Yn dilyn fy ateb i gwestiwn brys yn y Cyfarfod Llawn ar 6 Tachwedd, cyfarfûm â phrif weithredwr Cymdeithas y Plant, Ian Sparks, cyfarwyddwraig Cymru, Anne Williams, a chynrychiolwyr staff y gymdeithas yng Nghymru ar 8 Tachwedd.

Dywedodd Mr Sparks wrthyf fod penderfyniad y gymdeithas i ddod â’i holl waith yng Nghymru i ben yn gyfan gwbl seiliedig ar ystyriaeth ariannol o holl waith y gymdeithas. Gofynnais iddo gyfleu i ymddiriedolwyr y gymdeithas y syndod a’r siom a deimlwyd yng Nghymru, ynglŷn â’r ffordd y cyhoeddwyd penderfyniad y gymdeithas a’r effaith a gâi ar blant a chymunedau diamddiffyn yng Nghymru. Gofynnais hefyd am gyfarfod arall ar ôl i’r ymddiriedolwyr ystyried y safbwyntiau hynny. Nid wyf wedi clywed oddi wrth y gymdeithas ynghylch hynny eto.

Mae gan lawer o bobl yng Nghymru reswm i deimlo’n siomedig. Ar 11 Mehefin eleni siaradais mewn digwyddiad eirioli a drefnwyd gan Gymdeithas y Plant, Cymru. Wrth gloi, croesewais ymrwymiad Cymdeithas y Plant at achos eirioli fel rhan o ymrwymiad ehangach i hawliau plant a phobl ifanc, a chydnabûm gyfraniad ymarferol y gymdeithas yng Nghymru. Mae’r cyfraniad hwnnw yn cwmpasu 14 o brosiectau a 122 o staff, gan gynnwys y rhai yn swyddfeydd y gymdeithas yng Nghaerdydd a Llandudno. Mae’r ystod bresennol o weithgareddau yn cynnwys eirioli, cyfranogi, cyfarfodydd i deuluoedd mewn grwpiau a gwaith gwrthdlodi. Mae’r prosiectau eiriolaeth yn gweithredu mewn 13 o ardaloedd awdurdod lleol.

Daw traean o arian y gymdeithas yng Nghymru o incwm gwirfoddol a dwy ran o dair o ffynonellau allanol. Gwna’r Cynulliad gyfraniad sylweddol i weithgareddau’r gymdeithas, gydag awdurdodau lleol yn cefnogi llawer o’r prosiectau gyda’r grant a gânt gan y Cynulliad drwy Plant yn Gyntaf, y Gronfa Partneriaeth Plant a Phobl Ifanc a Cychwyn Cadarn. Gweithia’r gymdeithas mewn partneriaeth hefyd ag esgobaethau’r Eglwys yng Nghymru.

Yr wyf wedi gofyn i Blant yng Nghymru, fel y corff ymbarél sy’n cynrychioli’r sectorau plant statudol a gwirfoddol, gynnull tasglu i gyflwyno adroddiad yn gynnar yn y flwyddyn newydd. Yr amcanion yw sicrhau trefniadau addas ac ymarferol er mwyn parhau â’r gwasanaethau, gyda’r bwriad o gadw sgiliau’r staff presennol. Mae’r amserlen yn ystyried y ffaith bod Cymdeithas y Plant wedi cyhoeddi y bydd yn tynnu’n ôl o Gymru o fis Gorffennaf y flwyddyn nesaf.

Cadeirydd y tasglu fydd Christine Walby, un o ymddiriedolwyr Plant yng Nghymru a chymrawd ymchwil anrhydeddus Prifysgol Cymru Abertawe, sydd â phrofiad o weithio yn y sectorau statudol a gwirfoddol. Yr wyf yn ddiolchgar iddi am gytuno i ymgymryd â’r gwaith hwn. Bydd aelodau’r tasglu yn cynnwys cynrychiolwyr y rhai sy’n defnyddio’r gwasanaethau, cynrychiolwyr staff a rheolwyr Cymdeithas y Plant, awdurdodau lleol sydd ar hyn o bryd yn noddi prosiectau, y Cynulliad, yr Eglwys yng Nghymru, Cytûn, a sefydliadau eraill sydd â diddordeb efallai mewn noddi parhad prosiectau neu sydd ag arbenigedd i’w gynnig. Gwahoddir y tasglu i edrych ar ffyrdd o gynnwys plant a phobl ifanc yn y broses hon.

Mae Plant yng Nghymru yn gwneud trefniadau i gynnal cyfarfod cynnar o’r tasglu gyda’r ystod eang o’r cyrff â diddordeb y soniais amdanynt. Byddaf yn cyflwyno adroddiad i’r Cynulliad pan ddaw canlyniad gwaith y tasglu yn hysbys.

Cafodd llawer ohonom ein siomi’n fawr yn sgîl cyhoeddiad Cymdeithas y Plant ei bod yn bwriadu tynnu ei phrosiectau yng Nghymru yn ôl. Yr wyf yn falch ichi gyfarfod â’r gymdeithas mor fuan. Gwn eich bod yn rhannu fy mhryder ynglŷn â pharhad y prosiectau, yn arbennig y rhai sy’n cefnogi pobl ifanc ddiamddiffyn. Croesawaf y newyddion y caiff tasglu ei sefydlu. Fodd bynnag, a roddwch sicrwydd na fydd plant yn mynd heb wasanaethau eirioli? Sefydlwyd llawer o’r gwasanaethau hynny o ganlyniad i adroddiad Waterhouse ac mae’n hanfodol eu bod yn parhau. A warantwch na adewir plant heb wasanaethau eirioli, ac y bydd y tasglu yn cyflwyno adroddiad cyn y terfyn amser ym mis Gorffennaf a bennwyd gan Gymdeithas y Plant?

A wnewch chi adolygu rôl y sefydliadau gwirfoddol wrth ddarparu gwasanaethau hefyd, yn arbennig rhai fel y rhain? Yr ydym yn gynyddol ddibynnol ar sefydliadau gwirfoddol i ddarparu gwasanaethau, yn arbennig o ran gwasanaethau cymdeithasol. Mae’n codi cwestiwn am sut yr ariennir y sefydliadau gwirfoddol, ac felly y gwasanaethau hynny. Beth yw eich barn ar hyn, a pha oblygiadau hirdymor sydd i wasanaethau eraill? A adolygwch y mater hwn ac, os felly, pryd y cyflwynwch adroddiad arno i’r Cynulliad?

Nod y tasglu yw ceisio ffyrdd o ddiogelu’r gwasanaethau pwysig hynny i blant a phobl ifanc diamddiffyn. Rhagwelaf y gwneir llawer o’r gwaith yn yr ychydig fisoedd nesaf; ni chaiff ei lunio tan fis Gorffennaf. Mae angen penderfyniadau prydlon. Ceisiwn ddarbwyllo Cymdeithas y Plant i beidio â thynnu’n ôl o Gymru. Dyna’n man cychwyn o ran ei chyfrifoldebau. Rhaid gweithio’n gyflym.

O ran rôl sefydliadau gwirfoddol yng Nghymru, mae hyn wedi amlygu—ac mae wedi digwydd o’r blaen—nad yw rhai o sefydliadau’r DU yng Nghymru wedi datganoli eu cyfrifoldebau a’u trefniadau cyfansoddiadol yn ddigonol i Gymru. Mae llawer o sefydliadau sy’n gweithio mewn partneriaeth â chyrff y DU wedi sefydlu eu swyddfeydd eu hunain yng Nghymru. Yna gwnânt gais i’r awdurdodau lleol ac i’r Cynulliad am arian. Rhaid inni sicrhau ein bod yn ystyried y sefydliadau hynny yn y DU nad oes gennym berthynas uniongyrchol â hwy nac atebolrwydd. Mae hwnnw’n bwynt da i’w gynnwys yn yr adolygiad.

Croesawaf eich datganiad, a’ch gwaith gwerthfawr i geisio cadw’r gwasanaethau a’r prosiectau hynny yng Nghymru. A wnewch chi gysylltu â chynghorau lleol yn yr ardaloedd lle y lleolir y prosiectau, ac ystyried defnyddio eich cyllideb er mwyn sicrhau, os bydd angen, bod arian ychwanegol ar gael i sicrhau parhad y ddarpariaeth gwasanaethau a chynnig diogelwch felly i’r cyflogeion a chysur i’r llu o blant sy’n elwa ar y prosiectau hyn? Drwy wneud hyn, gallwn benderfynu cyn gynted â phosibl ar ddyfodol y prosiectau hyn a sicrhau na adawn bethau tan y funud olaf cyn gwybod a fyddant yn parhau y flwyddyn nesaf.

Yr ydym yn cynnwys llywodraeth leol yn y tasglu oherwydd, fel y dywedais, mae llawer o’r prosiectau hyn mewn ardaloedd awdurdod lleol ac fe’u cefnogir fel rhan o bartneriaethau â llywodraeth leol. Cefnogir llawer o’r partneriaethau hyn hefyd gan y Cynulliad drwy’r cynlluniau a nodais. Felly, rhaid wrth ymagwedd bartneriaeth tuag at sicrhau ein bod yn diogelu’r gwasanaethau hynny ac yn ystyried pob ffordd a chyfle o wneud hynny, nid yn unig gydag ymrwymiad y Cynulliad, ond hefyd llywodraeth leol, ymddiriedolaethau a sefydliadau gwirfoddol eraill yng Nghymru. Mae arian Ewrop yn gysylltiedig â hyn hefyd, yn ogystal â Chymdeithas y Plant ei hun—nid ydym am iddi adael Cymru yn y cyflwr hwn.

A gytunwch fod Cymdeithas y Plant, yn anffodus, yn prysur ennill enw gwael iddi ei hun am fod yn Marconi y sector elusennol? Mae wedi gwastraffu asedion sylweddol mewn byr amser a’i ymateb i hyn fu cwtogi’n llym ar ei gwaith yng Nghymru, sy’n gyfystyr â dwyn oddi ar ei mentrau yma. Yn ogystal â rhoi sioc fawr inni, a gytunwch ei bod yn gosod cynsail beryglus i bob sefydliad sy’n gweithredu ar sail Cymru a Lloegr. Gwelant un o elusennau mwyaf a hynaf Prydain yn ymateb i ddatganoli drwy ddiddymu pob un o’i gweithrediadau yng Nghymru. Rhaid i’r Cynulliad gyfleu’r neges bod hynny’n annerbyniol.

Unwaith eto, dywedaf fy mod yn croesawu’r camau a gymerwyd gan un o gydlywyddion Cymdeithas y Plant—Archesgob Cymru—sef gwrthdystio drwy ymddiswyddo. Mae angen inni anfon ymateb difrifol tebyg i Gymdeithas y Plant oherwydd waeth beth y llwyddwch i’w achub o’r llanastr—a chefnogaf eich ymdrechion clodwiw yn hynny o beth—mae’r hyn a ddigwyddodd yn gywilydd ac yn annerbyniol. Dylem fod yn dweud wrth Gymdeithas y Plant fod yr hyn a gynigiodd, o’r dechrau i’r diwedd, yn annigonol.

