Corff ymgynghorol yw’r Cyngor Partneriaeth Busnes sy’n hyrwyddo cydweithredu rhwng y Cynulliad a’r gymuned fusnes. Hwn yw ein prif gyfrwng ar gyfer profi a datblygu ein polisïau â’r gymuned fusnes ac mae’n amhrisiadwy ar gyfer llywio ein barn ar iechyd economi Cymru a’r rhagolygon ar ei chyfer, ynghyd ag effaith rheolau, rheoliadau neu bolisïau a lunnir gennym.

Ar hyn o bryd, mae cyfansoddiad y cyngor fel y cytunwyd arno yn cynnwys dau gynrychiolydd o TUC Cymru, a phedwar aelod o leiaf o Fusnes Cymru. Yn ymarferol, cynrychiolir naw o sefydliadau Busnes Cymru yn y cyfarfodydd. O ganlyniad, mae’r partneriaid busnes a’r partneriaid cymdeithasol a gynrychiolir yn anghyfartal. Nid yw sefydliadau Busnes Cymru wedi gwrthwynebu’r cynnig i gynyddu cynrychiolaeth TUC Cymru o gwbl.

Byddai newid paragraff 11 o’r ‘Ymgynghoriad â Busnes’ er mwyn galluogi’r ddwy ochr i gael pum sedd o leiaf ar y cyngor nid yn unig yn sicrhau tegwch, ond hefyd yn arwydd clir o’n hymrwymiad i ddeialog gytbwys gyda phartneriaid busnes a phartneriaid cymdeithasol. Mae’r newid hefyd yn rheoleiddio nifer y cyfarfodydd a gynhelir bob blwyddyn. Ar hyn o bryd, o dan y rheolau a nodwyd yn yr ‘Ymgynghoriad â Busnes’ mae’r Cyngor Partneriaeth Busnes yn cyfarfod ddwywaith y flwyddyn. Fodd bynnag, yn ymarferol yr ydym yn cyfarfod deirgwaith neu bedair y flwyddyn, ac mae’r newid hwn yn rheoleiddio’r arfer hwnnw drwy ychwanegu’r geiriau ‘o leiaf’.

Mae Plaid Cymru yn cefnogi’r newidiadau hyn. Mae cynrychiolaeth ychwanegol i’r TUC yn bwysig, fel y mae’r cyfle i gyfarfod yn yr hyn sy’n datblygu’n bartneriaeth bwysig.

Croesawaf y newid hwn gan ei fod yn anfon neges glir bod angen i’r Cynulliad gydweithio’n agos â grwpiau allweddol fel yr undebau llafur, y gymuned fusnes a mentrau cymunedol. Mae camau o’r fath yn arwydd o doriad clir â’r gorffennol. Cyn sefydlu’r Cynulliad, efallai yr ymgynghorwyd â grwpiau, ond ni wrandawyd arnynt o anghenraid. Mae’r cynwysoldeb newydd hwn yn allweddol i fodel newydd llywodraethu yng Nghymru.

Rhoddaf sylw arbennig i’r sector preifat. Buom oll yn ymwybodol o’r angen i sicrhau bod y sector busnes yn chwarae rhan allweddol yn y gwaith o lunio polisïau yng Nghymru. Yn ardal Amcan 1 gwnaethpwyd cryn gynnydd i sicrhau bod dylanwad y sector preifat yn gryf. Mae’r sector preifat yn rhan o’r broses o wneud penderfyniadau, a ddangosir gan y ffaith ei fod yn gweithio gydag ymrwymiad, o fewn y trefniadau partneriaeth newydd, gan ddatblygu rhaglen Amcan 1. Talaf deyrnged i waith ardderchog y sector preifat.

Dylem hefyd ein hatgoffa ein hunain bod y sector preifat yn elwa o Amcan 1. Croesawaf y ffigurau a roddwyd yng nghyfarfod y Pwyllgor Datblygu Economaidd yr wythnos diwethaf, a ddangosodd fod bron i hanner prosiectau cronfa datblygu rhanbarthol Ewrop a gymeradwywyd naill ai wedi dod o’r sector preifat, neu’n cefnogi’r sector preifat. Dylem gofio mai dim ond yn hanner cyntaf rhaglen Amcan 1 yr ydym o hyd.

Yr oedd newyddion yr wythnos diwethaf am Gyllid Cymru yn ardderchog. Cyhoeddodd Prif Weinidog Cymru y daw £21 miliwn o Ewrop. Bydd hynny yn hwb aruthrol i fusnes—i fusnesau cynhenid, bach—yn benodol. Yr oedd hynny yn un o nodau allweddol y Cynulliad. Mae gennym sylfaen dda i weithio arni. Bydd cynnal y momentwm wrth ymdrin yn effeithiol â’r sector preifat yn her inni i gyd.

Mae Plaid Geidwadol Cymru yn hapus i gefnogi’r cynnig hwn ond yn galw ar Brif Weinidog Cymru i ystyried y galwadau busnes yn nhermau’r ardrethi busnes a drafodwyd yn gynharach. Dylai wrando hefyd ar bryderon busnesau pan gânt eu mynegi ar y cyd, yn benodol mewn cydweithrediad â’r TUC, fel y digwyddodd yn ddiweddar pan fygythiodd y sector preifat dynnu’n ôl o Amcan 1 oherwydd ei bryderon ynghylch y fiwrocratiaeth a oedd ynghlwm â hynny. Cefnogwn y newid a gobeithiwn y bydd Prif Weinidog Cymru yn ystyried y galwadau.

Mae’n bleser gennyf nodi ein bod wedi llwyddo i neilltuo amser i gynnal y ddadl hon heddiw. Mae’n bwysig, nid yn unig i’r Aelodau ond i lawer o bobl eraill ledled Cymru. Mae newid cyfeiriad o ran gwastraff yn un o’n heriau anosaf. Yn fy mhortffolio i, sydd â llawer o heriau anodd, mae gwastraff ar frig y rhestr. Gobeithiaf y bydd hon yn ddadl dda, ond man cychwyn yn unig ydyw.

Oherwydd yr anawsterau sylweddol a’r angen dirfawr am newid, yr oeddwn yn benderfynol o lunio strategaeth a fyddai’n ymateb yn gyfrifol i’r heriau, wedi’i hategu gan ganllawiau cynllunio a gwastraff. Dechreuodd y broses beth amser yn ôl drwy gynnal cynhadledd bwysig, a fynychwyd gan rai Aelodau’r Cynulliad. Sefydlwyd uned polisi gwastraff, sy’n cynnwys cynrychiolwyr Asiantaeth yr Amgylchedd a llywodraeth leol. Sefydlwyd fforwm gwastraff hefyd i gefnogi’r gwaith o ddatblygu’r strategaeth. Mae’n cynnwys rhan-ddeiliaid allweddol ac unigolion pwysig o Gymru a’r tu allan.

Cyflwynwyd yr adroddiad drafft i Bwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth cyn ymgymryd â’r broses ymgynghori. Cafwyd dros 100 o atebion, ac maent wrthi’n cael eu hystyried. Mae’n strategaeth hirfaith—os nad yw’r Aelodau wedi cael amser i’w darllen, mae fersiwn cryno ar gael. Mae wedi’i seilio ar lawer o wybodaeth a data. Fodd bynnag, yn y bôn mae a wnelo â chynaliadwyedd yng Nghymru a sut y dylem ymateb i’r ddeddfwriaeth a’r rheoliadau llym presennol Ewrop.

Y cysyniad pwysicaf yn y strategaeth yw’r hierarchaeth wastraff, ac ar y brig y mae lleihau gwastraff i’r eithaf. Fel y nodwyd yn y ddadl ddiwethaf, yr ydym yn gymdeithas wastrafflyd. Wrth ddod yn well ein byd yr ydym wedi dod yn fwy gwastrafflyd. Mewn rhannau llai cyfoethog o’r byd caiff gwastraff ei ailddefnyddio neu ei ailgategoreiddio. Islaw categori lleihau gwastraff i’r eithaf yn yr hierarchaeth y mae categorïau ailddefnyddio megis ailgylchu a gwneud gwrtaith. Ar y gwaelod mae tirlenwi—y dull traddodiadol a ddefnyddid yng Nghymru. Nodais yn y Cyfarfod Llawn ddydd Iau diwethaf, mewn ymateb i gwestiwn Brian Gibbons, fod 94 y cant o’n gwastraff bwrdeistrefol yn mynd i safleoedd tirlenwi. Mae’r ffigur hwnnw wedi ei serio yn fy nghof. Bu’n rhy hawdd inni yn y gorffennol. Byddem yn rhoi ein gwastraff mewn sachau plastig du—pell o’r golwg, pell o’r cof—ac fe’i gwaredid mewn safleoedd tirlenwi.

Am sawl rheswm, nid dyna’r ffordd ymlaen, yn enwedig gan fod Ewrop yn nodi bellach bod yn rhaid inni newid ein harferion. Mae’r strategaeth ddrafft yn nodi’r ffordd ymlaen mewn nifer o gamau. Yr elfennau allweddol yw pennu targedau ar gyfer gwastraff bwrdeistrefol—dylid ailgylchu a chompostio 40 y cant o wastraff bwrdeistrefol erbyn 2010—ac ystyried prosesau newydd ym myd diwydiant ac amaethyddiaeth. Yr oedd yn bleser gennyf fynychu achlysur gwobrwyo yr amgylchedd a busnes ychydig wythnosau yn ôl. Yng Nghymru, mae llawer o fusnesau newydd sy’n ailddiffinio gwastraff. Mae Dow Corning, a gafodd y brif wobr, wedi gwneud llawer o waith ar hyn ac wedi lleihau gwastraff dros flynyddoedd lawer. Rhaid inni ystyried cyfleoedd newydd hefyd. Yr ydym wedi buddsoddi yn y rhaglen weithredu adnoddau gwastraff, a fydd yn ystyried sut yr ydym yn ymdrin ag ailgylchu, y bu iddo farchnad anghynaliadwy ac anwadal yn y gorffennol. Mae hynny’n bwysig.

