in Welsh The Assembly should be grateful to the minority parties for tabling such motions because this is the only way to have a debate in the Assembly at present. Plaid Cymru will not support the amendments. Amendment 1 is misleading and is contrary to the spirit of the motion. We will reject amendment 2 as it would be inappropriate for the party that fought against the miners’ claims for over nine years to suddenly find a conscience and try to put the blame on others.

yn Saesneg Ers buddugoliaeth hanesyddol 1998, yn ôl ystadegau diweddaraf yr Adran Masnach a Diwydiant, gwnaeth 32,781 o gyn-lowyr sy’n dioddef o emffysema a broncitis cronig o ganlyniad i’w gwaith gais am iawndal yng Nghymru. O’r rheini, cafodd 1,723 o geisiadau eu setlo drwy roi taliadau. O’r rheini, yr oedd 1,158 yn daliadau dull carlam. Golyga hynny mai 565 yw nifer y ceisiadau sydd wedi cael iawndal llawn. Pum cant chwe deg a phump o 32,781—dyna’r realiti ofnadwy sy’n wynebu glowyr Cymru, y gweddwon a’r teuluoedd heddiw a’r realiti cywilyddus sy’n wynebu’r Llywodraeth.

yn Saesneg Clywn y caiff £100 miliwn ei dalu i lowyr, ond talwyd bron hanner o’r swm hwnnw—£48 miliwn—i lowyr sy’n dioddef o glefyd gwahanol, sef vibration white finger. Nid yw’r arian hwn yn rhan o’r setliad iawndal sy’n deillio o ddyfarniad yr Uchel Lys yn 1998. Mae hynny’n sbin llwyr. Mae’n werth nodi hefyd fod yr arian sy’n weddill—ychydig dros £51 miliwn—yn cynnwys pob taliad interim a phob dyfarniad statudol yn dilyn profedigaeth. Eto, nid yn sgîl dyfarniad 1998 y telir yr arian hwnnw. Yr unig ystadegyn i’w gofio yw’r un yr wyf newydd ei ddyfynnu, sef mai dim ond 565 o 32,000 o geisiadau sydd wedi cael iawndal llawn yn ystod y pedair blynedd diwethaf.

yn Saesneg Pam ei fod yn cymryd cymaint o amser i dalu’r arian hwnnw? Cawsom gyfres o ddatganiadau gan Weinidogion y Llywodraeth a fyddai’n gwneud ichi feddwl bod popeth yn mynd yn dda. Yn 1998, dywedodd y Gweinidog dros Ynni, John Battle:

yn Saesneg Ym mis Hydref 1999, honnodd Stephen Byers fod ‘enormous strides’ wedi’u cymryd. Ym mis Chwefror 2002, dywedodd Helen Liddell ei bod am gael:

yn Saesneg Erbyn Ionawr 2001, teimlodd Peter Hain fod yn rhaid iddo sicrhau y byddai glowyr yn cael ‘compensation as soon as possible’. Mae’r Gweinidog diweddaraf un, Brian Wilson, bellach yn cyhoeddi ‘important breakthrough’ arall. Ble mae’r dystiolaeth o’r holl drobwyntiau hyn? Nis gwelir yn ein cymunedau, lle mae glowyr yn marw cyn iddynt gael ceiniog o’r hyn y maent yn ei haeddu. Nis gwelir yn yr ardaloedd sy’n fwyaf difreintiedig yn economaidd a ddylai fod yn elwa o’r iawndal y mae hawl gan y glowyr a’u teuluoedd iddo ac na ddylai gael ei gadw gan yr Adran Masnach a Diwydiant na’r Trysorlys.

yn Saesneg Mae ffeithiau’r achos hwn yn amlwg. Mae’n ffaith bod y glowyr wedi’u twyllo i dderbyn taliadau dull carlam, sy’n golygu eu bod wedi cael llawer llai o arian na’r hyn y mae hawl ganddynt iddo. Mae’n ffaith y dylai glowyr sydd wedi cael asesiad meddygol llawn gael setliad o fewn wythnosau. Mae’n ffaith hefyd nad yw’r 11,598 o lowyr Cymru sydd wedi’u hasesu’n llawn wedi cael ceiniog eto.

Ni chytunaf â llawer o’r hyn a ddywedasoch. A wnewch esbonio pwy sy’n twyllo’r glowyr? Mae hwnnw’n gyhuddiad difrifol dros ben. Byddwn yn ddiolchgar pe gallech egluro’n fanwl pwy sy’n twyllo’r glowyr.

Yr wyf yn siŵr y byddech yn cytuno nad yw’n foddhaol bod glöwr mewn sefyllfa enbyd yn gorfod aros mor hir i gael iawndal oherwydd anallu’r Llywodraeth. Hyd yn oed wedyn, ni chaiff yr arian y mae hawl ganddo iddo. Mae hynny’n annerbyniol.

Mae’n ffaith na chyflogodd y Llywodraeth staff ychwanegol i ddelio â’r ceisiadau asesu tan Ionawr 2001. Mae’n ffaith hefyd mai dim ond ychydig wythnosau yn ôl y sefydlwyd swyddfa sy’n gallu delio â cheisiadau o’r fath yng Nghymru. Caiff tua 11,500 o geisiadau nad ymdriniwyd â hwy eto eu rhoi i’r swyddfa honno. Disgwylir i’r swyddfa honno ddelio â’r 300 o geisiadau newydd a geir yng Nghymru bob wythnos hefyd. Er ein bod yn croesawu’r ffaith bod grŵp monitro ceisiadau wedi’i sefydlu ynghyd â’r buddiannau cysylltiedig, y cwestiwn amlwg yw pam nad yw wedi’i sefydlu eisoes? Gwrthododd y Llywodraeth negodi â Chymdeithas Genedlaethol Goruchwylwyr, Dirprwyon a Thanwyr Pyllau Glo (NACODS) am dair blynedd. Pam y collwyd yr amser hwn? Ni ddylem anghofio’r system adfachu, a’r ffaith i Llafur Newydd ôl-weithredu’r system anghyfiawn hon yn Awst 1997, gan sicrhau nad oedd glowyr Cymru bellach wedi’u heithrio—sef ffordd dda o wneud arian gan ddefnyddio glowyr sy’n sâl. Hoffai Plaid Cymru wybod faint mae’r system adfachu hon yn ei chostio. Beth yw’r costau staffio a gweinyddu? Faint o arian a gaiff ei adennill o’r glowyr? Mae angen atebion gonest arnom.

Condemnir y Llywodraeth Lafur hon am beidio â gweithredu, am fod yn esgeulus ac am rwystro’r broses. Fel y dywedodd Cyfreithwyr Hugh James, sy’n gweithredu ar ran llawer o’r glowyr, yn ddiweddar:

Mae’r ateb yn syml: blaenoriaethu’r mater. Mae angen i Weinidog y fainc flaen gymryd yr awenau. Yr ydym wedi syrffedu ar y Gweinidogion iau anfedrus. Mae angen dybryd am fwy o arian a mwy o staff i ddelio â’r asesiadau a’r ceisiadau. Nid wyf am sefyll yma ymhen ychydig fisoedd yn trafod y mater hwn eto. Yr wyf am i’r Cynulliad weithredu. Gallwn naill ai wneud yr un peth â San Steffan neu frwydro i sicrhau cyfiawnder i’n glowyr. Dylid sicrhau bod hynny’n un o’n prif flaenoriaethau.

Pan gynhaliwyd dadl ar y mater hwn fis Chwefror diwethaf, siaradodd Aelodau o bob plaid am eu profiadau gan ddisgrifio’n fanwl iawn a llawn teimlad yr hyn y mae llawer o gyn-lowyr sy’n byw yn ein cymunedau yn ei ddioddef yn feunyddiol. Yr ydym yn gwybod ac yn derbyn bod pob Llywodraeth yn dilyn cyngor a chanllawiau arbenigwyr gwyddonol. Deallwn hefyd ond yn rhy dda, drwy ein profiadau o ran argyfwng clwy’r traed a’r genau, fod y cyngor a roddir gan arbenigwyr gwyddonol yn aml yn ddadleuol ac na chytunir arno. Fodd bynnag, ar gyngor y cynghorwyr gwyddonol hyn y mae Llywodraethau yn seilio eu polisïau ac yn gweithredu yn ôl y gyfraith.

Mae pwyllgor ymgynghorol anafiadau diwydiannol wedi cynghori Llywodraethau dilynol ar glefydau yr ymddengys y gellir eu priodoli i swydd benodol. Yn 1973, daeth pwyllgor ymgynghorol anafiadau diwydiannol i’r casgliad nad oedd llwch glo yn achosi broncitis cronig ac emffysema sy’n anablu. Yn 1988, daeth y pwyllgor i’r un casgliad hefyd. Pwyllgor o arbenigwyr gwyddonol ydoedd. Hyd yn oed os nad oeddent yn gywir, dyna oedd eu cyngor ar y pryd. Yn 1992, cynhyrchodd adroddiad pellach gan argymell y dylid pennu broncitis cronig ac emffysema yn glefyd diwydiannol. Mae pob un ohonom yn cytuno y dylid caniatáu i bawb y canfuwyd eu bod yn dioddef o glefyd a bennwyd—yn unol ag amodau penodol—wneud cais am fudd-dal gan y wladwriaeth.

Yn 1992, derbyniodd y Llywodraeth Geidwadol y cyngor hwn, ac yn 1993, cyflwynodd gynllun iawndal di-fai lle na rhoddwyd y bai ar Lo Prydain a lle na ostyngwyd yr iawndal i ysmygwyr. Yn sgîl cynllun di-fai y Llywodraeth, gwnaethpwyd dros 45,000 o geisiadau cychwynnol a chafwyd cytundeb â chynrychiolydd yr achwynyddion, y dylai pob un ohonom ei nodi, y dylid cynnal achos prawf yn yr Uchel Lys i archwilio’r materion yn fanwl. Yn unol â hynny, detholwyd wyth achos arweiniol, a gwmpasodd amrywiaeth o anafiadau i’r ysgyfaint a hanesion gwaith i benderfynu a achoswyd yr anafiadau gan lwch glo a/neu fwg nitraidd. Wedyn, daeth yr achos prawf hwn yn yr Uchel Lys i ben. Dyfarnodd Meistr Ustus Turner fod cyswllt achosol rhwng bod mewn cysylltiad â llwch glo a rhai anhwylderau anadlu a’i fod yn cyfrannu atynt.

Dyma’r cais mwyaf am iawndal anafiadau personol yn hanes cyfreithiol Prydain. Fodd bynnag, ers y dyfarniad hwnnw, mae Llafur Newydd wedi mabwysiadu ymagwedd nodweddiadol tuag at y mater hwn—sbin a dim sylwedd. Mae’r Llywodraeth wedi defnyddio nifer o esgusodion am yr oedi a’r diffyg cynnydd, gan ddyfynnu nifer y ceisiadau, diffyg staff meddygol i archwilio ceiswyr, a chymhlethdod y weithdrefn y cytunwyd arni ar gyfer gwneud cais. Y gwir amdani yw na ddyrannwyd digon o adnoddau i fynd i’r afael â’r broblem hon yn effeithiol. Yn anffodus, nid oes tystiolaeth bod y staff meddygol ychwanegol sydd wedi dychwelyd i’r gwaith ar ôl ymddeol neu a gafodd hyfforddiant arbennig i gynnal yr archwiliadau angenrheidiol yn effeithio ar nifer y ceisiadau y mae angen ymdrin â hwy o hyd. Y cyfan sydd gennym yw diffyg ymrwymiad a diffyg dealltwriaeth bod yn rhaid cwblhau’r ceisiadau hyn ar fyrder. Gwaethygu y mae’r sefyllfa oherwydd y newidiadau parhaus a wneir gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig o ran cyfrifoldeb gweinidogol am y mater hwn.

A ymunwch â mi i gondemnio’r Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf am rwystro’r ceisiadau hyn yn y llys apêl dro ar ôl tro? Rhoddodd y Llywodraeth Lafur derfyn ar yr apeliadau hynny gan alluogi i’r broses o ddelio â’r ceisiadau ddechrau.

Gyda phob parch, petaech wedi gwrando ar rannau cynharach fy araith, byddech wedi deall yn union pam y digwyddodd hynny. Ni phrofwyd yr achos gwyddonol tan 1992. Dyna’r gwirionedd.

O ran dyrannu arian i brosiectau yng Nghymru o’r gronfa adfywio meysydd glo, ymddengys fod nifer sylweddol llai o brosiectau a llawer llai o arian yn cael eu rhoi mewn grantiau. Mae angen esbonio’r mater hwn, a byddem yn cefnogi ymchwiliad ar y lefel briodol i’r anghysondeb amlwg hwn. Heddiw, mae angen sicrwydd bod y grŵp monitro yng Nghymru yn llwyr ymwybodol o’r mater hwn, a’i fod wedi sefydlu gweithdrefnau digonol a fydd yn rheoli amserlen cwblhau’r ceisiadau hyn. Rhaid i grŵp monitro wneud adroddiadau ymarferol ac angenrheidiol i’r Cynulliad fel y caiff y mater hwn ei ystyried yn agored bob amser. Talaf deyrnged i ymgyrch y South Wales Argus a sicrhaodd fod y mater hwn yn parhau i fod ar agenda y cyhoedd, ac a roddodd yr wybodaeth ddiweddaraf drwy’r amser i bawb a oedd yn ymwneud â’r mater hynod bwysig hwn.

Y ddadl ddiwethaf a gawsom ar y cynllun iawndal i lowyr oedd ar 15 Chwefror, ar gais Plaid Cymru unwaith eto. Fel y dywedais y pryd hynny, mae llawer o Aelodau eraill yn cynrychioli cymunedau glofaol hefyd ac yn rhannu’r rhwystredigaeth a deimla glowyr a gweddwon glowyr. Ni ddylai Aelodau Plaid Cymru ymhonni mai dim ond hwy sydd â diddordeb yn y mater neu sy’n tosturio wrth y glowyr. Rhoddaf sicrwydd i Blaid Cymru nad yw hynny’n wir. Nid yw’r pwynt wedi newid, ond mae’n werth gofyn beth sydd wedi newid.

Nododd Andrew Davies ym mis Chwefror fod £27.5 miliwn wedi’i dalu yng Nghymru. Erbyn 17 Medi, codwyd y swm hwn i £46.6 miliwn. Er nad yw’r ffigur wedi dyblu, credaf y gallwn gytuno bod hyn yn gynnydd anferth mewn saith mis. Yn y DU gyfan, mae’r Llywodraeth ar hyn o bryd yn talu dros £1 filiwn bob dydd mewn iawndal oherwydd clefydau anadlu a vibration white finger. Ni phroseswyd y ceisiadau ar unwaith, mewn chwinciad. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod mai hwn yw’r achos anafiadau diwydiannol mwyaf erioed ym Mhrydain. Erbyn diwedd Medi, derbyniwyd 164,527 o geisiadau yn ymwneud â chlefydau anadlu yn y DU a 34,497 ohonyny yng Nghymru. Mae angen prosesu pob un o’r ceisiadau hyn ar wahân. Gwnawn gynnydd, ac mae cyfradd y cynnydd yn cyflymu bob dydd wrth inni fynd i’r afael â’r agweddau gwahanol lu ar y mater cymhleth hwn.