Croesawaf y tasglu a sefydlir gennych a gobeithiaf y gall sefydliadau eraill ymgymryd â llawer o’r gwaith hwn. Byddwn yn eich cefnogi’n llwyr yn yr ymdrechion hynny. Fodd bynnag, ni ddylid byth rhoi un o Weinidogion y Cynulliad yn y sefyllfa ofnadwy eto o orfod adfer sefyllfa o fewn misoedd gan fod elusen wedi camreoli ei harian, ac ar ben hynny, wedi gwneud penderfyniad rheoli amhriodol iawn. O’r dechrau i’r diwedd, mae Cymdeithas y Plant wedi ymddwyn yn warthus ac wedi gwrthod y genhadaeth, a arddelodd gyda balchder am 130 o flynyddoedd.

Adleisiwyd eich safbwyntiau nid yn unig yn y Siambr hon, ond ledled Cymru a chan yr Eglwys yng Nghymru, o gofio ymddiswyddiad yr Archesgob Rowan Williams o fod yn gydlywydd y gymdeithas. Darllenaf o lythyr gan gyngor cenhadu a gweinidogaethu yr Eglwys yng Nghymru:

‘Yr ydym yn anfodlon iawn nad oedd digon o ymgynghori cyn i ymddiriedolaethwyr y gymdeithas hon benderfynu, yn anad dim y ffaith nad oeddynt wedi ymgynghori â’r eglwys, o gofio bod yr Eglwys yng Nghymru yn rhan o deitl y gymdeithas.’

Anogaf yr Aelodau i drafod hyn ag ymddiriedolwyr Cymdeithas y Plant. Fel Aelodau sydd yn pryderu am wasanaethau yng Nghymru, nid ydym yn mynd i’w dderbyn heb wrthwynebu ac yr wyf yn ddiolchgar am eich pwyntiau grymus, David. Fel y dywedais yn fy ymateb i Janet, rhaid inni ystyried cyflwr a natur ddiamddiffyn sefydliadau eraill yng Nghymru a Lloegr neu’r DU o ran diogelwch a chynaliadwyedd y sector gwirfoddol. Rhaid inni gyfleu’r neges bod datganoli wedi digwydd yng Nghymru ac y dylai olygu datganoli pŵer i’r sawl yng Nghymru sy’n ceisio cefnogi ein plant a’n pobl ifanc mwyaf diamddiffyn.

Condemnir y gymdeithas am y ffordd yr ymdriniodd â’r cyhoeddiad hwn. Mae’n lletchwith a dideimlad. Mae’r cyhoeddiad wedi creu llawer o ansicrwydd ymhlith y rhai sydd yn derbyn ei gwasanaethau ac ymhlith ei gweithwyr yng Nghymru, sy’n darparu gwasanaeth gwerthfawr i’n pobl a’n cymunedau. Wrth adolygu gwaith y gymdeithas, a ofynnwch i’r tasglu ystyried yr holl wasanaethau plant a ddarperir gan y sector gwirfoddol yng Nghymru? A ofynnwch iddi ystyried yr holl sefydliadau sy’n cael arian cyhoeddus i gefnogi eu gwaith er mwyn sicrhau y manteisiant ar bob cyfle i wella a chynyddu cydweithrediad, a lleihau’r gystadleuaeth rhwng sefydliadau gwirfoddol ac annog cydweithio gan wneud y defnydd gorau o’r adnoddau hynny? Yn eich trafodaethau â Mr Sparks, a nododd a oedd rhyw bwysau o ran costau yng Nghymru a fyddai wedi darbwyllo’r gymdeithas i wneud y penderfyniad affwysol hwn?

Mae sector gwirfoddol plant yng Nghymru yn fywiog ac mae pob sefydliad yn gweithio’n agos gyda’i gilydd. Er enghraifft, daethant at ei gilydd yn effeithiol gan weithio’n galed i lunio polisi a arweiniodd at benodi Comisiynydd Plant Cymru. Plant yng Nghymru sy’n dwyn y sefydliadau hyn ynghyd, sef sefydliad ymbarél y sectorau statudol a gwirfoddol. Gweithiant gyda’i gilydd yn rymus. Chwaraeant eu rhan hefyd yng Nghymru mewn sawl ffordd wahanol mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol a’r Cynulliad. Yr wyf yn argyhoeddedig o’u cyfraniad a’u bod yn cydweithio yn fwy o ganlyniad i sefydlu’r Cynulliad. Mae hynny am ein bod yn disgwyl hynny oddi wrthynt a’u bod yn gwybod bod yn rhaid iddynt gyflawni hynny er mwyn datblygu’r gwaith o gefnogi plant a phobl ifanc. O ran penderfyniad Cymdeithas y Plant ac ymateb Mr Sparks, a glywodd rai o’r Aelodau efallai ar Radio 4 fore Sul, mae’n glir bod Cymdeithas y Plant yn ymwneud â dwy wlad a bu’n rhaid iddi aberthu un. Yn Lloegr, dim ond 20 y cant o’r prosiectau a ddileir, ond yng Nghymru caiff pob prosiect ei ddileu. Dywedodd Mr Sparks hynny ar y radio ac yn bersonol wrthyf fi. Mae agwedd a diffyg sensitifrwydd eithriadol Cymdeithas y Plant yn warthus. Ni dderbyniwn hyn heb wrthwynebiad. Fel y dywedais, anogaf yr Aelodau i drafod hyn yn uniongyrchol â’r ymddiriedolwyr a thrwy eu cysylltiadau.

Pwysaf ymhellach ar Jane yng ngoleuni ei hymatebion i Tom Middlehurst a Janet Ryder, i adolygu natur y gwasanaethau plant a ddarperir gan y sector gwirfoddol yng Nghymru, gyda’r bwriad o sicrhau bod y gwasanaethau craidd hanfodol yn cael digon o arian y sector cyhoeddus, fel na fyddant yn agored fel hyn eto. Rôl draddodiadol y sector gwirfoddol oedd cyflawni gwaith ychwanegol ac arloesol na allai’r sector cyhoeddus ei wneud. Pryderaf, fel y gwna llawer o’r Aelodau, fod y sector gwirfoddol yn cyflawni gwaith statudol yn awr. Nid wyf yn siŵr pa mor briodol yw hynny. A fanteisiwch ar y cyfle hwn i edrych o’r newydd ar y ffordd y darperir gwasanaethau eirioli i blant mewn gofal ledled Cymru, gyda’r bwriad o ystyried sefydlu rhyw fath o strwythur cenedlaethol cydlynol, fel bod plant yn gwybod beth y gallant ei ddisgwyl ym mhobman?

Mae’r rheini’n bwyntiau pwysig. Yn aml, bu sector gwirfoddol y plant ar y blaen wrth arloesi, gydag awdurdodau lleol a llywodraeth yn ymgorffori’r polisïau a’r arferion arloesol wrth ddarparu eu gwasanaethau. Fodd bynnag, darperir gwasanaethau hefyd gan sector gwirfoddol y plant. Rhaid i eiriolaeth fod yn annibynnol, felly mae’n briodol na chaiff ei roi yng ngofal awdurdodau lleol. Rhaid i sefydliad annibynnol, fel Cymdeithas y Plant ddarparu eiriolaeth annibynnol—mae sefydliadau eraill yn ei darparu hefyd. Yna mae gan y sefydliadau hynny gytundeb lefel gwasanaeth gyda’r awdurdod lleol. Fel y dywedasoch, rhaid inni sicrhau ei fod wedi ei hymgorffori mewn llifau ariannu cynaliadwy a datblygu gwasanaethau. Fodd bynnag, mae annibyniaeth yn allweddol a dyna pam mae’r sector gwirfoddol mor bwysig. Daw prosiectau eraill i’r golwg a byddant yn chwarae eu rhan wrth ysgogi newid ac o bosibl yn symud ymlaen i gynlluniau eraill. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod bod yn rhaid i eiriolaeth fod yn annibynnol a rhaid inni sicrhau rôl y sector gwirfoddol yn hynny. Yn sicr, byddaf yn rhoi ystyriaeth bellach i hynny.

Nodaf fy siomedigaeth hefyd yn y gymdeithas ac agwedd ffwrdd-â-hi Mr Sparks. Hyd yn hyn, nid yw wedi ymateb i lythyr a ysgrifennais ato wythnos yn ôl yn gofyn iddo ailystyried y penderfyniad. Nodaf, gyda siom, nad yw wedi ymateb i’ch cais chi ychwaith, Jane. Mae’r Eglwys yng Nghymru wedi chwarae rhan werthfawr yn hyn i gyd.

Dof at y cwestiwn. Gwnaethoch sôn na fydd y tasglu hwn yn cymryd llawer o amser ac yr wyf yn ddiolchgar am hynny. Mae hwn yn rhoi rhywfaint o gyfle i ni. Pa sicrwydd a roddwch i’r staff, y mae gan lawer ohonynt fwy o ddiddordeb mewn diogelu pobl ddiamddiffyn yn hytrach na diogelu eu swyddi eu hunain, y bydd y Cynulliad yn gallu delio ag argymhellion y tasglu?

Mae hwnnw’n bwynt pwysig. Mae Cymdeithas y Plant wedi cyhoeddi y bydd yn tynnu’n ôl o fis Gorffennaf y flwyddyn nesaf, felly dyna’r terfyn amser. Fodd bynnag, fel y dywedais, rhaid inni sicrhau bod y tasglu yn cwblhau ei waith yn gynnar y flwyddyn nesaf. O bosibl, bydd angen iddo barhau i fonitro, ond rhaid cyflwyno’r argymhellion a chymryd y camau i ddiogelu’r gwasanaethau, yn ogystal â chyfraniad y staff, o fewn yr ychydig wythnosau nesaf. Rhaid inni sicrhau na chollwn y staff hynny oherwydd yr ansicrwydd a wynebant yn awr. Maent yn staff ymroddedig sy’n meddu ar arbenigedd proffesiynol ac ymrwymiad i’w swyddi penodol. Po gyflymaf y cyflawna’r tasglu ei waith, gorau oll. Mae pawb sy’n chwarae rhan wedi dod ynghyd. Bydd y Cynulliad nid yn unig yn buddsoddi ei arbenigedd ond rhywfaint o arian yn awr i helpu’r tasglu hwnnw i wneud ei waith yn gyflym ac effeithiol.

Yr ydych bron wedi ateb fy nghwestiwn eisoes, Jane. Dymunaf bwysleisio bod amser yn hanfodol. Os bydd oedi maith, bydd y staff yn dechrau edrych yn rhywle arall am waith a bydd y gwasanaeth yn chwalu’n fewnol.

Ie, credaf imi grybwyll hynny yn fy ymateb i Ann.