Mae’n dda gennyf fod, am y tro cyntaf, £35 miliwn wedi ei ddyrannu yn y maes hwn dros dair blynedd. Yr oedd arian ychwanegol hefyd yng nghyllideb ddrafft Edwina, y cynhaliwyd dadl arni yr wythnos diwethaf, i helpu llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol yn y newid diwylliannol ac ymarferol enfawr y mae’n rhaid ei wneud. Mae hwn yn swm sylweddol o arian. Er enghraifft, dros dair blynedd, bydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf yn cael £2.5 miliwn, heb gynnwys yr arian ychwanegol. Caiff Cyngor Dinas a Sir Caerdydd £3 miliwn. Yr ydym wedi cydnabod bod angen cymorth ariannol ar awdurdodau lleol yn y maes hwn.

Byddem ar fai pe na baem yn cydnabod bod angen newid diwylliannol enfawr. Clywodd yr Aelodau hynny a oedd yn bresennol yng nghyfarfod Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth yr wythnos diwethaf fod Richard Edwards, fel Cadeirydd y Pwyllgor, a minnau, wedi ymweld â Sweden i ddysgu am brofiadau’r wlad honno. Pwysleisiwyd inni pa mor bwysig yw gwybodaeth ac addysg, a hynny gan wlad sydd eisoes wedi cyflawni cryn dipyn o ran yr amgylchedd. Mae newid diwylliannol a gweithio gyda phobl i’w darbwyllo i dderbyn y newid hwnnw yn bwysig. Fodd bynnag byddwn yn ffôl pe na bawn yn dweud y bydd yn rhaid inni o bosibl ystyried rhai opsiynau ynni-o-wastraff yn ein hymgyrch i leihau gwastraff, ei ailddefnyddio a’i ailgylchu ac i osgoi tirlenwi. Yn aml cysylltir cynhyrchu ynni o wastraff â llosgi gwastraff, sy’n annerbyniol i rai pobl, mi wn. Oherwydd fy mhrofiad fy hun o weithfeydd llosgi gwastraff, yr oeddwn yn gwrthwynebu’r broses honno. Fodd bynnag, yn Sweden, gwelais weithfeydd llosgi yn gweithredu wrth ymyl cymunedau heb fawr o gwynion, neu dyna sut yr ymddangosodd. Os dysgwn o brofiad Sweden—

Derbyniaf ymyriad ar yr amod na fydd yn cwtogi ar yr amser sydd gennyf i annerch yr Aelodau. Gwn fod y Dirprwy Lywydd yn gallu bod yn eithaf llym.

O ran gweithfeydd llosgi, cyfyd dau brif fater. Yn gyntaf, gellid ailgylchu’r rhan fwyaf o ddefnyddiau a losgir, a fyddai’n ddewisach o ran datblygu cynaliadwy. Yn ail, cyfyd problem fawr ynglŷn â’r deuocsinau a ryddheir yn lludw defnyddiau a losgwyd. A dderbyniwch y pwyntiau hynny?

Heb os. Dyna pam nad llosgi, yn arbennig llosgi ar raddfa fawr, yw’r ffordd ymlaen a ffafrir gennym. Nid yw ond rhywfaint yn well na thirlenwi. Yr ydym yn hyrwyddo ailgylchu gwastraff, ei gompostio a’i leihau i’r eithaf. Fodd bynnag, yr wyf yn ceisio bod yn gyfrifol ac yn realistig. Os oes gennym wastraff sy’n weddill ac os ydym am symud yn gyflym oddi wrth arferion tirlenwi y gorffennol, rhaid inni ystyried ffordd arall ymlaen. Awgrymaf fod y Pwyllgor yn parhau i weithio ar hyn ac yn ystyried opsiynau eraill, megis nwyeiddio a phyrolysis. Mae i bob un o’r prosesau hynny risgiau cysylltiedig. Pan fydd yr adroddiad terfynol wedi’i gynhyrchu, gobeithiaf y bydd yn ganllaw sy’n cynnwys cymaint o wybodaeth a phrofiad â phosibl, i helpu awdurdodau lleol i wneud cynnydd.

Yn y pen draw, yr awdurdodau lleol fydd yn penderfynu ar y ffordd ymlaen, a gwaith y Cynulliad yw rhoi cymorth iddynt ar ffurf adnoddau a chyngor. Ar ôl siarad â phobl ledled Cymru, gwn fod problem ynglŷn â hyder y cyhoedd mewn gweithfeydd llosgi a rhai phrosesau eraill. Doeth fyddai inni dderbyn hynny. Dychwelaf at y pwynt hwnnw wrth drafod y gwelliannau.

Mae angen gwneud rhagor o waith ar brosesau gwastraff, a rhaid inni helpu llywodraeth leol i’w datblygu. Llywodraeth leol, ar y cyd â chymunedau lleol, fydd yn gyfrifol am lunio cynlluniau gwastraff bwrdeistrefol a phenderfynu ar y ffordd ymlaen. Bydd hynny’n amrywio ar draws Cymru am fod gwahanol raddau o ddibyniaeth. Byddai’n wych pe gallai rhai awdurdodau lleol ragori ar y targed o 40 y cant. Mae’r cytundebau polisi ar waith fel cynlluniau wrth gefn. Y farchnad ailgylchu yw’r her. Oni ddeuwn o hyd i ffordd gadarnhaol ymlaen o ran hynny, cawn anawsterau o hyd ynghylch beth fydd yn digwydd i’r deunyddiau a ailgychwyd. Nid ydym am weld pobl yn gwneud ymdrech fawr i gynhyrchu deunyddiau i’w hailgylchu ond i’w gweld yn cael eu gwaredu mewn safleoedd tirlenwi.

Rhaid inni gyrraedd ein targedau Ewropeaidd neu wynebu camau gorfodi deddfwriaeth. Maent yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol nodi safleoedd ar gyfer cyfleusterau rheoli gwastraff a chynnwys cynlluniau gwastraff mewn cynlluniau datblygu unedol. Dyna pam y caiff y canllawiau cynllunio eu cyhoeddi yn fuan. Byddant yn trafod pwysigrwydd grwpiau rhanbarthol, sydd yn derbyn cymorth ariannol.

Ni allaf gefnogi gwelliannau 1 a 2 am eu bod yn achub y blaen ar y broses o ystyried yr ymgynghoriad. Nid yw’n beth doeth dechrau proses ymgynghori ac yna, mewn fforwm megis hwn, cytuno ar welliannau heb ystyried yr ymgynghoriad.

Mae gwelliant 3 yn dechnegol anghywir. Ni roddwyd caniatâd cynllunio ar gyfer llosgydd yn Wrecsam. Ceir caniatâd ar gyfer Crumlyn Burrows, yr wyf, fel y dywedais, wedi ei ystyried yn ofalus a’i drafod â’r grwpiau ymgyrchu. Nid oes gennyf y pwerau cynllunio i ddiddymu’r caniatâd hwnnw. Fodd bynnag, cymeraf bob un o bwyntiau’r ymgyrchwyr o ddifrif, yn arbennig y pwyntiau ynglŷn ag awdurdodaeth a’r pryderon ynglŷn ag iechyd a gollyngiadau. Cododd Rhodri Glyn bwynt ynglŷn â deuocsinau. Byddaf yn cyfarfod â’r Farwnes Young yn y dyfodol agos ac yn codi pwyntiau’r ymgyrchwyr lleol â hi. Hoffwn eu sicrhau fy mod yn cymryd y pwyntiau hynny o ddifrif; mae dyletswydd arnom i wneud hynny.

Mae gwelliant 5 yn benagored, felly ni allaf ei gefnogi ar ei ffurf bresennol. Fodd bynnag, er mwyn tawelu meddyliau grŵp Plaid Cymru, yr wyf wedi mynd ar drywydd llawer o’r pwyntiau yn y gwelliant, neu byddaf yn gwneud hynny, yn enwedig y pwynt ynglŷn â’r dreth tirlenwi. Fel y gwyddoch, yr wyf wedi dadlau o blaid pridiannu’r dreth tirlenwi ers tro. Mewn ysbryd cydweithredol, cefnogaf welliannau 4 a 6, er y gobeithiaf y bydd Plaid Cymru, yn ei thro, yn derbyn ein bod wedi neilltuo cryn dipyn o adnoddau ariannol i’r strategaeth wastraff hon.

I gloi, mae hon yn her enfawr. Mae’n gofyn am gryn newid diwylliannol gan ddiwydiant, amaethyddiaeth a chan bob un ohonom. Mae angen ymdrech arbennig i leihau gwastraff i’r eithaf, a gobeithiaf y bydd y Cynulliad ar y blaen yn hynny o beth. Rhaid inni hefyd ymateb i Ewrop, gan y bydd rheoliadau yn mynd yn llymach dros y blynyddoedd yn ôl pob tebyg. Rhaid inni fod yn bwyllog ynglŷn â’n cyfeiriad yn y dyfodol, oherwydd y gallai rheoliadau newid. Rhaid inni ddysgu o brofiadau a chanlyniadau ymchwiliad Nantygwyddon, y caiff yr adroddiad arno ei gyhoeddi cyn bo hir. Rhaid inni hefyd brif ffrydio rhai o’n profiadau yng Nghymru, yn arbennig o ran prosesau diwydiannol, sydd yn faes lle y mae cwmnïau yng Nghymru yn gwneud gwaith cyffrous ar ailddefnyddio yr hyn a ystyrid yn ddeunydd gwastraff.