Awgryma’r dystiolaeth i’r glowyr hynaf a mwyaf sâl gael eu gweld yn gyntaf, a bod y glowyr sydd â blaenoriaeth ychydig yn is bellach yn cael eu gweld. Digwydd hyn oherwydd ymrwymiad Helen Liddell i sicrhau ein bod yn ymdrin yn gyntaf â cheisiadau y bobl â’r angen mwyaf. Mae nifer yr archwiliadau meddygol llawn wedi codi o 450 y mis ym Mehefin i 650 neu 700 y mis erbyn hyn. Eto, dengys hynny ymdrech barhaus y Blaid Lafur i sicrhau bod cymaint o feddygon â phosibl ar gael. Credaf fod y cyhoedd bellach yn sylweddoli bod Plaid Cymru yn codi ysgyfarnog wrth wneud ei honiadau am adfachu budd-daliadau. Yn y nifer fach o achosion lle y defnyddiwyd y broses adfachu, bach iawn fu’r symiau a adenillwyd. Eglurais y tro diwethaf y byddai glowyr yn cael iawndal ddwywaith am yr un anaf, megis, pe nad adenillid y symiau hyn. Byddai hynny’n groes i’r gyfraith sifil fel y mae ar hyn o bryd.

Rhaid inni gofio mai Llywodraeth Lafur y DU a dderbyniodd fod y Llywodraeth yn atebol am geisiadau y cyn-lowyr. Ni wnaeth y Ceidwadwyr hynny dro ar ôl tro am ryw saith mlynedd. Clywsom eu rhesymau dros hynny. Ynglŷn â gwelliant 2 William Graham, mae’n hawdd osgoi newid cyfrifoldeb gweinidogol pan nad oes gennych unrhyw gyfrifoldeb o’r fath. Mae’r amser a gymerir i brosesu’r ceisiadau yn gysylltiedig yn uniongyrchol â’r ffaith na dderbyniodd y Llywodraeth Geidwadol flaenorol fod y Llywodraeth yn atebol. Cymerodd saith mlynedd: saith mlynedd arall o waith papur i’w ddadansoddi er mwyn canfod dyddiad pwysig cychwyn y clefyd; saith mlynedd arall o dystiolaeth feddygol i’w dadansoddi; a saith mlynedd arall o geisiadau am fudd-daliadau i’w hastudio. Dengys hyn oll fod y gwrthbleidiau, tra ein bod ni’n gweithio’n galed i ddod o hyd i ateb ymarferol i fater cymhleth dros ben, wedi parhau i wneud yr hyn a wnânt orau.

Yr ydych yn dweud wrthym fod hwn yn fater cymhleth dros ben ac mai dyna’r rheswm pam y cymerodd cymaint o amser, ond eto yr ydych yn condemnio’r Llywodraeth flaenorol am y ffaith iddi gymryd tua saith mlynedd i’r achos fynd gerbron y llys. Onid hynny yw’r cyfnod arferol a gymer i achosion o’r fath fynd drwy achos cylch prawf? Onid yw’n bryd ichi beidio â chanolbwyntio ar y Llywodraeth flaenorol a cheisio datrys y problemau a grëwyd gan eich Llywodraeth eich hun?

Credwn fy mod yn esbonio’n glir pam yr oedd y broses yn cymryd mor hir. Glynaf wrth yr hyn a ddywedais am y saith mlynedd pan na chydnabuwyd y mater gan y Ceidwadwyr.

I gloi, mae’r gwrthbleidiau wedi parhau i wneud yr hyn a wnânt orau, sef codi ofn a helynt gan obeithio y bydd yn cuddio’r hyn a gyflawnwyd ar gyfer pobl sy’n sâl iawn.

in Welsh I will respond immediately to Karen’s comments and assure her that we do not claim a monopoly on this important subject. We greatly hope that many people in other parties share our concern about the slugishness of the process. We would like to see this process working effectively so that the miners receive the compensation that is rightfully theirs. It is a great disappointment to see that there is only one Minister currently in the Chamber, and only eight Labour Party Members. That does not suggest a great commitment to this subject and that is a great disappointment.

in Welsh It is strange to hear William Graham attacking the Labour Party for tardiness. For nine years, the Conservative Party used the courts to prevent miners from obtaining their compensation. Let us be absolutely clear about what we are discussing: compensation, payments that should be made, payments to which people have a just claim.

in Welsh I remember canvassing in the Amman Valley in 1997 and being greeted on a doorstep by a fairly elderly woman who invited me in to meet her husband. He could not come out to meet me. I saw the husband in his chair with an oxygen cylinder at his side, fighting for breath. I remember his words: we must have a Labour Government to ensure that we receive our compensation. What has he, and his fellow ex-miners in Wales, seen over the past four years? Five different Ministers have tried to deal with this matter. Each one of them, in turn, has said: you must give us a few months to get to grips with this situation. That would be a terrible record for a football club, let alone for Ministers in Government dealing with a subject that should be a priority.

yn Saesneg Mae Jocelyn yn edrych fel petai wedi’i drysu. Yr hyn yr oeddwn yn golygu ei ddweud oedd y byddai hynny’n record wael ar gyfer clwb pêl droed o ran ei reolwyr, heb sôn am Lywodraeth sy’n penodi Gweinidogion. Dylai’r mater hwn fod yn flaenoriaeth.

yn Saesneg Gadewch inni ystyried yr hyn y mae rhai o’r Gweinidogion hyn wedi dweud wrthym dros y blynyddoedd. Ar 21 Rhagfyr 1998, dywedodd John Battle, y Gweinidog dros ynni:

yn Saesneg Wedyn, ar 8 Hydref 1999, dywedodd Stephen Byers, yr Ysgrifennydd Gwladol dros Fasnach a Diwydiant:

yn Saesneg Ar 14 Chwefror 2000, dywedodd Helen Liddell, y Gweinidog dros Ynni a Chystadlu yn Ewrop:

yn Saesneg Ar 26 Chwefror 2001, dywedodd Peter Hain, y Gweinidog dros Ynni a Chystadleugarwch yn Ewrop:

yn Saesneg Ar 1 Tachwedd 2001, dywedodd Brian Wilson, y Gweinidog dros Ddiwydiant ac Ynni:

yn Saesneg Beth yw’r sefyllfa bellach yng Nghymru? Dim ond 4.5 y cant o’r ceisiadau a setlwyd. Nododd Karen Sinclair fod y Llywodraeth Lafur wedi ceisio mynd i’r afael â’r sefyllfa honno. Mae bron 12,000 o bobl a wnaeth gais wedi cael eu hasesu’n feddygol ac yn aros am daliadau. Ni wnaethpwyd y setliadau hynny. Beth yw’r broblem gyda’r ceisiadau hynny?

yn Saesneg Efallai y byddai rhai pobl yn dweud bod mwy o geisiadau yng Nghymru, sy’n egluro pam bod cyn lleied ohonynt wedi’u setlo hyd yma. Fodd bynnag, mae bron 9,000 yn fwy o geisiadau yn Swydd Efrog nag yng Nghymru ac eto mae 8.6 y cant ohonynt eisoes wedi’u setlo. Mae’r sefyllfa yng Nghymru yn waeth nag mewn unrhyw rhan arall o Brydain. Beth a ddywed hynny wrth y cyn-lowyr hynny sydd â disgwyliadau mor uchel am y Llywodraeth Lafur hon? Anogaf Aelodau Llafur y Cynulliad i beidio â chyfiawnhau yr hyn na ellir ei gyfiawnhau ac i gefnogi ac i flaenoriaethu’r achos hwn er mwyn sicrhau bod y broses hon yn gweithio. Torrwyd iechyd y glowyr gan y pyllau glo, ond ni ddinistriwyd eu penderfyniad. Chwalwyd urddas y glowyr gan Margaret Thatcher a Llywodraethau Torïaidd dilynol, ond ni ddinistriwyd eu balchder. Yr ydym yn wynebu sefyllfa lle y mae’n bosibl y bydd Llywodraeth Lafur yn dinistrio gobaith y glowyr. Gobeithiaf yn fawr na ddigwydd hynny.

in Welsh I hope that I can return to the miners of the Amman Valley and tell them that this Government will move ahead urgently and that it will realise the hopes of these miners who invested so much in the Labour movement.

Mae pwll glo dwfn olaf Cymru, Glofa’r Tŵr yn fy etholaeth i. Fel y gwyddoch, ceisiodd y Llywodraeth Geidwadol yn galed i’w chau yn 1994. Mae llawer o gyn-lowyr yn byw yn yr etholaeth o hyd, sy’n golygu bod iawndal i lowyr yn fater pwysig i mi, ac yn fater emosiynol i’r glowyr a’u teuluoedd sydd â’u gwreiddiau yng Nghwm Cynon.

Nid oes gan unrhyw blaid wleidyddol fwy o gyswllt â glowyr de Cymru na’r Blaid Lafur. Plaid Lafur y DU a dderbyniodd atebolrwydd am geisiadau cyn-lowyr ar ôl i’r Ceidwadwyr wrthod ei wneud dro ar ôl tro. Dyna’r achos anafiadau diwydiannol mwyaf yn hanes cyfraith Prydain. Prif ddymuniad y rhai ohonom sy’n cynrychioli cymunedau glofaol yw sicrhau cyfiawnder i lowyr de Cymru. Ni waeth beth fo ein plaid wleidyddol, mae pob un ohonom yn pryderu am unrhyw oedi o ran y ceisiadau am iawndal.

Gwrthodaf yn llwyr yr hyn a ddywedwyd gan Blaid Cymru a’r Ceidwadwyr. Pe baent hwy mewn Llywodraeth, byddent yn sylweddoli bod hwn yn fater cymhleth. Y peth hawsaf yn y byd yw sefyll ar y cyrion yn beirniadu. Fodd bynnag, pan geisiwch ddelio â mater mor gymhleth, nid yw mor syml.

Ystyriwn yr hyn sydd wedi digwydd. Ar ddechrau’r mis hwn, cawsom newyddion a amlygodd y cynnydd da sydd wedi’i wneud. O ganlyniad i gytundeb newydd gyda’r cyfreithwyr sy’n gweithredu ar ran y ceiswyr, y gobaith yn awr yw y bydd 70 y cant o’r ceiswyr wedi cael taliadau terfynol erbyn 2002.

Derbyniodd y Blaid Lafur atebolrwydd am yr achos hwn a chyfrifoldeb dros geisiadau gwerth tua £4.5 biliwn ar gyfer dros 250,000 o geiswyr. Ni allwn ddiystyru hynny. Caiff yr arian hwnnw ei dalu. Mae’r Llywodraeth Lafur eisoes wedi talu bron £50 miliwn yng Nghymru ac mae’n talu dros £1 filiwn bob dydd ar hyn o bryd. Mae’r broses gyfan yn gyflymach erbyn hyn.

Mae’r Llywodraeth Lafur yn gwneud popeth o fewn ei gallu i sicrhau cyfiawnder i’r glowyr. Mae’r ddadl hon yn ceisio cael mantais wleidyddol o ddioddefaint cyn-lowyr ledled Cymru. Mae hon yn broses ddifrifol. Mae’r glowyr a’u teuluoedd am weld atebion ymarferol, yn hytrach na gwleidydda Plaid Cymru.

Trafodaf y gwaith o adfywio’r meysydd glo yng Nghymru. O’r 50 o’n wardiau mwyaf difreintiedig, mae 31 yn y cyn feysydd glo. Mae’n hanfodol hybu gwaith adfywio yn y cymunedau hynny. Daeth anfanteision cymdeithasol ac economaidd yn sgîl cau’r pyllau glo, anfanteision a gaiff eu trosglwyddo bellach i genhedlaeth newydd. Yn swyddogol, ceir diweithdra uchel yn y cymunedau hyn, ond ceir llawer o ddiweithdra cudd hefyd, yn enwedig ymhlith y bobl sydd bellach yn cael budd-dal salwch. Ar draws y cyn-feysydd glo, mae cyflogau isel yn adlewyrchu’r gwaith sgiliau isel â llaw sy’n llawer rhy gyffredin a’r ffaith nad oes swyddi proffesiynol â chyflog uchel. Mae gwaith rhan amser a chontractau byrdymor yn rhemp.

Pan oedd pyllau glo yn weithredol, nid oedd angen addysg ffurfiol i gael gwaith. Erys yr agwedd honno o hyd ac mae cyrhaeddiad addysgol yn y cyn feysydd glo yn is nag mewn ardaloedd eraill yng Nghymru. Ym Mlaenau Gwent, Merthyr Tudful, Caerffili, a’r Rhondda, nid oed gan tua thraean o’r bobl o oedran gwaith unrhyw gymwysterau ffurfiol. Mae’r ffigur yn is mewn cymunedau tebyg yn Lloegr, sef tua un person o bob pump. Mae Plaid Cymru yn cefnogi Ymgyrch Cymunedau’r Meysydd Glo yn llwyr wrth iddi alw am dasglu meysydd glo i Gymru, yn sgîl llwyddiant tasglu’r meysydd glo a sefydlwyd gan John Prescott ar gyfer meysydd glo Lloegr yn 1997, a gyflwynodd gynigion o fewn 12 mis. Mae angen i’r Cynulliad feddwl am y ffaith i Ymddiriedolaeth Adfywio’r Meysydd Glo yn Lloegr gael £52 miliwn, yn y cylch cyllido cyntaf, a’i bod newydd gael £45 miliwn dros dair blynedd yn yr ail gylch. O gymharu â hynny, dim ond £3.5 miliwn a gafodd Cymru yn y cylch cyntaf a bydd yn cael £1 filiwn yn yr ail gylch. Pwy sy’n brwydro drosom yn hyn o beth? Daeth llawer o’r arian hwnnw o gynllun pensiwn y gweithwyr. Gan ystyried y gyfran y cyfrannodd ein gweithwyr ato, cyfrifwyd y dylai Cymru fod wedi cael rhwng £10 miliwn a £11 miliwn i adfywio’r meysydd glo yn y cylch cyntaf, yn hytrach na £3.5 miliwn.

Ni all neb ddadlau nad oes angen dybryd am yr arian ac nad yw’n haeddiannol. Mae ein cymunedau glofaol ar eu colled eto oherwydd fformiwla Barnett. Rhaid wrth sail wahanol a thecach i sicrhau cyfiawnder i’n cyn ardaloedd glofaol. Felly, gofynnaf i’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wneud sylwadau ar fyrder ar y mater hwn. Yr wyf yn siŵr y gall pob un ohonom gytuno ar hynny.

Yn ystod dadl ddiwethaf Plaid Cymru ar y mater hwn, soniais am un o’m cymdogion—dyn oedrannus sy’n anabl iawn o ganlyniad i weithio o dan y ddaear. Cafodd archwiliad meddygol terfynol 17 mis yn ôl ac addawyd iddo y byddai’n cael cynnig llawn terfynol ymhen wythnosau. Fodd bynnag, parhau i aros y mae. Nid atebwyd llythyron a galwadau ffôn ei gyfreithiwr, er gwaethaf y ffaith yr addawyd y byddai ei ffeil yn cael ei hadolygu. Mae’r hyn sydd wedi digwydd iddo yn warthus. Mae llawer o bobl eraill yn yr un sefyllfa, er gwaethaf yr addewid i ymdrin â’r rhai hynaf a’r rhai mwyaf anabl yn gyntaf. Er enghraifft: Mr Morgan, 88 mlwydd oed, anabl 90 y cant; Mr Harris, 80 mlwydd oed, anabl 80 y cant a Glyn Morgan, 80 mlwydd oed, anabl 80 y cant. Gallwn enwi pobl eraill. Nid oes gan y bobl hyn faterion nad ymdriniwyd â hwy ac maent yn aros ers bron dwy flynedd i gael cynnig. Y bobl hynaf a’r bobl fwyaf sâl ydynt. Mae’r system weinyddol sy’n cyfrifo’r iawndal y mae ganddynt hawl iddo wedi methu’n llwyr.

