr a groesewir. Mae amrywiaeth yn gryfder ond mae llawer o bobl yn ei ofni; mae’n haws cuddio o fewn hunaniaeth cymuned ac mae’n haws rheoli pobl mewn grwpiau. Mae’n haws eu llywodraethu fel hyn ac mae’n haws camddeall neu gamgynrychioli pobl sydd yn wahanol inni. Fodd bynnag, ein hamrwyiaeth sydd yn ein gwneud yn unigolion. Dyna pam bod cyfle cyfartal yn fater trawsbynciol yn y Cynulliad.

Trafodasom hyn yng nghynhadledd Cymdeithas Seneddol y Gymanwlad yn yr Alban ychydig wythnosau yn ôl. Pwysleisiwyd bod Cymru’n chwarae rôl flaengar yn y broses o weithredu cyfle cyfartal, fel y gwna’r Cynulliad ym mhob rhan o’i waith. Yr wyf yn falch ein bod wedi sefydlu strwythur sydd yn caniatáu inni fabwysiadu ymagwedd drawsbynciol a chydgysylltiedig.

Yn y flwyddyn ddiwethaf, mae’r Pwyllgor wedi ymroi llawer o’i amser i gydraddoldeb hiliol, a hynny’n haeddiannol. Mae’r gwersi yn adroddiad Macpherson yn dystiolaeth drawiadol o faint o waith sydd i’w wneud. Dyna pam y dylem barhau i fod yn wyliadwrus iawn. Nid yw’r trais a welwyd yn Burnley ac Oldham, a gododd oherwydd anghydraddoldeb hiliol, mor bell i ffwrdd â hynny. Gallai ddigwydd yng Nghymru. Rhaid inni weithredu er mwyn osgoi hyn. Rhaid inni barhau â’n gwaith a’i gyflwyno i’n cymunedau a sicrhau na fydd trais hiliol byth yn digwydd yma.

Mae fy mhwynt nesaf yn ymwneud â pheryglon gwaith y Pwyllgor Cyfle Cyfartal. Rhaid inni weithio i sicrhau na chaiff mater cyfle cyfartal ei roi o’r neilltu. Mae’n fater trawsbynciol a rhaid iddo barhau i fod felly. Mae’n golygu llawer mwy na brwydro yn erbyn hiliaeth. Mae hefyd yn golygu hyrwyddo hawliau a chyfleoedd merched a threchu’r rhagfarnau sydd yn effeithio ar hoywon a lesbiaid. Mae hefyd yn golygu sicrhau y caiff pob unigolyn fynediad i’r addysg, gwasanaeth iechyd, trafnidiaeth, y celfyddydau a’r chwaraeon sydd eu hangen arno. Mae hefyd yn ymwneud â phobl ifanc a’r henoed. Mae’r ffordd y gall pobl ifanc ymddieithrio yn peri pryder imi. Yr oeddwn yn gysylltiedig â’r math hwnnw o waith cyn dod yn Aelod o’r Cynulliad. Yr wyf yn ymwybodol o’r broblem hon. Mae pobl ifanc wedi ymddieithrio yn eu cymunedau, ac nid oes ganddynt hyder yn y system ddemocrataidd. Adlewyrchwyd hyn, er enghraifft, yn nifer isel y bobl a bleidleisiodd yn yr etholiad cyffredinol diwethaf. Mae’n ganlyniad i’r diffyg cyfle i gyfranogi mewn gwleidyddiaeth ac mewn cymdeithas yn gyffredinol. Mae’r ffaith ei bod yn hawdd diystyru’r henoed fel baich ar gymdeithas ac nid fel ffynhonnell barhaus o gyfraniad a chryfder yn destun pryder imi. Hoffwn i’r Pwyllgor gynnal safbwynt eang, ac, yn arbennig, roi sylw i’r diffyg cyfleoedd y mae’r ifanc a’r hen yn eu hwynebu yn ein cymunedau. Drwy hyn, bydd cyfle cyfartal yn parhau i fod yn un o werthoedd canolog popeth a wnawn yn y Cynulliad.

Mae’n bleser gennyf, ar ran grŵp Ceidwadwyr Cymru, groesawu gwaith y Pwyllgor. Credaf fod y Pwyllgor yn ddatblygiad gwych ac yn llwyddiant. Mae’n faes lle y mae’r Cynulliad wedi arwain y ffordd ac wedi gosod esiampl ymarferol y gall sefydliadau eraill ym Mhrydain a phob cwr o’r byd ei efelychu. Diolchaf i’r Cadeirydd am ei gweledigaeth, ei chyfarwyddyd a’i hymrwymiad. Mae gan y Cadeirydd rôl allweddol i’w chwarae yng ngwaith y Pwyllgor. Mae pob Aelod a’r holl bleidiau a gynrychiolir ar y Pwyllgor sydd wedi cydweithio ag Edwina wedi’u hadfywio’n fawr gan y ffordd y mae wedi ceisio cynnwys pawb mewn modd cadarnhaol. Nid oes unrhyw ymgais i elwa’n wleidyddol yng ngwaith y Pwyllgor. Dyma fu sail ei lwyddiant eithriadol, a fu’n syndod i rai o bosibl. Mae gan rai pobl ymagwedd sinigaidd tuag at yr agenda cydraddoldeb. Yr ydym wedi bod yn wrthbrawf braf i’r ymagwedd ddiystyriol benodol honno a welir weithiau mewn cymdeithas, yn anffodus.

Mae’r agenda cydraddoldeb yn bwysig i bob plaid wleidyddol. Nid oes unrhyw beth sydd yn ein rhannu. Yr ydym oll am sicrhau’r cyfle cyfartal gorau posibl, am ein bod oll am sicrhau’r budd gorau i bobl Cymru. Mae nifer o weithdrefnau o fewn yr agenda cydraddoldeb y gall y pleidiau gwleidyddol eu defnyddio’n gadarnhaol yn eu gwaith. Mae’n heriol weithiau edrych ar y mesurau hyn ac efallai y caiff llawer ohonom ein gwthio ymhellach na’r bwriad pan ystyriasom y materion am y tro cyntaf. Wrth ystyried y materion yn llawn, canfyddwn y dylid symud y materion ymlaen yn llawer cynt na’r hyn a fwriadwyd yn wreiddiol.