Yn anad dim, mae angen inni weithio gyda’n gilydd. Ni all y Cynulliad gyflawni hyn ar ei ben ei hun. Peidied neb â chamgymryd: mae angen inni sicrhau bod awdurdodau lleol, diwydiant, amaethyddiaeth ac ystod eang o bobl yn rhan o’r newid diwylliannol sylweddol hwn. Nid mater o lunio adroddiad a’i roi o’r neilltu gan ddisgwyl i’r sefyllfa newid ohoni’i hun ydyw. Rhaid inni oll gydweithio, ond rhaid inni reoli’r her yn y byrdymor, tra’n cadw’r weledigaeth hirdymor ar gyfer Cymru gyfan. Mae’n bwysig ein bod yn gwireddu’r weledigaeth hon ledled Cymru. Bydd yn cymryd amser, ac yn galw am benderfyniad ac i bawb gefnogi ei gilydd er mwyn inni newid yn y fath fodd. Yr wyf yn awyddus i wrando ar y pwyntiau a gaiff eu codi yn y drafodaeth hon.

Cynigiaf welliant 2. Ychwanegu paragraff newydd ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 3. Ychwanegu paragraff newydd ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 4. Ychwanegu paragraff newydd ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 5. Ychwanegu paragraff newydd ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 6. Ychwanegu paragraff newydd ar ddiwedd y cynnig:

Hoffwn ddechrau drwy nodi’r ffordd warthus, anhrefnus y cafodd y ddadl hon ei threfnu. Yn gyntaf, tynnwyd y ddadl yn ôl yr wythnos diwethaf yn hwyr iawn, er gwaethaf cytundeb mewn egwyddor y byddai’r Siambr yn parhau i eistedd tan 6 o’r gloch, os oedd angen. Fe’i tynnwyd yn ôl heb ymgynghori ac er gwaethaf y ffaith bod aelodau o’r cyhoedd wedi teithio o Abertawe, o Wrecsam ac, fe ddeallaf, o wlad Pŵyl i wrando ar y ddadl. Yna ailgyflwynwyd y ddadl yn annisgwyl yn hwyr brynhawn ddoe, yn y gobaith, yr wyf yn cymryd, na allai’r aelodau hynny o’r cyhoedd â diddordeb yn y ddadl fod yn bresennol. Ni allaf yn fy myw ddeall pam bod hyn wedi digwydd. Ni allaf ond dyfalu bod rhai elfennau o Lywodraeth Cymru yn awyddus i gynnal dadl ar strategaeth wastraff drwy ddwyn cyn lleied o sylw â phosibl ati am resymau byrdymor, sinigaidd, neu o bosibl am resymau etholaethol. Pwysleisiaf nad wyf yn cyhuddo’r Gweinidog dros yr Amgylchedd o gwbl yn hynny o beth. Byddai’n gas gennyf siomi’r rhai sydd am gyfyngu ar y sylw a gaiff y ddadl hon, ond deallaf fod y dinasyddion hynny o Abertawe, er nad y rhai o Wrecsam o bosibl sy’n pryderu, wedi dod yn ôl heddiw.

Ni allaf dderbyn ymyriadau oherwydd prinder amser. Deallaf fod y dinasyddion pryderus hynny o Abertawe wedi dod yn ôl heddiw ac y byddant yn nodi ac yn craffu ar yr hyn a ddywedwn.

Yr wyf yn ddiolchgar i’r Gweinidog am gefnogi gwelliannau 4 a 6 ac mae’n bleser gennyf gyflwyno pob un o’r gwelliannau. Mae gwelliant 1 yn hunanesboniadol. Mae’n uchelgeisiol ac yn idealistig. Yn y pen draw, rhaid wrth nod o gael gwared â thirlenwi yn gyfan gwbl. Mae hwnnw yn darged hirdymor, ymestynnol iawn ond dylai’r Cynulliad fod yn barod i’w osod. Parhaf i ofyn am gefnogaeth i’r gwelliant hwn heddiw am na wyddom a gaiff y strategaeth lawn ei chyflwyno eto gerbron y Cynulliad Cenedlaethol. Pe baem wedi cael y sicrwydd hwnnw, byddwn yn tynnu’r gwelliant yn ôl yng ngoleuni sylwadau’r Gweinidog. Gan na allwn gael y sicrwydd hwnnw, rhaid inni alw am bleidlais arno.

O ran gwelliannau 2 a 3, bydd Janet Davies yn trafod llosgi yn fanylach. Mae’n dod yn fwyfwy amlwg bod cymunedau ar draws Cymru, yn arbennig yn Crumlyn Burrows a Wrecsam, yn pryderu’n fawr ynglŷn â llosgi. Ni ellir cyfiawnhau peidio â rho cyfle i’r Cynulliad gynnal dadl a llunio barn ar hyn. Noda’r Aelodau nad yw gwelliant 2 yn ceisio gwahardd llosgi am byth. Yn hytrach mae’n ceisio atgyfnerthu ei rôl yn agos at waelod yr hierarchaeth wastraff. Edrychaf ymlaen at glywed sylwadau ein cyd-Aelod newydd, Val Lloyd, ar hyn, ynghyd â’i chefnogaeth i welliannau 2 a 3. Bydd trigolion Dwyrain Abertawe a wnaeth ei chefnogi yn ddiweddar yn disgwyl iddi hi eu cefnogi hwythau, yn gyson â’r datganiadau cryf, mynych a derbyniol iawn a wnaeth yn erbyn llosgyddion yn ystod yr ymgyrch etholiadol. Os nad yw Ms Lloyd mewn sefyllfa i wneud hynny, efallai y gall y Gweinidog ddweud wrthym, wrth iddi gloi’r ddadl, am unrhyw sylwadau a gafodd gan Ms Lloyd ar y mater hwn ar ran ei hetholwyr.

Rhaid bod modd i’r Gweinidog a’i chyd-Aelodau yn Llywodraeth Cymru, gan dderbyn popeth a ddywedodd yn y Pwyllgor a’r prynhawn yma, roi pwysau gwleidyddol ar Gyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot a Chyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam i ohirio’r datblygiadau dros dro. Dywedodd y Gweinidog nad ydym yn gwybod popeth am losgyddion o bell ffordd. Gallai fod canlyniadau anhysbys, anfwriadol. Byddwn, mae’n siŵr, yn clywed cyhuddiadau yn ystod y ddadl hon bod y rhai sy’n gwrthwynebu llosgyddion yn eu cymunedau yn bod yn afresymol. Yn fy mhrofiad i, caiff pobl eu galw’n afresymol ac yn emosiynol yn aml wrth gyflwyno tystiolaeth amgen sy’n gwneud pethau’n anodd i’r rhai â buddiant ac i’r awdurdodau. Hyderaf y bydd y Gweinidog yn cofio hyn wrth roi’r strategaeth ar ei gwedd derfynol.

Noda gwelliant 4 pa mor enfawr yw’r broblem a’r newid y bydd ei angen o ran adnoddau i’w datrys. Yr wyf yn ddiolchgar i’r Gweinidog am gefnogi’r gwelliant.

Nid yw gwelliant 5 yn ymdrin â chynnwys y strategaeth. Yn hytrach mae’n ymdrin â’r camau sydd angen eu cymryd i sicrhau bod modd ei rhoi ar waith. Yn ddiau bydd angen mwy o adnoddau yn yr hirdymor. Mae’n amlwg bod y ddeddfwriaeth sylfaenol bresennol yn ddryswch cymhleth a chostus. Fel y dywedodd y Gweinidog heddiw, nid ni yw’r unig rai sy’n credu mai’r Cynulliad ddylai fod yn gyfrifol am y trethi tirlenwi sy’n dod i law ac y dylent gael eu defnyddio i ariannu’r gwaith o waredu gwastraff cynaliadwy.

Mae gwelliant 6 yn ceisio sicrhau y caiff y strategaeth wastraff ei hintegreiddio’n llawn â phob un o strategaethau a chynlluniau eraill Llywodraeth Cymru. Mae bwriad y Gweinidog o ran hynny yn eglur, ac ailadroddodd hynny heddiw. Fodd bynnag, mae pobl y tu allan i’r Cynulliad o’r farn bod Cymru yn cael ei strategeiddio hyd at syrffed, ac nad oes fawr o gydlynu. Gallai penderfyniad eglur gan y Cynulliad ar y mater hwn fod yn fodd i dawelu’r pryderon hynny. Unwaith eto, yr wyf yn ddiolchgar am gefnogaeth y Gweinidog i’r gwelliant hwn.

Llongyfarchaf y Gweinidog ar gyflwyno’r adroddiad hwn. Mae iddo ymagwedd gyfannol tuag at wastraff ac ailgylchu yng Nghymru. Mae’n mynd i’r afael â rhai materion anodd iawn, gan gynnwys llosgyddion. Yr wyf yn falch iawn o weld ei fod yn trafod gwaredu sbwriel yn anghyfreithlon. Mae’r arfer hwnnw yn difwyno cefn gwlad. Mae twristiaeth yn ddiwydiant pwysig i Gymru ac mae’n achos pryder imi pan ymwelaf â rhannau anghysbell fy etholaeth a gweld ardaloedd hardd yn cael eu difwyno. Mae’r arfer hwn mewn ardaloedd trefol hefyd yn achos pryder imi.