Mae fy nghwestiwn yn ymwneud â’r asedion a’r arian grant a dalwyd gan gyrff statudol i’r gymdeithas. Beth y gellir ei wneud i sicrhau bod yr asedion hynny a’r gyfran o’r arian grant hwnnw yn aros yng Nghymru ac na chânt eu hadennill gan y gymdeithas?

Eglurais wrth Ian Sparks pan gyfarfûm ag ef yr wythnos diwethaf y byddem yn disgwyl i’r asedion aros yng Nghymru. Bydd y grantiau a ddarperir yn awr yn rhan o’r adferiad ym mha ffordd bynnag y datblygir hyn gan y tasglu. Mae problem hefyd gyda’r arian a godir gan bobl ar gyfer Cymdeithas y Plant yng Nghymru. Cyn bo hir, bydd gennym wasanaethau Christingle ledled Cymru, sy’n codi llawer iawn o arian. Y neges gref i Gymdeithas y Plant yw bod yn rhaid i’r arian hwnnw a’r asedion aros yng Nghymru. Gobeithiaf y bydd y Cynulliad yn cymeradwyo’r pwynt cryf hwn a wnaf i Gymdeithas y Plant.

Mae’n bleser gennyf wneud y datganiad hwn i’r Cynulliad heddiw ac ateb y cwestiynau yr hoffai llawer ohonoch eu gofyn imi, fe wn. Bydd y datganiad hwn yn sail i’r ddadl a fydd yn dilyn yn ddiweddarach yn y tymor. Yr wyf yn ddiolchgar i’m cyd-Aelod, y Trefnydd, Andrew Davies, am yr ymdrech fawr a wnaeth ef a’i swyddogion yn ystod y dyddiau diwethaf i sicrhau’r dyddiad cyntaf posibl i gynnal y ddadl honno [AELODAU GWRTHBLEIDIAU’R CYNULLIAD: ‘O.’] Yr wyf yn falch o nodi y caiff y ddadl honno ei chynnal ar 27 Tachwedd bellach, yn amodol ar weithdrefnau arferol y Cynulliad. Mae gwreiddiau cynllun newydd yr NHS yng Nghymru i’w gweld yn y Papur Gwyn, ‘Rhoi Cleifion yn Gyntaf’, a gyhoeddwyd yn 1998 gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru bryd hynny. Nod y cynllun oedd rhoi terfyn ar raniadau’r farchnad fewnol. Ei brif neges oedd bod yn rhaid i bob rhan o’r NHS weithio gyda’i gilydd i roi gwasanaethau da, effeithiol i gleifion. Cydweithredu, nid cystadlu oedd y nod.

Barnwyd bod fframwaith cyfredol llywodraeth leol yng Nghymru yn rhoi sail addas a sefydlog i weithredu’n lleol, ac yr oedd ffiniau grwpiau iechyd lleol yn cyfateb â ffiniau awdurdodau unedol er mwyn hwyluso gweithio ar y cyd. Ar y sail hon, sefydlwyd 22 o grwpiau iechyd lleol yng Nghymru.

Yn Chwefror 2001, cyhoeddwyd ‘Gwella Iechyd yng Nghymru – Cynllun i’r GIG ynghyd â’i bartneriaid’. Yr oedd hwn yn arwydd o’r bwriad i atgyfnerthu’r grwpiau iechyd lleol i ymgymryd â chyfrifoldebau newydd dros gomisiynu, sicrhau a chyflwyno gofal iechyd yn eu hardaloedd. Ar yr un pryd, câi’r Cynulliad ei atgyfnerthu i roi math newydd o arweiniad a chyfeiriad yn genedlaethol. Yn sgîl y datblygiad hwnnw ni fyddai angen awdurdodau iechyd yng Nghymru.

Cyhoeddwyd y ddogfen ymgynghori, ‘Newid Strwythurol yn yr NHS yng Nghymru’ ym mis Gorffennaf 2001 a daeth y cyfnod ymgynghori tri mis i ben ar 19 Hydref 2001. Cafwyd 345 o ymatebion gan amrywiaeth eang o sefydliadau, unigolion a chyrff cynrychioliadol.

Yr oedd y cynigion yn y ddogfen ymgynghori yn ffrwyth gwaith y Grŵp Gorchwyl a Gorffen ar Strwythurau, a sefydlwyd fel rhan o’r broses o roi ein cynllun ar gyfer yr NHS ar waith. Ymhlith aelodau’r grŵp yr oedd cynrychiolwyr y Cynulliad Cenedlaethol, yr NHS, llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol.

Yn ystod yr ymgynghoriad, ymwelais â phum awdurdod iechyd i drafod y cynigion â’u staff. Cynhaliwyd sesiynau agored hefyd yn y gogledd, yn y gorllewin ac yn y de i drafod cefndir a manylion y newidiadau strwythurol. Cynhaliwyd ystod o gyfarfodydd, digwyddiadau a gweithdai ledled Cymru yn ystod yr ychydig fisoedd diwethaf, gan roi cyfle i bobl drafod y cynigion, i ddeall cefndir y strwythurau, ac i fynegi barn.

Ar ôl cwblhau’r broses ymgynghori yr ydym yn benderfynol o’r newydd o greu gwasanaeth iechyd sy’n llunio atebion lleol i broblemau lleol ac yn sicrhau bod yr atebion lleol hynny yn unol â fframwaith blaenoriaethau i Gymru gyfan.

Yn erbyn y cefndir hwnnw, gwneuthum y penderfyniadau canlynol. Caiff y grwpiau iechyd lleol eu hatgyfnerthu a’u datblygu’n fyrddau iechyd lleol ym mhob ardal awdurdod lleol. Y byrddau fydd conglfeini’r NHS newydd yng Nghymru. Credir yn gyffredinol fod yr egwyddor o bennu ffiniau sy’n cyfateb â ffiniau awdurdodau lleol yn fanteisiol iawn. Bydd y 22 o fyrddau iechyd lleol yn dod yn gyrff statudol er mwyn iddynt gael y pŵer a’r statws i ymgymryd â’u cyfrifoldebau.

Mae’r bartneriaeth rhwng y byrddau iechyd lleol a’r awdurdodau lleol yn holl bwysig. Mae Llywodraeth y Cynulliad am ddarpariaeth deddfwriaeth sylfaenol a fydd yn rhoi dyletswydd ar bob cyngor lleol a phob bwrdd iechyd lleol, ynghyd â’u partneriaid, i lunio a gweithredu strategaeth ar y cyd er iechyd a lles aelodau’r cyhoedd yn ardal yr awdurdod lleol. Bydd hynny yn cynnwys cytuno ar flaenoriaethau buddsoddi ar y cyd a chydgynllunio gwasanaethau rhyngwyneb, yn seiliedig ar asesiad o anghenion ar y cyd.

Pwysleisiodd yr ymgynghoriad pa mor bwysig yw nodi’r camau, i’w cymryd dros y 18 mis nesaf, i baratoi byrddau iechyd lleol ar gyfer eu rolau a’u swyddogaethau newydd er mwyn bod yn hyderus y gallant fod yn addas i’r diben. Ymhlith y dibenion hyn fydd: asesu anghenion iechyd eu hardaloedd ac effeithiolrwydd systemau iechyd lleol; sicrhau a darparu gofal iechyd sylfaenol; sicrhau gofal cymuned a gofal canolraddol; a sicrhau gofal eilaidd. Bydd y byrddau hefyd yn gyfrifol am fynd i’r afael â’r anghydraddoldebau o ran iechyd a mynediad yn eu cymunedau. Dychwelaf at y rhaglen ddatblygu ar gyfer byrddau iechyd lleol a phartneriaethau yn ddiweddarach yn y datganiad hwn.

Bydd angen ehangu aelodaeth y byrddau i gynnwys cynrychiolaeth o aelodau etholedig yr awdurdodau lleol. Caiff llais y cleifion ei atgyfnerthu drwy gynrychiolwyr gwirfoddol a lleyg. Ymhlith yr aelodau bydd tîm gweithredol hefyd, a fydd yn cynnwys staff iechyd cyhoeddus ynghyd â gweithwyr proffesiynol eraill. Bydd lle ychwanegol hefyd i weithiwr proffesiynol sy’n gysylltiedig â meddygaeth, a lle i nyrs, yn ychwanegol at y lle ar gyfer cyfarwyddwr nyrsio ar y bwrdd gweithredol. Byddai hyn yn arwain at fwrdd ag iddo aelodaeth ehangach a mwy cynhwysol nag sy’n bodoli ar hyn o bryd.

Bydd angen i aelodau’r byrddau iechyd lleol gael eu dewis mewn modd sy’n sicrhau natur ddilys y gynrychiolaeth. Rhaid gorfodi’r byrddau i gynnal eu busnes yn gyhoeddus ac i atgyfnerthu eu cysylltiadau â’r cyhoedd.

Codwyd pryderon yn yr ymgynghoriad ynglŷn â’r cysyniad o gonsortia o fyrddau iechyd lleol, fel y’u nodwyd yn y ddogfen wreiddiol, ac felly penderfynais beidio â gweithredu ar y cynnig hwnnw.

Yr oedd nifer o’r ymatebion i’r ymgynghoriad o blaid model lle y byddai’r byrddau iechyd lleol, yr awdurdodau lleol, yr ymddiriedolaethau a’r sector gwirfoddol yn gweithio gyda’i gilydd, i sicrhau trefniadau comisiynu cydgysylltiedig, ac integredig lle y bo hynny yn briodol, ar gyfer ysbytai a gwasanaethau cymuned yn yr ardaloedd lleol. Bwriadaf sicrhau bod sefydliadau lleol yn cydweithio yn y ffordd hon i sicrhau y caiff yr ystod orau bosibl o wasanaethau o’r safon orau bosibl eu darparu ar gyfer eu poblogaethau lleol drwy broses gomisiynu effeithiol sy’n rhoi gwerth am arian. Yn ystod y camau cyntaf, bydd tair swyddfa ranbarthol y Cynulliad yn goruchwylio’r broses hon er mwyn sicrhau bod cydweithio o’r fath yn datblygu’n gyson fesul cam. Dywedaf ragor am y swyddfeydd hyn yn nes ymlaen.

Ar sail model o’r fath, bydd 10-12 o bartneriaethau lleol ledled Cymru, yn cynnwys dau fwrdd iechyd lleol, dau awdurdod lleol ac un ymddiriedolaeth NHS gan amlaf. Bydd dwyn pobl ynghyd yn y ffordd hon—er mwyn sicrhau darpariaeth ar y cyd lle y mae llif y cleifion yn debyg—yn sicrhau y defnyddir arbenigedd a phrofiad yr ymddiriedolaethau i’r eithaf. Byddant yn hwyluso’r gwaith o ddatblygu rhwydweithiau clinigol rheoledig ac yn cynnig y ffordd orau o ddarparu gwasanaethau ar gyfer cleifion.