Gorffennaf drwy ddyfynnu llythyr Prif Weinidog y DU i gynhadledd Ymgyrch Cymunedau’r Meysydd Glo ym Medi 2001:

Faint ohonom sy’n credu y bydd hynny’n digwydd heb fwy o bwysau o’r Cynulliad cyfan?

Yr wyf yn falch o fod yn fab i löwr o’r Rhondda. Gweithiai fy nhad yng nglofa’r Cambrian, gweithiai fy nhad-cu yng nglofa’r Gorki, ac nid oedd iechyd y ddau yn dda. Felly, mae diddordeb personol gennyf yn y ddadl y prynhawn yma.

Mae glowyr Cymru, ym mhob rhan o’n cenedl fach, ymhlith y dynion gorau erioed sydd wedi byw. Gyda’u dwylo, gwnaethant dynnu o’r ddaear y glo a hybodd y chwyldro diwydiannol. Gyda’u cyfraniadau gwirfoddol y crëwyd llyfrgelloedd a sefydliadau lles ac yn sgîl eu hymdrechion ar y cyd, cafodd plaid wleidyddol ei datblygu a’u hariannu sydd wedi gweithio ers canrif i wella buddiannau’r dosbarth gweithiol. Fy mhlaid i yw honno—y Blaid Lafur. Gwyddent y gellid cyflawni mwy drwy sicrhau undod gweithwyr Prydain na gweiddi geiriau sarhaus ar newydd-ddyfodiaid dros Glawdd Offa.

Gwylltiaf pan fo Plaid Cymru yn ceisio defnyddio’r mater er mantais wleidyddol iddi’i hun. Mae angen inni sicrhau bod y ffeithiau’n glir. Y Llywodraeth Lafur a—

Nid ildiaf. Y Llywodraeth Lafur a dderbyniodd atebolrwydd y wladwriaeth am y glowyr pan oedd y Torïaid mor gywilyddus ag i wrthod gwneud hynny. Anghofiwch am y ffug-ddagrau, ni chaiff neb ei gamarwain gan y Torïaid heddiw.

O ystyried yr hyn a wnaeth eich plaid i ddinistrio’r cymunedau glofaol, efallai taw piau hi. Mae’r Llywodraeth Lafur erbyn hyn wedi talu bron—

A wnewch chi ildio?

Na wnaf. Mae’r Llywodraeth Lafur erbyn hyn wedi talu bron £50 miliwn yng Nghymru, gyda lawer mwy i ddod. Yr ydym yn ceisio sicrhau atebion ymarferol, yn hytrach na gwleidydda. Mae pob un ohonom am weld cynnydd cyflymach, ond nid oes neb yn y weinyddiaeth Lafur, yma neu ar ben arall y M4, yn rhwystro’r taliadau hyn.

Mae llawer o’m pwyntiau eisoes wedi’u gwneud, felly byddaf yn gryno. Bydd fy annwyd yn gwella ond ni fydd y glowyr yn gwella. Bydd glowyr yn marw cyn iddynt gael iawndal am glefydau diwydiannol cydnabyddedig: emffysema, broncitis hirfaith ac asthma galwedigaethol oherwydd y llwch a aiff bobman.

Llongyfarchaf y South Wales Argus wrth iddo barhau i ymgyrchu i sicrhau cyfiawnder i’r glowyr, gan frwydro dros bobl Cymru. Clywsom yr honiad bod y Llywodraeth Lafur yn talu £100 miliwn i’r glowyr. Sbin yw hwnnw, mewn gwirionedd, gan ei fod yn clymu popeth wrth ei gilydd, sef iawndal am bob clefyd a bennwyd, gan gynnwys vibration white finger a chlefyd yr ysgyfaint, taliadau statudol oherwydd damweiniau a chlefydau diwydiannol, a thaliadau i weddwon yn dilyn profedigaeth. Mae’r Llywodraeth yn camarwain a hefyd yn bradychu glowyr a’u teuluoedd, sydd wedi cyfrannu at economi y DU drwy eu gwaed, eu chwys, eu dagrau, eu hiechyd a’u bywydau.

Mae vibration white finger yn boen pinnau bach poenus yn y dwylo a’r bysedd, na pheidia ddydd na nos, na’r haf na’r gaeaf. O’r herwydd, mae bron yn amhosibl codi pethau bach, cau botymau a gwisgo. Fe’i hachosir drwy ddefnyddio offer taro a yrrir gan awyr neu bŵer hydrolig. [AELOD O’R CYNULLIAD: ‘Dyna pam ein bod yn rhoi iawndal iddynt.’] Mae hynny’n iawn ac yn briodol, gan ei fod yn glefyd diwydiannol. Mae Deddf Iechyd a Diogelwch yn y Gwaith 1974 yn sicrhau hynny hefyd. Clywsom fod 16,563 o geisiadau am iawndal oherwydd vibration white finger wedi dod i law. Cafodd cyfanswm o 5,289 o geisiadau eu setlo, gan gynnwys 1,280 o geisiadau a wrthodwyd. Felly, dim ond 4,009 o geisiadau oherwydd vibration white finger a gymeradwywyd. O’r £100 miliwn a addawyd, dim ond £47.7 miliwn sydd wedi’i dalu.

Yn fy etholaeth i, gwrthodwyd ceisiadau’r glowyr sy’n dioddef o syndrom y twnnel carpalaidd. Mae hwnnw’n debyg iawn i vibration white finger. Sbin arall ydyw; oherwydd natur eu gwaith, ni chânt unrhyw arian. Rhaid i bobl eraill â vibration white finger brofi eu cyflogaeth. Fel y dywedodd Karen, mae’r cofnodion yno ac mae angen eu gwirio.

Dengys ffigurau Penawdau Ystadegau Cymru ar glefyd yr ysgyfaint, a dderbyniwyd ar 14 Hydref 2001 gan yr Adran Masnach a Diwydiant, i 1,723 o’r 32,781 o geisiadau a ddaeth i law gael eu setlo drwy daliad, i 1,158 ohonynt gael eu setlo drwy ddefnyddio’r dull carlam—a chlywsom am y ffordd ofnadwy yr ymdriniwyd â hynny, cafodd 565 o geisiadau eu setlo drwy gynnal asesiad llawn ac, yng Nghymru, cafodd 525 o geisiadau eu setlo heb daliad. O’r £100 miliwn, talwyd iawndal o £51.1 miliwn, gan gynnwys taliadau dros dro a thaliadau yn dilyn profedigaeth.

Siaradaf yn gyflymach.

Mae’n ddiddorol clywed am y materion hyn 13 mlynedd ar ôl yr ymgyrch am iawndal. Daw’r arian hwn o’r Llywodraeth sy’n mynd â £550 miliwn—bron hanner gwarged cynllun pensiwn aelodau o staff Glo Prydain gwerth 11.9 biliwn. Pan oedd y Llywodraeth Lafur yn wrthblaid, dilornodd y Llywodraeth Dorïaidd, ond mae bellach yn cronni’r arian a dalwyd gan bobl i’w cronfeydd pensiwn ar gyfer y dyfodol. Er i’r Prif Weinidog ddweud,

nid yw’n gweithredu yn ôl ei eiriau.

Croesawn y ffaith bod grŵp monitro wedi’i sefydlu, ond cymerodd dair blynedd i hynny ddigwydd. Pam mae wedi cymryd mor hir? Pam yr oedd y Llywodraeth mor falch na allai ofyn am gymorth gan y gelyn? Credai mai NACODS oedd y gelyn. Mae’n gwrthgyferbynnu’n llwyr ag effeithlonrwydd y Llywodraeth wrth fynd â’r arian o’r cynllun pensiwn. Caiff yr arian ar y diwrnod. Nid yw’n gorfod aros pedair blynedd fel y mae’r glowyr yn gorfod aros i gael eu hiawndal—os ydynt yn dal i fyw.

Mae Gweinidogion gwahanol y Llywodraeth wedi cyhoeddi trobwyntiau a chamau breision. A fyddwn yn clywed yr un neges dro ar ôl tro? Nid yw’n digwydd. Gwna niwed i bawb. Mae glowyr yn marw heb ansawdd bywyd da a heb gael iawndal teg am y gwaith a wnaethant i’w gwlad. Mae teuluoedd yn colli eu hanwyliaid a chânt eu sarhau gan Lywodraeth y DU.

Hoffwn pe bai ffydd Geraint Davies gennyf. Gorffennodd ei araith drwy ddweud bod yr ateb i’r broblem hon yn syml. Mae’r mater yn bell o fod yn syml ac mae’r atebion yn gymhleth. Galwodd Geraint ar Gynulliad Cenedlaethol Cymru i ddatrys y mater hwn. Nid yw hwn yn fater i’r Cynulliad Cenedlaethol, ond mae’n fater lle y dylem egluro barn a gwnawn hynny heddiw.

Mae glowyr yn fy etholaeth i, fel yn etholaethau Aelodau eraill. Cydymdeimlaf yn fawr â’r glowyr hynny a’u teuluoedd lle y bu oedi wrth roi iawndal iddynt. Yr ydym wedi dadlau’n gyson bod yn rhaid prosesu’r taliadau yn gyflymach. Mae gormod o lowyr wedi marw heb gael unrhyw iawndal. Mae cyn-lowyr â cheisiadau sydd heb eu setlo yn dod i’m cyngorfeydd o hyd. Mae diffygion yn y broses hon. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod bod llawer o waith wedi’i wneud i geisio ymdrin â’r broblem hon ac y gwneir cynnydd. Er yr holl rethreg a glywaf gan Blaid Cymru a’r Ceidwadwyr a wrthwynebodd y ceisiadau am gymaint o amser, fel a nodwyd—

Dim ond tair munud sydd gennyf, Geraint, i siarad.

Ar ôl yr holl rethreg a glywsom, rhaid inni gydnabod bod gwaith wedi’i wneud ac y gwneir cynnydd. Mae angen inni ddatrys y mater hwn, ond ni fyddwn yn gwneud unrhyw gynnydd drwy ddweud y drefn yn y modd hwn a thrwy fanteisio’n wleidyddol ar y mater fel sy’n digwydd heddiw.

Ymddengys fod y broses wedi’i rhwystro oherwydd cymhlethdod y cynllun clefydau anadlu ac argaeledd ymgynghorwyr anadlu. Er yr ymdrinnir â’r ffactor cyntaf, mae’r ail ffactor yn llawer mwy anodd i ymdrin ag ef. Mae angen inni gydnabod bod y Llywodraeth yn cymryd camau priodol o’r diwedd, ond rhaid inni barhau i bwyso arni i ddefnyddio’r dull carlam yn amlach ac i ddod â’r broblem i ben yn gyflymach.

Ymdriniaf â’r mater o gronfa adfywio’r meysydd glo a oedd yn y cynnig ac a grybwyllwyd gan Jocelyn. Rhaid inni fod yn glir bod Plaid Cymru a phleidiau eraill yn galw ar Gynulliad Cenedlaethol Cymru i neilltuo un gronfa arian y gall cymunedau wneud cais amdani. Yr oedd neilltuo un gronfa arian yn un o’r rhesymau dros gyflwyno Rhoi Cymunedau’n Gyntaf ac, yn bwysicach, yn fodd i sicrhau canlyniadau cynaliadwy o’r buddsoddiadau cymunedol a ddeilliodd ohoni.

Fy marn i—a chredaf mai dyna farn y Llywodraeth—yw na fyddwn yn cyflawni buddsoddiadau cynaliadwy o’r fath. Drwy gael mwy nag un gronfa arian, byddwn yn drysu’r mater. Felly mae’n dda gennyf fod y cytundeb y daethpwyd iddo gydag ymgyrch adfywio’r meysydd glo yw y caiff yr arian, a gafodd o Gymru, ei ddefnyddio i ategu Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn hytrach na disodli hynny neu geisio gwrthdaro â hynny. Mae hynny’n ffordd resymol ymlaen. Ni allaf gefnogi’r cynnig, yn enwedig mewn perthynas ag ymddiriedolaeth adfywio’r meysydd glo.

Croesawaf y cyfle i ymateb i’r ddadl hon. Mae talu iawndal teg ac amserol i’r bobl sy’n dioddef o’r clefydau hyn sy’n dinistrio eu bywydau ac i’w teuluoedd yn fater o bryder mawr i bob Aelod o’r Cynulliad. Fodd bynnag, nid yw cynnig Plaid Cymru yn deall y sefyllfa sydd ohoni ar sawl cyfrif. Anogaf yr Aelodau i gefnogi gwelliant 1 y weinyddiaeth. Mae cynnig Plaid Cymru yn anwybyddu’r cynnydd parhaus a wnaethpwyd i gyflymu’r broses dalu, gan dargedu’r bobl sydd â’r angen mwyaf, ac ymrwymiad y Llywodraeth i ddatrys yr anawsterau. Mae hefyd yn anwybyddu’r ffaith y cymerir llawer o fesurau gwahanol i adfywio cymunedau’r cyn feysydd glo. Fel y dywedodd Christine a Peter, mae hwn yn fater cymhleth, yr ydym yn ymdrin ag ef gyda’n gilydd.

Rhaid imi hysbysu Brian Hancock i grŵp monitro Cymru, a sefydlwyd i ddelio â materion a phroblemau sy’n ymwneud â Chymru, fod yn llwyddiannus iawn. Mae wedi dod â phob un o’r prif randdeiliaid ynghyd i drafod sut y gallwn ddileu’r prif rwystrau yn y system. Gweithredwyd rhai o’r mentrau a drafodwyd yn y grŵp, megis aildrefnu’r apwyntiadau er mwyn blaenoriaethu’r ceiswyr hynaf a mwyaf sâl, yng Nghymru cyn cael eu hymestyn i rannau eraill o Brydain Fawr. Bu’r Gweinidog Gwladol dros Ddiwydiant, Ynni a’r Amgylchedd yn Llywodraeth y DU, Brian Wilson, yng nghyfarfod diweddaraf y grŵp ar 29 Hydref a rhoddodd ymrwymiad i sicrhau y caiff ceisiadau eu prosesu heb oedi. Dywedodd y dylid cefnogi’r person a oedd wedi gwneud y cais, lle na ellid ateb rhai cwestiynau. Mae naw o’r 33 o ganolfannau sy’n cynnal profion ar gyfer clefydau anadlu yn y DU yng Nghymru. Ym Mawrth, cyhoeddodd y cyn Weinidog Gwladol dros Ynni a Chystadleugarwch yn Ewrop, Peter Hain, ar ôl cytuno â chyfreithwyr y ceiswyr, y câi’r bobl hynny y mae eu ceisiadau eisoes wedi cyrraedd y broses asesu meddygol, eu blaenoriaethu o’r newydd er mwyn sicrhau y câi’r glowyr mwyaf sâl a’r glowyr hynaf eu hasesu’n gyntaf. Gwnaethpwyd y gwaith o ailflaenoriaethu apwyntiadau yn y De rhwng Mawrth a Mehefin—yn gynharach nag yn Lloegr, unwaith eto. Yn dilyn trafodaethau diweddar â chyfreithwyr y ceiswyr, cytunwyd ar welliannau pellach o ran blaenoriaethu ceisiadau. Golyga hyn yr ymdrinnir â cheisiadau i’r wladwriaeth gan bobl nad ydynt yn wragedd gweddw ar ôl cwblhau’r ceisiadau gan wragedd gweddw.