Tynnaf sylw’r Aelodau at enghraifft 2 ar dudalen 12 o grynodeb y strategaeth, sy’n dangos bod Cyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd ar y blaen o ran casglu deunyddiau y gellir eu hailgylchu o’r tu allan i gartrefi. Mae’r gwasanaeth ar gael i 30,000 o drigolion, ac, yn y ddwy flynedd nesaf, bydd ar gael i 20,00 o drigolion ychwanegol. Mae’n anelu at wasanaethu 55,000 o drigolion Casnewydd. Mae’r cyngor hefyd yn ystyried compostio a defnyddio’r cynllun credyd treth tirlenwi i’r eithaf.

O gofio bod £35 miliwn wedi’i ddyrannu i’r strategaeth hon, ar ben y swm ychwanegol a gyhoeddwyd gan Edwina Hart yr wythnos diwethaf, a oes modd dod o hyd i adnoddau ychwanegol er mwyn i leoedd megis Casnewydd gael cyflwyno cynllun ailgylchu mewn ysgolion? Cynhelir cynllun peilot eithriadol yng Nghaerdydd ar hyn o bryd. A oes modd i’r Gweinidog roi arian ychwanegol ar gyfer hynny? Nid wyf am i unrhyw un o’r cynlluniau sydd ar waith eisoes gael ei ddiddymu er mwyn cyflwyno’r cynllun hwn. Fe’ch canmolaf am yr adroddiad hwn. Dywedasoch ichi gael dros 100 o sylwadau ar y strategaeth. Edrychaf ymlaen at ddarllen barn pobl Cymru ar y strategaeth.

Mae sôn am ddiddordeb mewn strategaeth gwaredu gwastraff yn ennyn ymateb ymhlith y rhan fwyaf o bobl sydd yn debyg i’r ymateb a geir wrth sôn am ddiddordeb mewn gwylio trenau. Gall yr ymateb amrywio o ryw fingamu i bryder a ydych yn eich iawn bwyll. Rhown ein biniau ar y palmant ar noson benodol ac erbyn y bore canlynol maent wedi diflannu. Anfynych yr ystyriwn i ble y maent yn mynd neu sut yr ymdrinnir â hwy.

Rhaid imi gyfaddef mai felly yr oeddwn innau’n meddwl cyn dod yn aelod o Bwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth. Credaf nad wyf yn eithriad yn hynny o beth. Mae wedi dod yn fwyfwy amlwg bod gennym broblem enfawr. Flwyddyn ar ôl blwyddyn, yr ydym yn cynhyrchu mwy o wastraff—ffrwyth ein heconomi gynyddol, fel y soniodd y Gweinidog—ond nid yw ein dulliau o ymdrin â gwastraff wedi datblygu yr un mor gyflym â’n gallu i’w gynhyrchu. Mae’n hen bryd inni fynd i’r afael â hynny. Mae’r ddogfen ymgynghorol yn gam bach tuag at ddod o hyd i atebion i broblem ddifrifol.

Yn ystod y mis diwethaf, yr ydym wedi gweld parodrwydd pleidiau gwleidyddol i gydweithio’n agosach ar faterion sydd o bwys i bawb, ac nid yw hynny’n syndod. Y diwrnod ar ôl y drychineb yn America, hedfanais i Fienna i gael gwybod sut y mae Awstria wedi llwyddo i fod yn un o’r gwledydd mwyaf llwyddiannus yn y byd ym maes ailgylchu gwastraff. Oherwydd yr amseriad o bosibl, dychwelais gan feddwl bod angen llai o gecru a mwy o gydweithredu ar y mater hwn.

Cysylltodd y Gweinidog â phob un o lefarwyr y pleidiau gan ofyn inni beidio â diwygio’r cynnig, gan ein bod yn wynebu sancsiynau’r Undeb Ewropeaidd. Yr wyf eisoes wedi nodi fy marn i ar hynny. Nid yw’r cynnig yn un dadleuol, felly yr oeddwn yn fwy na pharod i gytuno i beidio â’i ddiwygio.

Nid oes digon o amser imi drafod pob gwelliant, ond mae’r pedwar gwelliant cyntaf yn cysylltu â’r pwynt a wneuthum ynglŷn ag ymddwyn yn gyfrifol. Ymddengys fod gwelliannu 1 i 4 yn cyfleu’r neges na ddylem byth dirlenwi neu losgi gwastraff. Deallaf y pryderon ynghylch y ddau ddull hwn—clywaf aelodau Plaid Cymru yn cyd-fynd â hynny—a phe bawn yn darllen gwelliant sy’n nodi, neu pe bawn yn clywed Helen Mary yn dweud, ‘anogwn y Cynulliad i roi’r gorau i dirlenwi a llosgi ac i fabwysiadu X fel ffordd o waredu gwastraff yn lle’r rhain, byddwn yn fwy na pharod i’w ystyried, fel pawb arall. Y broblem yw nad yw X yn bodoli, am nad yw’r un wlad yn y byd wedi creu system o waredu gwastraff nad yw’n cynnwys rhywfaint o dirlenwi neu losgi, neu’r ddau.

Gallwn geisio atebion megis ailgylchu gwastraff llysieuol neu gompostio bwyd a chroen ffrwythau fel y maent ar Ynys Wyth. Gallwn ailgylchu papur, metel, gwydr a rhai mathau o blastig. Fodd bynnag, mae problemau yn gysylltiedig â phob un o’r rhain, megis strwythurau prisio gwydr a phapur sy’n amrywio’n fawr a’r problemau ymarferol o ddidoli plastigion a gwydr. Mae’n bosibl ailgylchu tri math o blastig ond nid oes llawer o bobl yn gallu gwahaniaethu rhyngddynt. Mae llawer mwy y gallwn ei wneud, a theimlais fod awgrym Rosemary Butler yn un cadarnhaol, ac yn un y dylem ei ystyried.

Beth bynnag a wnelom, bydd cyfran enfawr o wastraff ar ôl, fel y digwydd ymhob gwlad arall yn y byd, ac nid oes diben cymryd arnom fel arall. Oni dderbyniwn fod angen llosgi neu dirlenwi, byddwn yn camarwain y cyhoedd.

Mae’n amlwg, yn sgîl yr ymchwiliad i safle tirlenwi Nantygwyddon, nad yw llenwi’r ddaear â sbwriel ac yna anghofio amdano yn syniad da. Wrth gwrs, mae pryderon dealladwy ynglŷn â llosgi, felly sut y gallwn datrys y broblem hon? Ymwelais â dau waith llosgi yn ystod y flwyddyn ddiwethaf. Mae’n siŵr gennyf fod yr Aelodau o Blaid Cymru, a oedd yn siarad yn erbyn gweithfeydd llosgi, wedi ymweld â llawer mwy er mwyn dysgu amdanynt. Ymwelais â gwaith ar Ynys Wyth ac un yn Fienna. Ymwelais â gwaith yn Fienna â meddwl agored, er bod amheuon gennyf ynglŷn â llosgyddion. Cefnogwyd y gwaith hwnnw gan yr holl ystod wleidyddol, o’r hipi hirwallt, sandalog a redai ganolfan ailgylchu mewn lle arall, i wleidyddion Ceidwadol. Yr oedd pawb yn fodlon ar y gwaith llosgi yn Fienna. Fe’i lleolir yng nghanol y ddinas a’r tu allan iddo mae arddangosfa crisial hylifol sy’n dangos fesul eiliad faint a ollyngir. Mae’r gwaith hwnnw yn gollwng llai o nwyon nag y mae trafnidiaeth ar ffordd brysur. Defnyddir yr ynni i greu trydan ac ager, sy’n gwresogi adeiladau dinesig ar draws y ddinas.

Nid dadlau o blaid llosgi yw fy mwriad. Mae iddo, wrth reswm, risgiau posibl i iechyd a rhaid eu dileu. Fodd bynnag, os caiff gwastraff ei losgi’n briodol yna gellid bod yn rhan o’r ateb. Ni allwn fforddio ei ddiystyru. Yr hyn a ddywedaf—

Mae cyfrifoldeb arnom i’n hetholwyr i beidio â rhoi mwy o ofid iddynt, heb ystyried y materion yn fanwl. Ni ddylai fod yn fater o ddogma. Mae gennym broblem a rhaid inni ddod o hyd i’r ateb. Dylem oll fod yn barod i roi ein gwahaniaethau gwleidyddol o’r neilltu a chydweithio i gyflawni hynny.