Yr oedd pawb a ymdriniodd â’r mater hwn yn gytûn y dylai’r trefniadau ym Mhowys fod yn wahanol i’r trefniadau yng ngweddill Cymru ac y dylai’r ymddiriedolaeth gymuned a’r byrddau iechyd lleol uno i ffurfio un bwrdd iechyd i Bowys, fel y nodwyd yn yr adroddiad ar strwythurau. Bydd y prosiect i roi’r cynnig hwnnw ar waith yn mynd rhagddo yn awr.

Caiff nifer fach o brosiectau arloesol eu hystyried o ganlyniad i gynigion yr NHS, sy’n awgrymu y dylai’r byrddau iechyd lleol ddod yn gyfrifol am y gwasanaethau cymuned a ddarperir ar hyn o bryd gan yr ymddiriedolaethau. Dim ond ardaloedd sydd wedi gwirfoddoli ar gyfer y prosiectau hyn a gaiff eu hystyried fel rhan o’r prosiectau arloesol.

Fel y dywedais yn gynharach, codwyd mater capasiti ar lefel byrddau iechyd lleol a’r partneriaethau gan nifer o’r rhai a ymatebodd i’r ymgynghoriad. Gofynnwyd a fyddai’r byrddau iechyd lleol a’r partneriaethau yn gallu ymgymryd â’r dyletswyddau ehangach y byddai’n ofynnol iddynt ymgymryd â hwy o dan y trefniadau newydd. Cymeraf y mater hwnnw o ddifrif. Mae angen inni gofio y bydd y sgiliau a’r profiad sydd ar gael yn yr NHS yng Nghymru yn parhau i fod yn rhan o’r NHS ar ôl gweithredu’r cynllun hwn. Byddwn yn ailddosbarthu’r sgiliau a’r medrau hynny o’r awdurdodau iechyd i’r byrddau iechyd lleol a’r Cynulliad, ac, yn y modd hwnnw, byddant yn parhau i fod ar gael o fewn y gwasanaeth cyfan.

Rhaid inni sicrhau bod gennym y bobl gywir yn y swyddi cywir mor fuan â phosibl. Byddwn yn sefydlu tîm datblygu’r byrddau iechyd lleol a’r partneriaethau i Gymru gyfan, ochr yn ochr â’r tîm gweithredu sy’n bodoli eisoes a chan ategu’r tîm hwnnw. Bydd y ddau dîm yn gweithredu o dan gyfarwyddyd Cyfarwyddwr NHS Cymru. Bydd y tîm datblygu yn cynnwys rhai o’r swyddogion yn y swyddi uchaf yn y gwasanaethau yng Nghymru, gan gynnwys y rhai sy’n meddu ar brofiad uniongyrchol o’r broses gomisiynu, fel rhan o’u sgiliau rheoli.

Yn dilyn y datganiad hwn, a chyn cynnal y ddadl yn y Cynulliad, byddaf yn cyhoeddi cynllun datblygu fframwaith, sy’n cynnwys cerrig milltir penodol i’w cyrraedd cyn 1 Ebrill 2003. Bydd y ddogfen hon yn rhoi glasbrint clir i’r rhai sy’n gweithio yn y maes, ynghyd â rhaglen waith hanfodol i’r tîm datblygu adeiladu capasiti’r byrddau iechyd lleol a’r partneriaethau.

O ran y Cynulliad, caiff sefydliad Cyfarwyddiaeth yr NHS a’r ystod o sgiliau sydd ar gael yn uniongyrchol iddo eu hatgyfnerthu.

Er mwyn gwella cynllunio strategol, rheoli perfformiad a swyddogaethau gweithredol eraill, bwriedir agor swyddfeydd y Cynulliad yn y gogledd, yn y canolbarth a’r gorllewin, ac yn y de. Bydd y swyddfeydd rhanbarthol hyn yn fodd i’r gyfarwyddiaeth gael presenoldeb lleol, gweladwy a byddant yn ffynhonnell hwylus o wybodaeth a chyngor i sefydliadau lleol yr NHS. Ar ran Cyfarwyddwr NHS Cymru byddant yn sicrhau atebolrwydd beunyddiol y sefydliadau arweiniol. Bydd hefyd yn bwysig iawn bod y gyfarwyddiaeth yn cynnwys ystod lawn o gyngor gan weithwyr proffesiynol i lunio a chyflwyno polisïau a strategaethau cadarn. Bydd angen cymorth effeithiol ar y gweithwyr proffesiynol hyn a byddant yn defnyddio strwythurau ymgynghorol proffesiynol wedi’u hatgyfnerthu o fewn yr NHS. Bydd Cyfarwyddwr NHS Cymru, y Prif Swyddog Meddygol a’r Prif Swyddog Nyrsio yn gweithio’n agos gyda’i gilydd i sicrhau hyn.

Cafwyd sylwadau sy’n gryf o blaid—

Mae hwn yn ddatganiad pwysig, ac yr wyf yn ddiolchgar am yr amser—

Mae’n hollbwysig bod y Cynulliad Cenedlaethol yn gallu rhoi arweiniad yn y maes pwysig hwn o ddatblygu a chyflwyno gwasanaethau. Bydd cyfarwyddiaeth gofal sylfaenol yn y Cynulliad, wedi’i hategu gan grŵp cyfeirio a fydd yn cynrychioli buddiannau gweithwyr proffesiynol.

Cydnabyddaf hefyd pa mor bwysig ydyw i sicrhau y caiff gwasanaethau gofal iechyd mewn ysbytai ac yn y gymuned eu cydnabod o fewn trefniadau newydd Cyfarwyddiaeth yr NHS. Caiff cyfarwyddwr arweiniol ar lefel y Cynulliad ei enwebu i gynrychioli’r buddiannau hyn, gyda chefnogaeth grŵp cyfeirio. Caiff cyfarwyddwyr arweiniol eu henwebu hefyd ar gyfer y gwasanaethau iechyd meddwl a’r gwasanaethau iechyd plant yn y Cynulliad i atgyfnerthu polisïau a strategaeth, a sicrhau y cânt eu gweithredu’n effeithiol.

Caiff y systemau ymgynghorol proffesiynol eu hadnewyddu a’u hadfer yn eu cyfanrwydd a bydd iddynt safle da o fewn y trefniadau strwythurol newydd. Bydd pwyllgorau meddygol—yn seiliedig ar y pwyllgorau meddygol dosbarth sy’n bodoli eisoes—yn ffordd bwysig o gysylltu â staff meddygol ym maes gofal eilaidd yn ogystal â gofal sylfaenol o ran y prosesau ar gyfer llunio polisïau a gwneud penderfyniadau yn genedlaethol, yn rhanbarthol ac yn lleol.

Atgyfnerthir capasiti iechyd cyhoeddus yng Nghymru. Yn y Cynulliad, caiff hyn ei gyflawni o dan arweiniad y Prif Swyddog Meddygol, a wedi hynny caiff gwasanaethau iechyd cyhoeddus yr NHS eu trefnu ar sail Cymru gyfan, wedi’u lleoli o fewn ymddiriedolaeth NHS ond yn atebol i’r Prif Swyddog Meddygol. Y byrddau iechyd lleol fydd yn gyfrifol am iechyd y boblogaeth ac am gyflawni gofynion statudol a gweithredol. Bydd Canolfan Iechyd Cymru yn gyfrwng annibynnol o ddatblygu a chefnogi arferion iechyd cyhoeddus ym mhob sector ac ym mhob sefydliad partner.

Bwriadaf hefyd atgyfnerthu rôl bresennol Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru. O fewn y gwasanaeth iechyd diwygiedig yng Nghymru, bydd y comisiwn yn parhau i fod yn gorff comisiynu hyd braich i Gymru gyfan, sy’n ymdrin â gwasanaethau trydyddol a gwasanaethau aciwt arbenigol iawn eraill. Ar hyn o bryd, mae’r comisiwn yn gweithredu drwy fwrdd o gynrychiolwyr yr awdurdodau iechyd sy’n rhan ohono, ond ar ôl ad-drefnu, bydd yn cynnwys cynrychiolwyr rhanbarthol o’r byrddau iechyd lleol, yr ymddiriedolaethau a’r Cynulliad Cenedlaethol.

Yn ogystal â sicrhau gwasanaethau trydyddol, bydd y comisiwn yn rhoi cyngor i’r NHS yng Nghymru ar y gwaith o gomisiynu gwasanaethau eilaidd mwy arbenigol a gwasanaethau rhanbarthol. Bydd yn parhau i oruchwylio’r meysydd hynny, ar ffurf cyngor a chanllawiau, o ran y cyrff a fydd yn gweithredu ar ôl Ebrill 2003.

Hefyd, caiff y comisiwn ei atgyfnerthu i roi canllawiau penodol, i gefnogi ac i hwyluso yn fwy cyffredinol ym maes comisiynu gwasanaethau aciwt. Er enghraifft, pan fo angen gwneud penderfyniad ar faterion anodd, bydd y comisiwn mewn sefyllfa i roi cyngor a chanllawiau annibynnol, hyd braich yn y lle cyntaf.

Yn olaf, caiff y Comisiwn ei atgyfnerthu i gyfrannu’n uniongyrchol at y cynllun datblygu sefydliadau fesul cam ar gyfer y byrddau iechyd lleol a’r partneriaethau y cyfeiriais atynt yn gynharach.

Yn ogystal â’r trafodaethau a gafwyd yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yr wythnos diwethaf, ac yn y dadleuon a gynhaliwyd yn ystod y naw mis diwethaf, yr wyf yn ddiolchgar i bawb a roddodd o’u hamser ac a ymrwymodd i gyfrannu at y ddadl bwysig hon, ac am amrywiaeth a safon yr ymatebion, o gofio y byddant yn chwarae rhan hollbwysig wrth benderfynu ar y ffordd ymlaen.

Gorffennaf drwy ddyfynnu dau o’r ymatebion cadarnhaol niferus sydd wedi dod i law yn ystod yr ychydig ddyddiau diwethaf sy’n crynhoi’r hyn y mae’r Llywodraeth bartneriaeth yn ceisio ei gyflawni yng Nghymru. Dyma eiriau Cymdeithas yr Ymarferwyr Cymuned a’r Ymwelwyr Iechyd:

Dyma eiriau John Lease Jones, Cadeirydd Cymdeithas Cynghorau Iechyd Cymuned Cymru:

Credwn y bydd atgyfnerthu gofal sylfaenol a hwyluso’r NHS a’r Gwasanaethau Cymdeithasol i gydweithio yn fanteisiol i’r cleifion, y caiff y rhan fwyaf ohonynt eu holl ofal iechyd yn y gymuned, ac y mae datblygu darpariaeth ‘gydgysylltiedig’ yn hanfodol iddynt.

