Cyfeiriodd y cynnig a fabwysiadwyd yn dilyn dadl ddiwethaf y Cynulliad ar dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu, ym mis Tachwedd 1999, at rôl y Cynulliad o safbwynt ‘hyrwyddo a chefnogi’n frwdfrydig’ y defnydd o TGCh. Yr ydym bellach mewn sefyllfa i fynd ymhellach na hynny. Yn gynharach eleni, dechreuais ymgynghoriad cyhoeddus ynghylch sut orau y gallai’r Cynulliad gyflwyno’r manteision a gynigir gan dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Cadarnhaodd yr ymgynghoriad fod angen i’r Cynulliad roi arweiniad, cydgysylltu a rheoli’n strategol i ddatblygu Cymru yn gymdeithas wybodaeth mewn modd strategol. Dyna ddiben ‘Cymru Ar-lein—Online for a Better Wales’. Mae Cabinet y Cynulliad yn ymrwymedig i hyn a chred fod angen i’r strategaeth fod yn ganolog i bob un o’n briffiau yn y Cabinet.

Estynnaf groeso i bwyllgor gweithredol TeleRegions Network, sef y rhwydwaith TGCh Ewropeaidd. Mae aelodau’r pwyllgor yn ymweld â Chymru am ychydig ddyddiau ac maent yn y Siambr i wrando ar y ddadl hon.

Fel y clywodd Dafydd Wigley fi’n dweud ddydd Sadwrn pan ymwelais â Bangor, gwlad fach yw Cymru, a rhaid iddi fod yn wlad ddyfeisgar hefyd. Mae manteisio i’r eithaf ar bob cyfle yn hollbwysig i gyflawni statws gwlad fach, ddyfeisgar. Pam bod hyn yn bwysig? Mae dau reswm cymhellol dros anelu at y nod o greu gymdeithas wybodaeth yng Nghymru. Yn gyntaf, mae TGCh yn hanfodol i wella perfformiad economaidd Cymru, gan greu mwy o swyddi a ffyniant. Yn ail, cynigia TGCh fanteision cymdeithasol a diwylliannol enfawr i wlad fel ein gwlad ni, sydd â phoblogaeth ddwyieithog a wasgarwyd yn ddaearyddol. Gall TGCh helpu Cymru i greu cymdeithas fwy ffyniannus, sydd yn ddiwylliannol gyfoethocach ac yn llai rhanedig—gwlad fach, ddyfeisgar yn wir.

O ran effaith economaidd TGCh, mae’n amlwg ei bod yn gallu esgor ar fanteision sylweddol o ran cynhyrchiant ar draws economïau, gan agor marchnadoedd a chreu meysydd newydd o fenter. Gwelir hyn yn arbennig yng ngwledydd ar ymylon Ewrop. Yn ystod ymweliad diweddar â Sweden, clywais fod bron i ddau o bob tri o bobl Sweden yn defnyddio’r rhyngrwyd. Pe bai Cymru yn diwallu anghenion TGCh busnesau, byddai hynny yn annog cwmnïau ac unigolion dawnus i aros yng Nghymru, a byddai’n annog eraill i ddod yma. Mae hyn yn berthnasol i gwmnïau gweithgynhyrchu, yn ogystal â chwmnïau sydd yn ymwneud â’r cyfryngau a chwmnïau sydd yn gwneud meddalwedd. Mae hefyd yn berthnasol i’r sector cyhoeddus, prifysgolion—megis Prifysgol Cymru, Bangor, yr ymwelais â hi y penwythnos diwethaf—a llywodraeth leol.

O ran effaith TGCh ar gymunedau, mae topograffi Cymru wedi golygu bod datblygiadau mewn technoleg cyfathrebu yn y gorffennol, megis camlesi, rheilffyrdd a ffyrdd, wedi cael llai o effaith yng Nghymru nag mewn rhannau eraill o’r DU. TGCh yw’r math cyntaf o dechnoleg cyfathrebu y gellir ei defnyddio yr un mor effeithiol yng Nghymru ag mewn unrhyw le arall. Cost yw’r unig broblem. Ni olyga unrhyw broblemau mawr o ran yr amgylchedd. I’r gwrthwyneb. Mae TGCh yn galluogi pobl i weithio ar draws y byd o leoliadau gwledig, ac yn eu galluogi i ymgymryd â phatrymau gwaith mwy hyblyg a lleihau teithio diangen a’i broblemau amgylcheddol cysylltiedig.

Mae TGCh yn ddefnyddiol dros ben i wlad sydd â phroffil ieithyddol fel un Cymru. Yr wyf yn falch iawn o nodi gwaith y sefydliadau addysg bellach ac uwch i gynhyrchu meddalwedd dwyieithog yng Nghymru. Bydd TGCh yn helpu i feithrin y defnydd o’r Saesneg a’r Gymraeg mewn lleoliadau ffurfiol ac anffurfiol. Gall TGCh hefyd fod yn dechnoleg sydd yn gyfrwng cymdeithasol, gan gynnig mynediad i addysg, hyfforddiant a swyddi. Dengys y dystiolaeth, ledled y byd, fod technoleg gwybodaeth a chyfathrebu wedi bod yn ffactor allweddol ar gyfer gwledydd sydd wedi trawsnewid eu hunain yn llwyddiannus. Yr ydym am weld trawsnewid o’r fath yng Nghymru. Cred y Cabinet a minnau fod goblygiadau peidio â gweithredu yn arswydus a dweud y gwir.

Felly, beth y dylem ei wneud? Mae’r her a wynebwn yn un gymdeithasol, diwylliannol ac yn ymwneud â rheoli, yn hytrach nag un dechnegol. Gwyddom fod y dechnoleg yn bodoli, neu y daw i fodolaeth yn fuan iawn. Mae’n fater o sut a pha mor gyflym y’i cymhwysir. Mae angen inni gymryd camau pendant a chydgysylltiedig mewn pum maes. Yn gyntaf, rhaid i fusnesau, waeth beth fo’u maint neu eu lleoliad, gael mynediad i TGCh a rhaid eu hannog i’w defnyddio er mwyn ehangu eu marchnadoedd, arloesi a thyfu. Yn ail, rhaid i’r cyhoedd gael mynediad fforddiadwy i’r rhwydwaith cyfathrebu byd-eang, at ddibenion addysg, cyfathrebu, adloniant ac ar gyfer defnyddio gwasanaethau cyhoeddus, yng Nghymru a thu hwnt. Rhydd TGCh fodd allweddol o ymladd yn erbyn allgáu cymdeithasol. Yn drydydd, bydd y sector cyhoeddus yn holl bwysig o ran hybu’r galw am wasanaethau ystod uchel TGCh. Mae angen iddi fod yn ddyfeisgar o ran sicrhau bod gwasanaethau ar gael yn electronig, yn arbennig ym maes iechyd ac addysg. Yr wyf yn ymwybodol bod y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes wedi bod yn ystyried hyn yn fanwl. Mae hefyd yn berthnasol i’r gwasanaethau cymdeithasol, twristiaeth, y cyfryngau ac addysg. Y pedwerydd maes allweddol yw addysg, a gaiff ei thrawsnewid gan TGCh. Mae angen i Gymru fod ar flaen y gad, yn rhoi mynediad i wasanaethau byd-eang i fyfyrwyr, yn ogystal â theilwra e-wasanaethau newydd i anghenion Cymru. Yr oeddwn yn falch o lansio cwrs gradd BA ar astudiaethau’r rhyngrwyd ym Mhrifysgol Cymru, Bangor. Yn olaf, mae angen seilwaith o’r radd flaenaf arnom, a fydd yn sail i bob maes arall o ddatblygu TGCh. Rhaid inni roi blaenoriaeth i sicrhau seilwaith band llydan fforddiadwy a hygyrch ledled Cymru.

Mae gwelliant William Graham yn galw arnom i roi sylw arbennig i bobl ag anawsterau cyfathrebu oherwydd nam ar eu golwg, eu clyw neu eu lleferydd. Er bod y cynnig yn cwmpasu hyn yn y cyfeiriad at gyfle cyfartal, cytunaf â phwynt William. Fodd bynnag, credaf y dylai ei restr o’r rhai sydd ag anawsterau cyfathrebu gynnwys y rhai sydd yn wynebu rhwystrau corfforol, cymdeithasol neu addysgol eraill er mwyn sicrhau, fel y dywed y cynnig, fod cyfle cyfartal i bawb. Felly, argymhellaf gefnogi’r gwelliant hwn. Efallai y bydd yr Aelodau yn cofio arddangosfa Sefydliad Brenhinol Cenedlaethol y Deillion yng Nghymru yn Neuadd y Cynulliad, a ddangosai’r dechnoleg ddiweddaraf ar gyfer pobl ddall neu bobl â nam ar eu golwg. Fel y dywedais yn gynharach, mae sicrhau seilwaith band llydan fforddiadwy a hygyrch ledled Cymru yn un o flaenoriaethau ‘Cymru Ar-lein’, felly, yr wyf yn fwy na pharod i gefnogi gwelliant 2 Jocelyn Davies ynglŷn â sicrhau bod band llydan ar gael, er yr hoffwn pe bai wedi darllen y ddogfen yn gyntaf, a fyddai wedi gwneud ei gwelliant yn ddiangen.

Noda’r strategaeth datblygu economaidd genedlaethol fod y diwydiant telathrebu yn sector allweddol o ran datblygu economaidd yng Nghymru a hynny’n gwbl briodol. Mae Mike German a minnau’n cydweithio’n agos ar y mater hwn er mwyn sicrhau y caiff y ddwy strategaeth eu cydgysylltu. Unwaith eto, cefnogaf welliant 3 Jocelyn Davies ar y sector opto-electronig a’r sector telathrebu. Fodd bynnag, gwrthodaf welliant 4 William Graham ar fynediad i’r rhyngrwyd yng Nghymru a gweddill y DU, nid oherwydd fy mod yn anghytuno ag egwyddor y gwelliant, ond am fod pryderon mawr gennyf ynglŷn ag ymarferoldeb clymu ein hunain i darged symudol ffigurau cyfartalog y DU ar gyfer mynediad i’r rhyngrwyd. Y sector preifat yn aml fydd yn gwneud y ddarpariaeth honno. Yn ‘Cymru Ar-lein’ yr ydym yn ymrwymedig i wella mynediad i’r rhyngrwyd yng Nghymru ac i gynyddu nifer y bobl sydd yn ei defnyddio, er y byddwn yn parhau i gymharu ein perfformiad â pherfformiad gweddill y DU a’r byd at ddibenion meincnodi. Dylid ystyried TGCh yn fodd o gyflawni diben yn hytrach na diben ynddo’i hun. Ni ellir pennu targedau o ran mynediad, rhaid iddynt ymwneud â buddiannau tymor hwy.

Cefnogaf welliant 5 William Graham ynglŷn â chydweithio â’r gymuned ryngwladol i ymladd yn erbyn delweddau a deunyddiau ar y rhyngrwyd sydd yn annerbyniol gan gymdeithas. Er mai prin yw swyddogaethau dirprwyedig y Cynulliad yn y maes hwn, os o gwbl, cydnabyddwn bwysigrwydd hyn a byddwn yn parhau i gydweithio gyda’r Swyddfa Gartref a’r gymuned ryngwladol ar hyn yn ogystal â defnyddio ein gweithgareddau ein hunain i amlygu’r problemau.

I gloi, dyfynnaf o gyhoeddiad George Gilder Telecosm—How Infinite Bandwidth Will

Revolutionize Our World:

Fel y dywedais yn fy nghyflwyniad, er mwyn inni greu Cymru a gaiff ei hystyried yn wlad fach, ddyfeisgar, mae angen inni fynd i’r afael â’r materion hyn. Felly, cymeradwyaf y ddogfen ‘Cymru Ar-lein—Online for a Better Wales’ ichi.

Cynigiaf welliant 4. Ychwanegu pwynt newydd at ddiwedd y cynnig sy’n darllen:

Cynigiaf welliant 5. Ychwanegu pwynt newydd at ddiwedd y cynnig, sy’n darllen:

Mae TGCh, fel Amcan 1, yn gyfle unigryw i sicrhau dyfodol gwell i holl gymunedau Cymru. Mae’r posibiliadau yn ein galluogi i ystyried ein holl obeithion a’n breuddwydion o ran diwydiant, addysg, cyfathrebu, gwybodaeth a hamdden. Os na fydd y strategaeth TGCh a luniwn yn manteisio ar y cyfle unigryw hwn, byddai pris methiant yn rhy ddifrifol i’w ystyried. Byddai cystal â gwastraffu holl arian Amcan 1 ar brosiectau i harddu ein cymunedau a methu â chreu cyfleoedd gwaith holl bwysig, yn enwedig yn y sector gweithgynhyrchu, sydd eu hangen er mwyn creu’r amodau economaidd a buddsoddiad er mwyn cynnal ein cymunedau. Fel yn achos Amcan 1, mae’r problemau sydd yn gysylltiedig â’r materion hyn yn rhagflaenu bodolaeth y Cynulliad. I ryw raddau, rhaid inni wneud yn iawn am yr amser a gollwyd o safbwynt cyflymder datblygiad technolegol ac addysgu’r rhai y mae ofn newid arnynt i ymaddasu a bachu’r cyfleoedd a manteision llawn a gynigia TGCh. Mae’r sefyllfa o ran TGCh yn debyg i’r hyn a nodwyd yn y Strategaeth Sgiliau Sylfaenol Genedlaethol i Gymru, sef yr angen i ymchwilio i ddulliau newydd o helpu plant, pobl ifanc ac oedolion i gyrraedd y nod cyn ei bod yn rhy hwyr.

Nid oedd yn bosibl inni ymarfer, yn deg, ein cyfrifoldebau dros holi a chraffu ar waith y Gweinidog dros E-Fasnach drwy gwestiynau llafar yn y Siambr hon tan 21 Mehefin 2001, sef ar ôl bron i 26 mis a 145 o Gyfarfodydd Llawn fynd heibio—gwall y mae’r Cynulliad hwn bellach wedi ei unioni. Noda grŵp Ceidwadwyr Cymru ymrwymiad y Gweinidog yn ystod ei sesiwn holi ac ateb gyntaf mewn Cyfarfod Llawn i roi manylion llawn am ddarpariaeth band llydan fforddiadwy ledled Cymru i’r Cyfarfod Llawn heddiw.

Nodwyd gennym nad yw’r ddogfen sydd yn dwyn y teitl, ‘Fframwaith Strategol Oes Wybodaeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru’, wedi cyflawni’r ymrwymiad hwn. Cawsom ein siomi nad yw’r manylion a roddwyd yn y Cyfarfod Llawn heddiw mor llawn ag y gallent fod. Deallwn mai dim ond os bydd ar flaen y gad o ran datblygiadau a dyfeisgarwch technolegol y bydd y sector annibynnol yn ffynnu. Rhaid iddo dywys y sector preifat ac yna ni fydd yn atal datblygiad TGCh ym mhob cymuned ledled Cymru. Rhaid rhyddhau’r sector annibynnol rhag pob rheoliad diangen a fydd yn arafu’r cynnydd o safbwynt datblygu, gweithredu a chyflwyno system TG a fydd o fudd i Gymru gyfan o ran rhwydweithiau cyfathrebu cyflymach, mewnfuddsoddiad, creu swyddi a mwy o gyfleoedd mewn addysg ac ymchwil. Mae grŵp Ceidwadwyr Cymru yn pryderu’n fawr ynglŷn â’r ffaith i’r ddogfen sydd yn amlinellu strategaeth y Cynulliad yn y dyfodol o ran TGCh gael ei rhoi ar y rhyngrwyd. Gall pawb ei gweld a darllen am y mentrau. Nodwyd yn blaen mai ar ffurf drafft y mae’r ddogfen. Nis cymeradwywyd gan Weinidogion y Cynulliad ac nid yw wedi’i chyhoeddi’n gyffredinol.

Ar yr achlysur hwn, nid yw’r ddogfen yn cynnwys unrhyw wybodaeth sydd yn fasnachol neu’n genedlaethol sensitif, ond dengys yn glir bod angen inni fod yn fwy gwyliadwrus a chyflwyno mesurau diogelwch ar gyhoeddi gwybodaeth y llywodraeth ar y rhyngrwyd, yn arbennig mewn sefydliadau megis Cynulliad Cenedlaethol Cymru, lle y defnyddir y rhyngrwyd fel y prif ddull o ledaenu gwybodaeth i’r cyhoedd. Credwn y byddai’r Trefnydd yn gwneud datganiad clir, llawn gwybodaeth mewn Cyfarfod Llawn oherwydd y bu iddo gyhoeddi ei fentrau polisi allweddol ar ffurf drafft. Wrth gydnabod pwysigrwydd strategaeth TGCh genedlaethol, buom yn canolbwyntio ar dri mater, a fydd yn sicrhau bod y canllawiau ar gyfer gweithredu strategaeth TGCh lwyddiannus ar waith, os eir i’r afael â hwy. Yr wyf yn ddiolchgar i’r Trefnydd am nodi y bydd yn cefnogi gwelliannau 1 a 4.