Mae cynnig Plaid Cymru yn ceisio sefydlu cyswllt artiffisial rhwng iawndal y glowyr a’r arian a ddyrennir i ymddiriedolaeth adfywio’r meysydd glo. Fel y gwyddoch, bu tro ar fyd yn y cymunedau glofaol yng Nghymoedd y De ac yn y Gogledd-ddwyrain, a ddisgrifiwyd gan Alun, dros y degawdau diweddaraf. Mae’r Cynulliad yn cydnabod yr angen am ymagwedd integredig a chydweithredol tuag at y gwaith o wella ein cymunedau yn economaidd, yn gymdeithasol ac yn amgylcheddol.

Sefydlwyd ymddiriedolaeth adfywio’r meysydd glo yn 1998 yn sgîl argymhellion a wnaethpwyd gan dasglu’r meysydd glo, a sefydlwyd gan John Prescott. Yr oedd y fenter yn berthnasol i Loegr ac fe’i hymestynnwyd i Gymru a’r Alban chwe mis yn ddiweddarach. Yn Ionawr 1999, cyhoeddodd cyn-Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Alun Michael, £3.4 miliwn ar gyfer ymddiriedolaeth adfywio’r meysydd glo ar gyfer 1999-2002.

Er bod ymddiriedolaeth adfywio’r meysydd glo yn chwarae rhan bwysig, nid yr unig fenter ydyw. Mae gan y gronfa adfywio leol bresennol ran i’w chwarae, yn ogystal â chronfeydd strwythurol Ewrop. Caiff cronfeydd Ewrop effaith uniongyrchol, gan mai ardaloedd Amcan 1 yw 92 y cant o’r wardiau a nodir gan yr ymddiriedolaeth. Bydd y cronfeydd yn cefnogi ac yn adfywio’r cymunedau hynny. Mae Peter yn gywir i ddweud y caiff y gwaith o fynd i’r afael ag anfantais gymdeithasol drwy’r rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf ei anelu at gyn-ardaloedd meysydd glo. Mae Awdurdod Datblygu Cymru wedi buddsoddi cannoedd o filiynau o bunnoedd yn y gwaith o adennill yr ardaloedd y cafodd gweithgarwch diwydiannol effaith niweidiol arnynt yn y gorffennol.

Y cais am iawndal yw’r achos mwyaf yn y DU o ran anafiadau personol. Buom yn ddiwyd yn ein gwaith o lobio Llywodraeth y DU i gael setliad teg ar gyfer ein cyn-lowyr. Yr ydym wedi cydweithio’n agos â’r Adran Masnach a Diwydiant i gyflwyno cynigion dull carlam newydd. Rhoddaf y ffeithiau diweddaraf er gwybodaeth Geraint a William sef cafwyd 33,058 o geisiadau am iawndal oherwydd clefydau anadlu o Gymru. Cafodd 524 o’r rheini eu gwrthod neu eu tynnu’n ôl; mae 1,769 wedi eu setlo’n derfynol; a gwnaethpwyd 10,120 o daliadau interim. Cyfanswm yr iawndal a dalwyd hyd yma oherwydd clefydau anadlu yw £53.2 miliwn. Mae hwn bron dwbl y swm a nodwyd i’r Cynulliad yn ystod y ddadl flaenorol ar y mater hwn ym mis Chwefror.

Yn ogystal, cafwyd 16,609 o geisiadau o Gymru am iawndal oherwydd vibration white finger, a thalwyd £48.6 miliwn o iawndal hyd yma. Mae’n bwysig ein bod yn symud hynny ymlaen. Talwyd bron £100 miliwn o iawndal sy’n gysylltiedig â chloddio; telir £1 filiwn bob dydd.

Mae gwelliant y Ceidwadwyr yn ymgais wan i danseilio’r gwaith da a wneir a phryder y Cynulliad i weithredu ar hyn. Mae’n amlwg, ers mis Awst diwethaf—

I bwy y dylwn ildio?

Yr wyf yn ddiolchgar i Jane am ei sylwadau a’i hymrwymiad i geisio gweithredu ar hyn. A dderbynia fod angen o hyd i bwyso ar Lywodraeth San Steffan i symud y broses hon ymlaen er mwyn sicrhau bod mwy o lowyr yn cael y taliadau y mae ganddynt hawl iddynt?

Parhawn i gydweithio’n agos ag Ysgrifennydd Gwladol Cymru a Brian Wilson, y gwnaeth ill dau ymrwymiad cryf i sicrhau bod y cynllun iawndal yn gweithredu’n effeithiol.

Mae sylwadau blaenorol Jane yn fy synnu. A awgryma ei bod yn amhriodol ryw ffordd inni godi’r mater hwn, y mae’n cytuno ei fod o bwys mawr i bawb yng Nghymru?

Dywedaf i’ch Llywodraeth chi wrthod derbyn atebolrwydd. Yr ydych bellach yn ceisio tanseilio’r hyn a allai fod yn ddadl bwysig. Yr ydym yn fodlon sicrhau bod yr arian hwn yn cyrraedd glowyr a’u teuluoedd ac yn gallu gwneud hynny, o ganlyniad i ymrwymiad y Llywodraeth Lafur. Mae’n druenus dechrau siarad am Weinidogion. Mae Gweinidogion y DU wedi gwneud ymrwymiad, ac mae pob un ohonynt wedi ymweld â Chymru, i gyflawni’r cynllun hwn.

Mae’n bwysig inni ystyried y cyd-destun cyfan o ran y ffordd y gallwn adfywio ein cymunedau glofaol. Rhaid inni sicrhau bod yr arian ar gael i’r glowyr a’u teuluoedd, fel y gwnawn, drwy gydweithio â Llywodraeth y DU. Rhaid inni sicrhau hefyd ein bod yn adfywio’r cymunedau glofaol mewn ffordd sy’n gynaliadwy yn yr hirdymor, fel na welwn byth eto y gofid mawr a ddaeth i ran ein cymunedau glofaol.

Yr wyf yn synnu i Aelodau Llafur y Cynulliad, yn hytrach na beirniadu’r broblem ddifrifol yr ydym yn ei dadlau heddiw, ddefnyddio’r cyfle i feirniadu Plaid Cymru am gyflwyno’r ddadl hon. Yr oeddwn yn synnu hefyd wrth glywed llefarydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn cadw at frîff y Blaid Lafur.

Bu’r mater hwn yn saga hirfaith a thruenus yng Nghymru. Crynhowyd hyn yn berffaith pan fu Prif Weinidog y DU, Tony Blair, mor ddigywilydd ag ymffrostio yn y Siambr hon bythefnos yn ôl bod Llywodraeth y DU yn talu £1 filiwn yr wythnos i Gymru i roi iawndal i lowyr a’u teuluoedd, fel petai hynny’n ateb ein holl bryderon. A greda ein bod yn hollol anrhifog ac nad ydym yn sylweddoli bod cyfanswm yr achosion iawndal sy’n deillio o’r achos llys hanesyddol a ymladdodd NACODS yn debygol o fod dros £4 biliwn yn y DU, a bron £1 biliwn yng Nghymru? Os rhoddir £1 filiwn yr wythnos, bydd yn cymryd rhwng 900 a 1000 o wythnosau i brosesu’r ceisiadau sydd eisoes wedi dod i law—sef, 18 i 20 o flynyddoedd. Bydd yn rhaid i lawer o gyn-lowyr a gweddwon y glowyr aros am y cyfnod hwnnw cyn cael taliad—i gael y cyfiawnder y mae hawl ganddynt iddo o’r Llywodraeth Llafur Newydd gyndyn hon.

Alun Pugh, deallaf pam yr oeddech yn emosiynol, ond a ydych yn ymfalchïo mewn record o’r fath, gan ddewis beirniadu Plaid Cymru yn hytrach na beirniadu’r mater? Edrychaf ar Christine Chapman, a feirniadodd Plaid Cymru hefyd. A ydych yn falch o hynny? Pan welwch lowyr yn eich cymorthfeydd ar fore Sadwrn, a dywedwch wrthynt yn uniongyrchol efallai y bydd yn rhaid iddynt aros dros 10 mlynedd i gael yr iawndal sy’n ddyledus iddynt oherwydd y ffordd mae’r Llywodraeth Llafur Newydd yn Llundain wedi llusgo eu traed o ran y mater hwn? A ydych yn falch o hynny?

Gobeithiaf y bydd ein AC Llafur, er cymaint y mae cyndynrwydd y Llywodraeth yn codi cywilydd arnynt, yn codi eu lleisiau yn uchel ac yn glir i ddweud wrth Tony Blair nad yw perfformiad ei Lywodraeth ar y mater hwn yn ddigon da. Gobeithiaf hefyd y byddant yn cefnogi NACODS a Bleddyn Hancock yn llwyr er mwyn sicrhau cyfiawnder i’r grŵp hwn o weithwyr sydd wedi dioddef gormod am lawer rhy hir.

A gytuna Dafydd fod y ffaith mai dim ond 24 o ymgynghorwyr anadlu achrededig sydd ar gael yn y De yn broblem? Cyflawnir y rhan fwyaf o’r archwiliadau meddygol gan ymgynghorwyr sydd wedi ymddeol, nad yw llawer ohonynt hyd yn oed yn gweithio yng Nghymru? Mae hwn yn arwydd o’r penderfyniad i sicrhau y caiff yr archwiliadau hyn eu cyflawni. Fodd bynnag, pan fo oedi, nid oes modd ‘creu’ ymgynghorwyr achrededig i leddfu’r broblem. Mae’n anffodus, ond mae’n ffaith.

yn Saesneg Mae’n anffodus iawn. Derbyniaf fod mwy o bersonél meddygol wedi’u recriwtio, ond mae’r oedi bellach yn effeithio ar y bobl yn Aon IRISC a’r rheini sy’n trin achosion. Mae rhai glowyr wedi aros 18 mis ar ôl cael eu clirio gan y meddygon ond nad ydynt wedi cael arian o hyd oherwydd yr oedi hwnnw. Mae bron 12,000 o achosion yng Nghymru—y mae rhai o’r bobl hynny yn byw ac y mae rhai ohonynt wedi marw, yn anffodus—sydd wedi cael eu hasesu’n llawn yn feddygol ac sy’n parhau i aros am eu harian. Beth sy’n achosi’r oedi o ran talu mewn amgylchiadau o’r fath. Yr wyf yn siŵr y byddai Brian yn cytuno bod hynny’n broblem.

in Welsh The facts that have come out of today’s debate are clear. There are as many as 33,000 to 35,000 claims for compensation in Wales. Of those, only some 1,700 have received their compensation in full, that is less than 5 per cent of the claimants. That is the lowest proportion of all regions in Britain. In Yorkshire the proportion is 8.6 per cent. Why are we in Wales so much slower in processing payments? Hundreds of former miners are awaiting justice and it is high time that they got it. It is almost four years since the historical court case, and they are still waiting. In the name of reason, how many more of these men or their widows will be forced to continue waiting?

in Welsh I turn now to a particular group of miners; namely those who worked in privately owned coalmines. Their suffering is just as great as the suffering of those who worked in the nationalised industry. Some of the companies that employed them have gone bankrupt and some former employers are unwilling to settle. We must ensure appropriate compensation for these workers also. The Pneumoconiosis Act of 1979 could perhaps be used. That is the Act that the Presiding Officer and myself had to squeeze out of Callaghan’s Labour Government in the seventies. The Act—which has already led to £80 million in compensation payments to be made—could perhaps be adapted to include those suffering from emphysema, chronic bronchitis and asthma so that they would receive compensation. That would give former quarrymen who are suffering from the same afflictions the chance to receive the compensation that they have every right to expect.

in Welsh Other problems have surfaced during this debate. We must receive an assurance that everyone who has received fast-track payments and payments that are less than those they could have hoped for, retain the right to receive the remainder of the payment in full.

in Welsh I draw attention to the slugishness within IRISC in dealing with claims. There are only five case-workers—although 15 more are being trained. However, why have we had to wait until now to have the full complement? That is what has led to the delay that I referred to in responding to Brian Gibbons a moment ago.

in Welsh In closing, I ask the Minister to accept that Tony Blair’s Government is not dealing with this matter in a manner that is satisfactory to the miners, the former miners and miners’ widows in Wales. Will you join with us in calling on every one of the relevant Ministers in London to ensure that the voices of the 35,000 people on the lists in Wales are heard, that the money is paid—within six months—and that this whole unfortunate saga of miserly delay comes to an end?

Yr wyf wedi siarad am adeilad newydd arfaethedig y Cynulliad yma, yn ein Siambr ddadlau bresennol, sawl tro. Bu gan bob un o’m cyfraniadau ddwy thema gyson. Yn gyntaf, yr wyf bob amser wedi ceisio atal y prosiect rhag mynd rhagddo, ac yn ail yr wyf bob amser wedi honni nad yw Aelodau’r Cynulliad wedi cael gwybod goblygiadau ariannol gwirioneddol y prosiect. Yr wyf wedi rhybuddio dro ar ôl tro y daw costau gwirioneddol y prosiect i’r amlwg yn y pen draw. Yn wir, honnaf nad cynyddu a wnaeth costau’r prosiect o gwbl. Y gwir amdani yw mai dim ond yn awr yr ydym ni a’r cyhoedd yn cael gwybod am y tro cyntaf beth yw’r costau.

Nid yw’r un mater arall wedi achosi cymaint o niwed i’n Cynulliad Cenedlaethol, nac yn parhau i wneud, na thraed moch llwyr prosiect yr adeilad newydd. Mae gennym oll syniadau ynghylch pwy sydd ar fai am y sefyllfa hon, ac efallai fod gennym syniadau gwahanol ynghylch sut i’w hunioni, ond credaf ein bod oll yn gytûn yr hoffem weld diwedd ar y diffyg penderfyniad.

Yr ydym wedi dewis dyfodol ein Siambr ddadlau newydd yn destun ein dadl plaid leiafrifol i geisio ysgogi cyfeiriad clir. Mae safbwynt y Ceidwadwyr yn ddiamwys ac erys yn ddigyfnewid: nid yw’n briodol gwario swm enfawr o arian ar Siambr ddadlau newydd cyn bod gan y Cynulliad Cenedlaethol hanes o gyflawni a gydnabyddir gan bobl Cymru

Gwyddom oll mai digonol yn unig yw ein Siambr bresennol a bod y mater yn fwy amwys erbyn heddiw am fod £8 miliwn eisoes wedi ei wario ar y twll bondigrybwyll yn y ddaear. Fodd bynnag, yr ydym yn eglur ein meddyliau o hyd: mae’r costau yn rhy uchel a dylid canslo’r prosiect a buddsoddi’r arian yn y gwasanaethau cyhoeddus. Bydd y penderfyniad hwnnw, yn ein barn ni, yn trawsnewid delwedd y Cynulliad yng ngolwg pobl Cymru.