O ran gwaith y Pwyllgor, yr wyf yn fwy na pharod i gymeradwyo cynnwys yr adroddiad. Fodd bynnag, ni thrafodaf unrhyw fanylyn yn benodol. Yr wyf am gloi drwy wneud sylw byr ar ddull gweithredu’r Pwyllgor. Yr wyf yn sicr y bydd y dull hwn yn parhau. Mae wedi ceisio sicrhau consensws traws-bleidiol ar gydraddoldeb. Byddai’n drueni mawr i’r Cynulliad pe bai hynny’n methu. Nid yw hynny’n golygu ein bod wedi ceisio sicrhau’r nodwedd gyffredin. Fel y dywedais yn gynharach, synnwyd pob plaid gan y cynnydd a sicrhawyd ar faterion amrywiol. Bu’n egnïol ac yn fanwl. Nid yw’n bwyllgor cysurus o bell ffordd. Mae’r rhai a gredodd mai dim ond cyfarfod er mwyn cyfarfod, a hynny’n achlysurol, y byddai Pwyllgorau trosfwaol y Cynulliad, gan fynd ymaith wedyn i aros am y Pwyllgor nesaf, yn gwbl anghywir. Bu gan y Pwyllgor hwn agenda waith fanwl a chynhwysfawr, sydd wedi cynnwys aelodau rhwng ei gyfarfodydd swyddogol, ac mae wedi mynd i’r afael â materion difrifol. Yn hyn o beth, mae wedi dechrau galw pobl ac unigolion i gyfrif, o Ysgrifennydd Parhaol y Cynulliad—yr wyf yn falch o weld ei fod yma i wrando ar y ddadl hon—i Awdurdod Cymwysterau, Cwricwlwm ac Asesu Cymru. Maent wedi ateb cwestiynau grymus ac uniongyrchol, ac mae ansawdd y dystiolaeth a’r ymatebion wedi bod yn briodol ddifrifol.

Rhaid inni adeiladu ar hyn. Yn y dyfodol, pan fydd asiantaethau’n sylweddoli bod yn rhaid iddynt baratoi tystiolaeth i’r Pwyllgor, fe wyddant na fydd yn hawdd. Ni fydd yn ymgais fympwyol i geisio barnu’r sefydliadau ond, yn hytrach, bydd yn archwiliad difrifol o’r hyn y maent wedi cytuno i’w wneud ar yr agenda cydraddoldeb a’r hyn a gyflawnwyd ganddynt mewn gwirionedd. Hoffwn gloi drwy ddweud y bu’n ddechrau ardderchog, ond bod llawer mwy i ddod.

Croesawaf adroddiad a gweledigaeth y Pwyllgor Cyfle Cyfartal. Mae’n bwysig nodi y defnyddir yr hyn a wnawn yng Nghymru fel enghraifft mewn gwledydd eraill. Siaradais â nifer o bobl sydd yn ymwneud â chyfle cyfartal ac yr oedd yn bleser clywed y byddant yn ymweld â gwledydd eraill i siarad am arferion da yng Nghymru. Dylid dathlu hynny.

Bu cyfle cyfartal yn un o werthoedd craidd y Cynulliad ac yn un o’i ddyheadau ers ei sefydlu. Croesawaf y ffaith bod y Pwyllgor Cyfle Cyfartal yn parhau i weithredu fel cydwybod y Cynulliad. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod, os ydym am wireddu’r dyhead hwn, y dylid prif ffrydio cydraddoldeb ac y dylai pob Pwyllgor a gweithgaredd sydd yn gysylltiedig â’r Cynulliad ei ystyried.

Tynnaf eich sylw at raglen Amcan 1, y mae cydraddoldeb yn thema drawsbynciol ynddi. Mae’n synnwyr cyffredin y dylai cydraddoldeb fod wrth wraidd unrhyw ddatblygiad economaidd. Os ydym o ddifrif am sicrhau’r cyfleoedd gorau posibl i holl bobl Cymru, ni allwn anwybyddu materion fel oriau gwaith hyblyg a gofal plant o ansawdd. Mae’r rhain yn holl bwysig os ydym am lwyddo. Cafwyd sawl trafodaeth ar sut y gellir prif ffrydio themâu trawsbynciol fel cydraddoldeb i mewn i’r rhaglen. Ni fu hyn yn hawdd oherwydd, fel y gwyddoch, mae llawer o wrthwynebiad iddo o hyd ac, fel y dywedodd David, mae llawer o sinigiaid yn y wlad hon. Fe’m siomwyd o glywed bod rhai pobl allweddol yn parhau i siarad am gydraddoldeb fel mater ymylol. Nid yw’n fater ymylol; rhaid iddo fod wrth wraidd popeth a wnawn. Fel Cadeirydd Pwyllgor Monitro’r Rhaglen Amcan 1, pwysleisais fod ymrwymiad i gydraddoldeb yn holl bwysig os ydym yn ystyried ein tasg o ddifrif a’n bod am iddi lwyddo er mwyn sicrhau ei bod yn dylanwadu y tu hwnt i gyfnod Amcan 1. Yng nghyfarfod diwethaf Pwyllgor Monitro’r Rhaglen yn Llandudno ychydig wythnosau’n ôl, yr oedd yn bleser gennyf weld y cymeradwywyd yr argymhellion a wnaethpwyd gan y bartneriaeth cydraddoldeb ehangach. Bydd sicrhau cydraddoldeb yn golygu ymagwedd fwy egnïol ac, o ganlyniad, cam mawr ymlaen o ran sicrhau bod cydraddoldeb yn ffordd o fyw i bobl Cymru yn yr oes ddatganoledig hon.

I intend to confine my contribution to the relationship between education and equality of opportunity. Having said that, it will build upon what was said by Christine Chapman. As one of its former members, I know that the Committee on Equality of Opportunity is convinced that education has a key role to play in the campaign to change attitudes and values in this field. The greatest challenge to our teachers, and others, is not only to teach about equality of opportunity, but to ensure that everyone involved with education services lives and works according to the principles of equality, by practising them constantly. ‘Everyone’ means teachers, governors, support staff, officials, inspectors and others.