Hoffwn ymateb i’r hyn a ystyriaf yn ymosodiad personol arnaf gan Helen Mary Jones ynghylch y ffordd imi ymdrin â’r busnes. Hoffwn egluro’r sefyllfa i’r Aelodau. Bwriadwyd cynnal y ddadl ar y strategaeth wastraff yn y Cyfarfod Llawn ddydd Mawrth diwethaf. Fodd bynnag, gwnaeth Prif Weinidog Cymru ddatganiad ar y sefyllfa ryngwladol ac, fel y nododd y Llywydd, treuliwyd 25 munud o’r Cyfarfod Llawn ar bwyntiau o drefn a chweryla ynglŷn â’r gweithdrefnau. Golygai hynny inni golli hanner awr o fusnes. Am 5.05 o’r gloch ddydd Mawrth, trafodais â’m cyd-Aelod, Sue Essex, a oedd digon o amser i gynnal dadl ddigonol o ystyried bod eitemau eraill o fusnes i’w trafod. Nid oeddem o’r farn bod digon o amser i roi’r amser yr oedd y mater pwysig hwn yn ei haeddu iddo. Felly gohiriais y ddadl gan addo ei threfnu eto ar y cyfle cynharaf posibl. Dywedais y byddai’n digwydd yn y Cyfarfod Llawn ddydd Iau yr wythnos hon fwy na thebyg. Fodd bynnag, yr oedd amser heddiw, a dyna pam fy mod wedi ei haildrefnu ar gyfer y prynhawn yma.

Mae ymosodiadau oportiwnistaidd Plaid Cymru yn fy nigio. Mae fy nghyd-Aelodau yn y Pwyllgor Busnes hefyd wedi diflasu ar ymosodiadau oportiwnistaidd gan y blaid honno, sydd bob amser yn defnyddio’r busnes i geisio bachu ar fantais wleidyddol. Mae’n gwastraffu amser mewn Cyfarfodydd Llawn, a thrwy hynny yn rhoi pwysau ar amserlen y busnes, ac yn aml yn ei gwneud yn ofynnol i eitemau gael eu haildrefnu. Ymrwymaf bob amser i aildrefnu busnes pan fo raid gohirio eitem. Gohiriwyd datganiad gan fy nghyd-Aelod, Jane Hutt, y prynhawn yma, er mwyn rhoi mwy o amser i’r ddadl hon, ar gais y Pwyllgor Busnes y bore yma. Cadwaf at fy ngair, Ddirprwy Lywydd.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf.

Bu rheoli gwastraff ac, yn arbennig, peryglon gwaredu gwastraff drwy dirlenwi, yn bwnc trafod yn fy etholaeth sef Rhondda, ers tro. Mae’n bwnc sy’n cyffroi teimladau cryf. Fodd bynnag, nid yw dadl Plaid Cymru heddiw wedi’i seilio ar emosiwn, ond y ffeithiau moel ynglŷn â’n rhaglen rheoli gwastraff bresennol a realiti tirlenwi yng Nghymru.

Ar hyn o bryd gwaredir 95 y cant o’n gwastraff mewn safleoedd tirlenwi yng Nghymru, a dim ond 5 y cant a ailgylchir. Felly, mae fy nghyd-Aelodau a minnau’n croesawu’r strategaeth hon fel ffordd gadarnhaol o greu Cymru lanach, iachach. Fodd bynnag, mae angen inni fynd ymhellach. Mae angen inni wyrdroi’r sefyllfa bresennol. Mae angen inni bennu ein nod: ymrwymo i roi’r gorau i dirlenwi yn gyfan gwbl. Mae’r problemau cymdeithasol, economaidd, amgylcheddol a phroblemau iechyd sy’n gysylltiedig â thirlenwi yn niferus ac mae cryn dipyn o dystiolaeth yn eu cylch ar glawr. Er enghraifft, mae pob safle yn cynhyrchu methan ac yn cyfrannu at gynhesu byd-eang. Mae’r cyfuniad o ddeunyddiau cemegol a phydradwy yn pydru ac yn cynhyrchu trwytholch cyrydol sy’n cyrydu unrhyw leininau a all fod yn bresennol, gan arwain at halogi’r pridd a’r dŵr daear.

Mae safle tirlenwi Nantygwyddon yn rhyddhau sylffad hydrogen, sy’n nwy gwenwynig. Amcangyfrifir y bydd y nwy yn parhau i ollwng am 1,000 o flynyddoedd. Mae tirlenwi yn gostus hefyd. Amcangyfrifir ei bod yn costio dros £120 i ofalu am un dunnell fetrig o wastraff dros ei hoes. Gan fod Rhondda Cynon Taf ei hun yn cynhyrchu tua 100,000 o dunelli metrig o wastraff bob blwyddyn, gall yr Aelodau gyfrifo’r symiau sydd dan sylw.

Mae tirlenwi hefyd yn ddull gwaredu gwastraff costus o ran iechyd. Dangosodd y data a gyflwynwyd i’r ymchwiliad i safle tirlenwi Nantygwyddon fod rhagnodi gan feddygon teulu wedi cynyddu yng nghyffiniau’r domen. Mae problemau iechyd yn amrywio o fân anhwylderau—ond nid anhwylderau dibwys—megis haint i’r llygad neu’r gwddf a salwch sy’n ymwneud â gofid, i achosion mwy difrifol o gamffurfiad cynhwynol, megis gastroschisis.

Erbyn hyn mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf wedi mabwysiadu strategaeth arloesol ar gyfer rheoli gwastraff. Yr ydym wedi gosod targedau uchelgeisiol ar gyfer ailgylchu a chompostio a, hyd yma, mae’r ffigurau yn addawol. Ar ôl ychydig o fisoedd yn unig, yr ydym yn ailgylchu 6.6 y cant o wastraff, sy’n uwch na’r cyffredin, ac yr ydym wedi gosod targed o 15 y cant ar gyfer 2003-04. Daw manteision economaidd yn sgîl hyn hefyd. Gallai’r fenter hon, pan fydd yn llawn weithredol, greu hyd at 50 o swyddi ychwanegol. Mae strategaeth Rhondda Cynon Taf wedi’i seilio ar weithio mewn partneriaeth â’r gymuned. Yr unig ffordd i sicrhau newid yw cynnwys pawb ac addysgu pobl i newid eu ffordd o feddwl, fel y bo gwastraff yn cael ei ystyried yn adnodd, yn hytrach na phroblem. Ein nod yn Rhondda Cynon Taf yw cael gwared â thomen Nantygwyddon. Mae’r costau o ran yr amgylchedd, yr economi a iechyd yn yr hirdymor o beidio â gwneud hynny yn rhy uchel.

Mae’r un dadleuon digamsyniol yn berthnasol i’r egwyddor o roi’r gorau i dirlenwi ymhob rhan o Gymru. Gofynnaf i’r Aelodau gefnogi gwelliant 1, a thrwy hynny ymrwymo’r Cynulliad i gefnogi’r egwyddor hon a gosod targed o roi’r gorau i dirlenwi yng Nghymru yn gyfan gwbl.

Croesawaf yr egwyddorion cyffredinol a amlinellwyd yn y strategaeth wastraff. Byddai unrhyw un rhesymol, call a chanddo wir bryder yn derbyn byrdwn yr egwyddorion. Rhaid croesawu nodau’r polisi sy’n deillio o hynny hefyd, gan eu bod yn hyrwyddo datblygu cynaliadwy. Mae’n dda gweld yr ymagwedd ddau ben sef annog y byd busnes i ystyried y manteision economaidd a phwyslais ar unigolion i fod yn gyfrifol am eu gweithredoedd o ran rheoli gwastraff.

Yr wyf wedi dysgu llawer gan fy etholwyr, sydd wedi ymddiddori yn y cynigion lleol ar gyfer llosgi, neu waredu drwy losgi, fel y cyfeiriwyd ato yn y strategaeth. Mae’r trigolion yn pryderu am eu hamgylchedd ac amgylchedd y genhedlaeth nesaf.

Mae sawl pwynt pwysig wedi dod i’r amlwg yn fy nhrafodaethau â’m hetholwyr. Yn gyntaf, yr angen am arferion rheoliadol cadarn ac annibynnol. Yn ail, bod rhaid ymchwilio i’r effeithiau posibl ar iechyd yn llawn, a hynny’n gyffredinol ac o ran safleoedd unigol.

Ni dderbyniaf ymyriad gan fod gennyf bwyntiau pwysig i’w gwneud. Yn drydydd, dylid cynnwys pob risg amgylcheddol ac asesiad iechyd yn y broses ymgynghorol. Gan nodi’r tri amod hwnnw y dylid eu cymhwyso i bob dull gwaredu a’r holl isgynnyrch, cefnogaf y strategaeth.

Rhaid imi ymateb i siaradwr blaenorol, a fwriodd amheuaeth ar fy nghymhellion. Nodaf yn gyhoeddus, fel y gwneuthum erioed, imi ganolbwyntio ar yr angen am gamau diogelu o ran iechyd a’r amgylchedd yn ystod yr ymgyrch etholiadol ddiweddar. Pwysleisiwyd yr angen am hynny gennyf heddiw.

Yn anaml iawn y byddaf yn cefnogi Plaid Cymru. Efallai bod yr Aelodau wedi’m clywed yn gweiddi fy nghefnogaeth i gyfraniad Helen Mary Jones. Cefnogaf sawl mater a godwyd gan Blaid Cymru. Yn gyntaf, amseriad y ddadl. Ceisiodd Andrew Davies yn ei gyfraniad byr gyfiawnhau’r trefniadau y tu ôl i’r amseriad. Ni all neb wadu i’r ddadl gael ei threfnu ar gyfer heddiw yn hwyr iawn ac mewn ffordd lechwraidd. O’r herwydd ni chafodd y bobl hynny o Wrecsam a oedd yn dymuno gwrando ar y ddadl hon gyfle i deithio i’r Cynulliad. O’r braidd yr oedd modd i’r bobl o Abertawe a oedd hefyd yn dymuno gwrando ar y ddadl deithio yma a gwneud sylwadau a chodi eu pryderon gyda’r Aelodau ymlaen llaw. Mae’r broses hon yn warthus.