Noda gwelliant 1 anghenion penodol grŵp o bobl nad ydynt o bosibl yn niferus mewn ardal unigol, ond y mae nifer sylweddol ohonynt o fewn cymuned Cymru—pobl sydd â nam ar eu gallu i gyfathrebu. Yn aml, gall y bobl hyn fod wedi eu hallgáu’n gymdeithasol ac yn gorfforol o sawl agwedd ar fywyd cymuned. Yn aml, prin yw eu cyfleoedd gwaith a chânt anhawster i gyfathrebu oherwydd problemau meddygol eraill. Rhaid diwallu eu hanghenion o fewn ein polisïau TGCh. Os datblygir dyfeisiadau a all gynnwys y bobl hyn, byddant hefyd yn galluogi pobl eraill a gaiff eu hallgáu yn gymdeithasol mewn cymunedau ledled Cymru i rannu yn y newidiadau er gwell i ffordd o fyw a gynigir gan TGCh.

Rhaid i’r Cynulliad fynd i’r afael â’r ffaith mai yng Nghymru y mae’r nifer isaf o bobl â mynediad i’r rhyngrwyd yn y cartref. Y rheswm dros hynny, mewn llawer o achosion, yw costau afresymol y galedwedd sydd ei hangen. Rhaid i’r weinyddiaeth hon roi sylw i hyn er mwyn sicrhau bod y nifer â mynediad yn ymdebygu’n gyflym i lefel y mynediad ledled y Deyrnas Unedig. Rhaid ystyried pob menter bosibl tuag at gyflawni’r nod hwn am nad oes unrhyw ffordd y gallwn sicrhau y bydd ein cenedl yn manteisio ar y datblygiadau diweddaraf oni allwn ddefnyddio’r systemau gwybodaeth a fydd yn gwella ein cyfleoedd dysgu a’n ffordd o fyw. Hyderwn y bydd y Cynulliad yn wynebu’r her hon ac yn cefnogi gwelliant 4. Rhaid i lywodraethau wneud ymdrechion mawr i sicrhau bod pob dogfen a roddir ar y rhyngrwyd ganddynt i’w darllen gan y cyhoedd. Mae delwedd Cymru, fel yr esboniodd y Prif Weinidog yr wythnos diwethaf, yn galw am hunaniaeth unigryw sydd yn rhoi darlun o’n cenedl ag iddo apêl ryngwladol ffafriol. Byddai o gymorth mawr o ran hynny pe na bai’r camgymeriad hwn, sef rhoi mentrau polisi drafft anghyflawn ar wefan y Cynulliad Cenedlaethol, yn digwydd eto. Mae angen rheoli’r wybodaeth a gyhoeddir ar y rhyngrwyd, drwy gyfrwng canllawiau. Mae Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru eisoes wedi trafod yr angen i fod yn gwbl agored o ran gwybodaeth neu gyfeiriadau preifat unigolion penodol. Rhaid gwrthbwyso buddiannau priodol y cyhoedd yn erbyn rhoi manylion am ymddiriedolaethwyr elusennau.

Ceir mwy o gyfyng gyngor byth o ystyried y delweddau a’r wybodaeth gymdeithasol annerbyniol a roddir ar y rhyngrwyd. Cynigia gwelliant 5 y dylem gydweithio gyda’r gymuned ryngwladol i ymladd yn erbyn dosbarthu’r math hwn o ddata a chydnabod nad oes modd plismona’r rhyngrwyd. Bydd bob amser ryw wlad rywle yn y byd lle y gall pobl gyhoeddi’r delweddau a’r wybodaeth gymdeithasol annerbyniol hyn oddi yno. Mae angen inni sicrhau ein bod yn gallu defnyddio’r meddalwedd diweddaraf yn ein hysgolion, ein colegau a’n llyfrgelloedd, a fydd yn gallu sgrinio ar gyfer y math hwn o wybodaeth gan gau pob mynediad iddi.

Cynigiaf welliant 3. Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Fel darllenydd brwd o ddeunydd darllen TGCh, cefais fy siomi gan yr agweddau technegol ar ‘Cymru Ar-lein—Online for a Better Wales’. Byddwn wedi disgwyl i fframwaith strategol ddechrau drwy roi crynodeb gwrthrychol o’r sefyllfa sydd ohoni, gan gynnwys y seilwaith gyfathrebu bresennol sydd yn cysylltu cyfnewidfeydd ffôn, ynghyd â’r wybodaeth ddiweddaraf ynghylch faint o’r cyfnewidfeydd hyn a all ddarparu band llydan ac arwydd o sut y caiff y cyfnewidfeydd hyn eu cysylltu â’r cwsmeriaid lleol. Ar y lleiaf, gellid bod wedi diweddaru’r crynodeb a ymddangosai yn yr adroddiad, ‘UK Online: The Broadband Future’, a nododd fod Cymru, ynghyd â de-ddwyrain Lloegr, ar waelod cynghrair y DU. Erbyn diwedd 2003, dim ond 55 y cant o boblogaeth Cymru fydd â mynediad posibl i linell danysgrifio ddigidol anghymesur. Yn yr Alban, ar y llaw arall, bydd gan 80 y cant o’r boblogaeth fynediad i fand llydan a 95 y cant yng Ngogledd Iwerddon. Mae’r DU hefyd ar ei hôl hi o gymharu â gwledydd Nordig a Benelwcs.

Os mai seilwaith band llydan yw’r allwedd i ddatblygu economaidd, mae gennym dipyn o ffordd i fynd. Fodd bynnag, prin yw’r ffeithiau yn ‘Cymru Ar-lein’; ni roddir y newyddion da hyd yn oed. Rhyfeddaf na allaf ddod o hyd i gyfeiriad at Lwybr/Pathway, sydd yn ddatblygiad cyffrous. Pa gynlluniau manwl sydd gan y Llywodraeth i wella mynediad i fand llydan ym mhob rhan o Gymru, yn arbennig yng nghefn gwlad Cymru, lle y gellid cael rhai o’r manteision mwyaf posibl?

Ar nodyn personol, pryd y caf fynediad i gyfathrebu band llydan gwirioneddol yn fy nghartref gerllaw Aberystwyth, yn fy swyddfa yn Nhredegar neu yn fy nghartref ym Margoed? Nid wyf yn optimistaidd. Yn ôl ‘UK Online’ mae angen cael cysylltiad ffeibr-optig o fewn 1 cilomedr i’r cwsmer er mwyn cael mynediad band llydan gwirioneddol. Ai dyna’r bwriad yng Nghymru? Gwelaf beryglon pan fydd y ddogfen hon yn gofyn i sbectrwm di-wifr fod ar gael ar gyfer gwasanaethau ystod band llydan uwch ond nad yw’n nodi pa fath o gysylltiad di-wifr, pa un ai band-S neu fand-K fyddai. Efallai y bydd Andrew yn dweud wrthym. Mae cyfyngiadau sylfaenol i’r ddau. Ar ben isaf y sbectrwm, y broblem yw diffyg ystod ac, unwaith y bydd y farchnad yn ehangu—fel y gobeithiwn y bydd—bydd problem fawr o ran croes-siarad. Cofiwch ein bod yn sôn am ystodau ganwaith lletach nag ar gyfer ffonau symudol.

Mae band-K ar ben arall y sbectrwm. Mae llawer mwy o ystod i’r band hwnnw ond, gwaetha’r modd, dim ond mewn llinellau syth y gall signalau ar y band hwnnw deithio, ac, yng Nghymru, ceir bryniau. Felly cyfyngedig yw’r cwmpas. Mae rhesymau ffisegol anochel pam mai dim ond ateb byrdymor i nifer fach o gwsmeriaid y gall gwasanaeth di-wifr ei ddarparu. Nid oes ryfedd y cafwyd problemau mawr o ran gwerthu trwyddedau rhanbarthol ar gyfer mynediad di-wifr mewn ardaloedd gwledig. Nid oes unrhyw beth a all gymryd lle rhwydwaith ffeibr-optig llawn sydd yn ymestyn o’r cyfnewidfeydd i wasanaethu pob grŵp o dai. Dyna fwriad gwelliant 2, a darllenais yr adroddiad yn ofalus.

Os bwriadwch ddarparu mynediad band llydan i bob ysgol, yna, o safbwynt technegol, bydd hynny’n mynd gryn dipyn o’r ffordd i ddarparu mynediad cyffredinol, sef y cam rhesymegol nesaf. Yr oedd hynny’n uchelgais realistig yn 1995, pan gynigiodd Plaid Cymru y strategaeth honno am y tro cyntaf. Heddiw, fe’i gwireddir mewn gwledydd eraill. Erbyn 2004, bydd gan Sweden gysylltiad ffeibr â 98 y cant o’i threfi a’i phentrefi.

Pan ystyriwn yr hyn sydd ymhlyg wrth hynny, gwelwn fod y sector optroneg, gan gynnwys cynhyrchu ffeibr, yn un o’n diwydiannau strategol allweddol. Nid oes angen athrylith i ganfod y cyfle ar gyfer gwaith cynllunio integredig, o dan arweiniad y Llywodraeth mewn partneriaeth â’r gweithgynhyrchwyr, y darparwyr gwasanaeth a phob agwedd ar y gwasanaethau cyhoeddus. Mae hwn yn gyfuniad o lywodraeth a lywir yn ôl y galw ac yn ôl cyflenwad, nodwedd a oedd yn un o nodweddion gorau yr hen Lafur, yn fy nhyb i.

Mae angen cynlluniau pendant arnom, ac nid yw’r ddogfen hon yn eu cynnwys. Efallai mai’r arwydd amlycaf o hynny yw’r dystiolaeth o Amcan 1. Mae Blaenoriaeth 2, mesur 1 y rhaglen honno yn ymrwymedig i wella’r seilwaith TGCh yn benodol. Eto, hyd yn hyn, ni chymeradwywyd unrhyw brosiectau ar gyfer y mesur hwn, ac yn waeth byth, nid oes partneriaeth seilwaith ranbarthol ar waith 18 mis ar ôl dechrau’r rhaglen.

Ar ôl dwy flynedd, yr ydym yn dechrau adnabod nodwedd barhaol Llywodraeth bresennol Cymru. Yn ‘Gwellcymru.com’, y cytundeb partneriaeth, y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol a ‘Cymru Ar-lein’ ceir dyheadau gwych y gallwn, ac yr ydym, yn eu rhannu. Maent yn cynnwys dyheadau i gael mynediad i wasanaethau electronig sydd yn uwch na’r cyfartaledd yn y DU. Fodd bynnag, yn aml nid oes unrhyw argyhoeddiad yn sail i’r dyheadau hyn; rhestrau o ddymuniadau ydynt heb unrhyw raglen fanwl wedi ei chostio.

Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle i wneud cyfraniad byr ar y pwnc pwysig hwn. Yr ydym oll yn cydnabod posibiliadau TGCh o ran gwella perfformiad economaidd Cymru a’i ffyniant. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod hefyd y gallai ddwysau’r rhaniadau cymdeithasol ac economaidd sydd eisoes yn rhai mawr, rhwng Cymru a rhannau eraill o’r DU a rhwng unigolion a chymunedau o fewn Cymru.

Croesawaf y syniadau cadarnhaol lu yn ‘Cymru Ar-lein—Online for a Better Wales’, er bod goblygiadau mawr iawn iddynt o ran cost. Ymhlith y rhain mae annog dosbarthiadau TGCh am ddim i bobl ddi-waith fel rhan o’u pecyn ceisio gwaith, fel y gallant ymbaratoi ar gyfer dychwelyd i’r gwaith drwy feithrin gwell sgiliau a sgiliau mwy cyfoes; cyrsiau technoleg cyfathrebu am ddim i bob aelod o staff yn y sector cyhoeddus a’r sector preifat; arian ar gyfer cyfrifiaduron yn y sector gwirfoddol, i wella sgiliau a helpu i godi ymwybyddiaeth y cyhoedd ynglŷn ag achosion elusennol; cymorth i wella’r mynediad i ystod eang o wasanaethau ar gyfer pobl anabl; grantiau i ganolfannau cymuned a llyfrgelloedd ar gyfer gosod cyfrifiaduron a rhoi hyfforddiant mewn sgiliau TGCh i’r cyhoedd; hyrwyddo’r defnydd o dechnoleg gyfathrebu mewn ysgolion cynradd fel y gall ddod yn rhan annatod o fywyd mor gynnar â phosibl; a hyrwyddo twristiaeth mewn ardaloedd lleol.

Ceir anghysondeb ar hyn o bryd rhwng y rhai mewn awdurdod a’r rhai ag arbenigedd technegol. Rhaid mynd i’r afael â hynny. Yn aml, nid yw’r rhai a chanddynt y pŵer a’r gallu rheoli i ddatblygu a gweithredu strategaethau TGCh yn meddu ar yr arbenigedd technegol i’w darparu. Bu hyn yn amlwg yn natblygiad TGCh o fewn Cyngor Sir Penfro, ac yr wyf yn siŵr bod hynny’n wir am ardaloedd awdurdodau eraill. Mae arbedwyr sgrîn ar gael sydd yn dangos lluniau o Sir Benfro, fel mewn gwledydd ac ardaloedd eraill, yr wyf yn siŵr. Fodd bynnag, ni chânt eu defnyddio. Gellid eu defnyddio i farchnata’r ardal yn llawer mwy effeithiol.

Dychwelaf at dwristiaeth leol a datblygu economaidd a chymunedol. Mynychodd y Trefnydd gyflwyniad a gynhaliais ychydig fisoedd yn ôl i lansio gwefan Cyngor Tref Neyland—yr enghraifft gyntaf, hyd y gwn, o wefan gymunedol. Denodd y wefan 4,000 o ymwelwyr yn ystod y pythefnos cyntaf. Dengys hynny bosibiliadau gwefannau o’r fath. Tynnodd sylw’r byd mawr at Neyland ac mae’n gyfle i ddenu twristiaid o bosibl ac i helpu’r economi leol. Rhydd gyfle hefyd ar gyfer mwy o gydlynu cymdeithasol a chymunedol. Daeth yn gylchlythyr cymunedol electronig i bob pwrpas, a gaiff ei ddiweddaru a’i ehangu’n barhaus. Mae cymunedau eraill wedi mynegi diddordeb mewn datblygu gwefannau tebyg ond, unwaith eto, arian yw’r broblem sylfaenol. Pwysaf ar y Trefnydd i ymchwilio i bob dull posibl o ariannu’r cyfle cyffrous hwn i ddatblygu ein cymunedau a’u potensial cymdeithasol ac economaidd.

I am pleased that this important debate is being held. I welcome the second point in the Government’s motion. I also welcome the fact that Andrew will support the amendments tabled in the name of Jocelyn Davies, as they are related to the second point of the motion.

Clearly, there are unacceptable deficiencies and difficulties in the current technological infrastructure—that is, in the broadband framework. Some months ago, several Members from north Wales attempted to act on behalf of an important employer in the area. The company was complaining about the high price charged by British Telecom for connection to broadband. Since then, fundamental weaknesses have been exposed that confirm that we are not tackling this provision head-on.

First, there has not, to date, been any understanding or integration, nor has there been a desire to develop a reliable, accessible and cost-effective network for the small and medium-sized enterprises that are the backbone of the economy of mid Wales, and north Wales in particular. Reference is made to the possibility of using cables along the A55. For example, the Joint Academic Network, which is provided by further education and higher education colleges, British Telecom and Hyder cables. As a result of this confusion there is no clear message or objective for the creation of a broadband network under the supervision and direction of the Assembly. There is no meaningful plan at the moment. Delay, confusion and lack of direction characterise this whole project.

The obstacle is that BT, as the main company and the only company working outside south Wales, to all intents and purposes, bases its policy of providing and developing this network on demand. It reacts rather than being proactive in solving the problem. That is not BT’s fault. Rather it is the ambiguous attitude of the Government of Wales that allows this to happen.

I have failed to convince BT that demand for the network exists. Establishing and extending this infrastructure would not only create a foundation for the Assembly’s policies in rural Wales, it would also contribute positively towards changing things for the better. It would prevent the constant decline in services and the job losses affecting those areas at present.