It is easy to send out false messages by making important elements like these a supplementary, additional part of the curriculum, rather than a central part of it. Therefore, we must be exceptionally careful with ACCAC’s personal and social education framework that is, at the moment, an adjunct to the schools’ curriculum. It is possible that schools currently have no other option but, in the near future, we should ensure that the positive principles and attitudes of equality are an intrinsic part of all school activities. That would be asking a great deal, of course, as it means investing resources in training to create awareness and change attitudes. However, this must be done if the objectives of the Macpherson report are to be realised.

ACCAC’s review of the curriculum will be an excellent starting point in ensuring that it sends out positive messages. The curriculum needs to be treated with great care. Everyone has a different perception of cultural diversity, according to the individual’s experiences. Therefore, teachers’ perception and their interpretation or emphasis on aspects of the curriculum also vary. It is essential that the principles of equality of opportunity and a study programme in this area are an integral part of initial teacher training, and a part of the continuing professional training and development programme for those who are already teaching. The professional development framework is out to consultation at the moment. How much emphasis is there on equality issues in that framework? Are we taking advantage of that opportunity? Are our education colleges aware of these requirements?

We must also ask what structures exist to monitor institutions: have our school inspectors been immersed in this? The regime of six-yearly agreements and inspections is not the most effective way of appraising progress in this complex field.

There is also an issue of equality surrounding the Welsh language. It is important that bodies such as ACCAC listen and respond positively to the advice of the Welsh Language Board, or the Welsh language will also become an adjunct to add on at the end, instead of being there from the beginning, as a cross-cutting principle. It is also a matter of respect. If that mindset had existed in ACCAC, our six-form pupils would not have suffered, as they have done, from a lack of Welsh-language papers for key skills examinations. That failure sends out the message that the Welsh language is inferior, not equal. That is unacceptable and contrary to the Assembly’s objectives.

Finally, special educational needs are also often considered to be an add-on to the mainstream. Children, for example, are deprived of therapy services, to which I referred earlier. Young, hard-of-hearing and deaf children are in danger of becoming second-class citizens by losing out on early opportunities to receive vital therapy. Provision often falls between health and education, but if the principles of equality of opportunity had been adopted and genuinely internalised, there would be no such deprivation, or discrimination.

I acknowledge that this will not happen overnight, and I am proud of the Committee on Equality of Opportunity’s efforts. However, this is not a Committee’s responsibility; it is everybody’s responsibility and duty to promote equality and thereby eliminate social injustice.

Yr ydym newydd fynd heibio i hanner ffordd drwy oes y Cynulliad, sydd yn gyfle amserol i fyfyrio ar ein hanes fel sefydliad, mewn cysylltiad â chyfle cyfartal. Mae gennym record gadarnhaol ac adeiladol ar y cyfan. Mae hynny’n fy modloni oherwydd, fel llawer o’r Aelodau, yr wyf yn gryf o blaid yr agenda cyfiawnder cymdeithasol ac mae cyfle cyfartal yn rhan fawr o hynny.

O safbwynt y Cynulliad, ceir un agwedd amlwg: nifer yr Aelodau benywaidd. Mae’r rhan fwyaf o’r Cabinet yn ferched. Mae’r ffaith bod y Gweinidog sydd yn gyfrifol am gyllid—Edwina Hart—yn ferch, hefyd yn bwysig, oherwydd bod y swydd hon yn aml yn gysylltiedig â dynion. Mae rhai o’r farn mai portffolios ysgafnach sydd gan ferched, ond nid yw hyn yn wir yn y cyswllt hwn.

Mae gennym record dda a dylem roi gwybod i’r byd am hynny, os nad brolio amdano. Soniodd Eleanor Burnham am Gymdeithas Seneddol y Gymanwlad, sydd yn llwybr a agorwyd i’r Cynulliad, ac a agorwyd i mi fel cadeirydd cangen y Cynulliad o’r gymdeithas honno, i sôn wrth bobl am enw da’r Cynulliad yr ymfalchiwn ynddo. Bu’r ymateb yn dda: mae wedi creu argraff dda ar bobl. Cawn ein hystyried fel arweinwyr yn y byd gwleidyddol o ran y gynrychiolaeth o ferched. Cawn ein crybwyll yn yr un modd â gwledydd Sgandinafia, sydd yn galonogol iawn. Mae hon yn agwedd gadarnhaol o’r Cynulliad y gallwn oll ymfalchïo ynddi ac y dylem hysbysu’r byd ohoni.

Cyfeiriaf at adroddiad Jon Shortridge. Mae Jon a’i staff wedi bod yn mynd â’r gwaith cyfle cyfartal yn ei flaen yn frwd. Nid yw’n fater o siarad gwag; mae yna ymrwymiad ac ymdrech wirioneddol. Er bod Jon yn ddigon gonest i ddweud mai dim ond megis dechrau yr ydym a bod llawer mwy i’w gyflawni, mae’n ddechrau arwyddocaol. Wrth gerdded o amgylch y Cynulliad a siarad â staff, sylwais bod yna lawer mwy o staff o leiafrifoedd ethnig, sydd yn braf i’w weld. Mae hynny’n galonogol; mae’n bwysig ein bod yn gosod esiampl drwy gyfrwng ein sefydliadau mewnol.

Croesawaf sylwadau Edwina ar ymchwiliad y Pwyllgor Cyfle Cyfartal i geiswyr lloches. Mae Edwina a minnau wedi mynychu cynadlaeddau a digwyddiadau amrywiol sydd yn gysylltiedig â cheiswyr lloches. Gwyddom fod pobl yn teimlo’n gryf am hyn. Cydnabyddir bod gan y Cynulliad stori dda i’w hadrodd; ceir consensws ar draws y pleidiau gwleidyddol yn y Cynulliad bod materion sydd yn gysylltiedig â cheisio lloches yn bwysig; bod angen i’r Cynulliad eu hystyried o ddifrif; a bod defnyddio carchar Caerdydd yn y cyd-destun hwn yn gwbl annerbyniol, a phwysleisiwyd hynny droeon yn y Siambr. Cyflewyd neges gref i’r Swyddfa Gartref a’r asiantaethau perthnasol. Yr wyf yn falch o hynny. Gwyddom na chyhuddwyd ac na chollfarnwyd ceiswyr lloches o unrhyw drosedd, yn gyffredinol; nid ydynt wedi dihysbyddu’r weithdrefn apeliadau ac mae’n gwbl amhriodol eu cadw yng ngharchar Caerdydd. Croesawaf lansio ymchwiliad y Pwyllgor.