Mae mater y llosgydd yn Crumlyn Burrows hefyd yn warth. Mae hon yn sefyllfa dipyn yn wahanol i isetholiad Dwyrain Abertawe, pan oedd Andrew Davies, Val Lloyd, minnau a phobl eraill yn sefyll ar y llinell biced yn gwrthwynebu’r penderfyniad i sefydlu llosgydd. Ni feddyliais erioed y byddwn yn sefyll ar linell biced, heb sôn am linell biced y drws nesaf i aelod o’r Cabinet. Fodd bynnag, adlewyrchai hynny y teimladau cryf yn erbyn y llosgydd a’r broses hyd yma. Cadwaf lygad barcud ar sut y mae Andrew Davies a Val Lloyd yn pleidleisio, yn arbennig ar welliannau 2 a 3. Gofynnodd ymgyrch isetholiad y Cynulliad iddynt roi eu harian ar eu gair.

Yr wyf yn gwrthwynebu’r cynnig i sefydlu gwaith ar safle Crumlyn Burrows am ddau reswm: yn gyntaf, yr ardal lle y bwriedir sefydlu’r gwaith ac, yn ail, y risgiau i iechyd. Yng nghyfarfod y Sefydliad Materion Cymreig neithiwr, crybwyllwyd delwedd Abertawe, fel mater allweddol. Cyfeiriodd un person at y ffaith eich bod, wrth yrru i mewn i Abertawe yn mynd heibio i burfa ac yna siopau Tesco a Sainsbury. Nid yw hynny’n wahanol i unrhyw ddinas arall yn y Deyrnas Unedig. Fodd bynnag, fe fydd Abertawe yn wahanol os bydd y Gweinidog yn llwyddo ac os caiff y strategaeth hon ei chymeradwyo heddiw, am mai Abertawe fydd yr unig ddinas â llosgydd wrth ddod i mewn iddi. Wrth yrru i mewn i ail ddinas Cymru, byddwch yn gweld hen burfa ar y naill ochr a llosgydd ar y llall. Pa fath o neges fydd honno i ddarpar fewnfuddsoddwr sy’n ystyried gwario arian i greu cyfleoedd a chyfoeth yn Abertawe?

Yn ail, y risgiau i iechyd. Mae gan losgyddion fanylebau a gofynion penodol o ran cynllun. Fodd bynnag, go brin y mae llosgydd yn cyflawni’r gofynion hynny. Pan gynhaliwyd profion ar losgyddion yn fwy mynych ar draws Ewrop, yn aml dangosodd y canlyniadau eu bod yn perfformio 30 i 50 y cant yn uwch na’r terfyn a ganiateir. Bu cryn halogi diwydiannol o amgylch safle Crumlyn Burrows, ac mae’r lefelau o ddeuocsin yn yr ardal eisoes yn uwch na’r cyfartaledd cenedlaethol. Rhaid ystyried y ffactorau hyn. Nid deuocsinau yw’r unig beth a ollyngir. Rhaid ystyried gronynnau mân iawn hefyd, gan fod rhai o’r farn eu bod yn dwyn mwy o risg na PM10. Fodd bynnag, o dan y cynigion presennol ni fydd yn ofynnol monitro’r gronynnau mân iawn.

I gloi, cyfeiriaf yn fyr at y broses. Penderfynodd Cyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot ddatblygu’r cynnig ar gyfer Crumlyn Burrows, sydd ar ffin yr awdurdod lleol. Mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr yn cefnogi’r cynnig ac, yn ddiau, bydd Cyngor Dinas a Sir Abertawe hefyd yn chwarae rhan yn y broses o losgi gwastraff yn y gwaith hwn yn y dyfodol. Mae cyngor Abertawe hefyd yn gwrthwynebu’r cynnig ar hyn o bryd, ond, cofiwch chi, bydd yn defnyddio’r llosgydd yn y dyfodol.

Diben datganoli yw sicrhau y caiff penderfyniadau eu gwneud yn nes at y bobl. Dylai’r Cynulliad adlewyrchu gofynion ac anghenion pobl o bob ardal. Fodd bynnag, pan heriwyd y Gweinidog—

Croesawaf yr ymgynghoriad ar y ddogfen hon. Rhydd gyfle i bawb yng Nghymru gymryd rhan lawn yn y ddadl. Mae’r ddadl yn arbennig o frwd yn fy etholaeth i ar hyn o bryd gan fod safleoedd tirlenwi yn yr ardal. Mae’r awdurdod lleol yn ymchwilio i safleoedd amgen ar hyn o bryd, fel sy’n ofynnol. Mae llosgi yn rhan o’r drafodaeth honno.

Rhaid ymchwilio i’r holl effeithiau o ran iechyd a’r amgylchedd yn llawn. Gan ein bod ymhell o gyrraedd y sefyllfa ddelfrydol o ddim gwastraff, rhaid inni dderbyn nad oes unrhyw ddull o waredu gwastraff heb risgiau. Cytunaf ag egwyddor hierarchaeth wastraff lle y rhoddir blaenoriaeth i ddulliau rheoli gwastraff yn ôl yr effaith a gânt ar yr amgylchedd. Mae’n amlwg y dylem wneud ein gorau glas i atal gwastraff rhag cael ei gynhyrchu. Lle nad oes modd gwneud hynny, dylem leihau’r gwastraff a gynhyrchir i’r eithaf. Mae ailgylchu ac ailddefnyddio deunyddiau crai yn hanfodol. Fodd bynnag, ni ellir cyflawni unrhyw un o’r nodau hyn dros nos. Mae’n hanfodol ein bod yn ailgylchu mwy. Yr wyf yn siŵr bod y rhan fwyaf ohonoch yn cofio casglu boteli pop. Gwnaethom hynny er mwyn ennill arian. Rhaid inni sicrhau bod ailgylchu yn talu, pa un a ydym yn ei ddefnyddio fel abwyd ynteu gosb.

Mae’n hanfodol inni annog llai o becynnu. Yn anffodus, ystyrir ein tuedd dros y blynyddoedd i droi’n gymdeithas lle y caiff popeth ei becynnu, lle y caiff ein prydau bwyd eu lapio mewn hysbysebion a lle y caiff bwyd ei drin a’i selio er mwyn iddo gadw am fwy o amser, yn gynnydd. Mae pris i’w dalu am y cynnydd honedig yma. Rhwng 1996 a 1999, cynyddodd y gwastraff a gynhyrchir bob blwyddyn yng Nghymru tua 6 y cant. Ym 1999, cynhyrchodd Cymru 1.56 miliwn o dunelli metrig o wastraff. Mae’n warth ein bod yn gwaredu 95 y cant o’r gwastraff hwn drwy dirlenwi, a dim ond yn ailgylchu 5 y cant. Ni allwn barhau i dirlenwi yn ôl y graddau presennol. Os nad ydym yn lleihau tirlenwi yn sylweddol yng Nghymru, byddwn yn wynebu prinder mawr o fewn y 10 mlynedd nesaf o ran lle. Mae i dirlenwi hefyd oblygiadau llawer mwy difrifol na phrinder lle.

Fodd bynnag, ar ôl inni leihau’r gwastraff a gynhyrchir, ei gywasgu a’i ailgylchu cymaint ag y gallwn, fe fydd rhywfaint o wastraff ar ôl bob amser. Y ddadl fydd sut y dylem ymdrin â’r gwastraff hwnnw. Mae angen dadl gall arnom wedi’i seilio ar ffeithiau yn hytrach nac ofnau, ac i bobl gael cymryd rhan yn y ddadl. Rhaid cyhoeddi canlyniadau pob dull o waredu gwastraff. Rhaid i wybodaeth ddiduedd fod ar gael ar ffurf sy’n hawdd ei deall, gan nad yw pob un ohonynt yn arbenigwyr gwyddonol. Dim ond ar ôl inni wneud hynny y gallwn wneud penderfyniadau pwysig ar sut y gellir gwaredu’r symiau llai o wastraff a gynhyrchir gennym mewn modd cynaliadwy yn yr hirdymor.

Noda’r papur ymgynghorol, ‘Rheoli Gwastraff yn Gynaliadwy’, weledigaeth ar gyfer y dyfodol. Fodd bynnag, mae’r cynigion ariannol yn mynd yn groes i ddewis hierarchaeth y polisi gwastraff. Dylai cynigion o’r fath hybu ailddefnyddio ac ailgylchu. Ar hyn o bryd maent yn hybu llosgi. Cynigir nifer uchel o losgyddion yn y ddogfen. Cânt eu sefydlu o dan gontractau 25 mlynedd a bydd yn rhaid i’r awdurdodau fwydo’r llosgyddion dros y cyfnod hwnnw. Y bwriad o ran y llosgydd a gynigir ar gyfer Crumlyn Burrows yw y bydd yn mynd â gwastraff o Ben-y-bont ar Ogwr ac ardaloedd eraill. Gall problemau cyfreithiol godi oherwydd y ffordd yr hysbysebwyd y tendr yn wreiddiol, ond mae hwnnw’n fater y bydd yn rhaid i Gyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr ymdrin ag ef.