Ironically, the agricultural community recently used the video-technology systems in an attempt to surmount the problems of selling livestock. This did not receive the Minister for Rural Affairs’ approval, but it proves the need to adapt and apply the new technology.

The Assembly has already shown that it is eager to develop a strategy for higher education, to create jobs and to promote the Welsh language and equal opportunity. At present, lack of access to broadband creates digital inequalities between parts of Wales and also between Wales and the other countries of Britain and the world.

If the Assembly is serious about delivering policies to safeguard our values as a nation, and allow our people to compete and our companies to flourish in the global market, the Assembly will have to take a lead on this. Adopting all of Plaid Cymru’s amendments would be a positive first step towrds this.

Er nad oes gennyf gefndir gwyddonol, yr wyf wedi ymddiddori mewn technoleg newydd. Serch hynny, yr wyf bob amser wedi ceisio arddel sgeptiaeth iach yn hytrach na’r duedd Ludaidd sydd weithiau yn dod i’r amlwg. Mae’n bwysig inni gadw technoleg newydd yn ei chyd-destun ac inni gofio ei bod yn arf pwysig ar gyfer adeiladu ein heconomi, ein system addysgol a llawer o wasanaethau eraill y dibynnwn arnynt yn y dyfodol. Cawn rybudd yn hanes North Western Trains, a fu’n gorfod atal eu trenau newydd rhag gwasanaethu yng ngogledd Cymru am na allant redeg mewn tywydd poeth. Mae hynny’n arwydd bod gan dechnoleg newydd ei gwendidau weithiau a gall ein siomi. Fodd bynnag, mae gan dechnoleg newydd nifer o fanteision ac mae’r byd yn dod yn fwy hyddysg mewn cyfrifiaduron.

Fe’m synnwyd yn ystod y blynyddoedd diwethaf ynglŷn â pha mor gyflym y datblygodd yr holl dechnoleg sydd yn seiliedig ar y rhyngrwyd a chyfrifiaduron yn y DU a ledled y byd. Mae llawer mwy o wledydd ar-lein. Er mwyn cystadlu mewn economi wybodaeth fyd-eang, mae angen inni fynd i’r afael â’r mater hwn a sicrhau ein bod mewn sefyllfa i wneud hynny. Ymfalchïwn yn y ffaith bod y Cynulliad ymhlith y sefydliadau democrataidd mwyaf datblygedig yn electronig yn y byd. Dywedwyd bod y system yng Nghanada ychydig yn fwy datblygedig na’r hyn sydd gennym ni ar sawl agwedd, ond mae gennym system ddatblygedig iawn. Mae gan lawer o’r Aelodau eu gwefannau eu hunain ac yr ydym yn cyfleu’r hyn a wnawn yn effeithiol. Y broblem yw nad yw llawer o bobl yng Nghymru yr un mor gyfredol â ni. Mae llawer o’r etholwyr cyffredin ar y stryd yn gofyn sut y gallant gael gafael ar ddogfennau neu gofnod trafodion y Cynulliad. Dywedwch wrthynt eu bod ar gael ar y rhyngrwyd a dywedant nad oes ganddynt fynediad i’r rhyngrwyd. Pan esboniwch y gallant gael mynediad i’r rhyngrwyd yn eu llyfrgell leol, dywedant nad ydynt yn gallu defnyddio’r dechnoleg. Mae gwaith i’w wneud i hyfforddi pobl i ddefnyddio technoleg a chodi eu hymwybyddiaeth ohoni, pe bai hynny ond er mwyn sicrhau bod ein democratiaeth ddatblygedig electronig yn fwy effeithiol a bod pobl Cymru yn clywed ein neges.

Mae angen inni sicrhau na fydd Cymru yn dioddef oherwydd rhaniad digidol TGCh, sydd yn cyfrannu at allgáu cymdeithasol. Mae rhaniad digidol yn bod, yn enwedig yng Nghymru wledig, ac mae angen inni sicrhau nad ydym ar ei hôl hi o ran technoleg. Mae gan TGCh rôl allweddol i’w chwarae i wella cyflawniadau disgyblion. Mae hefyd yn werthfawr i oresgyn natur ynysig a phellennig ysgolion gwledig. Mae angen inni fynd i’r afael â hynny a rhoi mentrau ar waith, er mwyn bod athrawon mewn sefyllfa i fanteisio’n llawn ar bosibiliadau TGCh i’w disgyblion. Mae angen i’r we chwarae rôl allweddol a bod yn rhan annatod o fywyd ysgol a’r cwricwlwm er mwyn helpu i wella perfformiad disgyblion.

Gwn fod llawer o fentrau ar TGCh ar waith mewn ysgolion gan gynnwys sefydlu pwyllgor polisi ymgynghorol, tasglu technoleg gwybodaeth a chyfathrebu, tîm grid cenedlaethol ar gyfer dysgu Cymru, cronfa mentrau dyfeisgar a llawer o fentrau eraill, a roddwyd ar waith eisoes gan y Cynulliad. Rhaid eu croesawu. Ar yr un pryd, mae angen inni fynd i’r afael â’r bwlch sgiliau sydd yn bodoli ymhlith athrawon. Mae llawer ohonynt yn perthyn i’r to hŷn, sydd yn amheus o dechnoleg newydd ac mae angen cymorth arnynt i ddysgu disgyblion sydd yn aml yn llawer mwy meistrolgar o ran defnyddio technoleg.

Pan geisiais sefydlu fy ngwefan fy hun, fe’m syfrdanwyd i ganfod y gallai plant 11 a 12 oed sefydlu gwefan mewn ychydig oriau. Cefais anhawster i wneud hynny a bu’n rhaid imi geisio cymorth. Mae hynny’n wers inni oll. Mae’r to ifanc ar y blaen inni o dipyn o ran technoleg. Mae angen inni sicrhau y gallwn reoli’r sgiliau hynny a gwneud y defnydd gorau o’r gallu a gynigir i Gymru a’i heconomi.

Croesawaf yr holl fentrau a roddwyd ar waith mewn perthynas ag addysg a dysgu gydol oes. Er enghraifft, dyrannwyd £18 miliwn i fenter y grid cenedlaethol ar gyfer dysgu a chynigir pris gostyngol am bob cwrs sydd yn ymwneud â TGCh, lle y cyflwynir cyfrif dysgu unigol. Ymhlith y mentrau eraill mae Coleg Digidol Cymru a dysgu ar-lein drwy setiau teledu. Mae’r BBC, yn enwedig, wedi arddangos sut y mae’r we a’r rhyngrwyd yn dod yn fwyfwy hygyrch drwy setiau teledu. Unwaith y bydd hynny wedi ei roi ar waith, bydd gennym fwy o ymwybyddiaeth o’r rhyngrwyd a mwy o fynediad iddo. Byddwn yn canfod y bydd pobl yn ei ddefnyddio i siopa ar-lein. Bydd angen inni fynd i’r afael â’r problemau lu a ddaw yn sgîl hynny, yn enwedig o ran llygredd wrth i lorïau wibio yma a thraw yn dosbarthu nwyddau a archebwyd drwy’r cyfrifiadur.

Mae hwn yn gyfle—ond rhaid inni gadw sgeptiaeth iach—i sicrhau bod y rhannau niferus o Gymru a gaiff anhawster i fynd i’r afael â’r datblygiadau diweddaraf, yn enwedig y rhannau gwledig, yn cael yr wybodaeth ddiweddaraf am y datblygiadau enfawr ym maes technoleg sydd yn ein helpu ni ac economi Cymru i symud ymlaen.

Croesawaf y ddadl hon. Fe’i gwelaf yn estyniad i’n dadl ar yr adolygiad o TGCh mewn addysg, y bu’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes yn ymchwilio iddo ac yn ei lunio. Pwysleisiaf bwysigrwydd yr adroddiad hwnnw a’r modd y mae’n cydweddu â’r strategaeth TGCh wledig, a ddatblygir gan y Llywodraeth.

Ar nodyn ysgafnach, llongyfarchaf Peter Black am beidio â sôn am y Llywodraeth bartneriaeth. Gyda phob parch i’r Llywodraeth, mae hwn yn un o’r ychydig bolisïau—os nad yr unig bolisi—a ddatblygwyd, lle nad oes angen cyswllt â’r Democratiaid Rhyddfrydol na chefnogaeth ganddynt fel partner iau y Llywodraeth. Bu hwn yn bolisi trawsbleidiol, yr ymgymerwyd ag ef gan aelod Llafur a minnau, fel Ceidwadwr. Efallai bod clymblaid newydd yn bodoli—yn y pwyllgor o leiaf.

Llongyfarchaf Peter Black am ei sylwadau ar ysgolion. Dylem bwysleisio pa mor bwysig yw cyflwyno’r strategaeth hon o safbwynt ysgolion, gan y gallant ddarparu’r sylfeini i gyflawni strategaeth TGCh. Os gallwn roi sgiliau i blant yn gynnar, a meithrin y sgiliau hynny drwy’r broses o ddysgu gydol oes pan fyddant yn oedolion, bydd ganddynt y sgiliau a’r gallu i ddefnyddio technoleg newydd wrth iddi ddod i law.

Codaf sawl pwynt mewn perthynas ag ysgolion. Yn gyntaf, rhybuddiaf y Llywodraeth ynglŷn ag arian i ysgolion. Darparwyd arian ar gyfer strategaeth TGCh mewn ysgolion. Rhaid i’r arian hwnnw fod yn arian hirdymor. Nid yw’n ateb hawdd. Ni chaiff y broblem ei datrys ymhen un flwyddyn ariannol, neu ddwy neu dair. Rhaid inni gael ateb hirdymor i ariannu, drwy’r gwahanol bartneriaethau a sefydliadau a fydd yn allweddol i gyflwyno’r strategaeth. Bydd arian yn hollbwysig i gyflwyno’r strategaeth mewn ysgolion.

Yn ail, o ran hyfforddi athrawon, dywedasom o’r blaen mai gwastraff amser fyddai rhoi offer mewn dosbarthiadau a gwneud buddsoddiad parhaus mewn technoleg newydd oni fyddai gennym yr athrawon sydd wedi’u hyfforddi’n ddigonol ac sydd yn meddu ar y sgiliau i ddefnyddio’r dechnoleg. Trafododd Peter Black y posibilrwydd o ddefnyddio technoleg i gyflwyno agweddau allweddol ar addysg a hyfforddiant. Gwyddom y gellir cyflwyno’r cwricwlwm drwy TGCh. Gwelsom hynny’n digwydd eisoes yn yr Alban, drwy ddefnyddio deunyddiau cwricwlwm ar-lein a CD-ROM. Fodd bynnag, ni ellir defnyddio’r wybodaeth a’r dechnoleg honno mewn ysgolion oni fydd yr athrawon eu hunain yn gallu ei defnyddio.

Soniwyd o’r blaen am fachu ar y cyfleoedd ariannu newydd i hyfforddi athrawon. Fodd bynnag, rhywbeth fydd yn digwydd unwaith yn unig yw hynny. Rhaid inni ystyried rhaglen dreigl o hyfforddiant i athrawon, a fydd nid yn unig yn parhau am flwyddyn, neu ddwy neu dair, ond un a fydd yn mynd y tu hwnt i hynny. Rhaid i athro neu athrawes iau, sydd yn dechrau ar yrfa o 25 mlynedd o bosibl yn y proffesiwn, gael mynediad i raglen dreigl o hyfforddiant wrth i dechnoleg ddod i law, wrth iddi gael ei diweddaru neu’i datblygu. Rhaid bod athrawon yn meddu ar y sgiliau sydd eu hangen i wneud y gwaith.

Os llwyddwn yn hynny o beth yng Nghymru, gallem ragori ar Loegr o ran sgiliau TGCh. Byddai hynny’n gyflawniad gwych inni fel cenedl. Gwyddom fod Lloegr yn buddsoddi cyfran uwch o arian fesul disgybl na Chymru mewn sgiliau TGCh a’u cyflwyniad. Fodd bynnag, pe baem yn sianelu’r arian drwy’r strategaeth yn y ffordd a ddisgwyliwn, yna gallai sgiliau TGCh yng Nghymru ragori ar y sgiliau dros Glawdd Offa.

Ddoe, ymwelodd Alun Cairns a minnau ag Ysgol Gyfun Penweddig yn Aberystwyth, a adeiladwyd drwy gynllun menter cyllid preifat. Nid yw rhai Aelodau yn gwbl fodlon ar y cynllun hwnnw. Fodd bynnag, drwy bartneriaeth cyhoeddus-preifat, adeiladwyd ysgol fodern, yn unol â’r hyn a oedd ei angen i gyflwyno addysg ym marn y pennaeth a’r staff. Yr oedd yn ddiddorol tu hwnt gweld sut yr oedd yr ysgol yn gosod yr offer technolegol perthnasol er mwyn darparu TGCh. Bydd y bobl a gyfrannodd at y ddadl ar TGCh mewn ysgolion yn cofio inni drafod symud i ffwrdd o’r syniad o ystafelloedd TGCh, gan roi mwy o bwyslais ar ystafelloedd dosbarth. Mae’r ysgol gyfun hon yn gwneud y ddau. Mae ganddi ystafelloedd TGCh fel canolfannau adnoddau dysgu, yn ogystal â TGCh yn yr ystafelloedd dosbarth. Darperir mannau TGCh yn yr ystafell ddosbarth i’r plant eu defnyddio. Mae gan yr ysgol hon gyfleoedd gwych. Mae’n tanlinellu’r ffaith bod angen pendant i’r sector cyhoeddus gysylltu â’r sector preifat. Rhaid inni gysylltu â’r sector preifat er mwyn inni sicrhau bod y system hon yn gweithio, a bod TGCh ar gael mewn ystafelloedd dosbarth mewn ysgolion ac yn y gymuned.

I gloi, ceir anghydraddoldebau mawr. Drwy’r strategaeth hon, cawn gyfle i unioni’r anghydraddoldebau hynny yn y dyfodol.

Mae pawb yn gytûn bod TGCh yn bwysig. Fodd bynnag, mae Peter Black, megis gwir Ddemocrat Rhyddfrydol, wedi cefnogi TGCh ac wedi ei hamau ar yr un pryd. Mae TGCh yn galluogi cymdeithasau hyddysg. Mae’n rhoi tegwch o ran gwybodaeth, gan ganiatáu cynhwysedd cymdeithasol a deallusol a chyfle i gystadlu ar sail gyfartal ledled y byd. Technoleg band llydan yw’r arf a fydd yn galluogi Cymru i gystadlu â gweddill y byd. O ran creu economi yn seiliedig ar wybodaeth yng Nghymru, seilwaith TGCh yw’r arf i unioni’r anghydraddoldeb o ran CMC yng Nghymru. Bellach mae gennym gyfle gwirioneddol i gystadlu yn fyd-eang gyda TGCh, ond mae angen y seilwaith arnom i symbylu datblygiad busnesau a sgiliau’r gweithlu. Darpariaeth band llydan yw’r allwedd i ddatblygu seilwaith TGCh yn y dyfodol. Nid gwefan fyd-eang heddiw yw diwedd y gân. Nid yw mynediad i’r we ar gael i bawb a chyfyngedig yw’r wybodaeth a roddir drwy’r mynediad cyfredol ar unrhyw adeg a hynny gydag oedi. Rhaid i Gymru nid yn unig gysylltu, rhaid iddi gael cysylltiadau band llydan. Nid yw cysylltiadau band cul neu fand canol drwy ganolfannau galw heibio a llyfrgelloedd, fel yr awgrymwyd ym Mhapur Gwyn San Steffan, yn ddigon. Bydd cymdeithasau sydd yn wir gysylltiedig yn gymdeithasau â chysylltiadau band llydan. Golyga hyn drosglwyddo gwybodaeth ar ddau fegabit yr eiliad neu fwy er mwyn cynnal aml-wasanaethau cwbl ryngweithiol ym mhob cartref a busnes. A ydych yn cael anhawster i ddeall hyn Andrew?

Nac ydywf.

Croesawaf y ffaith y bydd Andrew yn cefnogi ein gwelliant 2 ynglŷn ag ystod band llydan. Fodd bynnag, rhaid ichi ddeall, Andrew, fod ystod y band, yn ogystal â’i ansawdd, yn bwysig. Os deallasoch hynny, efallai y byddech yn deall pam ein bod wedi cyflwyno’r gwelliant hwnnw. Ni chwmpesir y mater hwnnw yn y ddogfen strategaeth.