Fel y dywedodd Gareth Jones, mae dyletswydd arnom fel Aelodau o’r Cynulliad i ddangos ein hochr o ran cyfle cyfartal. Mae hyn bwysicaf ym maes gwahaniaethu ar sail hil. Cyflwynodd y Blaid Genedlaethol Brydeinig ymgeisydd yng Nghasnewydd yn yr etholiad cyffredinol. Gwelsom drafferthion mewn rhannau eraill o Brydain a ddeilliodd o hiliaeth. Mae cyfrifoldeb ar bob un ohonom i ddweud pethau adeiladol a thrafod materion sy’n ymwneud â hil yn gadarnhaol, ac nid ceisio creu penawdau gwleidyddol a sylw yn y wasg drwy wneud sylwadau dadleuol a allai achosi problemau, gan gynnwys trais yn erbyn ceiswyr lloches a ddaw i Gymru.

Hanner ffordd drwy ei dymor cyntaf, mae gan y Cynulliad enw da o ran cyfle cyfartal. Mae ymrwymiad gwirioneddol ym mhob plaid. Mae’r Pwyllgor wedi dangos arweiniad da, sydd yn bwysig. Gobeithiaf y gallwn barhau gyda’r enw da hwnnw wrth i’n hanes barhau i ddatblygu.

Mae’r Blaid Geidwadol, fel minnau, yn gwbl ymrwymedig i gydraddoldeb. Ni ddylai fod angen imi bwysleisio hynny, ond gwnaf hynny oherwydd, yn anffodus, mae unrhyw un sydd yn ceisio rhoi beirniadaeth adeiladol ar y diwydiant cydraddoldeb cynyddol fel arfer yn cael eu galw’n rhagfarnllyd yn hytrach na rhywun sydd yn rhan o ddadl adeiladol. Nid wyf am guddio’r ffaith y bûm yn sinigaidd ynghylch yr agenda cydraddoldeb gyfan, nid am nad wyf yn credu mewn cydraddoldeb, ond am fod mwy o ragfarn weithiau ymhlith y rhai sydd yn honni eu bod yn ymgyrchu dros gydraddoldeb na’r rhai hynny ohonom sydd yn eithaf sinigaidd tuag at y mater.

Dylem anghofio am ein gwahaniaethau yn hytrach na’u hamlygu. Mae dwy agwedd ar yr adroddiad yn peri pryder arbennig imi, sydd yn nodweddiadol o’r agenda wleidyddol gywir sydd yn gwneud cymaint o niwed i’n cymdeithas. Yn gyntaf, mae’r Cynulliad yn trosglwyddo arian y trethdalwr i hwyluso’r broses o

Gan siarad fel un o’r lleiafrifoedd gwirioneddol—dyn dosbarth-canol, gwyn, heterorywiol—gofynnaf pwy sydd yn fy nghynrychioli i, a pham fod arian y trethdalwyr yn talu am hyn? Nid oes gennyf unrhyw beth yn erbyn pobl sydd am fyw’r math hyn o fywydau. Nid oes ots gennyf beth a wna pobl yn eu hystafelloedd gwely, ond ni wn pam y dylem ni fel trethdalwyr orfod talu am ffordd o fyw pobl eraill.

Yn ail, soniaf am fenter gofal llygaid newydd y Cynulliad a dargedwyd yn benodol at grwpiau lleiafrifoedd ethnig sydd yn wynebu risg uchel. Arweiniodd hynny at awgrymiadau—sydd efallai ymhlyg yn yr adroddiad—y gallai pobl o rai grwpiau ethnig gael archwiliadau llygaid am ddim. Gofynnaf i’r Siambr—

Yr wyf yn fwy na pharod i egluro’r mater hwn. Argymhellodd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol fenter i nodi grwpiau sydd yn wynebu risg penodol o gael afiechyd. Dim ond yr agwedd feddygol ar yr archwiliad llygaid a ariennir, nid y rhan a fyddai’n arwain at bresgripsiwn ar gyfer sbectol, sef yr hyn y credaf ichi dybio ei fod yn ei olygu.

Un awgrym oedd hynny. Os bydd rhai grwpiau ethnig yn fwy tebygol o gael rhai afiechydon, dylem fynd i’r afael â’r afiechyd ei hun. Ni ddylem edrych ar un grŵp ethnig arbennig a rhoi manteision arbennig iddo. Wrth wneud hynny, yr ydym unwaith eto’n amlygu mân wahaniaethau. Pa wahaniaeth sydd rhwng person croenddu a pherson croenwyn? Swm bach o DNA yw’r unig wahaniaeth corfforol. Gwahaniaeth bach ydyw, ond eto mae gennym ddiwydiant cyfan sydd yn ymrwymedig i amlygu’r gwahaniaethau hynny yn hytrach nag anghofio amdanynt. Credaf mai Bob Marley, gan ddyfynnu Haile Selassie—a grybwyllais o’r blaen—a siaradodd am greu cymdeithas lle nad yw lliw croen dyn yn fwy arwyddocaol na lliw ei lygaid. Ni chyrhaeddwn y sefyllfa honno byth os amlygwn wahaniaethau na ddylent fodoli.

Mae’n ddrwg gennyf fy mod yn mynd yn erbyn y consensws yn y Siambr heddiw. Fodd bynnag, mae llawer o bobl yn sinigaidd am hyn. Peidiwch â chredu bod y fath sinigiaeth yn deillio o unrhyw ddyhead i weld anghydraddoldebau’n parhau. Ni fyddwn byth yn tyfu nac yn datblygu fel cymdeithas cyhyd ag y byddwn yn tynnu sylw at fân wahaniaethau fel hyn.

Mae’n siomedig mai dim ond traean o Aelodau’r Cynulliad sydd yma heddiw, oherwydd mae cydraddoldeb yn fater i’r holl Bwyllgorau Pwnc. Mae’n ddyletswydd ar bob un ohonom i fynegi diddordeb, ac i gwestiynu’r ffordd yr ydym yn delio â chydraddoldeb yn gyffredinol. Mae’n bwyllgor ysbrydoledig, ac yn un heriol, fel y dywedodd David Melding. Mae’n un o’r pwyllgorau mwyaf dymunol, er fy mod yn mwynhau popeth a wnaf yn y Cynulliad.