Os bydd newid i ailgylchu yn y pen draw bydd angen gwastraff a fewnforir i fwydo’r llosgyddion. Mae pobl yn Crumlyn Burrows a Wrecsam yn ofni, a hynny’n gwbl ddilys y gall sefyllfa o’r fath godi. Yn ogystal mae pryderon ynghylch y goblygiadau o ran iechyd. Felly mae’n amserol tynnu yn ôl o strategaeth o’r fath. Rhaid wrth y rheolaethau llymaf, wedi’u hariannu’n ddigonol at ddiben gorfodi, os bydd y gweithfeydd llosgi yn mynd rhagddynt. Ni ddylent fynd rhagddynt. Ni fyddant ond yn parhau â’r arfer gresynus yn y gorffennol o ddewis yr opsiynau hawdd ar gyfer gwaredu gwastraff, tra bod angen ymagwedd ddeinamig arnom er mwyn newid.

Mewn gwledydd eraill, megis yr Unol Daleithiau, mae nifer y llosgyddion yn lleihau. Yma, mae ein strategaeth rheoli gwastraff yn cynnig y dylid eu datblygu. Mae llosgyddion yn cyfrannu tuag at gynhesu byd-eang ac yn cael effaith negyddol ar ansawdd yr aer. Mae llosgyddion gwastraff cymysg yn aneffeithlon. Dim ond 20 y cant o’r ynni a gynhyrchir sy’n cael ei ddal ac mae i wastraff bwrdeistrefol werth caloriffig isel. Gan mai gwastraff cymysg a ddefnyddir gan losgyddion gwastraff bwrdeistrefol, mae’n anodd rheoli’r elfennau peryglus. Os y’u hatelir rhag dianc drwy simneiau, cânt eu troi’n lludw yn y pen draw. Nid yw’r dechnoleg ddiweddaraf yn cynnig ffordd o reoli a gwaredu lludw gwastraff gwenwynig. Mae llosgyddion hefyd yn gofyn am sicrwydd lleiafswm tunelli, sy’n tueddu i atal ailgylchu.

Yn olaf, codir treth ar dirlenwi. Pam na chodir treth ar weithfeydd llosgi, o ystyried nad ydynt ond ychydig yn well na thirlenwi? Gwerthfawrogaf yr anawsterau a barodd cyfarwyddeb dirlenwi yr UE, maint y broblem a wyneba cymdeithas a’r newidiadau y mae’n rhaid eu gwneud. Fodd bynnag, ni ddylai hynny beri inni dderbyn sicrwydd y diwydiant, a fydd yn elwa ar hyn, yn ddi-gwestiwn, na diystyru’r dystiolaeth gynyddol o beryglon posibl a phryderon cynyddol y cyhoedd.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu’r strategaeth hon ar y cyfan, strategaeth sydd wedi deillio o’r cytundeb partneriaeth. Mae’n dda gennym weld bod yr addewid hon yn cael ei chyflawni. Croesawn unrhyw ymgais i leihau gwastraff ynghyd â’r codiad mewn targedau ailgylchu i 40 y cant. Yn ddelfrydol, hoffem weld targed o 60 y cant, er mwyn i Gymru fod yn gyson â gwledydd megis yr Almaen ac Awstralia ac i wneud yn iawn am y record warthus o ran ailgylchu o dan yr weinyddiaeth Geidwadol rhwng 1979 a 1997.

A minnau ond wedi ymgymryd â’r portffolio dros yr amgylchedd, cynllunio a thrafnidiaeth ers yr wythnos diwethaf, yr wyf yn ymwybodol bod llawer o safleoedd dadleuol yn y gogledd a bod angen gwneud penderfyniadau anodd yno ynglŷn â thirlenwi a llosgi. Mae datganoli wedi rhoi cyfle i Gymru fynd ar ei thrywydd ei hun o ran materion amgylcheddol. Mae hynny’n hynod bwysig, gan ei bod yn rhoi cyfle inni wneud iawn am ddiffyg y weinyddiaeth Geidwadol flaenorol.

Mae strategaeth wastraff Cymru yn gam mawr ymlaen. Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn croesawu’r codiad mewn targedau ailgylchu i 40 y cant. Mae’n welliant a fydd, o’r diwedd, yn ein galluogi i symud o dirlenwi a llosgi fel dulliau o waredu gwastraff. Fodd bynnag, byddai’n well gennym pe bai targed 10 mlynedd mwy uchelgeisiol a realistig wedi’i osod sef 60 y cant. Byddai hynny wedi rhoi arwydd mwy pendant o fwriadau amgylcheddol Cymru.

A ildiwch?

Na wnaf. Mae’r strategaeth hon yn gam mawr ymlaen, ac yn galw am symud oddi wrth gymdeithas wastrafflyd a hynny’n gwbl briodol. Fodd bynnag, oni chefnogwn addysg ar lawr gwlad, efallai y cawn broblemau. Mae addysg yn un o’r heriau mwyaf. [Torri ar draws.] Un o’r heriau eraill o bosibl yw dysgu David Davies sut i ddiffodd ei ffôn symudol.

Cymeradwywn y strategaeth. Yr ydym am sicrhau ein bod yn atal cymaint o wastraff â phosibl rhag cael ei gynhyrchu ac yn ailgylchu ac yn compostio cymaint â phosibl, gan leihau llosgi a thirlenwi i’r eithaf.

Bu’n deimlad annifyr imi gytuno â David Davies y prynhawn yma. Eto i gyd, teimlais yn fwy annifyr byth yn ystod y cyfraniad diwethaf, pan hawliodd y Democratiaid Rhyddfrydol—y partner iau o fewn Llywodraeth Cymru—rywfaint o glod am y polisi hwn. I’r Gweinidog yn unig y mae’r clod. Hi sydd wedi datblygu’r strategaeth wastraff hon. Mae’n bleser gennyf gymeradwyo’r ddogfen ymgynghorol heddiw—

A wnewch chi ildio?

Na wnaf. Mae’n dda gennyf nodi mai dogfen ymgynghorol yw hon. Bydd yn rhoi’r cyfle gorau posibl inni i archwilio’r ystod o opsiynau sydd ar gael ar gyfer ymdrin â’r pentwr cynyddol o wastraff y mae’n rhaid i’r awdurdodau ymdrin ag ef bob wythnos. Rhaid inni ysgogi dadl mor eang â phosibl er mwyn llywio’r penderfyniadau y bydd yn rhaid inni eu gwneud. Fodd bynnag, byddai’n anghyfrifol inni ildio i fympwy a gorsymleiddio’r dulliau sydd ar gael inni i ymdrin â’r gwastraff cynyddol a gynhyrcha cymdeithas. Gallwn, a rhaid inni, gael dadl gall a hyddysg. Pan ddefnyddiwn y gair ‘call’ ni olyga o reidrwydd nad yw pobl eraill yn ymddwyn yn gall, fel yr awgrymodd Helen Mary.

Ni allwn ddiystyru dulliau gwaredu sy’n bosibl yn dechnegol, yn dderbyniol ac yn ddiogel yn amgylcheddol ac yn ymdrin yn effeithiol â’r categorïau o wastraff sy’n achosi’r problemau mwyaf. Yr ydym i gyd yn cydnabod nad tirlenwi yw’r ateb yn yr hirdymor, a bod rhaid wrth ymagwedd fwy egnïol tuag at ailgylchu fel un o’r blaenoriaethau pennaf. Rhaid inni wneud mwy, a rhaid inni wneud hynny mewn ffordd egnïol ac yn ddi-oed.

Fodd bynnag, tra bod tyllau yn y ddaear wedi eu creu gan weithgaredd diwydiannol yn y gorffennol yn bodoli, gall rhywfaint o dirlenwi fod o fudd o ran adennill tir a’i adfer. Siaradaf o brofiad yn hynny o beth. Adenillwyd llawer o dyllai clai yn ardal Bwcle yn fy etholaeth i gan ddefnyddio’r tir at ddibenion buddiol. Yr anfantais yw bod pobl Bwcle, o ganlyniad, wedi gorfod dioddef y defnydd parhaus o dirlenwi fel yr unig ddull gwaredu. Nid oes fawr o ddulliau amgen ar gael. Mae’n dda gennyf nodi bod Cyngor Sir y Fflint erbyn hyn wrthi’n cynnal adolygiad radical o’i bolisïau. Edrychaf ymlaen at weld penderfyniad sy’n gyson â strategaeth y Cynulliad i hyrwyddo ailgylchu gwastraff, ei gompostio a’i waredu mewn dulliau eraill.

Y dull mwyaf dadleuol yw llosgi. Deallaf y pryder mawr sydd gan bobl ond rhaid inni roi sicrwydd iddynt, os gallwn, ei bod yn bosibl yn dechnegol gwaredu gwastraff drwy losgi mewn ffordd sy’n dechnegol dderbyniol o ran yr amgylchedd. Rhaid inni gynnal y ddadl honno, a rhaid iddi fod yn hyddysg ac yn dilyn ein hymgynghoriad ar y strategaeth.

Ar ôl gwrando ar y ddadl heddiw, yr wyf yn hyderus y bydd yr ymgynghoriad â phobl Cymru yn ysgogi sylwadau llawer mwy buddiol na rhai o’r sylwadau a wnaethpwyd yn y Siambr. Rhaid inni ystyried yr ymatebion i’r ymgynghoriad a dod o hyd i’r dystiolaeth orau bosibl sydd ar gael gan wledydd eraill sydd â record fwy llwyddiannus o ymdrin â gwastraff cartref a gwastraff diwydiannol.