Yr ydym oll, yn ein ffyrdd gwahanol, yn ceisio sicrhau bod y Cynulliad Cenedlaethol yn llwyddo. Yr ydym yn gweithio—rhai ohonom yn y Llywodraeth, rhai ohonom mewn gwrthblaid, y Democratiaid Rhyddfrydol yn y ddwy—i ennill cefnogaeth pobl Cymru. Efallai y byddai penderfyniad i ganslo’r prosiect hwn yn cynhyrfu’r dosbarth canol dysgedig, ond byddai croeso mawr iawn iddo hefyd ledled Cymru, ac y byddai’n gwneud mwy i ennyn parch tuag at y Cynulliad ymhlith y cyhoedd yng Nghymru nag unrhyw benderfyniad arall y gallem ei wneud.

Ers inni gyflwyno’r cynnig hwn, dywedodd rhai Aelodau’r Cynulliad wrthyf ein bod wedi trafod y mater hwn yn rhy aml eisoes. Fy ymateb i yw nad ydym wedi trafod y mater hwn yn onest o gwbl. Pe baem wedi gwneud hynny, ni chredaf y byddem wedi bwrw ymlaen â’r prosiect, ac yn sicr, nid fel un o’r prosiectau mwyaf, cyntaf i’n Cynulliad newydd wario arian arno.

Gadewch inni edrych yn ôl. Yn gyntaf, ystyriwyd adeiladu Siambr ddadlau newydd, y dywedwyd y byddai’n costio tua £10 miliwn, ynghyd â rhai costau ychwanegol i’w hadeiladu fwy na thebyg. Ni wn faint ohonom a gredai’r ffigurau hynny; yn sicr ni chredais i hwy. Yna dewiswyd yr Arglwydd Rogers i gynllunio’r adeilad. Mae’n bensaer sy’n gweithio â’r datblygiadau technolegol diweddaraf—i’r fath raddau fel na wyddom o hyd a oes modd adeiladu ei gynllun ar gyfer y to. Mae’n werth gofyn a yw’r Arglwydd Rogers erioed wedi cwblhau prosiect yn unol â’r gyllideb. Yn ôl y disgwyl, cynyddodd y gyllideb i £22 miliwn, yn ogystal â chronfa wrth gefn i gostau annisgwyl o 15 y cant. Ar ôl trafod y cynllun a’r model â phobl sydd wedi adeiladu prosiectau mawr, yr oeddwn yn argyhoeddedig mai £30 miliwn oedd lleiafswm y gost mewn gwirionedd, a dywedais hynny. Ers hynny bu oedi o dri mis tra bod Prif Weinidog Cymru yn pwyso a mesur. Costiodd hynny £386,000. Yn ogystal, mae’r gostyngiad y gellid bod wedi ei ddisgwyl yn ôl pob rheswm ar gyfer y fath brosiect o fri wedi hen ddiflannu oherwydd y ffrae sydd wedi codi yn ei gylch. Yn fy marn i, er mwyn i’r prosiect fynd rhagddo yn awr, ac ateb y diben y mae ei gefnogwyr yn ei hawlio iddo, rhaid inni ystyried cyfanswm yn agos at £40 miliwn, mae’n debyg.

Mae Ceidwadwyr yn bobl ymarferol wrth reddf. Cydnabyddwn fod y sefyllfa hon yn draed moch llwyr a rhaid ei hunioni. Wynebwn ddau ddewis. Y dewis cywir, call o’n safbwynt ni—dewis y bobl—yw canslo’r prosiect heddiw. Y dewis anghywir, y mae pobl eraill yn ei arddel yn ddiffuant, yw penderfynu gwario bron £40 miliwn ar brosiect y bydd trethdalwyr yn ei ystyried yn brosiect i’r Aelodau eu hunain. Mae’r penderfyniad yn un hawdd i’r Blaid Geidwadol: yr ydym am ganslo’r prosiect.

Cydnabyddaf fod y penderfyniad yn anos i bobl eraill, yn arbennig Aelodau Llafur y Cynulliad, am nad yw Prif Weinidog Cymru wedi rhoi unrhyw arweiniad ar y mater anodd hwn. Mae’n rhoi lled-awgrymiadau i’r cyfryngau a’r cyhoedd nad yw o blaid y prosiect—’yr hen frawd, Rhodri, dyn y werin bobl’ yw ei gân. Yn y Cynulliad mae’n dweud cyn lleied â phosibl, gan adael y Gweinidog dros Gyllid yn ddiymgeledd.

Rhaid inni oll ddygymod â’r diffyg arweiniad hwn. Efallai y dylem edrych ar ein Prif Weinidog fel llysgennad, yn cynrychioli’r Cynulliad ymhlith y bobl, yn manteisio ar ei wybodaeth gyffredinol hollgynhwysol am Gymru a’i ffraethineb, tra bod y gweddill ohonom yn mynd i’r afael â’r dewisiadau anodd y mae’n rhaid eu gwneud. Efallai y gall ein Prif Weinidog fod yn Max Boyce y Cynulliad, yn diddanu pobl tra bod y 59 o Aelodau eraill yn gwneud y penderfyniadau anodd.

Os na chefnogwch ein cynnig heddiw, yr ydych yn dweud, i bob diben, eich bod yn barod i wario bron £40 miliwn ar y prosiect hwn o fri—prosiect nad oes ei angen, dywedwn ni. Ar y llaw arall, os credwch na ddylem wario bron £40 miliwn ar adeiladu Siambr ddadlau newydd i’r Cynulliad—a gwn fod rhai Aelodau yn y pleidiau eraill yn cytuno â mi—yna pleidleisiwch gyda ni. Rhowch y gorau i’r prosiect hwn unwaith ac am byth. Rhowch y gorau iddo a gwariwch yr arian ar bobl Cymru yn ei le.

Gwelwn ragrith noeth o du’r Ceidwadwyr yn y ddadl hon, fel y gwelwyd yn y ddadl flaenorol ar iawndal i gyn-lowyr. Gwyddom oll am record y Ceidwadwyr yng Nghymru o ran y gwasanaeth iechyd gwladol, y maent wedi ceisio ei gynnwys yn y ddadl hon ac yn y ddadl ar iawndal i gyn-lowyr. Mae’n record gywilyddus, a thynnaf sylw ati am fod llawer o bobl yr wyf wedi siarad â hwy o’r farn y dylid gwneud y pwynt hwnnw dro ar ôl tro.

Bu ichi gyfeirio at ein record o ran y gwasanaeth iechyd: a wnewch chi gadarnhau fod gennym yr ystadegau iechyd gwaethaf a gofnodwyd erioed ar ôl bron pum mlynedd o reolaeth Lafur yng Nghymru?

Alun, y cwestiwn y dylech ei ofyn ichi eich hun yw pam mae Cymru, ar ôl yr ail etholiad cyffredinol olynol i San Steffan, yn ddi-Dori. Mae’r bobl wedi mynegi eu barn; gwyddant am record y Ceidwadwyr ar iechyd a materion eraill, a gwyddant am ein record ni, ac maent wedi mynegi eu barn.

Mae’r dadleuon dros adeilad newydd y Cynulliad yn gyfarwydd. Dychwelwn at y pwnc hwn dro ar ôl tro, ac yr ydym wedi gweld rhagrith Ceidwadwyr Cymru dro ar ôl tro. Gwyddom fod angen yr adeilad am resymau ymarferol. Rhaid eu bod yn cydnabod hynny. Mae angen yr adeilad newydd am resymau symbolaidd hefyd; i raddau mae a wnelo â hunan-hyder Cymru ac mae’n bwysig bod y byd yn gweld bod Cymru yn cael adeilad o fri sy’n symbol o’r ddemocratiaeth a’r sefyllfa wleidyddyol newydd. Mae’n bryd inni fwrw iddi yn awr. Dyna fy neges heddiw. Gwyddom na allwn fod yn afrad, ond gwyddom hefyd fod anawsterau bob amser wrth godi’r math hwn o adeilad cyhoeddus. Gwelsom hynny yn nst a new Assembly building are somehow against devolution. When you say to people that they are speaking up for a privileged elite, speak to the people in Wales. In sayu. Mae anawsterau o hyd, ond gwyddom fod angen yr adeilad hwn. Rhaid inni fwrw iddi.

Ni ddylem gyfaddawdu drwy godi adeilad llawer yn llai nac adeilad o safon is. Yr ydym am godi adeilad o safon sy’n rhoi’r neges ein bod o ddifrif ynglŷn â’r wleidyddiaeth newydd yng Nghymru. Yr ydym am godi adeilad a fydd yn symbol o hynny. Nid ydym am glywed rhagrith y Ceidwadwyr.

Mae’n ddelfrydol fy mod yn siarad ar ôl John Griffiths, gan fy mod am godi ychydig o bwyntiau a grybwyllodd. Nid oes amheuaeth bod embaras adeilad y Cynulliad yn creu problemau enfawr o ran delwedd Cymru. Mae’r twll yn y ddaear y tu allan, wedi’i amgylchynu gan ffens a gostiodd £34,000, yn embaras i weinyddiaeth y Cynulliad, ac i Blaid Cymru, a gefnogodd y weinyddiaeth ac a fu’n gefn iddi pan oedd angen iddi sicrhau’r bleidlais. Bu’n fêl ar fysedd braslunwyr papurau Llundain yn ddiweddar, a ddisgrifiodd ystad ddiwydiannol. Afraid dweud nad mewn ystad ddiwydiannol oeddent. Yr unig ystad ddiwydiannol sydd o’n blaen yw’r un y tu allan—y twll mawr hwnnw yn y ddaear. Bu iddynt ymateb yn wael i gyflwr—

What do you think should be done with the hole in the ground?

in Welsh I am clear enough on that. The present situation cannot continue. The First Minister must decide on the way forward—either scrap the new building, or drive the project through and accept the political consequences. I am against this building, and I do not want the project to continue.

yn Saesneg Bu niwed i ddelwedd Cymru a Chynulliad Cenedlaethol Cymru. Byddem wedi anfon neges gref at newyddiadurwyr Llundain pe gallem fod wedi dweud, ‘ie, mae adeilad presennol y Cynulliad yn ddigonol—nid yw’n adeilad crand, nid oes ganddo y dechnoleg ddiweddaraf, ond mae ein gwasanaethau cyhoeddus yn llawer gwell’. Oni fyddai wedi bod yn braf dweud bod gennym wasanaeth iechyd gwell yn lle hynny? Oni fyddai wedi bod yn braf dweud, ‘ie, ond mae gennym restrau aros byrrach’? Hoffwn atgoffa John Griffiths fod gennym yr ystadegau iechyd gwaethaf a gofnodwyd erioed erbyn hyn ar ôl pedair blynedd a hanner o weinyddiaeth Lafur. Mae Llafur yn edrych yn ôl ar gyfnod cyn hynny, ond mae wedi cael digon o amser i ddatrys hynny.

Onid yw’r ffaith eich bod yn rhygnu ymlaen ynghylch cost adeilad newydd y Cynulliad tra’ch bod yn rhoi cyn lleied o sylw i’r tanwariant o £54 miliwn ar iechyd y llynedd a’r tanwariant o £45 miliwn y flwyddyn flaenorol yn dangos eich bod wedi colli pob amcan o gymesuredd? Bu tanwariant o £272 miliwn i gyd. Onid yw hynny yn llawer pwysicach? Mae’r adnoddau yno. Pam yr ydych yn rhoi cymaint o sylw i ran llawer llai o’r gyllideb?

Noda maniffesto Ceidwadwyr Cymru ein bod am wario mwy o arian ar iechyd, a’n bod am sicrhau y caiff dyraniadau pob llinell o’r gyllideb eu defnyddio’n llawn. Mae hynny yn codi cwestiwn ynghylch arweiniad Prif Weinidog Cymru—dychwelaf at hynny yn y man.

Yr wyf wedi ildio sawl gwaith. Oni chaf amser oherwydd hynny?

Gwnaethpwyd y penderfyniad i godi adeilad newydd cyn i’r Cynulliad hwn gael ei sefydlu. Credid bod yr adeilad yn hanfodol fel cartref democratiaeth Cymru. Fe’i cefnogais, ac fe’i cefnogaf o hyd. At hynny, cawsom gyfle i drafod y mater hwn—boed inni fod yn ddiolchgar am hynny. [Chwerthin.] A gaf amser ychwanegol am fod pobl yn chwerthin? Byddem yn methu pe na baem yn sylweddoli bod problemau gan y prosiect hwn hyd yn oed cyn i’r Cynulliad ymhél ag ef. Ni lofnodwyd contractau; bu dryswch ynghylch y broses gaffael, ni roddwyd fawr o sylw i fynediad i’r anabl yn y cynllun gwreiddiol, yr oedd yn rhaid ychwanegu cyfleusterau meithrinfa, ac yr oedd y darn o dir a brynwyd yn rhy fach i gynllun yr adeilad. Nid wyf yn siŵr ein bod yn gwybod mewn gwirionedd faint yr oedd yn mynd i’w gostio. Dyna’r gwpan gwenwynig a drosglwyddwyd i Edwina Hart.

Nid dewis rhwng adeilad Cynulliad a gwell iechyd ydyw. Mae Cymru yn haeddu adeilad gwych sy’n symbol o’n democratiaeth. Fodd bynnag, cytunaf na ddylid talu crocbris am hynny. Fel y dywedwyd, nid ydym yn yr un sefyllfa â’r Alban, lle y bu cynnydd mawr ym mhris y Senedd-dy newydd, a fydd bellach yn costio dros £200 miliwn. Llywodraeth Geidwadol a gymeradwyodd y penderfyniad i adeiladu Tŷ Portcullis am £100 miliwn, fel y soniodd fy nghyd-Aelod.

Nid ildiaf. Yr oedd hynny’n cyfateb i £1 filiwn am bob swyddfa. Rhentwyd coed hefyd. Yr oedd adeilad gwych Stormont a oedd wedi ei addasu eisoes i ateb pob diben yn barod ar gyfer Cynulliad Gogledd Iwerddon. Fel Aelod dros etholaeth yn y Gogledd, yr wyf yn ymwybodol iawn o anghenion economaidd ein gwasanaethau cyhoeddus. Yr wyf yn falch o weld bod Edwina yn gofyn cwestiynau trylwyr. Fodd bynnag, mae angen yr adeilad hwn arnom. Nid ein bai ni yw—

Yr wyf yn ddiolchgar i Alison am ildio. Gwyddom fod y costau yn prysur tynnu at £40 miliwn. Ni wyddom a fydd y costau yn mynd y tu hwnt i’r ffigur hwnnw. Faint yn rhagor y byddwch yn fodlon ei dalu? Pa bryd y byddwch yn dweud na, Alison—£40 miliwn, £50 miliwn, £100 miliwn?

Ni allaf ateb y cwestiwn hwnnw. Nid wyf yn arbenigo ar gaffael ac ati. Mae angen yr adeilad hwn ar Gymru, ond ni ddylid talu crocbris, fel y dywedais eisoes. Dyna pam maw Edwina Hart yn gwneud gwaith da ac mae angen inni ei chefnogi.

Os oes angen ailystyried adeiladau newydd arfaethedig Caerdydd o gwbl, awgrymaf mai Canolfan y Mileniwm ddylai gael ei hailystyried. Byddai hynny yn rhoi amser inni ddysgu’r gwersi o gomisiynu adeiladau cyhoeddus costus. Yr ydym wedi gwario arian ar y prosiect hwn—mae’n bryd inni fwrw iddi ac mae’n bryd codi adeilad.