Dau yn unig o’r ymatebion lu y gwrandewais arnynt yw’r rhain, ymatebion sy’n dangos pa mor dda y mae’r gymuned iechyd yn gyffredinol yng Nghymru eisoes yn deall ein diwygiadau ac yn eu gwerthfawrogi. Fe’u cymeradwyaf i’r Cynulliad y bore yma.

in Welsh I only have a few minutes to speak as opposition health spokesman. We should be holding a debate today, because I can only ask a series of questions following a statement. That is wholly inadequate.

in Welsh Given that the health service has already been restructured five times in the last decade, the service is crying out for stability. Any restructuring must make things simpler and easier to understand, as well as saving money and improving the service to patients. The changes announced this morning do not achieve any of these objectives.

in Welsh One national body, that could determine treatments and put an end to the postcode lottery, would be a huge step forward. That is Plaid Cymru’s opinion, but that is not what was announced this morning.

yn Saesneg Yr wyf yn synnu. Yn dilyn yr hyn a ddatgelodd y Democratiaid Rhyddfrydol, yr oeddwn yn disgwyl rhai cynigion newydd gwych ac y byddai pethau yn cael eu trawsnewid—nid felly mae’n amlwg.

yn Saesneg Fodd bynnag, rhaid imi ganolbwyntio ar ofyn cwestiynau. A fydd y corff cenedlaethol newydd hwn yn cael gwared ar loteri triniaeth yn ôl cod post, lle mai dim mewn rhai mannau o Gymru y mae triniaethau penodol ar gael ar hyn o bryd? A ydych yn awgrymu y bydd yr holl strwythurau cymhleth y clywsom amdanynt am y tro cyntaf yr wythnos diwethaf yn aros, ond y caiff rhagor eu hychwanegu yr wythnos hon? Soniwch am bartneriaeth Cymru gyfan rhwng byrddau iechyd lleol a chomisiwn gwasanaeth iechyd arbenigol estynedig—beth yw ystyr hyn oll? Mae angen dadl o hyd. Mae cynnal dadl ar 27 Tachwedd yn well na dim dadl o gwbl, ond cynhelir dadl ar hyn yn San Steffan ddydd Mawrth nesaf—pa werth sydd i ddatganoli yn awr? Ffrwyth gwaith naw mis a naw tasglu oedd cynigion yr wythnos diwethaf. Yr oeddent yn gynigion cymhleth yr wythnos diwethaf, ac yn awr maent yn fwy cymhleth byth. Yr wythnos diwethaf yr oeddent yn gostus ac ni fyddent wedi cael gwared ar loteri’r cod post, parhau yn gostus y maent ac ni chânt wared ar y loteri honno o hyd.

yn Saesneg Y Democratiaid Rhyddfrydol sy’n gyfrifol am y sefyllfa sydd ohoni, mae’n debyg. Unwaith eto mae’r cynffon yn siglo’r ci, er nad oedd Peter Black yn ymwybodol o’u polisi ar iechyd yr wythnos diwethaf. Pwy sy’n arwain o ran polisi iechyd, y Democratiaid Rhyddfrydol ynteu Lafur? A oes rhaid i drafodaethau yn y glymblaid gael eu cynnal yn y wasg? Onid oes unrhyw urddas gan y Llywodraeth?

yn Saesneg Yn olaf, busnes craidd yr NHS yw trin pobl. Ni allwn ac ni ddylem golli golwg ar y mater hanfodol hwnnw. Pryd y bydd polisi Llafur yn newid i ganolbwyntio ar yr angen dybryd i gynyddu nifer y gwelyau, nifer y nyrsys a nifer y meddygon?

Gwnaethpwyd hynny oll.

Ni wnaethpwyd eto, o bell ffordd, Brian: cafwyd 130 o welyau yn lle 6,000. Mae Plaid Cymru bob amser wedi bod yn erbyn y fenter cyllid preifat, a chroesawaf dro pedol y Gweinidog ar hynny. Ychydig o wythnosau yn ôl, cyhoeddwyd arian cyhoeddus ar gyfer ysbytai ym Mhorthmadog a’r Rhondda. Polisi Plaid Cymru yw sefydlu un corff comisiynu cenedlaethol i Gymru. Byddwn yn croesawu unrhyw dro pedol ar hynny, ond nid yw’n amlwg yn y datganiad heddiw a oes gennym un ai peidio. Polisi Plaid Cymru yw canolbwyntio ar gynyddu capasiti er mwyn trin mwy o bobl.

Fel meddyg, euthum yn wleidydd i geisio gwella materion i’m cleifion, ac i gleifion ym mhob man. Erys heriau enfawr o hyd. Erys y farchnad fewnol, am nad amherir ar yr ymddiriedolaethau, mae cynnydd enbyd yn y rhestrau aros o hyd. Mae angen arweiniad cadarn a gweledigaeth glir. Mae dyletswydd arnom i’r cleifion i newid y polisi presennol, boed hynny yn bolisi Llafur neu’n bolisi’r Democratiaid Rhyddfrydol. Pa blaid bynnag piau’r polisi, mae’n amlwg nad yw’n llwyddo. Mae angen inni ymdrin â’r ystadegau iechyd erchyll sydd gan Gymru.

Mae’r strwythurau hyn yn gyfle coll. Maent yn gymhleth, yn gostus ac ni chânt wared ar loteri’r cod post. Gadewch inni gael strwythur syml, corff cenedlaethol cryf ar gyfer comisiynu, grwpiau iechyd lleol wedi’u hatgyfnerthu a chanddynt y gallu i gyflawni dros ein pobl. Mae angen hynny arnom yn awr.

Ceisiaf roi ateb, er nad cwestiwn ydoedd mewn gwirionedd; yr oedd yn debycach i ddatganiad.

Synnaf, Dai, fod Plaid Cymru am sefydlu cwango—cwango i Gymru: pobl a benodir drwy benodiadau cyhoeddus i wneud yr hyn y cawsom ein hethol i’w wneud. Sefydlwyd y Cynulliad i roi cyfeiriad strategol. Mae a wnelo hyn ag ymddiried mewn staff gofal sylfaenol, sy’n cynnwys aelodau awdurdodau lleol, fferyllwyr, nyrsys a meddygon teulu fel chi, Dai. Dyma’r bobl a fydd yn creu, yn llunio ac yn cyflwyno’r gwasanaeth iechyd a fydd yn diwallu anghenion cleifion yng Nghymru. Bydd y Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol yn parhau â’i waith; ni chaiff ei newid. Yr ydym yn atgyfnerthu’r grwpiau iechyd lleol a’r Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol fel y gallant barhau i ddarparu’r gwasanaethau trydyddol pwysig sy’n rhoi cymorth hanfodol ar lefel Cymru gyfan. Rhaid ichi ymddiried yng ngrym cymunedau a llais y cleifion, ac yn y Cynulliad hefyd.

Duw a’n helpo. [Chwerthin.]

Teimlaf yr un fath pan fydd Dafydd Wigley yn codi ar ei draed i siarad.

A wnewch chi ymuno â mi i longyfarch Dai Lloyd a Phlaid Cymru: ni chafodd plaid erioed a chanddi gyn lleied o syniadau gymaint o sylw am gyn lleied o weithredoedd? Mae Dai Lloyd wedi cynnal ymgyrch yn y wasg heb hyd yn oed ymdrafferthu i ymateb i’r broses ymgynghori. Mae ei ddatganiadau i’r wasg yr un mor annealladwy â’i haerllugrwydd.

Mae ymagwedd y Democratiaid Rhyddfrydol tuag at ddiwygio strwythur yr NHS yn seiliedig ar egwyddor. [Chwerthin.] Yr un egwyddor ag y mae ein partneriaid Llafur yn ei chymhwyso: y dymuniad i atgyfnerthu ymagwedd strategol Cymru gyfan tuag at gomisiynu gwasanaethau iechyd. Felly yr ydym yn falch o weld y bydd y 22 o grwpiau iechyd lleol presennol yn datblygu yn fyrddau iechyd lleol.

Seiliwyd ein pryderon ar ymarferoldeb comisiynu gwasanaethau iechyd eilaidd a gorfodi byrddau iechyd lleol i weithio mewn partneriaeth. Fel y gwyddoch, nid yw partneriaethau yn bethau hawdd na chyfforddus bob amser, ac maent yn hawlio gwrandawiad ac ymrwymiad ar y ddwy ochr. Yr oeddem yn pryderu hefyd, fel yr awgrymasoch yn y Pwyllgor yr wythnos diwethaf, na fyddai partneriaethau’r byrddau iechyd lleol bob amser yn llwyddo ac y byddai, ar adegau, anghydfod, anghytuno a diffyg gweithredu yn lleol. Pryder arall oedd gennym oedd y byddai problemau o’r fath yn arwain at sefyllfa lle y byddai pobl yn galw arnoch i ymyrryd bob amser. Yr wyf yn falch eich bod wedi cydnabod y pryderon hynny ac wedi ymateb mewn modd cadarnhaol.

Mae croeso mawr i’ch penderfyniad i ailsefydlu’r Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol fel corff hyd braich i Gymru gyfan, yn hytrach na’i ymgorffori yn y Cynulliad yn ôl y bwriad gwreiddiol. Croesewir hefyd y penderfyniad i atgyfnerthu’r comisiwn fel y gall hwyluso’r partneriaethau a rhoi canllawiau penodol iddynt a’u cynorthwyo i gomisiynu gwasanaethau eilaidd. Gellir newid y strwythur yn synhwyrol fesul cam. Mae angen inni ddatblygu rôl y corff newydd hollbwysig hwn yn y cynllun datblygu i Gymru gyfan ac yn y broses ddeddfwriaethol sy’n mynd rhagddi. A wnewch chi nodi amserlen ar gyfer hynny?

Fel y dywedasoch, mae’r diwygiadau hyn yn seiliedig ar yr egwyddor yr ydym am ei gweithredu yng Nghymru: atebion lleol i anghenion a phroblemau lleol o fewn fframwaith blaenoriaethau i Gymru gyfan. Dyna’r hyn y cytunodd y Cynulliad arno ac mae cefnogaeth gref yn y Siambr o’i blaid. Cyfrannodd 353 o sefydliadau ac unigolion at y penderfyniadau a nodais heddiw. Mae’n drist bod yr Aelodau wedi tanseilio fy ymateb am fod hynny, yn ei dro, yn tanseilio’r bobl a fu’n gweithio mor galed yn ystod y naw mis diwethaf i lunio’r egwyddor honno a’i rhoi ar waith. Y nod yw ein galluogi i gynyddu capasiti wrth inni atgyfnerthu grwpiau iechyd lleol yn fyrddau iechyd lleol, fel y gallant weithio mewn partneriaeth. Dyna pam y bydd gennym ddyletswydd statudol i hyrwyddo partneriaeth. Dyna enaid datganoli yng Nghymru.

Gallaf roi sicrwydd i Peter, a’r Aelodau eraill, y bydd y Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol, sy’n chwarae rôl allweddol wrth gomisiynu gwasanaethau i fynd i’r afael â chlefyd y galon, er enghraifft, yn parhau â’i rôl, ar y cyd â’r gwasanaethau trydyddol eraill, ac yn defnyddio ei arbenigedd yn y gwaith o ddatblygu byrddau iechyd lleol. Bydd bwrdd y Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol yn cynnwys rhanddeiliaid, sef y byrddau iechyd lleol, yr ymddiriedolaethau a’r Cynulliad. Dyna’r cyfeiriad cywir: y cyrff lleol a’r cyrff cenedlaethol yn cydweithio.