Cafodd Jocelyn Davies a minnau gyfle i gyfarfod â Huw Price-Stephens yn ddiweddar, sef prif swyddog technoleg Yes Television, y mae ei bencadlys yng Nghymru y drws nesaf i adeilad y Cynulliad. Mae Yes Television wedi datblygu gwasanaeth teledu rhyngweithiol ar gyfer rhwydweithiau band llydan, sydd yn defnyddio technoleg y we i ddarparu cynnwys cwbl rhyngweithiol ar gyfer set deledu arferol drwy rwydwaith a alluogir gan fand llydan. Dyna’r man gwirioneddol lle y bydd y we a theledu yn cydgyfarfod, ac mae’r sgiliau o ran meddalwedd, datblygu rhwydweithiau a chynnwys a chydgrynhoi yn unigryw yn y byd. Nid oes unrhyw un, mewn unrhyw le arall yn y byd, yn gwneud hyn. Mae hynny yn digwydd ar garreg ein drws.

Mae Yes Television yn gwmni band llydan blaenllaw yng Nghymru. Nid sôn am fand llydan yn unig y mae. Busnes masnachol sefydliedig a hyfyw ydyw, sydd yn datblygu gwasanaeth teledu cwbl ryngweithiol. Mae ymhlith yr ychydig gwmnïau ysgogi yn y byd ym maes band llydan. Anerchodd Huw Price-Stephens yr uwch gynhadledd ddiweddar ar gyfathrebu a gynhaliwyd yng Nghaerdydd fis yn ôl i heddiw. Yn ei anerchiad i reoleiddwyr y byd teledu, heriodd y Comisiwn Teledu Annibynnol, OFTEL, y Comisiwn Safonau Darlledu ac eraill am y ffaith nad yw’r Papur Gwyn yn pwysleisio pwysigrwydd darpariaeth band llydan i lwyddiant cymdeithas yn y dyfodol. Dyfynnodd Huw o arolwg gan y Sefydliad dros Gydweithredu a Datblygu Economaidd, a gyhoeddwyd yn y Financial Times ar 1 Mehefin, sef arolwg o fynediad i’r rhyngrwyd drwy rwydweithiau band llydan, lle yr oedd y DU ar safle 24 o blith y 27 o’r gwledydd a gynhwyswyd. Mae angen i Gymru sicrhau nad y DU yw ein meincnod, ond gwledydd megis Korea, Siapan, Canada, Sweden ac Awstralia, sydd wedi derbyn pa mor bwysig yw darpariaeth band llydan i les eu gwlad. Y nod yw, ymhen 10 mlynedd, y bydd plant Cymru yr un mor gyfforddus gyda byd yn seiliedig ar wybodaeth â phlant y gwledydd hyn, sydd yn byw ym myd TGCh yn eu cartrefi, ysgolion a diwylliant. Yna daw Cymru yn wlad sydd yn gweithredu o ddifrif ym maes TGCh, yn ogystal â siarad amdani.

Sut y cyrhaeddwn y nod hwnnw? Mae Yes Television ar flaen y gad o ran datblygu gwasanaethau band llydan drwy ei wasanaeth teledu rhyngweithiol. Ymhen pum mlynedd, bydd rhagor o rwydweithiau band llydan a fydd yn galluogi cyfathrebu cwbl ryngweithiol ac o ansawdd gwell ym meysydd adloniant, gwybodaeth, addysg a fideo, gan gynnwys fideo gradd teledu. Mae’n bwysig i bawb yng Nghymru gael mynediad i dechnoleg o’r fath yn eu cartrefi, fel gyda chanolfannau galw heibio, drwy dabledi digidol cyfrifiaduron personol neu pa fodd bynnag arall yr hoffech sôn amdano. Mae’r rhain yn gostus, ond mae Yes Television yn cynnig mynediad i wybodaeth o ansawdd drwy’r un teclyn sydd gan bob un ohonom, waeth beth fo ein lleoliad neu’r statws economaidd-gymdeithasol—sef y set deledu.

Nid oes gan Yes Television bob ateb. Ar un ystyr, tywysog unllygeidiog yng ngwlad y deillion ydyw. Mae angen arloeswyr ar fand llydan. Cynigia ffordd rithwir o gysylltu cymunedau gwledig a dinasoedd â gweddill y byd, gan roi cyfle i bob person yng Nghymru, lle bynnag y bônt yn byw, i gael y tegwch y gall TGCh ei sicrhau. Dylai Cymru anelu at fod yn esiampl fyd-eang o rwydweithiau band llydan a rhoi’r cyfle i genedlaethau’r dyfodol sicrhau safle uchel yn y grŵp o wledydd sydd yn arwain y byd sydd yn seiliedig ar wybodaeth. Mae Cymru mewn sefyllfa unigryw yn y DU ac Ewrop i ddatblygu’r mentrau hyn. Mae’n gallu sicrhau bod hyn yn digwydd drwy gwmnïau megis Yes Television.

Gall greu gwybodaeth—

Yr oeddwn yn ceisio osgoi dal eich llygad.

yn Saesneg Bu’n chwe munud a 14 eiliad da. Gan imi ymdrafferthu i ysgrifennu araith, cystal imi ymdrafferthu i’w darllen.

in Welsh I have one question to finish, Andrew. Perhaps you are having problems with the language as well as the technical terms. You have mentioned the Welsh language generally. Where does the Welsh language fit into the Assembly’s provision? Are you serious about providing this service in Welsh across the board?

Er imi nodi y byddwn yn cefnogi gwelliannau Plaid Cymru, mae’n amlwg nad yw hynny’n ddigon iddi. Teimla o hyd fod yn rhaid iddi gwyno dros Gymru yn ôl ei harfer. Gallaf weld bod Rhodri Glyn yn gallu darllen ei bapur briffio hefyd, ond mae’n amheus gennyf a yw’n deall yr hyn y mae’n ei ddarllen.

Mae Cymru Ar-lein—Online for a Better Wales yn golygu bod y Cynulliad a Chabinet y Cynulliad yn cymryd yr awenau. Dyna pam bod sylwadau William Graham ynglŷn â’r Cabinet a’r ffaith nad yw’n ymrwymedig yn peri dryswch imi. Mae fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet a’r swyddogion yn gwbl ymrwymedig i’r strategaeth hon, am ei bod yn holl gynhwysol. Fel y dywedais yn fy nghyflwyniad, mae hwn yn fater trawsbynciol a dyma pam y cefnogwn welliant 1 William Graham ar fynediad a chyfle cyfartal. Yr ydym yn ymrwymedig i fynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol a hygyrchedd.

Fe’m syfrdanwyd i glywed Phil yn dweud na sonnir am Lwybr/Pathway. Lansiais ddau brosiect Llwybr/Pathway yn Sioe Frenhinol Amaethyddol Cymru y llynedd—yr oedd un, y rhwydwaith gwledig amlasiantaeth, yn ymwneud â darparu band llydan drwy ddefnyddio technoleg microdon. Yn wir, cyfeiria’r ddogfen droeon at Lwybr/Pathway.

Mae’n ddrwg gennyf, Gareth, ni dderbyniaf unrhyw ymyriad, am mai ychydig funudau yn unig sydd gennyf ar ôl.

Mae hefyd yn ymwneud ag ymchwilio i’r posibiliadau o ddarparu band llydan drwy dechnoleg ddi-wifr. Yr ydym yn ystyried cynigion ar gyfer hynny. Dylem ystyried ei ddarparu o fewn cymunedau bychain, fel y gwnaethant yn Keokuk, Iowa. Yr ydym hefyd yn ystyried y posibilrwydd o ddarparu band llydan drwy loeren. Rhaid inni beidio â meddwl bod yn rhaid ei darparu drwy ffeibr yn unig. Mae angen inni fod yn hyblyg a, lle y bo’n briodol, ddarparu band llydan drwy amrywiaeth o lwyfannau a dulliau o ddarparu.

Y pwynt arall yw bod hyn yn ymwneud â gweithredu i raddau helaeth. Gwnaethpwyd llawer o bwyntiau ynglŷn â darparu band llydan, yn enwedig ar gyfer cwmnïau bach. Rhoddodd Awdurdod Datblygu Cymru gyflwyniad imi yn ddiweddar ar yr adroddiad dadansoddi ar ddarparu band llydan yng Nghymru. Wedi ei gomisiynu gan y WDA, gweithredir ar yr adroddiad ar y cyd gyda’r WDA, fel ein hasiantaeth, a’r Cynulliad, gyda’m cyd-Aelodau a minnau yn cymryd yr awenau ar hynny. Byddwn yn cyflwyno cynllun gweithredu ar sut y gallwn sicrhau nad yw cwmnïau yng Nghymru o dan anfantais.

Felly, nid yw’n wir mai geiriau yn unig yw’r ddogfen hon: mae’n cynnwys pwyntiau gweithredu pwysig ac yr ydym yn gwbl ymrwymedig iddynt. Nid yw’n wir dweud nad oes cynllunio integredig na sôn am ddarparu band llydan a’r materion eraill a godwyd. Dyna pam ein bod yn siarad am gyfuno’r galw am delathrebu ymhlith y cyhoedd yng Nghymru. Dyna pam fy mod wedi sefydlu’r rhwydwaith sector cyhoeddus, i ymchwilio i’r ffordd y gallwn sicrhau bod y sector cyhoeddus yn gweithio gyda’i gilydd. Mae hyn yn ymwneud â phartneriaeth boed rhwng un parti a’r llall neu rhwng partïon. Mae angen inni gyflawni hynny. Nid oes gennym yr adnoddau yn y sector cyhoeddus i fuddsoddi yn y gwaith o ddarparu band llydan, ond drwy gydweithio, gallwn sicrhau bod partneriaethau rhwng y sector cyhoeddus a’r sector preifat yn llwyddo yn hynny o beth.

Mae perygl ein bod yn lladd arnom ein hunain yng Nghymru. Er mwyn inni fod yn wlad fach, glyfar fel y nodais, mae angen inni gydweithio, ond mae angen hefyd inni ddathlu’r hyn yr ydym yn ei wneud yn dda. Mae’r Cynulliad ymhell ar y blaen i ddeddfwrfeydd eraill yn y DU o ran ei ddefnydd o TGCh, nid o ran y Siambr yn unig ond o ran yr hyn a ddefnyddiwn yn ein swyddfeydd a’n swyddfeydd etholaeth. Mae’r rhwydwaith cynadledda fideo yng Nghymru gyda’r mwyaf helaeth yn y DU fwy na thebyg ac mae cynlluniau i’w ddatblygu ymhellach. Nid yw’n wir dweud ein bod ar ei hôl hi. Oes, mae materion lle yr ydym ar ei hôl hi o’i gymharu â gweddill y DU a rhannau eraill o’r byd. Yr ydym yn agored i berygl o raniad digidol. Dyna pam ein bod yn ymrwymedig i fynd i’r afael â mynediad ac ymladd yn erbyn allgáu cymdeithasol.

Brynhawn dydd Gwener, yn ystod fy ymweliad â Pharc Menai, ymwelais â chwmni meddalwedd lle yr oedd cyn-ficer 82 oed newydd sefydlu ei wefan ei hun. Felly nid yw’n wir dweud bod oedran yn rhwystr. Gall pawb ddefnyddio’r dechnoleg hon. Felly cymeradwyaf y fframwaith ‘Cymru Ar-lein—Online for a Better Wales’ a’r gwaith y mae fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet yn ei wneud er mwyn sicrhau ein bod yn manteisio’n llawn ar y cyfleoedd sydd ar gael inni a’n bod yn creu gwlad fach, glyfar yng Nghymru.

Cynigiaf y cynnig hwn yn dilyn trafodaethau manwl y Pwyllgor Datblygu Economaidd ar y materion hyn ar 13 Mehefin, lle, mae’n bleser gennyf ddweud, y rhoddodd y Pwyllgor ei gymeradwyaeth gyffredinol i’r ffordd y bwriadaf fynd â’r gwaith hwn yn ei flaen. Cyn imi symud ymlaen at y materion dan sylw, diolchaf i’r Pwyllgor am ei waith. Yr wyf yn siŵr yr ymunwch oll â mi i ddiolch i’w gyn-Gadeirydd, Val Feld, sydd, mi gredaf, yn ein gwylio o bosibl y prynhawn yma. Os ydych yn gwylio, Val, diolch yn fawr iawn ichi am eich holl waith caled a’ch ymrwymiad i’r adroddiad sydd ger ein bron heddiw.

Diolchaf hefyd i bawb a gyfrannodd yn yr ymgynghoriad cyhoeddus diweddar, nid yn unig am eu sylwadau ar yr adroddiad, ond hefyd am eu barn ar y system bresennol a’r syniadau o ran sut y gallem wella’r cymorth a roddir i gwmnïau bach yng Nghymru. Mae’r ymatebion hynny a’r adborth a dderbyniwyd yn sgîl y cyfarfodydd ymgynghori cyhoeddus wedi bod o gymorth inni yn ein trafodaethau. Ategodd y sylwadau a dderbyniwyd drwy’r broses ymgynghori y pryderon a oedd gennym ac a godwyd yn yr adroddiad, sef, y dyblygir gwasanaethau, y ceir cystadleuaeth ddi-fudd o fewn y sector cyhoeddus mewn rhai achosion, a dryswch ymhlith busnesau Cymru o ran sut i gael gafael ar gymorth i fusnesau.

Codwyd pryderon hefyd am ansawdd y gwasanaeth a’r ffaith bod angen inni sicrhau y gwneir defnydd llawer helaethach o wasanaethau porth cymorth i fusnesau. Fe’m calonogwyd yn arbennig gan y ffaith i lawer o’r diffygion hyn gael eu nodi gan y sefydliadau cymorth i fusnesau ac i’r cyrff hynny wneud sawl awgrym ar gyfer eu goresgyn. Mae’n arwydd da eu bod am wella’r gwasanaethau sydd ar gael. Ers dechrau’r adolygiad, mae materion pellach wedi dod i’r amlwg sydd wedi bod yn bryder inni oll, gan gynnwys diswyddiadau Corus, achosion o glwy’r traed a’r genau ac ymchwil a gyhoeddwyd yn dangos pa mor bell ar ei hôl hi y mae Cymru yn nhermau entrepreneuriaeth.

Gwyddom fod Cymru ar ei hôl hi yn nhermau creu busnesau, o gymharu â gwledydd eraill. Y ffaith amdani yw ein bod ar hyn o bryd yn colli busnesau, gan fod y gyfradd creu busnesau newydd ychydig islaw tri chwarter cyfartaledd y DU. Felly, mae angen i’r Cynulliad edrych am fesurau a fydd yn gwyrdroi’r duedd honno. Yr allwedd i hynny yw sicrhau y caiff cymorth i fusnesau, yn arbennig, ei ariannu’n ddigonol gan y sector cyhoeddus a’i fod yn gallu sicrhau mai Cymru yw un o’r mannau gorau i wneud busnes, a’i fod mewn sefyllfa i wneud hynny.

Trof yn awr at yr argymhellion a ddeilliodd o’r gwaith hwn ac esboniaf sut y bwriadaf eu datblygu yn dilyn y drafodaeth yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd ar 13 Mehefin. Credaf ein bod wedi dod i gytundeb barn ar y mwyafrif ohonynt: canolbwyntiaf fy sylwadau felly ar yr argymhellion hynny a arweiniodd at y dadlau mwyaf.

Mae’r adolygiad yn cynnwys sawl argymhelliad pwysig sydd yn ymwneud nid yn unig â chyflwyno gwasanaethau ond hefyd â’r angen i gynyddu ein dealltwriaeth o’r hyn sydd yn digwydd o fewn economi Cymru ac effaith ein polisïau a’n rhaglenni. Mewn perthynas â’r olaf, argymhellodd y pwyllgor greu bwrdd polisi economaidd, gydag uned monitro a gwerthuso ymchwil economaidd yn sail iddo. Bu’r ymateb i’r argymhellion hynny yn amhendant. Ceir cryn gytundeb barn ynghylch yr angen inni godi ein safon, ond mae’r farn yn amrywio o ran y ffordd orau o gyflawni hynny.

Mae rhai ymatebwyr wedi cefnogi’r argymhellion ond cred eraill y gellir cymhwyso’r strwythurau a’r dulliau presennol yn well i ddiwallu’r angen, ac y byddai sefydlu rhai newydd o bosibl yn creu dryswch ynglŷn â rolau a chyfrifoldebau. Mae eraill wedi nodi y byddant yn ymateb i’r argymhellion yng nghyd-destun yr ymgynghoriad ar y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol, nad yw’n dod i ben tan ddiwedd yr wythnos.