Ymunais â 30 o blant o’r Gogledd ar daith o amgylch y Cynulliad. Dyma’r tro cyntaf i ysgol o’r Gogledd ymweld â’r Cynulliad, siŵr o fod. Yr oedd y plant yn gyffro i gyd o weld y Siambr a mynd i’r adeilad Pierhead i weld model yr adeilad newydd. Pan ddychwelant i Gaerdydd, fel y byddant, yn oedolion, oni fyddai’n beth gwych pe baent yn gallu gweld adeilad arloesol, a fyddai’n arwydd clir o’r diwedd, fod Cymru wedi dod i oed?

We must think today of the message that we will send out if we decide to continue with the new building, especially given the fact that only one in four people voted in favour of establishing the Assembly. Everyone knows of the cost implications—the cost has risen from £13 million to £40 million. Who knows what the final cost will be if we decide to progress with the project today?

There are already so many problems in our country—in the agriculture industry, for example. John Griffiths mentioned the health service, and I would like to say to him that things are much worse under the Labour Party than they were under the Conservative Party. Local government suffers from a lack of funding and, over the past year, many people have lost their jobs. I state unequivocally today that we do not need a new building. We must have constructive ideas. We should decide today to abandon this project and spend the money on something positive, such as a new children’s hospital, to ensure that everyone can feel proud of the Assembly and its Members.

Mae hanes Siambr newydd y Cynulliad yn rhyfeddol hyd yn oed o’i gymharu â’r anghydfod arferol sy’n codi ynghylch prosiectau adeiladau newydd cyhoeddus. Prin y gellir credu ein bod yn trafod, unwaith eto, a ddylid hyd yn oed ei hadeiladu ai peidio. Dywedaf prin, am mai grŵp Ceidwadwyr Cymru, wrth gwrs, sy’n cyflwyno’r cynnig hwn. Ceir dilyniant anghredadwy—gwrth-ddatganoli, gwrth-Gynulliad, gwrth-Siambr newydd. Pwy sydd angen Siambr newydd pa fo siambr braf eisoes yn San Steffan? Y drwg yw na fydd neb yng Nghymru yn eu hethol yno. Felly dyma hwy fel math tila o frigâd y bechgyn, ar goll yn y niwl, yn gorfod cerdded ar hyd llwybr nad ydynt am ei ddilyn gan ddefnyddio dulliau llywio nad ydynt yn credu ynddynt—gweddillion truenus, di-arweinydd, di-rym sy’n argyhoeddedig na ddylai fodoli hyd yn oed.

Ni dderbyniaf ymyriad; nid oes digon o amser gennyf. Mae gan y Ceidwadwyr ddigon o siaradwyr. Yr unig dro y bydd yr argyhoeddiad cadarn hwn yn pallu yw pan fo Aelod Seneddol Ribble Valley yn bwrw ei fustl ar y lle hwn a, thrwy hynny arnynt hwy. Yn anffodus, mae’r problemau lu a gwahanol a fu’n gysylltiedig â phrosiect y Siambr newydd ers y cychwyn, yn ddi-os wedi rhoi mêl ar fysedd gelynion datganoli. Nid yw’n fuddiol ychwaith portreadu digwyddiadau yr ychydig fisoedd diwethaf fel gwrthdaro myfïol rhwng y prif chwaraewyr. Mae’n eironig y daw’r dehongliad bychanus hwn o enau rhai o’r bobl fwyaf myfïol y tu allan i Hollywood. Mae’r Cynulliad Cenedlaethol a democratiaeth yng Nghymru yn gofyn am symbol addas, hygyrch er mwyn gwireddu ei botensial i’r eithaf.

Mae sicrhau gwell llywodraeth i Gymru yn fenter hirdymor, sy’n gofyn am ddewrder, arweiniad ac, yn anad dim, gweledigaeth. Mae’r Cynulliad wedi bodoli ers dwy flynedd a phrin yr ydym wedi gosod ei sylfeini. Mae taith hir o’n blaenau ac, ni ddylem anghofio mai ceidwaid dros dros ein swyddi ydym fel Aelodau’r Cynulliad. Bydd cenedlaethau’r dyfodol yn ein barnu’n hallt os rhown y weledigaeth honno yn y fantol er mwyn rhyw hwylustod a fynnir gan elynion datganoli. Mae’r Blaid Geidwadol yn galw am ysbyty i blant a mwy o wariant ar y gwasanaeth iechyd—a hithau wrth y llyw am 18 mlynedd pan ddewisodd yn lle hynny ddifethu’r gwasanaethau iechyd a thanseilio anian gymdeithasol, economaidd a democrataidd y wlad hon. Oherwydd y Blaid Geidwadol y mae angen datganoli a’r Cynulliad. Oherwydd y Blaid Geidwadol y mae’r Siambr newydd yn hanfodol.

Pe bai mwy o’r Aelodau yn dod â’u hetholwyr i’r Siambr hon, ni fyddai angen y ddadl hon heddiw. Pan dywysaf bobl o amgylch y Siambr hon, ni allant gredu ein bod yn bwriadu gwario miliynau o bunnau ar rywbeth sydd gennym eisoes. Maent o’r farn, yn gwbl briodol, bod hyn yn wastraff arian y trethdalwyr, arian y gellid ei wario ar rywbeth mwy teilwng.

Mae’n ddiddorol clywed eich bod wedi llwyddo i ddod â chymaint o’ch etholwyr o’r gogledd i’r Cynulliad. Yr wyf yn cynrychioli ardal ddifreintiedig ac ni all fy etholwyr fforddio teithio yma. A wnewch chi ddweud y gyfrinach wrthyf neu a ydych yn rhoi cymorth iddynt gyrraedd yma?

Yr hyn a ddywedais oedd pe bai mwy o’r Aelodau yn dod â’u hetholwyr yma—[Torri ar draws.] Yr wyf yn cytuno â chi ei bod yn dipyn o daith. Noda fy etholwyr fod yr Aelodau yn ddigon parod i sefyll ar eu traed yn y Siambr hon a galw am roi terfyn ar y rhyfel yn Afghanistan ac i siarad am huawdl am y problemau dyngarol a achoswyd o ganlyniad i’r rhyfel. Fodd bynnag, mae’r un un Aelodau wedi pleidleisio’n gyson dros wario miliynau o bunnau ar safle lle y gallent ddweud y pethau hynny. Nid ydynt yn arddel safbwynt cyson.

Ym myd gwleidyddiaeth, yr ydym yn aml yn gorfod wynebu dewisiadau anodd—nid yw hwn yn eu plith. Mae’r dewis yn syml a gwn beth y mae pobl am inni ei wneud. Yr wyf yn hyderus y byddai’n well ganddynt pe baem yn defnyddio’r arian i wella ansawdd eu bywydau hwy ac nid ein bywydau ni. Drwy ddefnyddio’r miliynau hyn yn ddoeth yn y gwasanaeth iechyd, gellir achub bywydau. Nid yw’n rhy hwyr i wneud yr ymrwymiad hwnnw.

Mae hyn yn fy atgoffa o’r ddadl ar yr ewro yn yr etholiad cyffredinol, a gwyddom beth oedd y canlyniad i’r Ceidwadwyr bryd hynny. Yn awr, gwelwn eu bod yn gwamalu ynglŷn â’r adeilad hwn, weithiau o blaid, weithiau yn erbyn, rhai o blaid o bosibl, rhai yn erbyn am byth. Dywedir wrthym nad yw’r Ceidwadwyr yn gytûn yn hyn o beth, mae rhai ohonynt yn y garfan ‘byth, fyth’, rhai yn y garfan ‘ie, ond nid ar hyn o bryd’. Hoffwn wybod pwy sydd ym mha garfan. Faint o Aelodau Seneddol Ceidwadol sydd erbyn hyn yn eistedd yn gyfforddus yn Nhŷ Portcullis, y penderfynasant ei adeiladu ar eu cyfer, am bron £300 miliwn? Yr wyf yn cymryd nad oedd gan y Ceidwadwyr—Torïaid oeddent bryd hynny—yn gwrthwynebu’r penderfyniad i adeiladu Big Ben a Thŷ’r Cyffredin a Thŷ’r Arglwyddi bryd hynny ac yr oeddent yn llygad eu lle i beidio â’u gwrthwynebu. Ystyriwch faint o ymwelwyr sy’n mynd yno. Mae’n ffynhonnell bwysig o incwm. Pam mae gan y Ceidwadwyr gyn lleied o ddychymyg fel na allant weld y bydd Siambr newydd y Cynulliad yn adennill ei chostau dro ar ôl tro, nid yn uniongyrchol i bwrs y wlad, rhaid cyfaddef, ond drwy gwmnïau’r sector cyhoeddus megis cludiant, gwestai, bwytai a mannau arwerthu? Byddwn wedi meddwl y byddai’r Ceidwadwyr o blaid cael y fath ddylanwad i sicrhau manteision i’r sector preifat a’r swyddi a’r economi ffyniannus a ddaw yn eu sgîl. Bydd y Siambr yn denu twristiaid.

Nid oes neb yn hoffi adeiladau newydd tra eu bod yn cael eu cynllunio neu eu hadeiladu. anghydfod ynglŷn â Stadiwm y Mileniwm yng Nghaerdydd. Erbyn hyn mae’r lleisiau hynny wedi tewi ac mae barn y wlad wedi newid ers i Gymru gynnal digwyddiadau pwysig, yn cynnwys Cwpan y FA. Gobeithio bod y bobl yn Llundain yn gwrando ar neges y Ceidwadwyr. Nid ydym am i Stadiwm Wembley gael ei adeiladu fel y gallwn gael mwy o weithgaredd yng Nghymru. Byddai’r neges honno yn fuddiol inni.

Gwariwyd mwy o arian fesul person o bobl Cymru ar Ddôm y Mileniwm nag y bydd byth ei angen i godi adeilad newydd y Cynulliad. Credir bod prosiect a luniwyd gan y Blaid Geidwadol i’w ddefnyddio am flwyddyn yn unig am wybodaeth-adloniant arwynebol yn bwysicach nag adeilad a gynlluniwyd gan bensaer i oroesi am flynyddoedd lawer, os nad canrifoedd, adeilad a fyddai’n gosod Cymru ar lwyfan y byd ac a fyddai’n sicrhau bod llywodraeth pobl Cymru yn agored, yn effeithiol ac yn hygyrch i bawb.

Yn ystod refferendwm 1979, addawodd y Ceidwadwyr y byddent yn codi ysbyty newydd yng Nghymru pe bai Cymru yn pleidleisio na. Nid oes rhaid dyfalu beth ddigwyddodd mewn gwirionedd wedi hynny. Rhoddwyd yr un dadleuon gerbron cyn refferendwm 1997 a chredaf nad oedd pobl Cymru am gael eu twyllo ddwywaith. Ni chredasant ymgais y Ceidwadwyr i fod yn boblyddol bryd hynny ac ni fyddant eu credu y tro hwn.

Bu’r Cynulliad yn trafod y mater hwn dro ar ôl tro. Ar 21 Mehefin 2000, dywedodd Alun Cairns, a chytunaf ag ef,

‘Buom yma gynifer o weithiau yn y gorffennol.’

Dylid canmol y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau am ei theyrngarwch ddi-syfl i Brif Weinidog Cymru yn hynny o beth ac am adael iddo gysgodi y tu ôl iddi. Naill ai mae hyn yn wir neu nid yw wedi sylweddoli ei fod wedi ei gadael yn ddiymgeledd. Mae Hart o dan ei fawd, fel y byddent yn ei ddweud. A yw, neu a fydd, yn dweud wrthym nad Prif Weinidog Cymru sy’n gyfrifol yn y pen draw am y tryblith hwn? A yw’n disgwyl inni gredu bod dwylo Prif Weinidog Cymru yn lân? A yw’n disgwyl inni gredu nad Prif Weinidog Cymru sy’n gyfrifol yn y pen draw? Os felly, mae’n fwy teyrngar iddo nag y mae’n ei haeddu.

A fydd y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau yn ymrwymo i ystyried coffáu’r bennod ddisglair hon yn hanes gwleidyddiaeth Cymru os bydd yn bwrw ymlaen â’r prosiect? Mae cynsail i hyn—Brwydr Hastings, pan wnaeth y Normaniaid frodwaith i goffáu eu camp bryd hynny. Dylid efelychu hynny fel y gall y Llywodraeth hon goffáu ei chyflawniadau mewn brodwaith. Dychmygwch y lluniau: Ron Davies yn eistedd y tu allan i Neuadd Dinas Caerdydd yn rhannu jôc â Russell Goodway; Alun Michael yn rhoi £10 miliwn mewn hen bapurau deg punt y tu allan i Grosvenor Waterside i dalu am estyn prydles yr adeilad hwn; Prif Weinidog Cymru mewn cwt yn y cefn yn golchi ei ddwylo o’r prosiect? Beth am y Gweinidog dros Gyllid? Dylid ei phortreadu ar y safle, gwir fan gwan gwleidyddiaeth Cymru. Yn y prif lun dylai fod neb llai na Richard Rogers. Yr wyf yn ei ddychmygu yn eistedd ar gefn ei geffyl, Trigger—[Chwerthin.] Gwelaf fod pobl yma sy’n ddigon hen i gofio’r hen gowboi. Gallai’r adeilad hwn fod yn enwog erbyn diwedd y mileniwm hwn a dylem alw’r coffâd yn ‘frodwaith by ’ere’.

The Plaid Cymru group continues to support the building of a new Assembly Chamber and therefore rejects the Tories’ motion. We did not need comments from the London press to convince us that we need a better place than this Chamber.

Are you amazed, as I am, that the First Minister needed to read the comments of London sketch writers to convince him that he should support this project? Is it not high time that he supported the Minister for Finance, Local Government and Communities and gave clear leadership on this matter?

in Welsh Yes, it is high time. It was entertaining watching him on television the other evening, and perhaps he will make a similar statement in the Chamber

in Welsh We need a new chamber, not as a lavish platform for prime ministers on their visits from London, but so that we can do a job of work. We want a chamber where, after a three and a half hour meeting, our heads are not splitting, where visitors can see more than the back of the heads of Members who they do not recognise and where I can see Huw Lewis’s face in all its glory without having to depend on a television news bulletin in the evening. Given the £260 million spent on building the monstrosity of an office block for Members of Parliament in London, we are not asking for much. Neither are we asking for the £235 million that will be needed for the Scottish Parliament’s new building. We are asking for £30 million to build a suitable home for the first National Assembly since the days of Owain Glyndwr. Is that unreasonable? Where is our self-respect as a nation? Where is the message of confidence in a new Wales that is proud to stand tall among other world nations? I say to the Tories—who are trying to squeeze the last drop of political advantage from this saga—that you should be ashamed of yourselves.

yn Saesneg A yw’r Torïaid wedi dysgu dim yn y ddwy flynedd ers iddynt ddod yma? Gwyddant bris popeth ond gwerth dim. Y gwir amdani yw bod yr Aelodau Torïaidd, fel unigolion, yn sylweddoli erbyn hyn bod angen siambr newydd arnom. Maent yn cytuno ar hynny ac yn dweud hynny wrthym yn breifat.

yn Saesneg Beth yw’r sefyllfa o ran yr adeilad newydd erbyn hyn? Yr oedd Edwina Hart yn iawn wrth gyhoeddi i’r byd nad gwas bach neb ydoedd. Ni chredaf fod llawer o bobl yn credu iddi fod erioed. Yr oedd yn iawn wrth ddweud nad ydym yn barod i weld costau prosiect a oedd yn costio £8.2 miliwn yn ôl y prisiad gwreiddiol gan Bartneriaeth Richard Rogers, i’w adeiladu a’i ddodrefnu am gyfanswm o £17 miliwn, yn cynyddu i £50 miliwn—dim perygl. Yr ydym am godi ein hadeilad, ac yr ydym am ei godi am bris teg—£30 miliwn: ie; £50 miliwn: nage.

yn Saesneg Yr oedd yn briodol hefyd i Edwina herio’r adeiladwyr a’r penseiri i wneud gwaith gonest am bris teg. Fodd bynnag, wrth wneud hyn, rhaid inni ddysgu gwersi hanes truenus y tair blynedd diwethaf. Yn 1998, ysgrifennais at y Swyddfa Gymreig i nodi bod perygl y byddai’r costau yn cynyddu am nad oedd y rhagofynion ar y pryd yn ddigon manwl. Rhaid inni fod yn ymwybodol o’r peryglon a sicrhau datblygiad prosiect ac iddo ragofynion addas am gost priodol. Rhaid inni gyfleu’r neges fod oes y contractau adeiladu cost-elw, penagored, llawn jolihoetan yn y sector cyhoeddus ar ben yng Nghymru. Y ffordd ymlaen yw llunio rhagofynion cadarn, manwl, eglur a chynhwysfawr ar gyfer y prosiect hwn ynghyd â chontract hollgynhwysol yn seiliedig arnynt. Mae hyn, wrth gwrs, yn dibynnu ar y ffaith na fyddwn ni, fel Aelodau, a’r Llywodraeth am wyro oddi wrth y rhagofynion er mwyn ildio i ryw fympwy ar y funud olaf. Mae’n dibynnu ar gytundeb gyda chwmni adeiladu ag enw da i wneud y gwaith ar sail—

Byddwn wedi rhoi peth o’m hamser ichi, Dafydd, am imi gytuno â phopeth a ddywedasoch. Fodd bynnag, yr wyf am leisio barn hefyd.