Er gwaethaf yr holl sylw yn y wasg, a grëwyd gan y Democratiaid Rhyddfrydol, yn ôl pob golwg, y gwir amdani yw nad oes dim wedi newid yn y bôn. Ceir gwared ar bum awdurdod iechyd, cyflwynir 22 o fyrddau iechyd lleol a hwy a fydd yn comisiynu gwasanaethau. Y cyfan a ddigwyddodd yw eich bod wedi ychwanegu un haen sefydliadol arall i’r dryswch mawr sy’n gysylltiedig â’r cynigion hyn mewn ymgais wan i weithredu’r hyn na ellir ei weithredu am ychydig yn hwy. A gredwch fod y 22 o fyrddau iechyd lleol yn ateb y diben o ran comisiynu gofal sylfaenol tra’n darparu yr un gofal sylfaenol a gomisiynir ganddynt; comisiynu gofal iechyd cymuned tra bod rhai ohonynt hefyd yn darparu yr un gofal iechyd cymuned a gomisiynir ganddynt—ymhen amser, os bydd y rhan honno yn llwyddo, caiff ei hymestyn—a chomisiynu gofal eilaidd hefyd? Y rheini fydd eu swyddogaethau hyd y gwelaf o’ch datganiad. Mae’r rhain yn bwerau nodedig nas delir gan un sefydliad ers dechrau’r naw degau. Mae’n syfrdanol na allwch ragweld y gwrthdaro buddiannau a allai godi os caiff swyddogaethau o’r fath eu cyflawni gan un corff. Cyfyd y broblem anochel hefyd o ran gallu rheoli’r 22 o’r awdurdod iechyd bach hyn.

Rhaid imi eich llongyfarch am ddod o hyd i ddau ymateb i’r ymgynghoriad hwn sy’n eich cefnogi. A wnewch chi estyn fy llongyfarchiadau i’ch swyddogion a weithiodd mor ddygn, mae’n amlwg, i ddod o hyd iddynt? Pe baent wedi byw yn ystod yr Ail Ryfel Byd byddent, yn ddi-os, wedi bod yn dadansoddi lluniau o’r awyr am fân bethau ar diriogaeth y gelyn. Maent wedi gwneud gwaith campus. Gobeithiaf nad ydych yn meddwl fy mod yn anfoesgar wrth eich atgoffa o farn Cydffederasiwn yr NHS yng Nghymru, sy’n cynrychioli uwch reolwyr yn y sector iechyd. Ni chredodd 86 y cant o’i aelodau y gall y 22 o fyrddau iechyd lleol wneud y gwaith hwn o gomisiynu a darparu gwasanaethau. Dyna sut y bu yn y Pwyllgor yr wythnos diwethaf a thrwy gydol y cyfnod ymgynghori.

Ni all unrhyw beth a ddywedasoch y bore yma roi’r un gronyn o hyder inni. Nid oes awdurdod iechyd i Gymru gyfan, er gwaethaf y stori yn y wasg bod y Rhyddfrydwyr wedi negodi’n galed yn ystod y 48 awr ddiwethaf, lle dyfynnwyd llefarydd yn dweud bod yr opsiwn o dynnu’n ôl o’r bartneriaeth ‘ar y bwrdd’. Mae hwnnw yn ymadrodd clogyrnaidd braidd, ond dyna’r ymadrodd a ddefnyddiwyd. Yn amlwg maent wedi llyncu’ch crachfeddyginiaeth. Fe’ch llongyfarchaf ar hynny. Er gwaethaf holl fygythiadau’r llefarydd Rhyddfrydol, gallaf roi sicrwydd iddo, er ei fod yn llyncu’r grachfeddyginiaeth yn eiddgar yn awr, na fydd yn gwneud dim i wella sefyllfa wrthrychol ei blaid gan na ellir derbyn y ffwlbri hwn oni fydd ei blaid yn pleidleisio drosto ar 27 Tachwedd. Ni chaiff ei blaid gyfle i ddianc o hyn gan y naill wrthblaid na’r llall. Mae cyfrifoldeb mawr arni. Nid oes awdurdod iechyd i Gymru gyfan er gwaethaf y ffaith i’r awdurdod iechyd arbenigol hwn gael ei gyflwyno inni megis rhyw hen berthynas coll sydd newydd ddod i’r golwg, awdurdod iechyd arbenigol sy’n comisiynu gwasanaethau trydyddol, sef y gwasanaethau hynny na fydd eu hangen byth ar fawr neb ohonom. Mae pwysleisio ei rôl ym maes comisiynu cyffredinol yn y ffordd hon yn beth hurt. Gwyddoch fod hynny yn beth hurt, ni fwriedir iddo fod yn effeithiol hyd yn oed.

Croesawaf y ddadl i’w chynnal ar 27 Tachwedd, er y nodaf dan grechwenu ei bod yn dilyn y ddadl ddydd Mawrth nesaf ar egwyddor y Mesur yn San Steffan. Cynigion y Cynulliad Cenedlaethol yw’r rhain. Cânt eu trafod mewn egwyddor yn San Steffan cyn i’r Cynulliad eu trafod. Nid yw hynny’n briodol. Bydd y 12 diwrnod nesaf cyn y ddadl honno yn adeg dyngedfennol i chi. Credaf y bydd y mater hwn yn ymddatod os bydd y rhai a wrthwynebodd y cynigion yr wythnos diwethaf yn parhau i’w gwrthwynebu. Nid oes dim, i bob diben, yn y datganiad hwn sy’n newid y sefyllfa. Os bydd gwrthwynebiad o hyd ac os na allwch gael cefnogaeth staff yr NHS ar 27 Tachwedd, dylech ymddwyn yn anrhydeddus. Mae’r newidiadau hyn yn drychinebus.

Yr wyf yn siomedig gyda David. Credais y byddai’r ymatebion cadarnhaol sydd wedi dod i law—cyfeiriais at y casgliadau sy’n datblygu yr wythnos diwethaf—yn sgîl yr hyn a gyhoeddwyd gennyf fi a Rhodri Morgan ar 2 Chwefror ar wella iechyd yng Nghymru—wedi gwneud iddo gymedroli’r iaith ffwndrus a sarhaus anarferol a glywyd ganddo yn y Pwyllgor yr wythnos diwethaf—ond nid felly mae’n amlwg. Fodd bynnag, nid yw eich sarhad yn cael fawr o effaith. Erfyniaf arnoch i aros i weld sut y bydd y gwasanaeth yn ymateb i’m datganiad heddiw.

Yr wyf wedi ystyried, wedi gwrando ac wedi derbyn nid yn unig bryderon Aelodau’r Cynulliad, ond hefyd bryderon y bobl sy’n gweithio ar y rheng flaen. Mae eich sylwadau yn difrïo gofal sylfaenol a’r bartneriaeth, y gydberthynas rhwng awdurdodau lleol a’r gwasanaeth iechyd. Mae angen iechyd a gofal cymdeithasol ar bobl. Nid oes ganddynt ddiddordeb mewn strwythurau. Yr ydych yn difrïo’r meddygon teulu, y nyrsys, y fferyllwyr, y deintyddion, yr optomedryddion a’r cleifion sy’n dweud wrthyf mai hwn yw’r strwythur cywir.

Yr ydych yn difrïo rôl Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru. Yr ydych yn difrïo rôl corff sydd wedi cyflwyno’r strategaeth fframwaith mwyaf radical i Gymru ar gyfer ymdrin â chlefyd y galon. Yr ydych yn dirmygu’r ffaith bod y comisiwn hwnnw wedi cryfhau gwasanaethau. Mae hefyd wedi helpu o ran y materion is-ranbarthol anodd ynghylch gwasanaethau i’r arennau mewn meysydd lle y derbynia pawb fod yn rhaid i fwrdd iechyd lleol weithio mewn partneriaeth gyda’i ymddiriedolaeth a’i gymdogion i gomisiynu gwasanaethau. Fodd bynnag, mae meysydd sydd y tu hwnt i gylch gwaith y byrddau iechyd lleol ac, wrth gwrs, byddai gan Gomisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru rôl barhaus, wedi’i hatgyfnerthu, wrth ymdrin â’r meysydd hynny. Rhanddeiliaid y Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol—sef corff hyd braich—fydd y rhanddeiliaid a fydd yn rhedeg y gwasanaeth iechyd yn y dyfodol.

Mae eich ymateb yn drist, David, ac yr wyf yn siomedig yn hynny o beth. Fodd bynnag, dywedaf wrthych chi a Peter Black fod gennym raglen glir wedi’i nodi. Yr ydych hefyd yn difrïo’r rheolwyr sy’n gweithio yn yr awdurdodau iechyd a’u cydweithwyr sy’n glinigwyr a chanddynt y profiad o gomisiynu gwasanaethau a rheoli er mwyn darparu gwasanaeth iechyd gwell. Maent am ymuno â mi, fel arweinwyr yng Nghymru, ac fe wnânt hynny. Caiff manylion y cynllun eu nodi, fel yr addewais cyn y ddadl; y cerrig milltir, yr amserlenni a phopeth a fydd yn digwydd cyn Ebrill 2003.

Gofynnaf ichi oll ymddiried yn y bobl sy’n gweithio yn y gwasanaeth iechyd mewn partneriaeth â llywodraeth leol, y cleifion a’r sector gwirfoddol, am mai hwy fydd yn cyflwyno’r cynllun hwn.

Croesawaf y datganiad ac ymrwymiad y Llywodraeth i ddadl yn y Cyfarfod Llawn. Mae’n bwysig eich bod wedi gwneud yr ymrwymiad hwnnw heddiw. Bydd y fframwaith y soniasoch amdano yn creu mwy o gyfleoedd ar gyfer gweithio mewn partneriaeth ar lefel leol. Yn ein hetholaethau ein hunain, yr ydym eisoes yn gweld enghreifftiau gwych o weithio mewn partneriaeth. Yr ydym yn clywed am waith mewn etholaethau eraill, er enghraifft, y gwaith y mae Chris Jones yn ei wneud yn y Rhondda. Fodd bynnag, hoffwn ichi esbonio’r broses o rannu arfer da ymhlith grwpiau iechyd lleol sy’n datblygu wrth iddynt weithio tuag at sefydlu’r fframwaith byrddau iechyd lleol newydd.