Yn gyntaf, yr oedd perfformiad Helen Mary Jones yn chwarae i’r oriel heb bron ddim tystiolaeth yn warthus. Yr oeddwn ymhlith y bobl hynny a ofynnodd i Andrew Davies ohirio’r ddadl yr wythnos diwethaf—a hynny am nad oedd digon o amser i drafod y mater. Gwrthodaf y cyhuddiad bod ymgais i gwtogi’r ddadl. Mae angen y ddadl hon arnom; mae’n bwysig inni yng Nghymru oherwydd, fel y dywedodd Aelodau eraill, mae mwy na 95 y cant o’n deunydd gwastraff yn mynd i safleoedd tirlenwi. Yn ddiamau tirlenwi yw’r ffordd fwyaf annerbyniol o reoli gwastraff o ran yr amgylchedd. O gyhoeddiadau diweddar, gwyddom fod peryglon posibl yn gysylltiedig ag ef, er ei bod yn werth pwysleisio i’r adroddiad ar Nantygwyddon nodi bod nifer o achosion o namau cynhwynol wedi digwydd cyn sefydlu’r safle tirlenwi.

Mae arnom angen y strategaeth i leihau maint y deunydd a waredir mewn safleoedd tirlenwi, i sicrhau ein bod yn ailddefnyddio, ailgylchu a chompostio gwastraff yn fwy ac i newid ein harferion a’n disgwyliadau fel defnyddwyr. Mae her David Davies yn un wirioneddol, ac yr wyf am i bobl ei hateb; os na allwn waredu nwyddau mewn safleoedd tirlenwi ac os nad oes modd eu llosgi, sut ar y ddaear y gallwn gyrraedd y targedau dymunol a nodwyd yn y strategaeth? Os na all pobl ateb y cwestiwn hwnnw, cerddant heibio’r safle gan chwibanu Cyfeiriodd sawl Aelod at Gyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot a Crumlyn Burrows. Mae’n werth nodi bod Castell-nedd Port Talbot eisoes wedi sefydlu tri safle didoli wrth gasglu, sydd ar gael mewn 18 o’i wardiau. Lleolir yr amwynderau dinesig yn ganolog er mwyn iddynt fod yn hygyrch. Mae’r Cyngor yn arbrofi â chasglu o’r tu allan i gartrefi i sicrhau y caiff gwastraff ei ddidoli cyn iddo gyrraedd y gwaith ailgylchu. Cynigir hefyd adeiladu gwaith ailgylchu a llosgi. Golyga hynny fod Castell-nedd Port Talbot fwy na thebyg yn un o’r ychydig ymhlith yr awdurdodau lleol yng Nghymru a all ragweld yn hyderus y gall gyflawni’r targedau a nodwyd yn y strategaeth o fewn pum mlynedd.

Yn ddi-os, pa le bynnag y penderfynir lleoli gwaith ailgylchu a llosgi, bydd y lleoliad yn amhoblogaidd. Felly mae’n hanfodol bod y gweithfeydd hyn yn cael eu rheoli’n briodol ac yn gweithredu yn unol â’r meini prawf llymaf posibl. Unwaith eto mae’r strategaeth hon yn ymdrin â’r pwynt hwnnw. Gan symud ymlaen at y gwaith a gynigir ar gyfer Castell-nedd Port Talbot—

Os yw strategaeth wastraff yn syniad mor wych, pam ei bod wedi cymryd bron 30 mlynedd i’r Blaid Lafur benderfynu llunio strategaeth o’r fath, pryd y gallai, rhwng 1974 a 1979, fod wedi cefnogi Cymdeithas Genedlaethol y Contractwyr Gwaredu Gwastraff a’r bobl hynny a oedd yn ymwneud â gwaredu gwastraff mewn ffordd ddilys, effeithlon dros ben drwy sefydlu cynllun o’r fath?

Mae’r cynlluniau a gynigir ar gyfer gwaith Crumlyn Burrows yn cydymffurfio â’r meini prawf presennol, sydd wedi arwain at gau bron pob un o’r gweithfeydd llosgi mawr yn y Deyrnas Unedig, a dylem gofio hynny. Mae llawer o’r wybodaeth ar losgi y cyfeiria pobl ati yn deillio o’r gweithfeydd llosgi mawr. O dan y strategaethau presennol, bu’n rhaid i’r gweithfeydd hynny gau oherwydd gofynion diogelwch. Bydd y gwaith a gynigir hefyd yn gweithredu o dan y gyfarwyddeb llosgyddion gwastraff newydd, sy’n cyflwyno gofynion llymach. Bydd lefel y deuocsidau yn Crumlyn Burrows yn 0.7g y flwyddyn, pymthegfed a thrigain rhan o lwyaid. Pan fydd pobl yn sôn am y llosgydd hwn—yr wyf wedi gweld hynny ar blacardiau—yn gollwng deuocsinau, mae hynny’n codi bwganod ac mae’n gyfeiliornus. Mae’n codi braw ar y bobl sy’n byw wrth ymyl y llosgydd. Caiff y microronynnau eu monitro’n barhaus. Bydd lefel y microronynnau yn cynyddu 0.3g fesul metr ciwbig.

A ildiwch?

Nid oes amser gennyf, David. Bydd y microronynnau yn cynyddu tua 1 i 5 y cant. Unwaith eto, mae hynny yn is na’r lefelau a argymhellir. Yn ddiau mae hon yn ddadl bwysig. Yr wyf yn falch o nodi i bobl gael amser i gyfrannu a gobeithiaf y byddwn, o ganlyniad, yn gallu symud ymlaen tuag at drafodaeth fwy cynhyrchiol a hyddysg ac ymdrin â’r problemau a amlinellwyd yn y strategaeth wastraff. [Torri ar draws.]

Mae hon yn ddadl bwysig a deallaf fod pobl yn teimlo’n gryf ynglŷn â’r materion hyn. Yr unig reswm—[Torri ar draws.]

I godi’r pwynt ynglŷn â diwygio’r cynnig, yr oeddwn am sicrhau nad ydym yn achub y blaen ar y sylwadau a gawn o’r ymgynghoriad. Yr wyf yn fodlon i’r strategaeth fynd yn ôl i Bwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth ac yr wyf wedi trafod hynny â Helen Mary. Cawn gyfle arall i drafod hyn.

Nid ildiaf, am mai dim ond tair munud sydd ar ôl gennyf a chodwyd nifer o bwyntiau. Diolchaf i David Davies am ei gyfraniad aeddfed i’r ddadl—er na feddyliais erioed y byddwn yn dweud hynny.

Y sbectol sy’n gyfrifol.

Ie, y sbectol ydyw. Llafur newydd, dyn newydd, David Davies newydd. Diolchaf iddo am ei sylwadau. Fe wn ei fod yn teimlo’n gryf ynglŷn â’r mater. Deallaf fod y trigolion yn teimlo’n gryf ynglŷn â’r mater. Yr wyf wedi siarad â llawer o drigolion Crumlyn Burrows a gwn eu bod yn pryderu am ddyfodol eu plant. Y cyfan y gallaf ei ddweud yw mai Asiantaeth yr Amgylchedd sy’n gyfrifol am ei awdurdodi. Ni waeth i bobl siglo eu pennau. Dyna’r gyfraith. Dywedais wrth y protestwyr a’r ymgyrchwyr y byddaf yn cyfarfod ag Asiantaeth yr Amgylchedd ac yn trafod y pwyntiau a godwyd ganddynt. Mae’n bwysig—ac mae Jane yn amlwg yn cytuno—bod y bobl hynny yn teimlo bod Asiantaeth yr Amgylchedd yn cymryd eu pwyntiau o ddifrif a’i bod yn atebol. Mater o sicrhau y caiff pob pwynt a godwyd, gan gynnwys pwyntiau Brian, eu trafod ydyw. Mae angen dadl gall arnom sy’n seiliedig ar y ffeithiau. Nid wyf am i bobl megis Mike Ryan—y cefais nifer o drafodaethau ag ef—deimlo bod ei blant o dan fygythiad. Gobeithiaf fod fy ymrwymiad yn eglur.

Mae angen newid diwylliannol enfawr arnom. Soniodd Rosemary am addysg: yr oedd ei syniad yn un ardderchog ac yn cynnig man cychwyn inni. Ceir syniadau gwych yng Nghymru. Ymwelais â’r Ganolfan Dechnoleg Amgen ddoe. Os bydd gennym yr amser a’r gallu, mae posibiliadau enfawr ar gyfer gwneud cynnydd. Yr amserlen yw’r broblem sylfaenol. Cyfeiriwyd at hynny heddiw. Rhaid inni symud o ddefnyddio safleoedd tirlenwi ond nid yw’r amserlen y mae’n rhaid inni gydymffurfio â hi yn y maes hwn yn gydnaws o reidrwydd â’n hangen i sefydlu’r farchnad ailgylchu a sicrhau’r newid diwylliannol. Mae honno’n broblem enfawr. Rhaid inni sefydlu mesurau, gan gydweithio â chymunedau lleol, a fydd yn fodd i’r newid diwylliannol hwnnw ddigwydd.

Hoffwn ddiolch i bawb a gyfrannodd at y ddadl hon. Hoffwn wneud sylwadau ar yr hyn a ddywedodd Geraint. Nid wyf o reidrwydd yn cytuno â pholisi o roi’r gorau i dirlenwi yn gyfan gwbl. Mae’n ateb rhy rwydd. Mae’n briodol gwaredu rhai mathau o wastraff mewn safleoedd tirlenwi. Fodd bynnag, cytunaf â’r syniad mai yn nwylo’r cymunedau yng Nghymru y mae’r ateb. Os gallwn wreiddio’r strategaeth hon yn y cymunedau a newid y ffordd y diffinnir gwastraff, yna yn nhreigl amser fe wnawn y newidiadau sydd eu hangen yng Nghymru.