Er bod Glyn Davies bob amser yn ddifyr, mae hyn yn dechrau mynd yn ddiflas. Bu’n canu’r un hen gân dro ar ôl tro, yr ydym oll wedi ei chlywed o’r blaen. Yn wir, gallwn fod wedi darllen yr hyn a ddywedodd yn y Cofnod. Mae’r adeilad newydd wedi cael ei drafod yn ddiddiwedd ac ni roddaf y ddadl gerbron eto am fod pawb, ar wahân i’r Torïaid, wedi gwneud sylwadau yr wyf yn cytuno arnynt. Y bwriad erioed fu i hon fod yn Siambr dros dro. Enillodd cynllun Richard Roger gystadleuaeth agored a gwariwyd miliynau o bunnoedd eisoes. Mae angen inni symud ymlaen. Cafwyd sawl mynegiant o ddiddordeb a dylem fwrw iddi.

Ysgrifennodd Cymdeithas Penarth ataf yr wythnos hon yn erfyn arnaf i wneud popeth o fewn fy ngallu i sicrhau y caiff yr adeilad newydd ei godi. Mae o’r farn bod yr adeilad newydd, ynghyd â Chanolfan Mileniwm Cymru, yn rhan hanfodol o’r cais i fod yn Brifddinas Ddiwylliant Ewrop. Mae’r gymdeithas o’r farn na fydd unrhyw hygrededd gennym os nad awn ymlaen â’r prosiectau hyn. Rhaid inni beidio â gadael i ddrygioni’r Torïaid dynnu ein sylw ac i’w rhagrith noeth daflu llwch i’n llygaid. Byddant ar ben eu digon yn gwahodd ymwelwyr i’r adeilad newydd, yn enwedig David Davies pan fydd yn gwahodd merched Ceidwadol Mynwy i’r Cynulliad. Byddant yn dweud wrth yr ymwelwyr pa mor braf yw’r adeilad a chymaint y dylai Cymru ymfalchïo ynddo, er nad oeddent am iddo gael ei godi yn y lle cyntaf ac er eu bod wedi gwastraffu cymaint o amser y Cynulliad yn ceisio atal yr adeilad rhag cael ei godi.

Peidiwch ag anghofio mai’r Torïaid sy’n ysu am gael ystafell ar gyfer myfyrdod. Pa ystafell y gellid ei neilltuo ar ei chyfer hyd yn oed os oeddem am ei chael? Nid oes lle iddi yn yr adeilad hwn. Sôn am fod yn fursennaidd a hwythau am gael ystafell i fyfyrio ynddi? Byddai’n well gennyf ddarparu ystafelloedd ar gyfer myfyrdod i bob gweithiwr ffatri a siop, a fyddai’n ei haeddu. Bydd yr adeilad newydd ar gyfer pawb, nid dim ond yr Aelodau, fel y byddai eu hystafell ar gyfer myfyrdod. Cyfeiriodd Ann at ymwelwyr Peter Rogers eisoes. Ymwelodd tua 50 o ffermwyr yr wythnos diwethaf. Yr oedd 20 ymwelwyr o Benarth gennyf ar yr un pryd a bu cryn dagfa yn y cyntedd. Rhaid bod ystyriaethau iechyd a diogelwch yn gysylltiedig â chael dwsinau o ymwelwyr yma ar yr un pryd. Mae’r Cynulliad wedi pleidleisio droeon i barhau i adeiladu’r Siambr newydd. Pa ran o’r ‘ie’ nad yw’r Torïaid yn ei deall?

Ni chefnogais yr adeilad newydd hwn yn wreiddiol, ond yr ydym wedi cynnal pleidlais ddemocrataidd arno ac mae’n drueni bod y Ceidwadwyr—y llu gwallgof hwnnw—yn peri inni fradu ein hamser ar hyn unwaith eto. Dylai’r mater hwn fod yn nwylo’r Gweinidog erbyn hyn er mwyn iddi hi ddelio ag ef. Mae’n ymddwyn yn ddoeth a chyda synnwyr cyffredin ar ran pob un ohonom. Mae’n dda clywed y gefnogaeth iddi y prynhawn yma. Pan oedd y Ceidwadwr o ffermwr yn siarad yn gynharach ar ran y Torïaid, yr unig sylwadau yr oeddwn yn cytuno arnynt oedd y rheini am y Democratiaid Rhyddfrydol—yr oeddwn am eich canmol amdanynt. Fodd bynnag, yr ydym wedi clywed llais democratiaeth, a dyna’r sefyllfa sydd ohoni. Ni allwn adael twll yn y ddaear, er y cawn fy nhemptio i’w ddefnyddio ar gyfer claddu carcasau—rhai Torïaidd o ddewis. Yr ydym wedi gwario tua £8 miliwn ar y twll hwnnw, felly mae angen inni godi’r math o adeilad y byddai dyn yn ei ddisgwyl ar gyfer y Cynulliad—cartref Llywodraeth. Nid wyf yn hoffi’r cynllun, byddai’n well gennyf adeilad mwy traddodiadol, ond dyna’r cynllun ac mae angen inni fwrw ymlaen â’r gwaith o godi’r adeilad.

Peter, yr ydych yn aml yn sôn am eich etholwyr ym Mlaenau Gwent yn y Siambr hon a’r ffaith na allant ddeall pam bod cymaint o arian yn cael ei wario yng Nghaerdydd ac yn y Bae, yn arbennig. Buoch yn gyson yn hynny o beth. A ydych yn fodlon bod y costau yn prysur dynnu at £40 miliwn? A ydych yn fodlon ar brosiect £40 miliwn, neu a fyddech yn fodlon ar brosiect £50 miliwn neu brosiect £100 miliwn? Ni wyddom beth fydd y gost yn y pen draw? A gredwch y dylid pennu uchafswm?

Ar ôl clywed y cwestiynau hynny, yr wyf yn amau barn arweinydd Ceidwadwyr Cymru wrth eich penodi yn reolwr busnes. Dyfalu pur yw hynny. Mae safbwynt y Ceidwadwyr yn anonest. Maent yn sôn am gostau cynyddol a byddai’n well ganddynt pe bai’r arian yn cael ei wario ar ysbyty i blant, ar y gyllideb iechyd neu ar unrhyw beth arall y gwyddant na fyddant yn ennill y ddadl yn ei gylch. Ar yr un pryd, maent wedi cefnogi’r penderfyniad—neu byddent wedi ei gefnogi pe cynhelid dadl—i roi £25 miliwn o arian cyhoeddus i Ganolfan Mileniwm Cymru. Sôn am safonau dwbl. Yr wyf yn pryderu ynghylch y penderfyniad i wario arian ar brosiectau o’r fath, ond yr wyf hefyd yn cydnabod democratiaeth, rhywbeth nad ydynt hwy yn ei gydnabod. Cynhaliwyd pleidlais ar hyn gennym, a dylent gydnabod hynny. Mae angen bwrw ymlaen â’r gwaith hwn gyda’n gilydd er mwyn sicrhau ein bod yn cael yr adeilad gorau o’i fath i’r Cynulliad, ar gyfer yr oes wleidyddol newydd. Po gyntaf y deuwn ynghyd a chefnogi’r Gweinidog, gorau oll i bawb, gan gynnwys y Ceidwadwyr.

Yn ôl rhai o gyfraniadau’r Aelodau, yr wyf yn ddiymgeledd heddiw; y mae rhywun wedi bod yn cysgodi y tu ôl imi, ac yn awr dylwn fod yn cynllunio brodwaith—felly gwell inni fwrw iddi i wnïo.

Pan ddaw’r dydd lle y bydd Ceidwadwyr Cymru yn dwyn cynnig gerbron y Cynulliad hwn sy’n ddiddorol, yn gadarnhaol ac ychydig yn annisgwyl o bosibl, rhoddaf floedd, ond nid yw’r dydd hwnnw wedi dod heddiw gwaetha’r modd. Nid yw’r twll yn y ddaear yn codi cywilydd arnaf, Alun: yr hyn sy’n codi cywilydd arnaf yw eich plaid chi a’r ddadl ddi-baid ar yr adeilad newydd. Nid twll yn y ddaear mohono. Mae’n waith sydd wedi ei ddechrau a fydd o ddefnydd pan benderfynaf ar y sawl a gaiff y contract i godi’r adeilad newydd a phan fwriwn iddi i’w godi y flwyddyn nesaf. Dyna ddiwedd y mater. Mae’r Cynulliad wedi mynegi ei farn ac yr ydym yn codi adeilad newydd.

Bu’r Ceidwadwyr yn gwrthwynebu adeilad newydd y Cynulliad ers y diwrnod cyntaf iddynt gael eu hethol i’r sefydliad hwn. Mae’r Cynulliad wedi gwrthod barn y Torïaid o’r diwrnod cyntaf a dylai wneud hynny eto heddiw. Weithiau, yr wyf yn gofyn pam bod gan Geidwadwyr Cymru wrthwynebiad mor ffyrnig i adeilad newydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru? A yw’r Torïaid yn erbyn buddsoddi arian cyhoeddus mewn adeiladau dinesig fel mater o egwyddor? Mae hanes yn awgrymu fel arall, a chyfeiriodd Mike German at hyn yn gynharach.

Yn 1840, comisiynwyd Charles Barry i adeiladu Palas San Steffan gan y Prif Weinidog Torïaidd, Robert Peel—a oedd yn benderfynol o ddangos y gallai barwniaid newydd diwydiant yr Oes Fictoraidd fod yr un mor ysblennydd ag unrhyw arglwydd ffiwdal. Yn fwy diweddar, awdurdododd John Major y gwariant mawr ar Dŷ Portcullis—sef adeilad newydd ar gyfer Aelodau Seneddol—a gostiodd £200 miliwn yn y pen draw nid £100 miliwn. John Major hefyd a gomisiynodd Ddôm y Mileniwm. Y gwir yw bod agwedd y Torïaid tuag at adeiladau dinesig wedi’i seilio’n gyfan gwbl ar eu hagwedd tuag at rym a gwleidyddiaeth. Os yw’r adeilad yn cynrychioli’r undeb a’r ymerodraeth—grym canolog yr etholedigion breintiedig—ni fydd y Torïaid yn arbed yr un geiniog ar foethusrwydd. Os yw adeilad yn cynrychioli datganoli a democratiaeth, mae’r Torïaid yn cefnu arno ac yn ymwrthod ag ef.

Maent yn dweud eu bod yn gwrthwynebu’r adeilad oherwydd eu pryder am y gyllideb iechyd. Go brin. Gwyddant fod cyfradd twf y gyllideb iechyd o dan fy stiwardiaeth i wedi bod yn fwy nag ar unrhyw adeg pan oeddent mewn grym. Mae codi mater yr ysbyty i blant yn y ddadl yn gynyrfiadol ac yn hurt. Dylem gofio i’r weinyddiaeth Lafur hon ddyrannu cyfalaf i’r ymgyrch honno. Bu’r Torïaid yn anghyfrifol wrth gwtogi’n fawr ar raglenni cyfalaf ym mhob un o’r gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Dinistriwyd yr asedau ganddynt. Fy mhroblem i bellach yw ail-greu’r capasiti i gyflwyno rhaglenni cyfalaf ac nid darparu’r arian. Fodd bynnag, gwelwyd fy ymrwymiad i hynny yn y prosiectau i godi ysbytai newydd ym Mhorthmadog a’r Rhondda.

Gofynnir imi yn aml a yw codi adeilad newydd yn gyson â’n nod o greu Cymru fwy cyfartal lle yr ydym yn ceisio dileu’r tlodi sy’n bla ar ein gwlad. Ymladd tlodi yw fy mhrif flaenoriaeth. Mae ein polisïau ar gyfer Amcan 1, Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, ailddyrannu adnoddau mewn llywodraeth leol ac yn yr NHS, oll yn ategu’r flaenoriaeth hon.

Hoffwn bwysleisio nad dim ond y dosbarth canol dysgedig sydd o blaid adeilad newydd i’r Cynulliad a mynegaf gefnogaeth rhai o’m hetholwyr ag anableddau dysgu a ymwelodd â’r Siambr hon gan ddweud ei fod yn ddi-raen ac yn siomedig. Nid oedd yn grand iawn, yn eu barn hwy. Fodd bynnag, edrychasant ar gynllun yr adeilad newydd gan ddweud ei fod yn hardd iawn. Caf negeseuon e-bost ganddynt yn rheolaidd yn gofyn pa pryd y byddwn yn cwblhau’r gwaith adeiladu.

Byddaf yn sicrhau na fydd y cyllid cyfyngedig a gaiff ei fuddsoddi yn yr adeilad newydd yn amharu ar ein polisïau i drechu tlodi. Ar ôl i’r adeilad ennyn ein hyder a’n bri fel cenedl, bydd yn cyfrannu tuag at anghenion datblygu economaidd ein cymunedau tlotaf. Dyna safbwynt Peter Law. Os llwyddwn yn y prosiect hwn, byddwn yn gwella cymunedau yng Nghymru. Caiff adeilad y Cynulliad ei ddarparu, ac ni fydd gwariant ar iechyd neu adfywio ar ei golled o’r herwydd.