Mae hynny’n waith da ar lefel partneriaeth. Mae’n cael ei ysgogi hefyd gan y Cynulliad drwy’r grant hyblygrwydd ar y cyd a gyhoeddais yn ddiweddar. Mae Deddf Iechyd 1999 yn darparu’r hyblygrwydd i awdurdodau lleol a’r gwasanaeth iechyd gydweithio i gomisiynu a darparu gwasanaethau, sydd hefyd yn rhan o’r broses o alluogi pobl i aros yn eu cartrefi yn y gymuned. Mae gennyf drefniadau priodol iddynt hefyd ar gyfer rhyddhau pobl o’r ysbyty. Mae partneriaeth ysbyty yn llwyddo, fel y dywedasoch, Christine. Rhaid inni sicrhau y rhennir y profiad da hwnnw. Golyga hefyd, yn nhermau datblygu gallu grwpiau iechyd lleol wrth iddynt atgyfnerthu eu rôl a datblygu yn fyrddau iechyd lleol, y bydd y bwrdd iechyd lleol hwnnw a’r tîm datblygu partneriaeth ar lefel Cymru gyfan a gyhoeddais eisoes, yn rhan o’i agenda yn ystod y 18 mis nesaf wrth iddynt weithio tuag at fis Ebrill 2003. Bydd hynny’n rhan o’r agenda i sicrhau cysondeb. Dyna yw’r prif reswm dros gael fframwaith strategol cenedlaethol, sef yr hyn yr ydym yn ei ddarparu. Mae’n golygu cydnabod atebion lleol, cydweithio cyd-gysylltiedig yn lleol, anghenion y boblogaeth leol o fewn fframwaith canllawiau cenedlaethol, a dealltwriaeth o arfer da, a rhannu hynny ar draws Cymru gyfan.

Mae’n amlwg mai prif amcan y gwasanaeth iechyd yw trin cleifion.

Fodd bynnag, yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae’r gwasanaeth iechyd wedi bod yn ad-drefnu ei hun ar gost uchel ac o ganlyniad, collwyd talent mawr. Rhagwelaf y byddwn yn ad-drefnu eto ymhen ychydig flynyddoedd, yn sgîl yr ad-drefnu hwnnw, sydd wedi cynyddu o 52 sefydliad yr wythnos diwethaf i 55 yr wythnos hon. Mae’r ad-drefnu hwnnw yn—

A allwch chi ein gwarantu na fyddwn yn ad-drefnu ymhen ychydig flynyddoedd, a wnewch chi fynd i’r afael â’r loteri cod post anghyfiawn o ran triniaeth, ac a ewch i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd, yn cynnwys y gwasanaethau a’r cyfleusterau sydd mor angyfartal ledled Cymru?

Gobeithiaf, Geraint, am eich bod yn aelod o awdurdod lleol, y byddwch yn croesawu’r ffaith y bydd gennych rôl atgyfnerthedig yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf o ganlyniad i’r cynlluniau hynny. Yr ydych yn fferyllydd, ac fel y gwyddoch, mae fferyllwyr ledled Cymru wrth eu boddau â’r datblygiadau yng Nghymru, sy’n wahanol i’r hyn sy’n digwydd ar draws y ffin. A ydych yn fodlon y bydd gan feddygon teulu, cleifion a nyrsys rôl gref wrth gydweithio â chi yn eich awdurdod lleol i fynd i’r afael â phenderfynyddion salwch a’r anghydraddoldebau y mae gormod o’n cymunedau yn eu hwynebu? A ydych yn fodlon y bydd gennych ran i’w chwarae yn hynny? Gofynnaf hynny ichi Geraint.

Yr ydym ond yn cael gwared ar haen sy’n rhwystr rhwng y Cynulliad a phobl Cymru. Yr ydym yn cael gwared ar haen o’r system. Dyna yw symlrwydd y cynllun. Yr ydym yn llunio grwpiau iechyd lleol ar yr un pryd â’ch awdurdod lleol chi. Yr ydym yn eu gwneud yn gryfach er mwyn mynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd a sicrhau cydraddoldeb mynediad. Rhaid i’r Cynulliad sicrhau ein bod yn darparu maes strategol, a’n bod yn defnyddio’r cyrff hynny sy’n bwysig i ni, fel y Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol, er mwyn mynd i’r afael â materion anodd yn nhermau gwasanaethau trydyddol ac eilaidd.

Yr wyf yn falch o’ch cefnogi chi, Weinidog. Nid oes angen amherthnasedd criw o liprynod Democrataidd Rhyddfrydol, coeliwch chi fi. A ydych yn cytuno bod grwpiau iechyd lleol yn ddatblygiad naturiol o’r cynigion gwych a gyflwynwyd gan Lywodraeth Llafur? Bydd eich cynigion yn atgyfnerthu ymhellach yr hyn a groesawyd yn gynnes gan y cyhoedd. Yr wyf yn falch iawn y bydd pobl broffesiynol sy’n gysylltiedig â meddyginiaeth—y bobl broffesiynol ar y rheng flaen—yn gweithio gyda chynghorwyr a etholwyd yn ddemocrataidd o gymunedau yn y cymunedau hynny, gan eistedd yn gyhoeddus, nid y tu ôl i ddrysau caedig fel yr hyn a welwyd yn y gorffennol, ac y gallant ddatblygu’r safonau gorau ar gyfer pobl y cymunedau hynny. A wnewch chi ystyried gwahodd rhywfaint o gynrychiolaeth ddemocrataidd ar gorff comisiynu Cymru gyfan gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru er mwyn ategu’r gwaith partneriaeth yr ydych wedi’i gefnogi mor fedrus trwy Gymru gyfan yn y gwasanaeth iechyd gwladol?

Diolch ichi am y sylwadau cadarnhaol hynny. Fel y gwyddoch, Peter, cyflwynwyd hynny yn sgîl ‘Rhoi Cleifion yn Gyntaf’, sef ateb y blaid Lafur i natur rwygol deiliaid cronfa meddygon teulu. Mae hynny’n ein hatgoffa o sylwadau gan gyd-Aelodau o blaid Ceidwadol Cymru. Yr ydym yn galluogi. Fel y dywedodd Dr Tony Calland, datblygiad naturiol oedd hyn drwy newid natur gyfyngedig a rhwygol deiliaid cronfa meddygon teulu yn wasanaeth iechyd gwladol sy’n comisiynu gofal sylfaenol, ac sydd wedi’i arwain gan ofal sylfaenol i Gymru. I egluro hyn, mae rôl y Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol yn rôl benodol yn nhermau’r gwasanaethau arbenigol sy’n gysylltiedig â Chymru gyfan. Yr wyf hefyd yn bwriadu sefydlu—ac ni roddodd unrhyw un eu sylwadau ar hynny—cyngor partneriaeth iechyd a lles, y byddaf yn ei gadeirio. Bydd yn cynnwys y rhan-ddeiliaid, gan gynnwys cynrychiolaeth o lywodraeth leol, yr NHS, y sector gwirfoddol, a’r rhan-ddeiliaid hynny yr wyf wedi cyfarfod â hwy yn ystod y naw mis diwethaf.

Onid yw’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn sylweddoli bod y Cynulliad, y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, staff yr NHS ac, yn bwysicaf oll, cleifion yr NHS wedi colli ffydd ynddi? A wnaiff hi roi un rheswm da pam na ddylai ymddiswyddo?

Pwy sydd â ffydd yn Rod Richards?

Gadewch inni gael pleidlais ar y mater. Pwynt o drefn.

Nid oes gennyf ddiddordeb mewn gadael i’r datganiad hwn droi’n sesiwn o bardduo gwleidyddol, am nad yw hynny’n creu argraff ar unrhyw un. Ac nid yw’r hyn y mae pobl wedi’i weld yn ystod yr wythnos diwethaf wedi creu argraff arnynt ychwaith, yn nhermau camliwio, nid yn unig gan y gwrthwynebwyr ond hefyd yn y wasg, sy’n siomedig iawn. Efallai y dylai Rod a’r Aelodau eraill aros i glywed barn pobl Cymru, yn cynnwys pobl broffesiynol a’r rhai a ymatebodd i’r ddogfen ymgynghorol. Arhosaf am eu barn hwy. Byddwn yn trafod y mater ar 27 Tachwedd, fel y trafodasom dros y naw mis diwethaf, ers i Rhodri a minnau gyhoeddi am y tro cyntaf yr angen inni gael gwared ar yr haen ddiangen er mwyn atgyfnerthu darpariaeth leol. Rhaid i’r Cynulliad Cenedlaethol ddiddymu’r loteri cod post a sicrhau bod ganddo lais strategol wrth ddyrannu a dosbarthu adnoddau, ond hefyd dylai sicrhau mai partneriaeth ar lefel gofal sylfaenol sy’n llywio’r ffordd yr ydym yn darparu, cyflwyno ac yn comisiynu ein gwasanaethau iechyd a’n gwasanaethau cymdeithasol.

Jane, a gytunwch y bydd eich cynigion, yn hytrach na chreu biwrocratiaeth newydd yng Nghymru, yn rhoi pŵer i’r grwpiau iechyd lleol sefydledig? Onid gwir bwrpas datganoli yw dod â phŵer gwneud penderfyniadau yn agosach at y bobl? Mae’r cynigion yn creu byrddau iechyd lleol gyda phwerau, cyfrifoldebau a mwy o atebolrwydd democrataidd. Onid hynny yw’r prif wahaniaeth rhwng y blaid Lafur fel llywodraeth, a’r gwrthbleidiau sydd am sicrhau bod y pŵer yn aros yn y canol? Onid hyn sydd wrth wraidd y ddadl ynglŷn â phwy sy’n rhedeg Cymru, pwy sy’n cyflwyno gwasanaethau Cymru a phwy ddylai ddylanwadu ar benderfyniadau o’r fath?

A wnewch chi fy sicrhau y caiff cyfraniad pwysig staff i waith awdurdodau rhanbarthol ei ystyried yn gywir, am fod hynny hefyd yn peri pryder imi? Dylai unrhyw symudiad o ran staff o fewn strwythurau newydd ystyried, a chydnabod arfer gorau, a dylid adeiladu unrhyw fodel trosglwyddo staff a ddaw i’r amlwg ar y profiadau a’r arfer da a ddatblygwyd o fewn llywodraeth leol dros flynyddoedd lawer.

Mae hynny’n bwynt pwysig. Yn dilyn fy nghyhoeddiad ym mis Mawrth 2001, sefydlwyd grŵp llywio adnoddau dynol ar lefel Cymru gyfan, yn cynnwys undebau llafur a chynrychiolwyr a rheolwyr staff. Ymhlith yr egwyddorion a sefydlwyd yr oedd sicrhau y byddai’r trefniadau ar gyfer staff yn deg, yn gyfiawn ac yn cydymffurfio â deddfwriaeth gyfredol; cydnabod gwerth a sgiliau staff; darparu sicrwydd bod gan staff gyfraniad gwerthfawr i’w wneud i’r agenda newydd; bod yn gwbl agored a thryloyw a chynnwys pob aelod o staff; cyflwyno newidiadau mewn dull amserol a chyson ledled Cymru, gan hyrwyddo a chefnogi datblygiad parhaus y staff, a sefydlu cyfryngau cyfathrebu ac ymgynghori clir. Yr wyf wedi cyfarfod â chynrychiolwyr a phob aelod o staff a fynychodd gyfarfodydd agored ym mhob awdurdod iechyd yng Nghymru. Rhaid sicrhau mai partneriaeth â’n staff yw’r ffordd ymlaen yng Nghymru. Bydd eu sgiliau a’u galluoedd—a danseiliwyd gan lawer o’r sylwadau heddiw—yn amlwg o fewn y sefydliadau newydd sy’n datblygu yng Nghymru.