O ganlyniad, yr ydym wedi penderfynu gwneud gwaith pellach er mwyn sefydlu’r angen i gymryd y camau hynny, gan gynnwys ymchwilio, monitro a gwerthuso, sut y gallent edrych; a sut y dylid eu trefnu a’u datblygu. Gwneir y gwaith drwy ymgynghori’n fanwl â sefydliadau partner. Fy mwriad yw cyflwyno cynigion i’r Pwyllgor ym mis Hydref, ar ôl i’r Cabinet eu hystyried.

Trof at faterion sydd yn ymwneud â chyflwyno gwasanaethau. Yr wyf yn arbennig o falch gyda’r ymateb cadarnhaol i’m cynigion gan y rhwydwaith presennol, a fynegwyd drwy fwrdd Cyswllt Busnes Cymru. Yr wyf am adeiladu ar ei waith gwych. Mae gennym nod cyffredin sef dymuno datblygu gwasanaethau cymorth i fusnesau o’r radd flaenaf ledled Cymru. Mae hynny yn galw am gefnogaeth llawer o’r buddiannau y mae’r bwrdd yn eu cynrychioli ar hyn o bryd. Yr wyf wrth fy modd bod ei aelodau yn dymuno parhau i gyfrannu yn y gwaith pwysig hwn.

Mewn sawl ffordd mae gennym fantais amlwg dros rannau eraill o’r DU. Gwneir llawer o waith da gan staff hynod ymrwymedig, mewn llawer o sefydliadau, sydd wedi’u hysgogi gan y dymuniad i wneud gwahaniaeth gwirioneddol. Mae hynny’n cynnwys rhwydwaith presennol Cyswllt Busnes, yr holl bartneriaid, a’r darparwyr lleol. Fy nod wrth gyflwyno’r cynigion yw defnyddio’r agweddau gorau fel sail a dwyn mwy o gydlyniaeth i’r hyn sydd, fel y mae pawb yn barod i’w addef, yn rhwydwaith cymhleth. Nid wyf am orfodi un model cyffredinol; ni fyddai hynny’n gweithio gan fod Cymru yn rhy amrywiol.

Er mwyn dechrau’r broses, mae’r adolygiad yn argymell y dylai Awdurdod Datblygu Cymru (WDA), fel ein prif awdurdod datblygu economaidd, fod yn gyfrifol am bob gwasanaeth busnes ar gyfer buddsoddwyr bach, mawr a mewnol, tra’n cydnabod yr angen i egluro rolau a chyfrifoldebau’r WDA, y Cynulliad Cenedlaethol a phrif asiantaethau eraill.

Croesawyd yr argymhelliad i egluro rolau a chyfrifoldebau’r sefydliadau amrywiol gan y mwyafrif o ymatebwyr. Mae’n cyfateb â’r gwaith i gynhyrchu strategaeth datblygu economaidd genedlaethol. Dylai fynd gam o’r ffordd tuag at helpu i ddileu’r dyblygu a’r dryswch presennol ac mae’n caniatáu inni ddatblygu enghreifftiau o arfer gorau.

Yn ogystal, argymhellwyd y dylai’r WDA ysgwyddo’r prif gyfrifoldeb wrth ddatblygu’r porth effeithiol ar gyfer pob gwasanaeth busnes yn system bartneriaeth effeithiol gyda’r asiantaethau allweddol eraill. Cafwyd cefnogaeth gref i’r angen am borth a chredwyd yn gryf mai’r WDA oedd y corff priodol i gymryd yr awenau. Mynegwyd rhai amheuon ynglŷn â llwyddiant y WDA o ran gwaith partneriaeth yn y gorffennol.

Wrth wneud fy argymhellion, yr wyf wedi ystyried y pwyntiau a godwyd drwy gydol yr ymgynghoriad. Bwriadaf ofyn i’r WDA ddechrau trafod y ffordd orau o strwythuro’r gwasanaethau sydd ar gael gyda’r holl sefydliadau partneriaeth. Wrth wneud hynny, bydd angen i’r awdurdod ddangos bod ganddo gefnogaeth ei bartneriaid. Pwysleisiodd y Pwyllgor Datblygu Economaidd y pwynt hwnnw ac yr wyf yn falch o’i gymeradwyo. Er mwyn bod yn effeithiol, bydd angen ymrwymiad a chydweithrediad gweithredol yr holl bartneriaid ar unrhyw gorff. Mae rhan gan lawer o sefydliadau i’w chwarae wrth gefnogi. Mae angen inni osgoi unrhyw fân-ryfela rhwng y sefydliadau hynny. Yr hyn sydd yn bwysig i’r cwsmer yw ansawdd y gwasanaeth—cael ei roi mewn cysylltiad â rhywun a all helpu—yn hytrach nag enw’r sefydliad. Dylai fod gwasanaeth di-dor, felly, rhwng y partneriaid perthnasol. Yr wyf yn ymwybodol iawn o’r angen i sicrhau y bydd y porth yn golygu bod anghenion y cwsmer a’r cymorth sydd ar gael yn cydweddu â’i gilydd yn y ffordd orau posibl. Cynhwysaf yn hynny y cymorth sydd ar gael o’r sector preifat yn ogystal â’r sector cyhoeddus. Efallai bod angen dealltwriaeth well arnom o’r ffordd y gallai’r rhyngwyneb hwnnw rhwng y sectorau cyhoeddus a phreifat ddatblygu.

Fel yr amlygodd yr adolygiad, pe bai’r farchnad yn gweithio’n berffaith, ni fyddai angen i’r sector cyhoeddus ymyrryd. Fodd bynnag, nid yw hynny’n wir, yn bennaf am ein bod yn delio â busnesau, rhai bach yn arbennig, nad ydynt yn aml yn ymwybodol o ystod gyfan y cyngor a’r cymorth ar gael. Dyna lle y mae angen i’r sector cyhoeddus ymyrryd i ddarparu arweiniad. Ni fyddai’n iawn ychwaith, ddweud nad oes gan y sector preifat rôl eisoes yn y gwaith o gynllunio a chyflwyno gwasanaethau. Mae aelodau byrddau asiantaethau menter lleol, er enghraifft, sydd yn bartneriaid allweddol, yn dod yn bennaf o’r sector preifat. Wedi dweud hynny, dylem dderbyn bod achosion lle y dylid ailwerthuso rolau’r sector cyhoeddus, ynghyd ag eraill lle nad yw’r cynnyrch sydd ar gael wedi datblygu ochr yn ochr â’r angen ac y dylid eu hadolygu. Dyna lle y croesawn fewnbwn y sector preifat. Lle y gwêl gyfleoedd yn y farchnad, nid wyf am i ddarparwyr y sector cyhoeddus ei wthio i’r ymylon. Yn yr un modd, lle y mae angen parhaus am ymyrraeth yn y farchnad, mae angen ei fewnbwn arnom yng nghynllun y gwasanaethau sydd ar gael, er mwyn inni ddarparu’r hyn y mae’r cwsmer ei eisiau mewn ffordd sydd yn gweddu i’w anghenion.

Arweiniodd enw’r porth at ddadl ddiddorol. A ddylem barhau i ddefnyddio’r enw ‘Cyswllt Busnes’, neu a ddylem ddod o hyd i enw newydd? Derbyniwyd nifer o sylwadau, gan gynnwys cael gwared ar yr enw yn gyfan gwbl. Wedi clywed amrywiaeth y farn a’r dadleuon o blaid ac yn erbyn, dof i’r casgliad y dylem, ar hyn o bryd, gadw’r enw ‘Cyswllt Busnes’. Felly, cytunaf â’r rheini a fynegodd y farn y dylem ganolbwyntio ein sylw ar wneud yr enw yn gyfystyr â gwasanaeth o safon.

Yr argymhelliad arall a ysgogodd ddadl yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd oedd creu ombwdsmon busnes. Unwaith eto, yr oedd barn amrywiol ar pa un a oes angen corff neu berson o’r fath neu pa un a oes gweithdrefnau digonol ar waith gan y sefydliadau amrywiol. Wrth i’r ddadl ddatblygu, ymddengys mai’r neges a ddeuai’n amlwg oedd hyn: er ei bod yn ormodol o bosibl cael ombwdsmon o’r iawn ryw yng ngwir ystyr y model Sgandinafaidd gwreiddiol, dylai fod mecanwaith ar gael i fusnesau sydd o’r farn na chawsant wasanaeth da. Yn unol â phenderfyniad y Pwyllgor Datblygu Economaidd, yr wyf wedi comisiynu gwaith pellach ar y mater hwn, a byddaf yn dwyn cynigion i’r Pwyllgor ar ffordd ymarferol ymlaen.

Nodaf yn awr sut y cynigiaf y dylai’r Llywodraeth bleidleisio ar y gwelliannau. Argymhellaf na ddylem gefnogi gwelliannau 1 a 2. Cefnogwn welliannau 3 a 4. Pleidleisiwn yn erbyn gwelliannau 5 a 6, ond cefnogwn welliant 7. Ni chefnogwn welliant 8. Esboniaf hyn yn fy sylwadau i gloi.

I gloi, cydnabyddaf na fydd y cynigion ar gyfer newid yn plesio pawb. Mae’n anochel y bydd rhai o’r farn bod y newidiadau yn rhy radical ac eraill o’r farn nad ânt yn ddigon pell. Yr amcanion allweddol yn awr yw darparu gwasanaeth sydd yn diwallu anghenion ein busnesau yn y ffordd orau, ac sydd yn eu helpu i ffynnu. Yr ydym am weld gwelliannau sydd yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol. Mae gennym wasanaethau a rhaglenni da, a phobl wych, ymroddedig i’w gweinyddu. Mae’r bobl hynny wedi helpu nifer fawr o fusnesau i ddechrau, ffynnu a thyfu. Mae angen yn awr inni ddefnyddio arfer gorau fel sail, a datblygu hyn ar frys.

Er mwyn gweithredu’r argymhellion, bwriadaf wahodd Awdurdod Datblygu Cymru i amlinellu’r cynigion erbyn mis Hydref 2001, a gefnogir gan bawb sydd yn ymwneud â hwy, er mwyn sicrhau bod gennym y dull gorau o gyflwyno gwasanaethau i ddiwallu ein hanghenion busnes. Hoffwn i’r trefniadau newydd fod yn eu lle erbyn 1 Ebrill 2002.

Cymeradwyaf y cynnig ichi.

Cynigiaf welliant 2. Ychwanegu at ddiwedd pwynt 2:

Cynigiaf welliant 6. Ychwanegu pwynt newydd at ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 7. Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 8. Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Wrth gynnig y gwelliannau hyn cydnabyddaf hefyd gyfraniad aelodau’r Pwyllgor i’r adolygiad o gymorth i fusnesau. Yn arbennig, ategaf sylwadau’r Gweinidog am Val Feld, Cadeirydd y Pwyllgor ar y pryd, a’i hymdrechion yn ystod yr ymgynghoriad. Crybwyllaf hefyd Jim Driscoll, a oedd yn ymgynghorydd arbennig i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd ac a weithiodd yn ddiflino yn ystod y cyfnod hwnnw.

Gallai hyn fod yn enghraifft fendigedig o rôl y Pwyllgor o ran llunio polisïau ac yn enghraifft wych o weithio trawsbleidiol i ddadansoddi’r problemau a brofir gan y gymuned fusnes wrth geisio cael gafael ar wasanaethau cymorth i fusnesau a’u defnyddio. Bydd yr ateb i bob un o’r problemau hynny’n wahanol yn ôl ein safbwyntiau gwleidyddol, ond serch hynny, gellid bod wedi gosod cynsail pwysig. Y rheswm dros fy amheuaeth a’m petruster yn hyn o beth yw, wedi dadansoddi ymateb y Gweinidog, ni allaf ond meddwl i argymhellion y Pwyllgor a’r galwadau sydd yn deillio o’r ymgynghoriad gael eu glastwreiddio. Mae’r posibilrwydd o beidio â sefydlu bwrdd polisi economaidd ar hyn o bryd yn cael ei ystyried. Yr angen am hynny oedd un o’r haeriadau cryfaf gan holl aelodau’r Pwyllgor, gan gynnwys y Gweinidog, cyn iddo ddod yn aelod o’r Llywodraeth bartneriaeth. Gobeithiaf na fydd hwn yn fater arall a gefnogwyd gan y Gweinidog pan oedd yn aelod o’r wrthblaid ond y metha â’i gyflawni pan ddaw ei blaid i rym.

Mater arall a wrthwynebai’r Gweinidog cyn dod yn aelod o’r Llywodraeth oedd trosglwyddo’r cyfrifoldeb o ryngwladoli o Awdurdod Datblygu Cymru i’r Cynulliad. Mae galwadau blaenorol i wyrdroi hyn wedi’u hanwybyddu. Fodd bynnag, un egwyddor allweddol a nodwyd yn yr adolygiad cymorth i fusnesau oedd cydnabod rolau pob sefydliad. Dylai’r Cynulliad fod yn datblygu polisïau a dylai’r WDA fod yn cyflawni mentrau. Gan ddilyn yr egwyddor honno, cyflwynwyd gwelliant 2 mewn ffordd adeiladol i adolygu ble fyddai’r lle gorau i osod y rôl y mae MasnachCymru Rhyngwladol yn ei chwarae. Dywedaf ‘adeiladol’ gan nad wyf wedi galw am derfyn amser penodol. Gofynnaf i’r Gweinidog ei hun bennu dyddiad i adolygu’r mater hwnnw. Gobeithiaf y caiff y gwelliant ei dderbyn yn yr ysbryd y’i cyflwynir. Gresynaf, o gofio sylwadau cynharach y Gweinidog, y bydd y Llywodraeth yn pleidleisio yn ei erbyn. Gobeithiaf yr ailystyria’r penderfyniad hwnnw.

Un maes allweddol o bryder i bob dyn busnes yw ystod y gwasanaethau cymorth i fusnesau sydd ar gael. Ceisiodd Cyswllt Busnes gymryd y cyfrifoldeb dros hynny hyd yn hyn, a chroesawn y ffaith y bu’r rheolwyr yn rhan o’r WDA. Mae enw Cyswllt Busnes wedi cael niwed anadferadwy ac mae angen ailfrandio’r gwasanaeth er mwyn adennill hyder y gymuned fusnes. Mae cadeirydd presennol Cyswllt Busnes wedi gweithio’n ddiflino i wella ei wasanaeth ac mae wedi llwyddo mewn sawl agwedd. Fodd bynnag, mae’r diffyg hyder blaenorol yn y brand wedi rhwystro’r bwrdd rhag cyflawni ei nodau. Mae hynny i’w weld nid yn unig yn nifer isel y galwadau a dderbynnir gan rai o swyddfeydd Cyswllt Busnes ledled y wlad, ond hefyd mewn perthynas ag argyfwng clwy’r traed a’r genau. Yn ddiweddar cynhaliwyd arolwg gan Ffederasiwn Busnesau Bach Cymru ar effaith clwy’r traed a’r genau ar ei aelodau. Gofynnwyd amrywiaeth o gwestiynau i ddynion busnes. Gofynnodd un o’r cwestiynau hynny â phwy yr oeddent wedi cysylltu am gymorth busnes yn ystod y cyfnod anodd hwn. Dim ond 1.3 y cant a ddywedodd iddynt gysylltu â Chyswllt Busnes. Yn anffodus, dyna’r realiti y mae’n rhaid inni ei wynebu. Mae croeso i newid strwythurol, ond mae ailfrandio yn hanfodol i adennill hyder.

O ran y WDA yn cyflwyno llawer o’r gwasanaethau cymorth, amlygodd rhai dynion busnes eu pryder yng nghyfarfod y Cyngor Partneriaeth Busnes yr wythnos diwethaf bod potensial ar gyfer gwrthdaro buddiannau. Er nad wyf, ar hyn o bryd, yn rhannu’r pryder hwnnw o anghenraid, mae’n bwysig ein bod yn gweithredu i dawelu ofnau’r gymuned fusnes. Dyna ddiben gwelliant 7 ac, yn rhannol, welliant 8. Mae tryloywder penderfyniadau yn hollbwysig i gynyddu hyder ymhellach. Croesawaf gefnogaeth y Gweinidog i’r gwelliant hwnnw. Mae gwelliant 8 yn galw am gomisiynu’r sector preifat, lle bynnag y bo’n bosibl, i roi cymorth ar ran y WDA. Gresynaf na fydd y Gweinidog yn cefnogi’r gwelliant hwnnw. Soniwn yn aml am yr angen am sector preifat llewyrchus fel sail i economi gref. Er nad ystyriaf fy hun fel yr eiriolwr cryfaf dros ymyrraeth economaidd, bydd defnyddio busnesau preifat, o ganlyniad, yn helpu ailadeiladu sector gwasanaeth economi Cymru, y mae ei angen yn ddirfawr.