Yr wyf wedi sôn droeon am benodiadau cyhoeddus a chyfranogiad Aelodau’r Cynulliad ers tro byd. Mae’n hanfodol ein bod yn cymryd hyn o ddifrif. Gwn fod gan y Gweinidog ymrwymiad personol i hyn, ond credaf yn gryf na ddylai unrhyw Aelod o’r Cynulliad gymryd rhan mewn penodiadau cyhoeddus nes y cânt yr hyfforddiant cydraddoldeb mwyaf sylfaenol o leiaf. Y llynedd mynychodd David Melding a minnau sesiwn wych gyda’r Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol ac un o’r grwpiau anabledd, fe gredaf. Fe’m synnwyd gan fy ngwendidau o ran cydraddoldeb. Credais fy mod yn gwybod y cyfan, ac mai fi oedd y person tecaf un heb unrhyw broblem o ran deall yr agenda cydraddoldeb. Serch hynny, yr oedd gennyf wendidau.

A wyddoch yr ystyrir mai’r arfer gorau erbyn hyn ymhlith cwmnïau blaenllaw yn y sector preifat yw mynnu bod y rhai sydd yn ymwneud â hyfforddiant yn cael hyfforddiant cydraddoldeb?

Gwn. Yr wyf yn mynychu un o’r sesiynau y prynhawn yma fel rhywun sydd yn eistedd ar y panel penodiadau cyhoeddus. Gobeithiaf y bydd yr holl Aelodau eraill sydd yn ymwneud â phenodiadau cyhoeddus yn manteisio ar y cyfle hwn. Credaf y dylent. Ni wn sut y gwnawn hyn, ond dylai’r Aelodau hynny o’r Cynulliad orfod gwneud hynny. Hefyd, hoffwn weld gweithdrefn ar gyfer gwneud hyn yn orfodol—gwn nad yw’r Gweinidog yn hoffi defnyddio’r gair ‘gorfodol’—i bob Aelod, am ein bod yn delio â’r cyhoedd yn ein swyddi o ddydd i ddydd. Rhaid inni fod yn hyderus ein bod yn delio â phawb yn deg a chydradd.

A wnaiff yr Aelod ildio?

Ilidiaf yn nes ymlaen os bydd amser gennyf, oherwydd hoffwn glywed eich ymyriad, David.

Yn yr adroddiad, yr oeddwn yn falch o weld bod yr hysbysebion bellach yn cael eu dwyn i sylw dros 100 o grwpiau o sectorau a dangynrychiolir yn y gymdeithas. Fodd bynnag, o ran penodiadau cyhoeddus, credaf o hyd mai’r un bobl sydd yn dueddol o gyflwyno eu henwau. Efallai y gwnânt hynny am fod ganddynt yr hyder i wneud hynny, am eu bod yn cyflwyno eu henwau gymaint o weithiau. Codwyd mater sydd yn agos at fy nghalon yn y Pwyllgor, sef bod cadeiryddion cyrff cyhoeddus yn aml yn gadeiryddion ar ddau neu dri phwyllgor. Nid yw hynny’n iawn. Dylid cyfyngu un corff cyhoeddus i un cadeirydd, oherwydd bod y swydd yn aml yn cynnwys penodiad cyhoeddus arall ac, weithiau, swydd arferol o ddydd i ddydd. Ni wn sut gall y bobl hyn wneud eu swyddi’n gywir. Mae hefyd yn cyfyngu ar y cyfleoedd sydd ar gael i bobl eraill.

Croesawaf adroddiad gweithgor addysg ymchwiliad Stephen Lawrence. Treuliodd y Pwyllgor Cyfle Cyfartal ac aelodau’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes lawer o amser yn trafod hyn. Mae gennyf rôl ddeublyg yn hyn o beth. Treuliasom lawer o amser yn trafod sut y dylai ysgolion ddelio â cham-drin, aflonyddwch a gwawdio hiliol. Yr oedd ymdeimlad cyffredinol ymhlith yr Aelodau y dylai ysgolion drafod hyn yn agored a mynd i’r afael â’r broblem yn hytrach na cheisio ei gelu neu wadu ei fod yn bodoli. Efallai y dylai ysgolion gyhoeddi canfyddiadau unrhyw ymchwiliad i gam-drin hiliol. Yn aml gelwir hyn yn ‘ddim ond galw enwau’, ond gall y plentyn ddatblygu ymagwedd waeth ac anoddefgar tuag at eraill yn sgîl hyn. Rhaid i ysgolion wynebu hyn a delio ag ef yn uniongyrchol ac yn agored. Dyma’r unig ffordd, drwy addysg, y gallwn ddatblygu cymdeithas deg a goddefgar.

Yr wyf am roi cyhoeddusrwydd cyflym i fenter gydweithredol wych o’r enw ‘Dynamix’. Cynhaliodd sesiwn hyfforddi yn y Cynulliad yn gynharach yr wythnos hon, a fynychais gyda rhai aelodau o staff. Mae’n sefydliad gwych a gwahoddais ei gynrychiolwyr i ysgrifennu atoch, Weinidog, i ofyn a allant roi cyflwyniad i’r Pwyllgor.

Yn olaf, hoffwn longyfarch Karen Sinclair am ei gwaith ar faterion i’r byddar ac am y ffaith bod gan holl swyddfeydd y pleidiau gwleidyddol ffôn testun minicom erbyn hyn a fydd yn galluogi 20,000 o bobl fyddar yng Nghymru i gysylltu â’u Haelod yn y Cynulliad drwy eu plaid wleidyddol.

Nid oeddwn wedi bwriadu siarad, oherwydd credais y byddai’r rhan fwyaf o aelodau’r Pwyllgor yn cwmpasu’r pwyntiau y byddwn wedi’u codi. Fodd bynnag, hoffwn amlygu tri maes. Yn gyntaf, rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, sydd yn gam cyntaf tuag at gynhwysedd cymdeithasol a chyfle cyfartal yn ein cymunedau. I’r rhai hynny ohonoch a fynychodd y sesiwn friffio neithiwr, clywsoch yn uniongyrchol gan gynyrchiolwyr cymunedol sut y maent wedi dysgu oddi wrth, a datblygu, y gallu i adeiladu y rhagwelwn y bydd Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn talu amdano yn ein cymunedau fel y gallant afael ar hawliau. Dyna yw cyfle cyfartal.