Mae Ceidwadwyr Cymru yn gwrthwynebu’r adeilad hwn am eu bod, yn y bôn, yn parhau i wrthwynebu datganoli. Pwysleisiwyd hynny yn ddiweddar gan sylwadau llefarydd y Blaid Geidwadol ar Gymru, Nigel Evans, fel y nododd Richard Edwards. Ar adeg pan fo’r holl fyd yn ymgodymu â thensiynau enfawr, gan geisio cael cydbwysedd rhwng cymaint o hawliau a buddiannau, dywed Nigel Evans wrth y Cynulliad hwn a’r bobl yr ydym yn eu cynrychioli—pobl Cymru—nad ydym yn haeddu lleisio barn ar y mater hwn. Dywed wrthym nad oes gennym hawl i fynegi barn. Yr oeddwn yn trafod gyda’r Aelod dros Orllewin Abertawe y modd y mae Abertawe wedi elwa dros y blynyddoedd ar allforio copr, haearn, tun, glo a chynhyrchion eraill, ond, fel y dywedodd, go brin bod Abertawe wedi elwa gymaint ag y gwnaeth o allforio Nigel Evans o Townhill, yn ei etholaeth ef.

Yr oeddwn yn falch nad oedd Prif Weinidog Prydain, Tony Blair yn arddel y farn honno. Cydnabu ein lle yng nghymuned y byd gan ddefnyddio’r Cynulliad hwn fel llwyfan i’n hannerch ni a’r byd. Cydnabu hefyd, ar adeg pan fo digwyddiadau byd-eang yn cael mwy a mwy o ddylanwad arnom, y gallwn hefyd ddatganoli pŵer gwleidyddol. Dathlodd gyflawnu datganoli: ein gallu i reoli materion sy’n ymwneud â Chymru yng Nghymru. Cydnabu fod Cymru yn wlad lle y gellid ystyried materion byd-eang.

Yr oedd adroddiadau’r cyfryngau o Lundain, y cyfeiriodd Rhodri Glyn atynt, yn hunanlesol, fel y byddai rhywun yn ei ddisgwyl. A hwythau’n bell o’u llochesi yn Islington, Putney a Notting Hill, bu’r bobl ddoeth yn nawddoglyd wrth y werin yn ôl eu harfer. Serch hynny, heriaf unrhyw Aelod Cynulliad, boed yn Geidwadwr neu fel arall, i ddweud nad oedd y lleoliad a ddarparwyd gennym pan oedd llygaid cyfryngau’r byd arnom wedi codi cywilydd arnynt ar ran pobl Cymru. Mae’n amlwg i bawb yng Nghymru, a phawb sy’n edrych i mewn o’r tu allan, nad yw’r siambr hon yn addas ar gyfer Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Mae Peter Rogers wedi colli cyswllt gyda thrwch yr etholwyr y cyfeiriodd Helen Mary Jones atynt. Pan fo plant yn ymweld â’r Cynulliad hwn, maent yn methu â chredu eu llygaid. O enau plant bychain y daw gwirionedd.

Ein rôl ni fel gwleidyddion gwladol yw rhannu gweledigaeth gyda phobl Cymru. Y weledigaeth a gynigia Llywodraeth y Cynulliad, o dan arweiniad Rhodri Mogan, yw cenedl hyderus, fach ond clyfar, sy’n ymfalchïo ynddi’i hun ac yn edrych ymlaen yn eiddgar at yr hyn y gallai fod. Mae Prif Weinidog Cymru wedi cefnogi’r adeilad newydd ac yr wyf wedi hen ddiflasu ar glywed beirniadaeth o’r fath yn y Siambr hon. Mae angen i’r weledigaeth a rannwn â’r genedl gael ei mynegi yng ngwneuthuriad ein hadeilad. Mae’r adeilad hwn, fel y saif, yn methu’n druenus ag ateb y diben hwnnw. Mae cynllun Richard Rogers yn rhoi’r weledigaeth sydd ei hangen ar bobl Cymru. Yr wyf yn parhau i deimlo’n frwdfrydig ynglŷn â’r cynllun: mae’r raddfa yn gywir, mae’r lleoliad yn gywir, mae natur agored yr adeilad yn gywir ac mae’r weledigaeth yn gywir.

Felly mae angen imi egluro unwaith eto pam y bu imi ganslo comisiwn Partneriaeth Richard Rogers. Hoffwn bwysleisio fy mod yn ymrwymedig i’r cynllun a nodi fy mod wedi edmygu’r Arglwydd Rogers fel pensaer erioed. Mae sylwadau diwerth Glyn Davies am y to yn amhriodol yn y drafodaeth hon. Nid mater o feio pobl ydyw. Yr unig reswm dros ganslo’r comisiwn oedd nad oeddwn yn ymddiried yng ngallu’r bartneriaeth i reoli’r costau a thrafod gyda mi ei dehongliad o’r costau hynny. Ni chanslwyd y prosiect am fod y costau yn cynyddu. Nid yw pobl yng Nghymru yn naïf; gwyddant y gall costau prosiect adeiladu cymhleth gynyddu. Canslwyd y prosiect gennyf am fod y bartneriaeth, pan geisiodd fy nghynghorwyr annibynnol gael ei dehongliad pam bod y costau yn cynyddu, wedi gwrthod bod yn gyfrifol ac wedi parhau i honni bod pethau yn groes i’r hyn a oedd yn amlwg yn digwydd. Pe bai Partneriaeth Richard Rogers wedi llwyddo i weithio gyda’m cynghorwyr i ddeall sut yr oedd y prosiect yn datblygu, byddwn wedi bod yn barod i ddychwelyd i’r Cynulliad i ystyried y trefniadau o ran uchafbris.

Yr wyf yn falch o nodi bod nifer sylweddol o gwmnïau ag enw da iawn wedi mynegi diddordeb mewn gweithio gyda ni i ddarparu adeilad newydd y Cynulliad yn ystod yr wythnos diwethaf. Dywedaf wrth Aelodau’r Cynulliad, wrth bobl Cymru ac wrth y cwmnïau adeiladu hynny, y bydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru heddiw yn ymrwymo o’r newydd i roi adeilad i bobl Cymru yn ôl y cynllun presennol. Yr ydym yn ymrwymedig i gynllun a gweledigaeth yr adeilad, ond o fewn ein gweledigaeth yr ydym hefyd yn rhoi sylw synhwyrol i werth am arian. Nodaf gydnabyddiaeth yr Aelodau o uchafbris. Ar ôl imi asesu’r datganiadau o ddiddordeb a chwblhau’r broses angenrheidiol, byddaf yn cyflwyno adroddiad i’r Cynulliad ar y ffordd y mae pethau’n datblygu.

Edrychwn ymlaen at lunio partneriaeth gyda sefydliad a all godi’r adeilad yn unol â’r cynllun presennol a gweithio gyda ni i reoli costau. Dywedwn wrth y diwydiant adeiladu fod Cymru wedi profi ei bod yn lle da i wneud busnes, i godi adeiladau a chanddynt weledigaeth gyda phobl a all uno gweledigaeth â rheoli da. Yr oeddwn yn croesawu sylwadau Dafydd Wigley ynglŷn â materion ariannol yn hynny o beth yn fawr iawn.

Diolchaf i Geidwadwyr Cymru am roi’r cyfle inni nodi ein safbwynt unwaith eto, ond gofynnaf i’r Cynulliad wrthod eu cynnig.

Mae’r ddadl hon yn ymwneud â thri mater. Synnaf fod rhai Aelodau—Peter Law er enghraifft—yn awgrymu mai peth annemocrataidd yw cynnig cynnig o’r fath ar gyfer dadl yn y Cynulliad Cenedlaethol. Mae’n rhan o draddodiad sydd wedi ymsefydlu yn y Cynulliad bod yr Aelodau yn gallu dewis dadleuon a gwahodd yr Aelodau i bleidleisio yn unol â hynny. Deallwn fod y mwyafrif o Aelodau’r Cynulliad o blaid adeilad newydd i’r Cynulliad. Fodd bynnag, mae llawer o’r Aelodau wedi siarad heddiw am gael uchafbris. Siaradodd Alison Halford ac arweinydd Plaid Cymru am hyn—

Cyn-arweinydd Plaid Cymru.

Gan nad yw’r arweinydd presennol yma mae’n hawdd syrthio i’r fagl honno.

Mae pob Aelod wedi meddwl am bris lle y byddent yn dweud ‘dim pellach’. Felly gadewch inni wrthod camargraff cyntaf Edwina Hart.

A ildiwch?

Nid oes gennyf ddigon o amser, Rhodri. Mae’n ddrwg gennyf.

Mae’n gamargraff bod pobl sy’n siarad yn erbyn adeilad newydd y Cynulliad rhywsut yn erbyn datganoli. Pan ddywedwch wrth bobl eu bod yn siarad dros yr etholedigion breintiedig, siaradwch â’r bobl yng Nghymru. Wrth ddweud y byddai’n well gennym fuddsoddi’r arian mewn ysbyty i blant yn lle adeilad crand i wleidyddion, rhaid inni sylweddoli ble y mae’r etholedigion breintiedig. Byddai’n gwneud lles i rai ohonoch siarad ag etholwyr yn Alun a Glannau Dyfrdwy a Blaenau Gwent; gwrandewch arnynt hwy ac yna dewch yn ôl i’r Cynulliad. [Torri ar draws.]

Nid oes amheuaeth bod y prosiect hwn yn amhoblogaidd gyda phobl ledled Cymru. Gwyddoch hynny, a dyna pam eich bod yn anghyfforddus ynglŷn ag ef. Bu llawer o sôn am ddemocratiaeth newydd, ond yr hyn sy’n bwysig yw’r hyn sy’n digwydd yn y Cynulliad. Ni theimlais unrhyw gywilydd pan anerchwyd y Cynulliad gan y Prif Weinidog gan mai achlysur i Gymru ydoedd. Yr oedd yr hyn a ddywedodd yn llawer pwysicach na’r adeilad lle yr oedd yn ei ddweud. Ni dderbyniaf wersi gan newyddiadurwyr Llundain, a ddaeth yma ar docyn dwyffordd rhad o Paddington, ynghylch lle y dylem gynnal dadleuon. Mae’n dderbyniol imi ein bod yn gwario llawer o arian ar yr adeilad hwn am mai yma y dylid cynnal dadleuon, ar y mater hwn ac ar faterion eraill. Nid oes unrhyw reswm pam na all hynny ddigwydd. Ni dderbyniwn unrhyw wersi gan y Blaid Lafur ar wario arian yn ddoeth. Byddem yn ei wario ar iechyd, nid ar adeilad newydd, drud i’r Cynulliad.

Ceisiaf ymdrin â rhai o’r cyfraniadau. Cyfrannodd Mike German—hanner digrifwr, hanner gwleidydd Rhyddfrydol, sy’n drawsnewid hawdd—ei firi ei hun. Ni wn â phwy y siaradodd os cred fod hwn yn bolisi poblogaidd ledled Cymru, fel yr awgryma, yn ôl pob golwg. Nid cost yn unig sydd wrth wraidd y mater hwn. Mae a wnelo â chanfod dau beth. Yn gyntaf, nid yw pob Aelod o blaid yr adeilad newydd. Pan gyhoedda’r Cynulliad rywbeth, credir ei fod yn gwneud hynny bob tro gyda chefnogaeth pob un o’r pleidiau. Nid ydym o blaid yr adeilad a buom yn gyson yn hynny o beth ar hyd yr amser. Bu eraill hefyd yn gyson.

Fodd bynnag, ni ellir dweud hynny am Brif Weinidog Cymru. Yn 1998, dywedodd mai ‘dog’s breakfast’ fyddai adeilad Cynulliad ym Mae Caerdydd. Yr oedd yn llygad ei le, ond mae wedi newid ei feddwl sawl gwaith ers hynny. Cefnogodd bolisi Alun Michael, a oedd o blaid codi adeilad y Cynulliad yn y Bae. Yna awgrymodd gyfaddawd. Yna diswyddwyd Richard Rogers gan Edwina Hart ar ôl i’r costau ddechrau cynyddu, ond dim ond ar ôl iddynt fynd y tu hwnt i bob rheswm mewn gwirionedd. Weithiau ymddangosai ei bod hi’n eithaf bodlon ar y costau ychwanegol. Yr oedd yn afrad weithiau, yn taflu arian fel pe bai’n mynd allan o’r ffasiwn, ac yna’n gynnil ar adegau eraill. Rhaid dweud drwy hyn oll, ni chlywsom yr un gair gan Brif Weinidog Cymru. Mae Prif Weinidog Cymru, fel sy’n digwydd mor aml pan fo penderfyniad anodd i’w wneud, yn ei osgoi ac nid oes sôn amdano. Yr ydym wedi clywed y gân ‘nid fi sydd ar fai’. Gŵyr yr Aelodau Llafur ac eraill nad yw hynny’n wir. Clywsom y gân honno yn ystod yr argyfwng tanwydd, argyfwng clwy’r traed a’r genau a’r llifogydd y llynedd ac argyfwng Mike German. Clywn hyn eto wrth drafod adeilad newydd y Cynulliad. Beth yw barn Prif Weinidog Cymru arno? Yr oeddem yn credu y byddai’n siarad o bosibl yn y ddadl hon. Fe’i heriwyd gennym i wneud hynny, ond nid yw hynny wedi digwydd. Os hoffai godi ar ei draed yn awr i ddweud ei farn, byddwn yn fwy na pharod i ildio am ryw 10 eiliad. [AELODAU CEIDWADOL Y CYNULLIAD: ‘Codwch ar eich traed, Rhodri.’]

Ymddengys nad oes ganddo ddiddordeb. Mae’n debyg i gath ddirgelaidd T.S. Eliot, Macavity, sydd bob amser ag alibi ac nid yw yno:

Dyna sut y bu yn ystod yr argyfwng tanwydd, clwy’r traed a’r genau, y llifogydd a dyna sut y mae ar hyn o bryd.

Wrth gynnig y cynnig hwn, nid ydym yn ein twyllo ein hunain o gwbl. Bydd y mwyafrif o’r Aelodau yn pleidleisio yn ein herbyn. Ni wn pam. Nid oherwydd—[Torri ar draws.]

Bu cryn sôn am symbolau. Dywedodd Edwina Hart nad yw’n teimlo unrhyw gywilydd ynglŷn â’r twll yn y ddaear. Os nad oes cywilydd arni, pam ei bod wedi codi’r ffens ddrud o’i amgylch? A yw hynny yn arwydd o’r ddemocratiaeth newydd—cuddio pethau o olwg pobl Cymru? Bydd y costau’n cynyddu a daw amser, mae’n rhaid, pan ddywedwn ‘hyd yma a dim pellach’. Yr ydym am i’r arian gael ei wario ar iechyd. Cytunaf â rhai o sylwadau dwys Dafydd Wigley pan ofynnodd mewn dadl yn gynharach y prynhawn yma a oedd yr Aelodau yn falch bod yn rhaid iddynt ddweud wrth gyn-lowyr eu bod yn gorfod aros am iawndal. Byddai blaenoriaethau priodol yn ein tymor cyntaf yn golygu gohirio’r adeilad newydd dros dro, gwario’r arian ar y gwasanaethau cyhoeddus, ennyn rhywfaint o barch ac yna ystyried prosiect yr adeilad newydd. Nid yw rhoi’r drol o flaen y ceffyl yn gwneud synnwyr.

Gallaf ddeall eich diddordeb. Chi yw’r Aelod dros yr ardal. Gwahoddaf yr Aelodau i gefnogi ein cynnig, ond ni thwyllaf fy hun yn hynny o beth. Fodd bynnag, bydd pobl Cymru yn mynegi eu barn a gwn ym mha le y byddant yn rhoi eu croesau o ran y mater hwn.