Mae hwn yn gyfle i feinhau’r holl broses cymorth i fusnesau. Mae cyfrifoldeb enfawr ar ysgwyddau’r Cynulliad ac, yn arbennig, ar y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd. Hyd yn hyn, cawsom gystadleuaeth rhwng sefydliadau’r sector cyhoeddus. Dyma’r unig gyfle sydd gennym i ennyn hyder y gymuned fusnes drwy feinhau’r broses a sicrhau y ceir gwared ar y fiwrocratiaeth a grëwyd ynghyd â’r gystadleuaeth rhwng cyrff yn y sector cyhoeddus. Fodd bynnag, mae annog rhwydwaith cymorth i fusnesau o fewn y sector preifat yn hollbwysig er mwyn datblygu’r sector hon o’r economi. Nid yn unig y mae’n tueddu i ychwanegu at werth busnesau ac yn sicrhau lefelau cyflog uwch, ond mae hefyd yn darparu twf tymor hwy lle na all y sector cyhoeddus roi cymorth. Rhaid dileu unrhyw wrthdaro o ran buddiannau o Awdurdod Datblygu Cymru. Mae comisiynu’r sector preifat i ddarparu gwasanaethau lle bynnag y bo’n bosibl yn ffordd gynhyrchiol ac ymarferol ymlaen.

I propose amendment 4. Add at end of point 5:

I propose amendment 5. Add as a new point at the end of the motion:

I declare an interest as a director of a small business. I am glad to be able to participate in this debate and I am pleased that Mike German has suggested that he will support amendments 3 and 4. We support amendments, 2, 6 and 7 by the Conservatives, but not amendments 1 and 8.

We need to restructure the business advice system. This is not the first time that this issue has been aired. House of Commons Select Committees have carried out at least two inquiries into the matter. Nevertheless, the former Welsh Office did not implement the recommendations contained in those reports.

Therefore, the Assembly today is grasping a potato that was too hot for Westminster. It is now important that recommendations on improving the business advice and support system are implemented without delay.

Over 50 agencies, enterprises, services and councils offer support in the public sector, not to mention the private consultants, accountants, lawyers and bankers and so on that offer support in the private sector. To the small company that needs help to expand or set up, it is more or less impossible to know where to turn.

Therefore, the argument for establishing one gateway to the system is fundamental. Business Connect has made efforts over the past few years to deliver that. However, while it has done commendable work in some areas, its performance has not been consistent throughout Wales. Business Connect accepts the need for a professional, full-time service that is easily accessible throughout Wales. Some officials have told me that this would be possible but that several million pounds would need to be spent. In my opinion, that would duplicate the same pattern that already exists within the WDA. After all, the WDA is Wales’s main economic development agency. There is no advantage in creating a new structure in parallel with the WDA.

However, customers have doubts about assigning this work to the WDA. First of all, there is a feeling that the WDA is too inclined towards large businesses. The WDA guidelines now emphasise the need to nurture small and medium-sized enterprises. The WDA is expected to move in this direction.

Secondly, there is a feeling that the WDA is a bureaucratic, public sector body. To some extent that is true. It must show that it is co-operating with the private sector and that it is flexible in doing so. That is why we want to appoint a business ombudsman to protect the rights of small businesses if they suffer an injustice. We welcome what Mike German said on that matter.

Thirdly, there are doubts as to whether the WDA is sufficiently close to local communities. The new system will need to work at a regional or even local level. That is the aim of amendment 3. Around eight regional offices should be established to which businesses could easily turn to for support. Each business should receive a specialised, centralised service to ensure that professional advice is available.

Fourthly, there is a feeling that the WDA is not sensitive enough to the wishes of local communities. In my opinion, the local contact offices should be supervised by a regional working group, which should comprise representatives from the Federation of Small Businesses, the trade unions, the Confederation of British Industry, professional representation, local authorities, the Wales Tourist Board and so on. A local partnership should be set up to ensure that there is sensitivity at a regional level.

Fifthly, there is a feeling that the WDA is not sufficiently independent. This aspect of the WDA’s work must be kept at arm’s length from its usual work and should be run independently from its other services. It should be willing to use the private sector if that is the best way forward. The WDA faces a challenge in that respect but, in facing that challenge, I am certain that the new structure can be relevant and helpful.

I also refer to other elements of the programme that are vital if the recommendations that we heard about are implemented. First, we need an economic policy board or the new service will operate in a vacuum. It must develop in parallel to the national economic development strategy, but it is needed.

Secondly, we also need a research and evaluation unit to ensure that we measure the effectiveness of our work, note successes and failures and face the consequences of these failures. I hope that the Cabinet will consider that constructively.

Finally, I refer to the consultation method. There was exceptional co-operation between the Confederation of British Industry, the Federation of Small Businesses and the Welsh chambers of commerce. They presented detailed and constructive ideas. They were sometimes critical but, in general, they endorsed the direction of this report. The Assembly has a responsibility to listen carefully to the important combination of comments that have come before us.

I appeal for us to be sufficiently daring as we move forwards to grasp the most radical ideas. We must not let a combination of civil servants, local government, some politicians or some business people slow this down. We need change quickly and I hope that this is a step towards that.

Yr wyf yn falch bod teyrnged wedi’i thalu i Val Feld. Mae ei gwaith arloesol wedi ysgafnhau’r baich hwn. Yr oedd o gymorth arbennig i mi, gan mai dim ond ers amser byr y bûm yn aelod o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd. Gobeithiwn oll y bydd yn ei hôl yn fuan.

Her y Pwyllgor oedd hwyluso’r gwaith o gyflwyno gwasanaethau, yn hytrach na diwygio gweinyddol, fel y prif arf ar gyfer cyflwyno’r £150 miliwn o gymorth blynyddol y Llywodraeth i fusnesau Cymru. Mae tryloywder a dibynadwyedd ariannu yn fater allweddol. Onid oes gormod o gronfeydd arian gwahanol ar hyn o bryd? Oni ddylai fod gan fusnesau ffrwd unigol o arian y gallant ddibynnu arni? Ar hyn o bryd, rhaid i fusnesau wneud cais i ymddiriedolaethau, cyrff, gwasanaethau ac asiantaethau amrywiol, y mae gan bob un ohonynt eu terfynau amser, eu rhifau cyswllt a’u dyddiadau dod i ben eu hunain. Mae angen proses ariannu dryloyw, y gellir ei holrhain ac sydd yn atebol ar bob busnes y rhoddwn gymorth iddo. Cytunaf â’r adroddiad bod cymhlethdodau ariannu o’r fath yn cyfyngu ar dwf economaidd, ond nid wyf yn argyhoeddedig y bydd yr holl argymhellion yn datrys y broblem hon.

Cytunaf â’r Dirprwy Brif Weinidog mai porth rhanbarthol unigol yw’r ffordd ymlaen. Rhaid symleiddio’r materion gweinyddol cymhleth. Rhaid cael darparwyr trawsbynciol priodol ac mae’n bwysig bod busnesau prysur yn cael amser i ddarganfod pa help sydd ar gael. Mae angen gwybodaeth dda arnynt yn gyflym ac mae angen cymorth arnynt i’w helpu i dyfu a goroesi. Mae’n cymryd amser i ddod i arfer â rhedeg busnes newydd, boed yn oriel gelf neu’n fenter newydd ar y rhyngrwyd, ac mae angen inni ddarparu help sydd wedi’i deilwra a chymorth rhagfynegol ac ymatebol.

Yr allwedd i lwyddiant yr adroddiad hwn fydd sicrhau bod gofynion safonau cenedlaethol yn cael eu diwallu drwy ddarpariaeth leol. Mae Cymorth Busnes yng ngogledd Cymru, mewn rhai ffyrdd, yn fodel ar gyfer ein diwygiadau. Gweithreda fel siop un cam leol, unigol i helpu busnesau. Canfu arolwg diweddar fod ganddo gyfradd gymeradwyaeth o 91 y cant. Fodd bynnag, mae proffil pyrth Cyswllt Busnes lleol yn parhau’n isel yn gyffredinol. Felly, croesawaf ddatblygiad rhwydwaith pyrth busnes ledled Cymru.

Mae’r WDA, fel y gwyddom, wedi gweithio’n galed i ddatblygu enw da ledled y byd. Mae’n briodol bod y corff hwnnw yn cael y cyfrifoldeb dros weithgareddau bob dydd y porth. Fodd bynnag, fel pobl, bydd sefydliadau weithiau yn colli eu momentwm a’u ffocws. Dyna pam ei bod yn bwysig i’r WDA ad-drefnu ei hun yn fewnol gan bennu targedau fel sydd yn ofynnol yn ‘Gwellcymru.com’. Rhaid iddo groesawu technoleg newydd, cael gwared ar staff marwaidd a bod ar flaen y gad o ran ffyrdd newydd a dyfeisgar o weithredu.

Mewn sawl ystyr, mae ein dyfodol yn dibynnu ar sut y mae’r WDA yn gweithredu. Rhaid iddo fod yn annibynnol, rhaid iddo ganiatáu i gonsortia rhanbarthol redeg eu hunain o ddydd i ddydd a rhaid iddo weithredu’n amhleidiol. Mae hwn yn gam arloesol ymlaen a chefnogaf y cynnig.

Af i’r afael â rhai materion Pwyllgor trawsbynciol, yn hytrach na materion busnes. Ystyriaf ddyfodol cymorth i fusnesau mewn ardaloedd gwledig. Bu’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn cynnal adolygiad o hyn, ac yn ddiweddar cyhoeddodd ei adroddiad, sef ‘Arallgyfeirio’r Economi Wledig’. Yr oedd yr adolygiad yn ystyried cymorth i fusnesau ar gyfer ardaloedd gwledig. Yr oedd yn llawer ehangach na chymorth i fusnesau ar gyfer ffermwyr yn unig; yr oedd ar gyfer yr economi wledig gyfan. Oni ddylid bod wedi ystyried hynny ar y cyd ag adolygiad cymorth i fusnesau a datblygu’r Pwyllgor Datblygu Economaidd? Oni fyddai wedi bod yn synhwyrol eu cyfuno? Efallai y dylid bod wedi cynnal cyfarfodydd ar y cyd o amgylch Cymru, er mwyn cymryd tystiolaeth. Cynhaliwyd cyfarfodydd gan y Pwyllgor Datblygu Economaidd y tu allan i Gaerdydd, ond a roddwyd cyfle i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig gyfranogi yn y cyfarfodydd hynny? Hyd y gwn i, fel aelod o’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, ymddengys i’r ddau adolygiad gael eu cynnal ar wahân, mewn modd tebyg i’r ffordd y paratowyd y ddwy ddogfen Ewropeaidd, sef y cynllun datblygu gwledig a dogfen raglennu sengl Amcan 1. Nid ymddengys y dilynwyd yr ymagwedd gydgysylltiedig y clywn gymaint amdani gan y Llywodraeth. Rhaid i’r Cynulliad wella cryn dipyn ym maes ymagweddau cydgysylltiedig ar draws Pwyllgorau.

Fodd bynnag, mae’r iaith a ddefnyddir yn adroddiad y Pwyllgor Datblygu Economaidd ar gymorth i fusnesau yn hynod o debyg i iaith adroddiad y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Yn yr adroddiad olaf, galwyd ar Gyllid Cymru i ymdrin ag anghenion busnesau gwledig sydd yn datblygu drwy roi sylw arbennig i newydd-ddyfodiaid i fyd ffermio. Yn unol â hynny, hoffai Plaid Cymru weld Cyllid Cymru yn dyrannu’r cyfrifoldeb dros gynorthwyo busnesau gwledig i aelod o’i staff.

Yn yr un adroddiad, cyfeirir hefyd at ddelwedd wael Cyswllt Busnes, a’r posibilrwydd o enw brand newydd. Mae hynny eto yn cadarnhau bod pryder ynglŷn â’r enw hwnnw. Mae angen sicrwydd arnom y caiff ei ail-lansio a’i ailfrandio mewn ffordd ddigonol ac y caiff ei werthu i gymunedau gwledig a threfol.

Pan ystyriaf y sefyllfa yng Nghymru wledig, meddyliaf beth ar y ddaear y gall y Pwyllgor Datblygu Economaidd ei wneud. Un o’r argymhellion i’r Cynulliad Cenedlaethol ymchwilio iddo yn adroddiad y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig, sef ‘Social Exclusion in Wales’ oedd

Ystyriwch yr hyn a ddigwyddodd mewn ardaloedd gwledig ers hynny, ac i ba raddau y mae’r sefyllfa wedi newid. Cyhoeddwyd yr adroddiad hwnnw ymhell cyn i effeithiau clwy’r traed a’r genau wneud llanastr o fusnesau ym mhob sector o’r economi wledig.

Yr wyf yn siŵr bod yr Aelodau i gyd yn ymwybodol bod yr adroddiad a gyhoeddwyd ddoe yn dangos effaith clwy’r traed a’r genau ar fusnesau yng Nghymru. Dangosai bod cynnydd sylweddol o 42 y cant mewn cyfraddau busnesau a fethodd ers y Pasg yn sgîl y cwymp enfawr mewn twristiaeth. Dangosodd y ffigurau mai Cymru sydd â’r gyfradd uchaf o fusnesau a aiff yn fethdalwyr o fewn y DU o bell ffordd, gyda 15.9 y cant o fusnesau wedi methu ers Ionawr. Mae hynny’n sicr yn dangos y sgil-effaith andwyol y mae’r clwyf wedi’i gael ar fusnesau bach. Mae nifer y busnesau a fethodd yng Nghymru wedi neidio o 304 yn ystod chwarter cyntaf eleni i 432 yn ystod yr ail chwarter.

Gan mai Cymru yw’r ardal yr effeithiwyd arni waethaf o bell ffordd, rhaid rhoi adnoddau a chymorth ychwanegol i gefnogi ardaloedd gwledig. O ganlyniad, byddech yn disgwyl i Lywodraeth Cymru gynnig argymhellion pendant yn ei ymateb i adroddiad y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig. Trafodir y papur hwnnw yng nghyfarfod Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai yfory. Yn ymateb y Cynulliad i’r adroddiad, dim ond cael ei ‘nodi’ a gaiff y pwynt a ddyfynnais yn gynharach. Wedi’r holl broblemau cynyddol mewn ardaloedd gwledig, ni phennwyd dull gweithredu ac ni sefydlwyd strwythurau i helpu busnesau. Mae’r papur i’w nodi’n unig. A yw hyn yn adlewyrchu’r modd y gwêl y Llywodraeth Lafur/Democratiaid Rhyddfrydol hon ardaloedd gwledig? Pa gamau penodol y mae’r Llywodraeth yng Nghymru yn bwriadu eu cymryd i fynd i’r afael â’r materion hynny? Mae diffyg strategaeth effeithiol i ddelio â phroblemau ardaloedd gwledig. I bob pwrpas, prin y ceir unrhyw gyfeiriadau at ardaloedd gwledig yn y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol ddrafft. Dylai’r Llywodraeth sicrhau y datblygir mesurau digonol ac ymarferol er mwyn cynnig cyflogaeth i bobl ifanc sydd yn dymuno aros o fewn eu cymunedau. Dyma oedd cyfle’r Llywodraeth. Rhaid inni farnu pa un a yw wedi ei gymryd ai peidio.

Diolchaf i bawb sydd yn gysylltiedig â’r adolygiad, yn arbennig y sefydliadau busnes a’r unigolion a gymerodd ran yn yr ymgynghoriad. Fel aelodau eraill o’r Pwyllgor, yr oeddwn yn ddigon ffodus i fynychu un o’r cyfarfodydd yn Abertawe. Cefais innau drafodaethau lleol hefyd â phobl fusnes ac, er bod cael ymgynghoriad ar yr adolygiad cymorth i fusnesau a’r strategaeth datblygu economaidd genedlaethol ar yr un pryd yn feichus i sefydliadau busnes, croesawai’r bobl y siaradais â hwy y ddau ymgynghoriad. Yr oeddent yn amserol ac yn drwyadl. Mae’n wir dweud na fyddwch byth yn plesio pawb bob amser. Fodd bynnag, cafwyd dechrau da.

Fel y dywedodd eraill, ar lefel leol, mae wedi ysgogi mwy o waith rhyng-asiantaethol. Dechreuodd mwy o sefydliadau’r sector preifat gael cyfarfodydd ar y cyd a gweithio’n agosach ar lefel leol. Mae hynny’n iach.