Mae fy ail bwynt yn ymwneud â llywodraeth leol. Yn ein rhaglen waith, pan ystyriwn lywodraeth leol, gobeithiaf y gallwn bwysleisio bod sawl ffordd y gall llywodraeth leol sicrhau bod cyfle cyfartal i bobl yn ein cymunedau. Cyfeiriaf, er enghraifft, at fasnachu ar balmentydd. Cyfrifoldeb masnachwyr siopau yw sicrhau nad oes hysbysfyrddau ar y palmentydd, lle byddant yn clymu eu nwyddau i bolion lampau i ddenu cwsmeriaid i mewn i’w siopau. Dylid rhwystro hynny, a gellir ei rwystro’n hawdd. Mae gan awdurdodau lleol bwerau i wneud hynny ac, wrth wneud hynny, gallant wneud palmentydd yn fannau diogel i bobl, yn arbennig rheini ag anableddau, yr henoed sydd am gerdded ar y palmentydd ac sydd yn bryderus pan fydd rhaid iddynt gerdded ar y ffordd, ac i famau neu unrhyw un arall â phlant ifanc mewn pramiau. Gall awdurdodau lleol wneud hynny. Gallant hefyd sicrhau bod borderi â choed a llwyni’n cael eu cynnal a’u cadw i safon uchel bob amser, fel nad yw pobl yn cael eu dal neu eu pigo gan lwyni, gan anafu eu hunain.

Pryderon bach yw’r rhain a fyddai, drwy eu datrys, yn cyfrannu llawer i gydraddoldeb bywydau pobl. Dylai cynllunwyr yn y gorffenol fod wedi defnyddio deddfau’n fwy radical i ystyried dyfeisiadau fel drysau awtomatig mewn canolfannau siopa neu fynedfeydd siopau. Mae perchnogion siopau’n gwario llawer ar wyneb newydd i’r siop, ond yn anghofio gosod drws awtomatig, gan golli’r bedol o fod eisiau hoel. Mae drws awtomatig yn cynnig llawer o ryddid i bobl fynd i mewn i siopau a chynnal eu busnes yn annibynnol. Edrychaf ymlaen at weithio gyda llywodraeth leol ar y materion hynny.

Yn olaf, yr oeddwn yn falch iawn o dderbyn yr adroddiad ar gyflog cyfartal, er gwaethaf y ffaith bod gwahaniaeth mawr rhwng cyflog dynion a merched. Fodd bynnag, mae cyflogau cyfartal yn gysylltiedig ag amodau cyfartal, sydd hefyd yn gysylltiedig â chynlluniau pensiwn. Mae angen gwneud gwaith helaeth ar gynlluniau pensiwn galwedigaethol sydd, yn anffodus, yn gwahaniaethu yn erbyn merched yn bennaf, ond hefyd yn erbyn pobl ifanc nad ydynt yn aros mewn un swydd am oes. Mae cynllun pensiwn llywodraeth leol yn gofyn am 40 mlynedd o wasanaeth gan bawb er mwyn derbyn pensiwn sydd yn gyfwerth â hanner cyflog. Mae’n anodd trosglwyddo hynny o swydd i swydd. Dyma’r math o waith y bydd angen inni ei wneud yn y dyfodol fel rhan o’n hymgais i sicrhau y bydd Cymru’n wlad o gyfle cyfartal i bawb.

Fel pawb arall, hoffwn longyfarch Edwina ar ei hymrwymiad personol i gyfle cyfartal, nid yn unig drwy leisio’r ymrwymiad hwnnw, ond hefyd drwy weithredu arno. Hoffwn gysylltu fy sylwadau ag aelodau eraill o’r Pwyllgor oherwydd mae gwaith y Pwyllgor yn esiampl i’r Cynulliad cyfan.

Rhaid cyflwyno cydraddoldeb gwirioneddol mewn partneriaeth. Dylid gwneud trefniadau i sicrhau y caiff cyfle cyfartal ei gynnwys ar agenda’r Cyngor Partneriaeth wrth ymwneud â phartneriaethau ym myd busnes, llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol. Awgrymaf hefyd y dylai Llywodraethwyr Cymru—o ystyried mai ni sydd yn ei ariannu, er efallai nid cymaint ag y dylem—roi’r eitem hon ar eu hagenda hwy yn flynyddol, ynghyd â’r holl gyrff a noddir gan y Cynulliad. Trafodwyd y posibilrwydd o gynnig hyfforddiant cydraddoldeb. Dylem fod yn ei gynnig i’r holl gyrff hynny, yn arbennig Llywodraethwyr Cymru am fy mod yn poeni am anghydraddoldeb cynrychiolaeth llywodraethwyr yng Nghymru a’r proffesiwn addysgu yn gyffredinol. Mae angen inni fynd i’r afael â hyn a sicrhau bod gan bawb mewn cymdeithas fodelau i’w dilyn yn eu meysydd proffesiynol.

Codwyd y mater hwn ddoe yn ystod cyfarfod y Pwyllgor Diwylliant yn Ninbych pan drafodwyd yr iaith Gymraeg. Mae angen pobl broffesiynol arnom a all siarad Cymraeg fel y gall plant eu defnyddio fel modelau rôl. Dylai hynny ddigwydd yn gyffredinol, pa un a yw hyn yn ymwneud â chydraddoldeb hiliol neu anabledd. Mae angen inni sicrhau bod y materion hyn yn cyrraedd llawr gwlad. Fodd bynnag, hoffwn longyfarch y Pwyllgor, a gobeithiaf y bydd llawer o’i argymhellion wedi’u hymgorffori a’u dwyn i’r brif ffrwd drwy bob sefydliad yng Nghymru erbyn adroddiad y flwyddyn nesaf.

Hoffwn ddiolch i’m cyd-Aelodau a gyfrannodd i’r ddadl heddiw, a fydd yn llywio gwaith y Pwyllgor yn ystod y flwyddyn i ddod. Mae’n bleser gennyf ymateb ar ran y Pwyllgor ar yr ail ddadl flynyddol hon ar drefniadau cydraddoldeb y Cynulliad. Fel un o’r nifer o bobl a ymgyrchodd i sicrhau cymalau cydraddoldeb yn Neddf Llywodraeth Cymru 1998, yr wyf yn falch iawn o weld eu bod yn dechrau cael eu rhoi yn llwyr ar waith. Fodd bynnag, mae’n peri tristwch imi nad yw’r prif rym y tu ôl i’r ymgyrch dros y cymalau cydraddoldeb hynny a’r person a ysgrifennodd y drafft cyntaf, Val Feld, yn ddigon da i fod yma heddiw. Gwn ein bod oll yn gobeithio y bydd yn dychwelyd atom, yn holliach, mewn pryd i’n trydydd adroddiad blynyddol y flwyddyn nesaf.