Diolchaf hefyd i Val Feld. Ymroddodd i’r gwaith hwn gorff ac enaid. Fe’i llongyfarchwn ar hynny. Fe’i profodd ei hun yn wir arweinydd o fewn y gymuned fusnes. Dywedodd Mike German y credai y byddai Val yn gwylio’r Cyfarfod Llawn hwn ar y teledu, ar Assembly Live. Y tro diwethaf y gwelais Val, fel pob benyw nwyfus arall, nid oedd yn gwylio Assembly Live, ond rhagbrofion y dynion yn Wimbledon. Nid wyf yn siŵr a yw’n gwylio hwn ai peidio, ond os ydyw, pob lwc i ti, Val. Gobeithiwn dy weld yn ôl yma yn fuan.

Argymhelliad cyntaf y Pwyllgor oedd sefydlu bwrdd polisi economaidd, sef grŵp deheuig o bobl mewn uwch swyddi o’r sector preifat ac asiantaethau cyhoeddus allweddol. Byddai’n seiliedig yn fras ar y model Gwyddelig, sydd yn gweithio’n dda. Ar yr wyneb, ymddengys yn siomedig nad yw’r Cabinet wedi gweithredu ar yr argymhelliad hwn erbyn hyn. Fodd bynnag, mae’r Gweinidog wedi addo dwyn y cynigion ger bron y Pwyllgor yn yr hydref, pan fydd ymatebion i’r strategaeth datblygu economaidd genedlaethol wedi’u coladu a’u gwerthuso. Os bydd y Pwyllgor yn cytuno, gwnaf le i hyn, ynghyd â chynigion ar gyfer uned monitro a gwerthuso ymchwil economaidd, ar agenda fis Hydref er mwyn cadw’r momentwm a chadw ffocws y Pwyllgor ar y gwaith pwysig hwn.

Dywedodd Mike German ei fod yn dymuno cadw’r enw Cyswllt Busnes. Mae eraill wedi gwneud sylwadau ar hynny. I ddechrau yr oeddwn yn synnu bod Mike am wneud hynny, gan mai rhanbarth y de-ddwyrain, y mae ef yn ei chynrychioli, sydd â’r canfyddiad mwyaf negyddol o Gyswllt Busnes. Mewn ardaloedd eraill, fel gorllewin, canolbarth a gogledd Cymru, mae mwy o barch i’r brand. Oherwydd hynny, yr oedd Mike German yn iawn i beidio ag ildio i’r hyn a fyddai wedi bod yn ymateb byrbwyll.

Pan gaiff cwmnïau masnachol drafferth gyda’u brandiau eu hunain, canfyddant yn aml bod ail-lansio model gwell, newydd yn ddigonol cyn belled ag y mae enw’r brand yn y cwestiwn ond mai mynd i’r afael â’r rheswm dros yr amhoblogrwydd yw’r mater pwysicaf. Bydd hynny’n profi’n wir yn achos Cyswllt Busnes. Mae angen inni sicrhau y gwna’r hyn y dylai ei wneud a’i fod yn gyson bob tro y bydd pobl yn defnyddio’r gwasanaeth.

Rhaid i’r broses o weithredu hyn, yn ogystal â’r porth cymorth i fusnesau cyffredin, fod yn wirioneddol gynhwysol. Rhaid i Mike German addo rhoi ei droed i lawr yn gadarn ar unrhyw achos o godi ymerodraethau neu hunan-bwysigrwydd, sydd i’w canfod ym mhob sefydliad.

Yr ydym oll am gael sicrwydd, yn arbennig yng ngoleuni newyddion yr wythnos diwethaf am y cynnydd o 42 y cant o fusnesau sydd yn methu ym maes twristiaeth a busnesau gwledig yng nghanolbarth Cymru, y rhoddir pob cymorth i Fwrdd Croeso Cymru wrth ddarparu cymorth i fusnesau. Mae’n cyrraedd uchelfannau newydd yn y cymorth y mae’n ei roi i fusnesau ar yr amser anodd hwn.

Mae’r achos dros ombwdsmon busnes yn un grymus. Nid yw’r Pwyllgor wedi rhoi’r gorau iddi yn hyn o beth. Rhaid i adolygiad y Cynulliad o wasanaethau ombwdsmon ddod yn gyntaf. Mae’r Cabinet yn iawn yn y ffordd y mae’n ymdrin â’r mater hwn. Rhaid inni sicrhau bod y brîff ar gyfer ombwdsmon busnes, pan ddaw, yn ddigon eang i’w wneud yn arf effeithiol ar gyfer busnesau Cymru.

Er bod Plaid Cymru yn cyflwyno gwelliannau, yr ydym yn frwdfrydig ynglŷn â chyfeiriad cyffredinol yr adolygiad cymorth i fusnesau. Mae’n enghraifft dda o bob plaid yn cydweithio fel Pwyllgor, o dan arweinyddiaeth frwdfrydig Val Feld. Ychwanegaf fy niolch i’n hymgynghorydd arbennig, Jim Driscoll. Yr wyf yn sicr iddo roi llawer iawn o’i amser ei hun i sicrhau bod yr adolygiad hwn yn llwyddiant, ac i’r swyddogion a weithiodd ymhell y tu hwnt i’r hyn a oedd yn ofynnol o ran dyletswydd. Gadewch inni ddweud wrth y byd y tu allan y gall y Cynulliad hwn weithio mewn ffordd gynhwysol er mwyn gwella bywydau pobl Cymru.

Dylai dau welliant mawr ddilyn yr adolygiad hwn. Yn gyntaf, symleiddio’r strwythur ar gyfer cymorth i fusnesau. Rai blynyddoedd yn ôl, euthum ag arweinydd Democratiaid Sosialaidd Kiruna, y Lapdir ar daith o amgylch Cymru. Yr oedd wrthi’n paratoi adroddiad swyddogol i’r llywodraeth ar gymorth i fusnesau mewn ardaloedd glofaol lle yr oedd swyddi yn cael eu colli. Cymerodd lawer iawn o gynllunio er mwyn gwneud lle i bob un o’r cyfarfodydd gyda’r asiantaethau, yr awdurdodau a’r sefydliadau perthnasol a oedd yn ymwneud â datblygiad diwydiannol yng Nghymoedd de Cymru.

Gwelais yr adroddiad. Yr oedd yn gwrtais, ond ni chewch eich synnu i glywed mai’r argymhelliad oedd y dylai datblygiad economaidd Norrland fod yn nwylo un sefydliad unigol, sef Framtid Kiruna. Felly, daeth Lars Essling i Gymru er mwyn dysgu sut i beidio â mynd i’r afael â’r broblem. Gallwn ddysgu oddi wrth wledydd eraill sut i lwyddo, gan gynnwys Iwerddon, lle y cawsom ymweliad gwerthfawr. Felly, cefnogwn yr argymhelliad am borth unigol, â digon o adnoddau. Mae’r ymgynghoriad yn cyfeirio’n ddigamsyniol at Awdurdod Datblygu Cymru yn hyn o beth.

Fodd bynnag, tra’n cydnabod manteision corff unigol, cryf ac effeithiol i wneud y gwaith hwn, gwelwn yr angen am gyfle i gael adolygiad annibynnol. Croesawn ymrwymiad y Gweinidog i sefydlu dull ymchwilio priodol. Credaf mai’r gair ‘ombwdsmon’ oedd y fersiwn llaw fer. Mae angen i’r gymuned fusnes deimlo nad yw yn nwylo un sefydliad.

Oni chredwch y gallai’r cysyniad o ombwdsmon arwain at hunllef fiwrocrataidd? Bydd pobl y gwrthodir cymorth ariannol i’w prosiectau yn apelio at yr ombwdsmon yn naturiol gan greu rhwystr yn y gadwyn.

Byddwn yn petruso cyn sefydlu sefydliad biwrocrataidd mawr o’r math yr ofnwch. Dyna pam y credaf y dylem ni, fel Pwyllgor, weithio ar y dull priodol.

Y wers arall a ddysgwyd gennym o wledydd eraill yw pwysigrwydd darparu cymorth i fusnesau yng nghyd-destun strategaeth gyffredinol ac un y cytunwyd arni. Cymer amser maith i ddysgu rhai gwersi. Yn ystod y 1930au y cynhaliwyd cynhadledd gyntaf Saltsjöbaden. Arweiniodd hynny at y model Nordig hynod o ddatblygu economaidd, lle y cytunir ar strategaeth ar y cyd gan y llywodraeth, diwydiant ac undebau llafur. Dyna’r patrwm a fabwysiadwyd gan Iwerddon, sawl blwyddyn cyn iddo ddechrau cael cymorth sylweddol gan yr Undeb Ewropeaidd. Pan chwiliwch am y rhesymau dros lwyddiant economaidd Iwerddon, mae’n gamgymeriad meddwl ei fod o ganlyniad i arian Amcan 1 yn unig. Fe’i gwnaethpwyd o fewn y cyd-destun bod pob un o brif chwaraewyr economi Iwerddon wedi cynllunio’r strategaeth y cytunwyd arni.

Mae’r cynnig yn yr adolygiad busnes hwn i sefydlu bwrdd polisi economaidd yn bwysig. Ni chafodd ei bwysleisio ddigon. Gallai hynny fod yn fersiwn bersonol i ni o Saltsjöbaden a gallai’r gwobrwyon hirdymor fod yr un mor fawr.

Mae’n bleser mawr gwrando ar Phil Williams. Weithiau aiff y trafodion yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd ychydig yn drwm. Fodd bynnag, gallwch ddibynnu bob amser ar Phil i ysgafnhau’r awyrgylch gydag ychydig hanesion ysgafn a gwneud ein trafodaethau yn fwy difyr. Diolch, Phil, gwerthfawrogaf hynny.

Mynegaf hefyd fy nghefnogaeth i Val, a fu’n Gadeirydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd yn ystod yr holl waith ar yr adolygiad. Mae’r ffaith inni gwblhau’r adroddiad mewn ffordd a sicrhaodd gefnogaeth gan bob plaid yn ddyledus i raddau helaeth i’w hymdrechion aruthrol ac arwrol fel Cadeirydd y Pwyllgor. Ymunaf ag eraill i anfon ein dymuniadau gorau ati. Gobeithiaf y bydd yn ailymuno â ni yn fuan, wedi gwellhad llwyr. Mae hefyd yn bleser gweld Christine Gwyther yma. Cafodd rai trafferthion personol, a roddodd y cyfle imi gadeirio’r Pwyllgor Datblygu Economaidd am ychydig gyfarfodydd. Nid darogan diwedd cynnar i’m dyrchafiad dros dro yr wyf, ond mae’n dda eich gweld yn ôl, Chris, a gobeithiaf y byddwch yn ôl gyda ni ar y cyfle cynharaf posibl, gyda’ch problemau personol wedi’u datrys.

Nododd yr adroddiad ei hun rywfaint o ddryswch a llu o ddarparwyr cymorth i fusnesau. Ymunaf ag Alun Cairns wrth enwi Jim Driscoll, sef ymgynghorydd y Pwyllgor. Gwnaeth waith aruthrol wrth nodi’r sefydliadau gwahanol lu a’r dryswch. Chwaraeodd ran bwysig yn y gwaith o lunio’r argymhellion a fu’n sail i adroddiad terfynol y Pwyllgor. Mae i’r adroddiad hwnnw rai argymhellion clir a defnyddiol. Croesawaf y cynnig yn fras a chefnogaf y cynnig fel ag y mae, gyda thri cafeat byr efallai. Yn gyntaf, nodir mai’r WDA, yn gywir felly, yw’r sefydliad a ddylai gael y brif rôl o ddarparu cymorth i fusnesau. Gobeithiaf, fodd bynnag, o ganlyniad i’n trafodaethau a’r sylwadau a wnaethpwyd i’r WDA, ei fod yn deall er mai ef sydd â’r brif rôl, nad oes ganddo rôl neilltuedig. Rhaid i’r WDA weithio’n well nag y gwnaeth yn flaenorol o ran annog y partneriaethau angenrheidiol yn ymarferol i sicrhau bod Cyswllt Busnes yn realiti a bod gan bob un o’r darparwyr ymwybyddiaeth ei fod yn eiddo i bob un ohonynt.

Fodd bynnag, wedi rhagnodi yr hyn na ddylai ei wneud, anogaf y Gweinidog i beidio â bod yn rhy gyfarwyddol yn ei drafodaethau gyda’r WDA. Ein barn gyffredinol ddylai fod—a dyma a ddaeth i’r amlwg yn y Pwyllgor—mai cyfrifoldeb y WDA ydyw. Nid ydym am ei gyfarwyddo na dweud wrtho sut i gyflawni hyn. Cyfrifoldeb y WDA ydyw. Dylai fynd i ffwrdd i lunio’r strwythurau a’r dulliau gweithredu a bwrw ymlaen â’r gwaith.

Yr ail gafeat yw bod ymdeimlad o ddiffyg brys. Cwblhawyd yr adroddiad fis Ionawr ac yr ydym wedi’i ystyried ers dros flwyddyn, felly ni allai unrhyw beth sydd yn yr adroddiad fod wedi synnu’r Gweinidog na’i ragflaenydd na’r is-adran berthnasol o fewn y Cynulliad. Fodd bynnag, o edrych ar ein hamserlen bresennol, a bod yn realistig, nid yw’n debygol y byddwn yn gweithredu unrhyw beth o ganlyniad i’r adroddiad hwn cyn Ionawr y flwyddyn nesaf ar y cynharaf. Cawsom, felly, 12 mis o drafod ar y mater hwn. Dylem ddatblygu mwy o ymdeimlad o frys, yn arbennig o gofio problemau economi Cymru dros y chwech i 12 mis diwethaf. Nid wyf am siarad yn faith am Corus, clwy’r traed a’r genau, yr economi wledig na phroblemau’r diwydiant gweithgynhyrchu. Fodd bynnag, cawsom yr holl broblemau hynny. Nid yw economi Cymru yn mynd o nerth i nerth. Dylem weithredu’r mesurau hyn ar fwy o frys.

Mae fy nghafeat olaf ynglŷn â bwrdd polisi economaidd. Mae’n deyrnged fawr i’r ffordd y gweithredodd Val a’r Pwyllgor, er y gallai hyn fod wedi bod yn fater i’n rhannu, iddo ddatblygu’n fater y gallai pob plaid ei gefnogi. Yr oeddwn ychydig yn bryderus, felly, i glywed mymryn o amwysedd yn sylwadau’r Gweinidog heddiw a phan drafodasom y mater hwn yn flaenorol yn y Pwyllgor. Awgrymodd nad oedd yn hollol frwdfrydig ynglŷn â’r cynnig hwn. Mae hynny yn bryder. Os mai unig bryder y Gweinidog yw ei fod am ddelio ag ef o fewn cyd-destun y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol, sef yr hyn a ddywedodd heddiw, derbyniaf hynny, gan fod bwrdd polisi economaidd yn fwy na mater o ddarparu cymorth i fusnesau. Dylai’r bwrdd edrych, cyn belled ag y bo’n bosibl yng nghyd-destun Cymru, ar y sefyllfa facroeconomaidd gyfan yng Nghymru. Felly, mae’n briodol ystyried bwrdd polisi economaidd yng nghyd-destun y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol. Os felly, gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn sicrhau bod bwrdd polisi economaidd yn datblygu, ac y cynrychiolir y bartneriaeth lawnaf bosibl arno.

Croesawaf y ddadl hon a’r ymgynghori a gychwynnwyd gan y Cynulliad ar adroddiad y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Diolchaf hefyd i Val Feld am ei gwaith, gan ddymuno adferiad buan iddi.

Fel y mae ymateb y Cabinet yn ei gydnabod, mae’r adolygiad hwn yn un amserol, o gofio’r amgylchiadau economaidd presennol, ac yn arbennig o gofio’r cyfle sydd gennym bellach yng Nghymru o dan Amcan 1 i ailstrwythuro ac adfywio economi Cymru a’i gwneud yn fwy llewyrchus, cynaliadwy ac yn barotach i wynebu’r heriau o’i blaen. Ni chuddiaf y ffaith fy mod yn cefnogi mewnfuddsoddiad. Bu mewnfuddsoddiad o gymorth i’m hetholaeth i fynd i’r afael â llawer o’r problemau a wynebodd yn dilyn diflaniad y diwydiannau traddodiadol, darparodd swyddi ar gyfer llawer o etholwyr ac felly lleihaodd ddiweithdra o fewn cymunedau.