Wrth ymateb, mae’n werth crybwyll fformat yr adroddiad, sydd yn ddefnyddiol am ei fod yn nodi’r gwahaniaeth amlwg rhwng y gwaith gweinyddol, a arweinir gan y Cabinet, a gwaith y Gweinidog a’r Pwyllgor. Yn amlwg, ceir cyswllt agos rhyngddynt ac, fel y clywsom eisoes, mae’r Pwyllgor wedi canfod bod y Cabinet, ar y cyfan, wedi ymateb i’n hawgrymiadau. Mae’n bwysig nodi’n glir pwy sydd yn gyfrifol am beth. O ran cyfle cyfartal nodir hyn yn glir yn yr adroddiad hwn. Gallai hwn fod yn fodel defnyddiol i Weinidogion eraill.

Diolchaf i’r Gweinidog am ei hymateb i’r ddadl ac, fel y dywedodd llawer o’r Aelodau, am gadeirio’r Pwyllgor yn effeithiol a chynhwysol. Mae’n iawn ynglŷn â’r cynnydd a wnaethom mewn sawl maes, ond mae’n iawn hefyd i sôn am yr heriau sydd yn parhau i’n hwynebu. Byddwn yn dychwelyd at drafod adroddiad Macpherson. Yr wyf yn falch o’r hyn a ddywedodd am yr ymchwiliad i faterion ceiswyr lloches. Fel y dywedodd John Griffiths, bydd pob un ohonom am gymryd y materion hynny o ddifrif.

Yr wyf yn siŵr bod pob un ohonom yn cytuno â phwynt Jocelyn Davies, a adleisiwyd gan eraill, ynglŷn â’r angen i wneud gwahaniaeth ar lawr gwlad drwy sefydliadau eraill a’n harferion ein hunain. Mae hynny’n holl bwysig. Bydd y Pwyllgor hefyd am ddatblygu sylw Jocelyn Davies ynglŷn â’r posibilrwydd o hyrwyddo materion caffael, y tu hwnt i’r hyn y gall y Cynulliad Cenedlaethol ei wneud ei hun, i lywodraeth leol a chyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad. Fel hen law ar y Pwyllgor Cyfle Cyfartal, mae’n bleser gennyf groesawu Eleanor Burnham fel aelod o’r Pwyllgor a’i hymrwymiad personol cryf yn ogystal â’i hymrwymiad gwleidyddol i’r materion hyn. Yr wyf yn siŵr y bydd ei phrofiad yn ddefnyddiol inni ar y Pwyllgor. Gwnaeth bwyntiau da ynglŷn â’r agweddau cadarnhaol ar amrywiaeth a pheryglon gwahaniaethu, a gwnaeth sylwadau da hefyd ynglŷn â’r angen i sicrhau nad ynysir gwaith ar gydraddoldeb fel y gwnaethpwyd yn rhy aml yn y gorffennol.

Mae David Melding yn iawn ynglŷn â Chymru a’r Cynulliad yn arwain y gwaith hwn yn rhyngwladol. Cymeradwyaf yn llawn bopeth a ddywedodd am rôl Edwina fel Cadeirydd. Mae’r gefnogaeth drawsbleidiol lawn a gaiff y gwaith hwn yn holl bwysig i’w lwyddiant ac mae cyfraniad David Melding yn allweddol i effeithiolrwydd y Pwyllgor. Yn aml, ysgogir y ddadl galed y mae’n sôn amdani gan ei sylwadau pryfoclyd, sydd hefyd yn heriol weithiau. Mae’n sicrhau nad yw’r asiantaethau a ddaw ger ein bron yn ei chael hi’n hawdd.

Croesawaf sylwadau Christine Chapman ar rôl datblygu economaidd wrth hyrwyddo cydraddoldeb. Dyna’r allwedd, a thybiaf a fyddai’r Pwyllgor yn ystyried gwahodd Christine, yn ei rôl fel Cadeirydd y Pwyllgor Monitro Rhaglenni Amcan 1 i ddod i siarad â ni. Gwyddom beth sydd yn nogfen Amcan 1 ond byddai’n ddefnyddiol inni glywed a chymryd rhan yn y gwaith o fonitro’r hyn sydd yn digwydd wrth iddo gael ei droi yn realiti. Efallai y gallem edrych ar hynny yn ystod tymor nesaf y Cynulliad.

Yr wyf yn siŵr y byddai pob un ohonom am gymeradwyo pwynt Gareth Jones ynglŷn â phwysigrwydd nid yn unig addysgu cydraddoldeb yn ein sefydliadau addysgol ond ei weithredu hefyd. Bydd y Pwyllgor am fonitro’r cynnydd a wneir y flwyddyn nesaf ym mhob agwedd ar addysg o ran y mater holl bwysig hwn. Yr wyf yn siŵr hefyd y bydd y Pwyllgor am ddychwelyd i fater yr iaith Gymraeg mewn perthynas â chydraddoldeb, nid yn unig o ran addysg ond o ran pob gwasanaeth arall y mae’r Cynulliad yn gyfrifol amdano.

Mae John Griffiths yn iawn i gysylltu agenda gyfan cyfiawnder cymdeithasol â chydraddoldeb. Cytunaf â’i sylwadau ynglŷn â merched yn y Cynulliad Cenedlaethol. Mae’n iawn i ddweud bod hyn yn gosod esiampl dda y gall Cymru gyfan ymfalchïo ynddi. Mae’n werth cofio hefyd na chyflawnwyd hyn yn hawdd. Fe’i cyflawnwyd o ganlyniad i weithredu cadarnhaol gan y ddwy brif blaid yn y Cynulliad. Ni ddylem laesu dwylo dim ond am fod gennym nifer dda o Aelodau benywaidd yn y Cynulliad ar hyn o bryd. Mae angen inni ystyried yr hyn a ddigwyddodd yn yr etholiad diweddar yn San Steffan—hynny yw, efallai, rhywbeth na ddylai Cymru, yn gyffredinol, fod mor gyffyrddus â hynny ag ef, a mater y bydd yn rhaid i bob plaid wleidyddol ymdrin ag ef.