Fodd bynnag, rhaid i gefnogwyr pennaf mewnfuddsoddiad hyd yn oed gyfaddef bod yn rhaid cael y cydbwysedd priodol. Er mor bwysig yw mewnfuddsoddwyr, ac er bod yn rhaid inni gydweithio â hwy i sicrhau buddsoddiad a swyddi, rhaid inni hefyd gydweithio â’n busnesau cynhenid a’u cefnogi. Dyna’r busnesau bach a chanolig eu maint y cyfeiriwn atynt fel dyfodol ein heconomi, yr entrepreneuriaid a fydd yn arwain y ffordd ym maes adfywio economaidd ac a fydd yn dod â swyddi a chyfleoedd newydd i gymunedau mwyaf difreintiedig Cymru. Eto i gyd dyna’r busnesau hefyd sydd yn rhannu ychydig iawn o’r sylw â’r busnesau rhyngwladol sydd yn cyfateb iddynt. Anaml y maent yn y penawdau cenedlaethol ac maent ymhell o fod yn enwau amlwg, gan nad oes gan unrhyw un o’r cwmnïau hyn gannoedd neu filoedd o gyflogeion i’w diswyddo, ac nid oes ganddynt ychwaith gannoedd neu filoedd o swyddi newydd i’w cynnig ar un ergyd. Fodd bynnag, mae’r busnesau hyn yn rhan hanfodol o economïau lleol, cymunedau a bywydau pobl. Efallai nad yw cau busnes bach mewn tref fach yn fy etholaeth i, sef Ogwr, yn rhywbeth mawr yng ngolwg papurau dalen lydan Prydain, ond mae’n rhywbeth mawr i’r bobl a’r cymunedau lleol sydd yn gorfod dioddef effeithiau cau’r busnes a’r swyddi a gollir.

Soniwn yn aml yn y Cynulliad am fusnesau cartref cynhenid sydd yn hyderus yn y gwaith o lywio economi Cymru yn ei blaen. O gofio ein bod yn deall eu bod yn hollbwysig i’n ffyniant yn y dyfodol, rhaid inni sicrhau ein bod yn cyflawni pethau ar eu rhan. Nid yw’r cwmnïau hyn yn teimlo bob amser eu bod yn werthfawr yn y ffordd y dylent. Mae pobl fusnes o fewn fy etholaeth wedi mynegi pryderon gwirioneddol a difrifol eu bod yn teimlo’n aml eu bod wedi’u gadael ar ôl, yn ddigefnogaeth ac wedi drysu gan gymhlethdod y sianelau cyngor a chymorth sydd ar gael iddynt. Gall hynny ddigwydd pan fydd busnes bach mewn trafferth, pan fydd angen cymorth gydag ymholiad ac yn chwilio am ateb i broblem uniongyrchol. Mae entrepreneuriaid lleol hefyd wedi dweud wrthyf eu bod yn teimlo’n aml na roddir yr un gwerth arnynt hwy ag ar fewnfuddsoddwyr. Teimlant eu bod yn wynebu brwydr anodd wrth negodi eu ffordd o gwmpas biwrocratiaeth ac nad yw’r system, yn hanesyddol, wedi diwallu eu hanghenion o ran cymorth a chyngor. Teimlant hefyd y bu’r system, ers degawdau, yn euog o ffafrio busnesau mawr, tra’n esgeuluso anghenion diwydiannau cynhenid bach a chanolig eu maint. Er bod mewnfuddsoddiad yn hollbwysig, mae hynny yn wir am amrywiaeth hefyd. Os yw’r Cynulliad o ddifrif ynglŷn ag adfywio economaidd, rhaid inni sicrhau y cefnogwn amrywiaeth mewn ffordd real ac ystyrlon.

Dyna pam bod yn rhaid croesawu’r adroddiad hwn fel cam arwyddocaol ymlaen tuag at gynnig ateb i’r problemau a wynebir, yn ogystal â’r cymorth ar gyfer busnesau yng Nghymru y mae ei ddirfawr angen. Bydd busnesau yn fy etholaeth i, a ledled Cymru, yn croesawu’r symudiadau i sicrhau system well o reoli, cydgysylltu ac ansawdd darpariaeth y sector cyhoeddus yn nhermau cymorth i fusnesau a byddant yn manteisio’n fawr yn eu sgîl. Croesawaf yn arbennig y datganiad y dylai unrhyw wasanaeth a gynigir fod yn sensitif i anghenion lleol. Â chymaint o amrywiant yn yr economi ledled Cymru, rhaid inni gydnabod nad yw anghenion un busnes o reidrwydd yr un fath ag anghenion busnes arall 50 milltir i lawr yr M4. Croesawaf hefyd yr ymrwymiad i gyfle cyfartal, cynaliadwyedd a chynhwysedd cymdeithasol yn ymateb y Cabinet.

Yr hyn sydd fwyaf arwyddocaol, fodd bynnag, yw’r fantais enfawr i fusnesau bach a chanolig eu maint sef cael mynediad i siop neu borth un cam. Dywedwyd llawer eisoes ar y mater hwnnw. A wnaiff y Gweinidog fy sicrhau, os bydd y WDA yn ymgymryd â chyfrifoldeb dros bob gwasanaeth busnes ar gyfer buddsoddwyr bach, mawr a mewnfuddsoddwyr, na fydd busnesau bach a chanolig eu maint ar eu colled ac nad anghofir eu hanghenion na’u bwrw i’r cysgod gan anghenion busnesau mwy?

Gofynnaf i bopeth gael ei wneud er mwyn argraffu ar feddwl y WDA yr angen i gydweithio’n agos â phartneriaid eraill yn y fenter hon, ac i ennyn eu hyder, gan gynnwys asiantaethau cyhoeddus ar lefelau cenedlaethol a lleol, awdurdodau lleol ac asiantaethau menter. Dof i ben drwy ofyn—

Rhaid inni ddysgu gwersi o’r gorffennol ac achub ar y cyfle hwn i osod y seiliau ar gyfer economi wirioneddol lwyddiannus ac adfywiedig.

Crosawaf adroddiad y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Os rhoddir y brif ran i’r WDA yn yr ymgynghoriad llawn, yn unol ag argymhelliad y Cynulliad, sydd â chefnogaeth ysgubol y 63 ymatebwr, er gwaethaf rhywfaint o feirniadaeth, rhaid iddo sicrhau ei fod yn cynnwys y cyfan o’r prif asiantaethau cyhoeddus, gan gynnwys Bwrdd Croeso Cymru, Dysgu ac Addysgu Cymru, awdurdodau lleol, Asiantaeth yr Amgylchedd ac asiantaethau menter. At hynny, dylid atgyfnerthu canghennau lleol Cyswllt Busnes a dylid rhannu arfer da cyfredol. Mae Cyswllt Busnes Castell Nedd Port Talbot, sydd ag enw rhagorol iddo, wedi ymateb i adroddiad y Pwyllgor Datblygu Economaidd a ddatganodd bod cyfathrebu dwy ffordd rhwng gwneuthurwyr polisi a darparwyr gwasanaethau yn allweddol. Cytunaf â Chyswllt Busnes Castell Nedd Port Talbot ei bod yn hanfodol fod y partneriaid i gyd yn cael eu hystyried yn gyfartal ac y dylid gwella’r cyfathrebu rhwng gwneuthurwyr polisi a darparwyr gwasanaethau. Byddaf yn talu sylw manwl i hynny yn fy etholaeth yng Nghastell Nedd er mwyn sicrhau bod hynny’n digwydd. Er y dylid parhau â phartneriaeth ar lefel leol, rhanbarthol a chenedlaethol, ni ddylid caniatáu i reolaeth ganoliaethol wanhau’r ddarpariaeth leol.

Hyd yma, nid ymdrinwyd â’r problemau o ran datblygu economi gynhenid yn seiliedig ar fusnesau bach. Dim ond ychydig iawn o wledydd, neu ranbarthau hyd yn oed, o fewn Ewrop a lwyddodd i wneud hynny, heblaw iddynt nodi sector twf arbennig neu iddynt wneud hynny ar gefn rhyw yrrwr economaidd mawr arall yn eu rhanbarth. Rhagwelaf y bydd Aelodau megis Alun Cairns yn lledaenu’r un hen neges o anobaith ymhen dwy neu dair blynedd. Bydd problem o ran nodi’r canlyniadau os nad ydym yn cydnabod bod hon yn broblem wirioneddol ar draws Gorllewin Ewrop. Nid yw’n gymaint o broblem yn yr Unol Daleithiau, ond mae’n broblem ym mhob economi Ewropeaidd arall. Mae’n sicr yn broblem yng Ngweriniaeth Iwerddon, ble mae’r sector menter bach brodorol wedi tynhau rhwng y 12 mis a’r 18 mis diwethaf, er gwaethaf llwyddiant sefydliadau megis Asiantaeth Datblygu Diwydiannol Iwerddon a Menter Iwerddon.

A wnewch chi gydnabod mai nod y Cynulliad yw twf yn y cynnyrch mewnwladol crynswth y pen, yn unol â tharged y Gweinidog, waeth pa mor gyflym y mae angen inni dyfu i’w gyflawni? Os nad ydym yn cyflawni hynny, oni fyddai hynny’n sicr yn gondemniad o bolisi economaidd Llywodraeth Cymru?

Mae hynny’n bwynt teg. Fodd bynnag, yr wyf yn tanlinellu nad ateb delfrydol yw darparu cyngor busnes da. Byddwn yn llwyddo’n gymharol hawdd, er nad oes bron unrhyw ranbarth arall yn Ewrop wedi llwyddo heb y ddau ragamod, hynny yw, nodi sector twf, neu feddu ar y gallu i weithredu ar gefn sector twf mwy llwyddiannus arall. Cefnogaf sylwadau Gwenda Thomas: cyflawnasom nifer o nodau’r polisi yng Nghastell Nedd Port Talbot. Nid wyf am ailadrodd ei sylwadau. Fodd bynnag, llwyddasom i greu delwedd brand dda.

Mae pwynt mynediad eithaf eglur wedi ei nodi ar gyfer asiantaeth unigol, ond mae ar gael mewn nifer o leoliadau lleol gwahanol er mwyn ei gwneud yn haws i entrepeneuriaid a darpar entrepeneuriaid ddatblygu eu busnesau. Y nodwedd ddiddorol arall am Gyswllt Busnes Castell Nedd Port Talbot yw nad asiantaeth gyfeirio yn unig ydyw, er yr ymddengys i hyn gael ei orbwysleisio braidd yn yr adroddiad. Mae hefyd yn darparu amrywiaeth o wasanaethau ei hun neu drwy bartneriaeth neu, weithiau, mae’n cyflogi contractwyr allanol. Mae Cyswllt Busnes Castell Nedd Port Talbot, sydd yn sefydliad sector cyhoeddus, yn gallu cyflwyno gwasanaeth o ansawdd uchel. Yn yr argymhellion a rhai o gasgliadau’r Cabinet yn y ddogfen, bron y ceir tuedd o blaid y syniad nad yw sefydliadau sector cyhoeddus yn gallu cyflwyno’r un ansawdd â rhai yn y sector preifat. Dangosasom yng Nghastell Nedd Port Talbot y gall sefydliad sector cyhoeddus gyflwyno gwasanaeth o ansawdd drwy bartneriaeth.

Gwnaethpwyd pwyntiau da ynglŷn â’r WDA, ac nid wyf am eu hailadrodd. Mae sawl agwedd ar y model arbennig hwn, gan gynnwys datblygu siop un cam a darparu amrywiaeth eang o wasanaethau o dan un tô, fel sydd yn digwydd yng Nghastell Nedd Port Talbot, hefyd yn cael eu darparu gan Fenter Iwerddon. Os ewch i swyddfeydd Menter Iwerddon, ni chewch eich cyfeirio at asiantaethau eraill yn unig. Mae’n fodlon darparu amrywiaeth eang o wasanaethau o dan ei ymbarél ei hun yn ei swyddfeydd ei hun. Dylem geisio efelychu hynny.

Yn olaf, ynglŷn â’r ombwdsmon, nid wyf yn sicr ai dyna yw’r ateb cywir. Byddai nifer o bobl yn y sector busnes, pe byddent yn anghytuno â’r asiantaeth cymorth i fusnesau lleol, am geisio barn annibynnol arall er mwyn rhoi eu syniadau ar brawf. Byddai cael ail farn yn llawer gwell na chael ombwdsmon.

Yn gyntaf, ymunaf â phawb a ddiolchodd i Jim Driscoll. Dylem hefyd gydnabod y cymorth a dderbyniodd gan Glerc y Pwyllgor, Helen Usher. Gweithiodd nifer o oriau ychwanegol er mwyn drafftio’r adroddiad a gweithiodd yn hynod o galed. Yr wyf yn sicr y bydd y Cynulliad yn ymuno â mi i ddiolch i’r ddau ohonynt.

Cyfeiriaf at un thema allweddol a ddeilliodd o’r ddadl hon, sef pa mor ymatebol yw Awdurdod Datblygu Cymru i weithio â phartneriaid eraill yn ogystal â mentrau bach a chanolig eu maint. Rhoddodd yr argraff ei fod yn gweithio’n bennaf â mewnfuddsoddwyr mawr. Nid yw hynny’n gywir, ond dyna’r argraff a roddwyd. Cyfeiriwyd at y pwyntiau hyn yn yr adolygiad pum-mlynedd. Credaf bod y WDA wedi dysgu’r gwersi hynny. Fel Cynulliad, yr ydym yn awyddus i sicrhau bod y WDA yn cael ei weld fel sefydliad amlochrog, a’i fod yn datblygu partneriaeth ym mhob maes â’r rheini sydd am gyflwyno gwasanaethau yn y sector cyhoeddus a phreifat, a’i fod yn gwarchod buddiannau cwmnïau bach yn ogystal â chwmnïau mawr. Penderfynasom ac argymhellwyd yn yr adroddiad nad oeddem am gael dwy asiantaeth ar wahân—un ar gyfer cwmnïau bach, a’r llall ar gyfer rhai mawr. Yr oedd hwnnw’n benderfyniad cywir. Felly, mae’n ddyletswydd bellach ar y WDA i ddarparu’r gwasanaethau hynny.

Cyfeiriaf at bwynt a wnaeth Brian ynglŷn â chlystyrau a chadwynni cyflenwi. Wrth ddatblygu’r gymuned busnesau bach yng Nghymru, mae’r rheini’n ffactorau llwyddiant hanfodol, a gobeithiaf y daw hynny i’r amlwg yn ein hadolygiad o gymorth i fusnesau. Cyfeiriaf at bwynt bach a gododd Janet ynglŷn â’r ffigyrau gan Dun & Bradstreet ddoe am fethiannau busnes. Gofynnaf ichi Janet, ac eraill, i’w trin yn ofalus iawn. Yr oeddech yn anghywir mewn gwirionedd—mae gan rannau eraill o’r Deyrnas Unedig gyfraddau methiant mwy nag yr awgrymwyd. Ceir materion eraill. Nid yw’r gwaith hwnnw yn profi bod cyswllt â chlwy’r traed a’r genau, na chynhaliwyd o anghenraid. Mae’r cynnydd mewn methiannau busnes yng Nghymru yn chwe mis cyntaf y flwyddyn—hyd at 30 Mehefin—yn llai nag yr oedd ar gyfer chwe mis cyntaf 2000. Rhaid inni fod yn ofalus ynglŷn â’r modd y priodolwn y bai yn y materion hyn, ond yr ydym oll yn cydnabod y problemau a grewyd gan glwy’r traed a’r genau.

Gwna Alun ei bwynt ynglŷn â Masnach Cymru Rhyngwladol yn aml. Fodd bynnag, fel y dywedais eisoes wrth y Cynulliad, dim ond ers ychydig dros flwyddyn y sefydlwyd Masnach Cymru Rhyngwladol ac nid oes gennyf unrhyw gynlluniau i’w adolygu.

O ran y sector cyhoeddus yn erbyn y sector preifat, nid wyf am i’r sector cyhoeddus gystadlu â’r sector preifat. Mae rhai rhaglenni a chynlluniau yn perthyn yn briodol i faes y sector cyhoeddus ac eraill yn perthyn yn briodol i’r sector preifat. Nid wyf am i’r gwahaniaeth hwnnw gael ei gymylu.

Yn olaf, hoffwn ddiolch i bawb a gyfrannodd y prynhawn yma. Ceir cytundeb gwirioneddol mai dyma yw’r ffordd gywir ymlaen. Yr her yn awr yw gwneud iddo lwyddo. Rhannaf yr un ymdeimlad o frys ag y teimla nifer o Aelodau’r Cynulliad. Gobeithiaf y gallwn sicrhau yr ymdrinnir â’r materion hyn oll a’r trefniadau contract yn ddi-oed fel y gallwn gychwyn ar 1 Ebrill y flwyddyn nesaf.