Mae John Griffiths yn iawn hefyd i sôn am yr amrywiaeth cynyddol sydd ymhlith staff y Cynulliad. Gobeithiaf y bydd John mewn sefyllfa i gyfrannu at drafodaethau’r Pwyllgor ar fewnfudo a cheiswyr lloches, y gwnaeth gymaint o waith ymgyrchu y tu allan i’r Cynulliad arnynt. Cymeradwyaf y cyfan a ddywed am beryglon tensiwn hiliol cynyddol a’r angen i bob un ohonom fod yn ofalus er mwyn osgoi hynny.

Daw hynny â ni at David Davies. Nid yw ei sinigiaeth yn syndod, er ychydig yn siomedig. Yn ystod y flwyddyn ddiwethaf gwelais statws a graslonrwydd David yn cynyddu mewn perthynas â rhai o’r materion hyn. Yr wyf ychydig yn siomedig ei fod yn teimlo’r angen i fanteisio ar y ddadl hon i droi at ei hen dactegau bachgennaidd. Drwy drugaredd, nid yw’n siarad ar ran y mwyafrif o’i blaid ac mae ar ei ben ei hun yn y Cynulliad. Dylai gymryd cyngor John Griffiths efallai ynglŷn â bod yn ofalus ynglŷn â’r hyn y mae’n ei ddweud ac ar sut y gall eraill y tu allan i’r Siambr hon, nad ydynt yn ei adnabod cystal, ddehongli’r hyn a ddywed. Mae lle i dadlau’n iach; y peth diwethaf y dylem ei wneud yw mynd yn rhy gysurus ynglŷn â’r materion hyn. Fodd bynnag, cyn i David gymryd rhan yn y ddadl, dylai sicrhau ei fod ychydig yn fwy gwybodus.

Mae’n ddrwg gennyf, David, yr wyf yn brin o amser. Yr ydym wedi clywed gennych a gwyddom beth yw eich barn.

Bydd y Pwyllgor am drafod yr hyn a ddywedodd Lorraine Barrett am hyfforddiant cydraddoldeb, yn arbennig i’r Aelodau sydd yn ymwneud â phenodiadau cyhoeddus. Yn fy marn i mae’r hyfforddiant hwnnw yn holl bwysig ac, o’m profiad i o hyfforddiant o’r fath, adleisiaf yr hyn a ddywedodd Lorraine. Efallai y credwn ein bod yn gwybod beth yw’r ffordd gywir o ymdrin â materion, ond nid yw hynny o reidrwydd yn wir. Dylai hyfforddiant o’r fath, o leiaf ar gyfer Aelodau sydd yn ymwneud â phenodiadau cyhoeddus, fod yn orfodol. Bydd y Pwyllgor yn dymuno parhau i fonitro’r holl waith ar benodiadau cyhoeddus a byddwn yn dychwelyd at y materion sydd yn deillio o ymchwiliad Stephen Lawrence.

Mae Ann Jones yn iawn i sôn am Roi Cymunedau’n Gyntaf yng nghyd-destun sicrhau cydraddoldeb. Efallai y bydd y Pwyllgor yn dymuno cymryd rhan wrth fonitro Rhoi Cymunedau’n Gyntaf a sicrhau, ei fod, yn ogystal ag ymdrin ag anghydraddoldebau rhwng cymunedau, yn ymdrin ag anghydraddoldebau o’u mewn. Efallai fod yr hyn a ddywedodd Ann ynglŷn â llywodraeth leol yn defnyddio ei phwerau yn fater y bydd y Gweinidog yn dymuno gweithredu arno pan fydd yn gwisgo rhai o’i hetiau eraill. Bydd y Pwyllgor hefyd yn dymuno ystyried pensiynau.

Diolchaf i Rosemary Butler am yr hyn a ddywedodd ynglŷn â’r Pwyllgor. Mae’n braf gweld bod ein gwaith yn cael ei werthfawrogi. Dylem fynd ar drywydd ei phwyntiau ar agenda cydraddoldeb y bartneriaeth ffurfiol a’n partneriaid eraill.

I gloi, mae’n werth tynnu sylw at rai agweddau ar adroddiad yr Ysgrifennydd Parhaol.

Byddaf yn fyr. Mae rhai o’r agweddau hynny yn enghreifftiau o lle mae adrannau’r Cynulliad yn dechrau prif-ffrydio cydraddoldeb. Mae iechyd yn un adran o’r fath, sydd yn deall yr angen i gynnwys cydraddoldeb ymhob agwedd ar ei gwaith. Mae adrannau eraill, fel materion economaidd, a diwylliant a chwaraeon, yn ymddangos fel pe baent wedi eu dal ym meddylfryd y fenter unigol, sydd yn bryder. Nid oes gan faterion economaidd ddim i’w ddweud ynglŷn â chydraddoldeb cenedl, er gwaethaf effaith gwahaniad cenedl yn y gweithlu a’r bwlch o ran cyflogau rhwng merched a dynion. Disgwylir y bydd cynnydd o ran prif-ffrydio, o fewn y Cynulliad a’r tu allan iddo, yn cymryd amser ac na fydd yn gyson ar draws pob agwedd ar ein gwaith, na gwaith sefydliadau eraill. Mae eglurder y cynnydd a adlewyrchir yn yr adroddiad hwn i’w groesawu. Fodd bynnag, os yw’r Cynulliad am fodloni ei ofynion, mae’n amlwg bod angen gwneud mwy.

Gwnaeth y Cynulliad yn gyffredinol, y Pwyllgor Cyfle Cyfartal, y Gweinidog, y Cabinet a’r weinyddiaeth gyfan gynnydd gwirioneddol yn ystod y flwyddyn ddiwethaf tuag at gyflawni ein cyfrifoldeb i hyrwyddo cydraddoldeb. Mae llawer o’r trefniadau angenrheidiol ar waith. Fodd bynnag, yr hyn sydd ei angen yn awr yw i’r cynnydd ddechrau cael ei weld ar lawr gwlad ledled Cymru.