Ochr yn ochr ag ail ystyried strwythur y gwasanaeth iechyd, cynhaliwyd adolygiad dyrannu adnoddau o ran arian awdurdodau lleol, a berodd bryder mawr yng ngogledd Cymru. Yr oedd yr adolygiad hwnnw’n gysylltiedig â’r ffaith bod yna bump awdurdod iechyd. Beth fydd yn digwydd iddo? Yn ogystal, beth yw’r gwahaniaeth rhwng corff hyd braich ar lefel Cymru gyfan, a chwango?

Fel y gwyddoch, oherwydd dywedodd Dai Lloyd wrthych—mae wedi cymryd rhan lawn, fel y gwnaeth y cynrychiolwyr iechyd eraill—mae fformiwla adolygiad dyrannu adnoddau’r Athro Peter Townsend ar gyfer Cymru wedi’i gyflwyno ar gyfer ymgynghoriad ar hyn o bryd, a cheir dadl a thrafodaeth ar ganfyddiadau’r ymgynghoriad hwnnw maes o law.

Byddai’r Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol yn gorff hyd braich wedi’i leoli yn y gwasanaeth iechyd gwladol, gyda bwrdd yn cynnwys rhan-ddeiliaid allweddol, gan gynnwys pobl o’r byrddau iechyd lleol, yr ymddiriedolaethau a’r Cynulliad. Mae cwango yn gorff o bobl a benodir trwy benodiadau cyhoeddus. Credais ein bod yn cael coelcerth o’r cwangos yng Nghymru, a bod eich plaid chi, Janet, yn cefnogi’r goelcerth. Yr ydych am losgi pump ohonynt a datblygu un arall yn eu lle. Mae’n amlwg y bydd y Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol yn rhywbeth y bydd pobl am ei gael, a bydd fy nghyhoeddiad yn eu cysuro. Caiff ei atgyfnerthu; bydd hyd braich i ffwrdd; bydd yn gwneud ei waith; bydd yn helpu Cymru gyfan i wneud ei gwaith, ac mae ganddo rôl benodol i’w chwarae.

Pa effaith a gaiff y cynnig hwn i ad-drefnu’r NHS yng Nghymru yn radical ar ardal fel fy etholaeth yng Nghwm Cynon? Fel y gwyddoch, mae’r ardal wedi dioddef yn hanesyddol o afiechyd a salwch hir dymor a achoswyd gan ei hetifeddiaeth ddiwydiannol ac anghydraddoldebau ariannol ym maes iechyd. Yn ail, gan gadw mewn cof y gall newidiadau strwythurol—hyd yn oed rhai er gwell—arwain weithiau at wrthwynebiad a diffyg cymhelliant ar ran y staff yr effeithiwyd arnynt, a allwch ein sicrhau y byddwch yn parhau i gadw’r llinellau cyfathrebu ar agor ac y cânt eu cynnwys yn y broses hon?

Cyflwynwyd rhai o’r datblygiadau mwyaf arloesol a welwyd yn Rhondda Cynon Taf yn ystod y ddwy flynedd diwethaf o ganlyniad i dîm gofal sylfaenol Grŵp Iechyd Rhondda Cynon Taf, a fu’n gweithio o dan arweiniad Dr Chris Jones, meddyg teulu yn yr ardal honno—ac fe wyddoch eich bod yn gweithio’n dda iawn gydag ef—ac mewn partneriaeth â’r awdurdod iechyd, yr ymddiriedolaeth, a’r Cynulliad. Maent eisoes wedi gwneud newidiadau radical i iechyd a lles pobl Rhondda Cynon Taf. Fodd bynnag, am fod angen gwneud cymaint mwy, drwy weithio gyda llywodraeth leol gallwch archwilio penderfynyddion eraill salwch ac anghydraddoldebau sy’n gysylltiedig ag atal salwch, tai gwael, yr amgylchedd, diffyg hybu materion iechyd cyhoeddus. Dyna’r cyfleoedd a gawn, fel y nodwyd gan y Gymdeithas Ymarferwyr Cymunedol ac Ymwelwyr Iechyd, ar gyfer mynd i’r afael â salwch ac anghydraddoldebau sy’n deillio o ddirywiad a newid.

Oherwydd pwysigrwydd y mater hwn, a wnaiff y Gweinidog gytuno i ymgymryd â llawer o gyfweliadau cyhoeddus i’r cyfryngau?

Yn anffodus, yn sgîl rhoi cymaint o gyfweliadau ar y teledu a’r radio mae pobl yn fy stopio ar y stryd, ac nid yw hynny’n bleserus iawn. Byddaf yn rhoi cymaint o gyfweliadau ag y gallaf eu rhoi o fewn amserlen brysur.

Croesawaf y datganiad hwn ac edrychaf ymlaen at y ddadl sydd ar fin cael ei chynnal, a hoffwn ymateb i rai o’r pwyntiau gwleidyddol a wnaed gan y pleidiau eraill, ond credaf y byddai hynny’n tanseilio—

Bydd grwpiau iechyd lleol yn rhoi cyfle i bobl leol a phobl broffesiynol leol o’r gwasanaeth iechyd lunio’r atebion lleol hynny—

Beth yw’r cwestiwn.

Yr wyf ar fin gofyn y cwestiwn, David, byddwch yn amyneddgar. Sut y caiff pobl eu penodi i’r byrddau iechyd lleol hyn? Beth ydym wedi’i wneud i sicrhau y bydd yr arbenigedd angenrheidiol mewn grym i reoli’r system newydd hon? A wyddom beth yw barn staff grwpiau iechyd lleol ar eich cynigion?

Rhaid i natur gyfreithiol y broses o benodi ac ethol pobl i fyrddau iechyd lleol fod yn glir, agored a thryloyw. Yr unig benodiad cyhoeddus a gynigiwn fyddai swydd cadeirydd y bwrdd iechyd lleol. Byddai’r holl fuddiannau proffesiynol eraill a gynrychiolir ar y bwrdd iechyd lleol yn cael eu penodi drwy eu hetholaethau proffesiynol. Mae Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru yn rhoi cyngor inni ar sut y gallwn ethol aelodau o’r sector gwirfoddol i’r bwrdd yn ogystal ag aelodau lleyg i gynrychioli llais y claf, sydd mor bwysig. Unwaith eto, yr ydym yn ystyried ffyrdd y gellir eu hethol i adlewyrchu’r boblogaeth. Bydd awdurdodau lleol yn dewis eu haelodau etholedig i eistedd ar y bwrdd. Bydd yn ffordd newydd o lywodraethu yng Nghymru—corff partneriaeth.

O ran y materion eraill a godwyd gennych, mae’n amlwg y bydd yn rhaid inni eu datblygu mewn partneriaeth. Gwnawn hynny drwy fwrdd iechyd lleol a thîm datblygu partneriaeth i Gymru gyfan yr wyf yn eu sefydlu drwy gyflwyno’r sgiliau i’r NHS. O ran staff y grŵp iechyd lleol, nid wyf am ddarllen mwy o lythyrau—a gondemniwyd gan rai Aelodau nad ydynt am glywed yr hyn sydd gan bobl i’w ddweud. Am fy mod yn derbyn llythyrau’n llawn gofid yn ddyddiol—

Wyth deg chwech y cant.

Cyfeiria David Melding at arolwg yn The Western Mail. Nid yw’n cyfeirio at—[Torri ar draws.]

Yr wyf wedi cyfarfod ag aelodau staff yr holl awdurdodau iechyd ledled Cymru, sy’n cynnwys aelodau staff y grŵp iechyd lleol. Dylai pobl gofio mai is-bwyllgorau awdurdodau iechyd yw’r grwpiau hynny ar hyn o bryd. Cyfarfûm â Chadeirydd y grŵp iechyd lleol yng Nghonwy, sy’n nyrs a oedd yn frwdfrydig iawn ynglŷn â’r cynigion hynny. Derbyniais lythyrau heddiw gan bobl ar y rheng flaen, mewn grwpiau iechyd lleol a’r bartneriaeth llywodraeth leol, y Coleg Nyrsio Brenhinol, y Gymdeithas Siartredig Ffisiotherapi, Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru a’r cynghorau iechyd cymuned. Pwy arall yr hoffech glywed ganddynt David, ar wahân i’r bobl ar y rheng flaen? Fe glywch gan Gydffederasiwn yr NHS—

A allaf ofyn cwestiwn i’r Gweinidog?

It is clear that a new level of bureaucracy is being created and that this will lead to an increase in the number of people employed in this area. It seems that money for patient services will be diverted to pay for this additional bureaucracy rather than being used to improve the situation in the NHS. Have you costed these changes?

Ni allaf gredu pa mor bell ohoni yw Plaid Cymru ar y mater hwn, a gobeithiaf y byddant yn ail ddarllen fy natganiad i weld yr hyn a gynigiwn. Bydd staff yn symud o awdurdodau iechyd i fyrddau iechyd lleol a swyddfeydd rhanbarthol y Cynulliad. Dywedasom na fydd yr ad-drefnu hwn yn gwneud gwahaniaeth o ran cost. Byddwn yn pennu terfyn rheoli er mwyn atgyfnerthu’r byrddau iechyd lleol. Y mater allweddol yw na chaiff yr ad-drefnu hwn ei lywio gan gost. Mae cymaint o ad-drefniadau eraill wedi’u llywio gan gost yn hytrach na sicrhau bod cleifion yn cael yr arian. Yr ydym yn gwneud hynny drwy gael gwared ar yr haen o awdurdodau iechyd yng Nghymru. O ran staff a fydd yn rhan o’r gwasanaeth, byddant yn rhan o’r NHS ar ei newydd wedd yng Nghymru.

Diolch ichi, Jane, am eich datganiad sydd yn dangos eich bod yn awyddus i gael gwared ar fuddiannau breintiedig. A gytunwch fod yr ymorchestu Torïaidd, llawn testosteron yn eich atgoffa o sylw Miss Zsa Zsa Gabor nad oes llawer o werth i ddynion sy’n credu eu bod yn wrol? [Chwerthin.] Ers pryd y mae angen gwersi arnoch ar y gwasanaeth iechyd gan David Melding sy’n esgus ei fod yn rhyw fath o gôr-fachgen, ond fe wyddwn oll am orffennol amheus ei eglwys ef? A yw’n cytuno ag arweinydd ei blaid y dylid gwneud mwy o ddefnydd o feddyginiaethau preifat? Ai dyma yw eich polisi ar gyfer Cymru?

Ni chlywais y rhan fwyaf o gyfraniad Richard.

Yr wyf wedi ystyried barn pobl sy’n gweithio yn y gwasanaeth iechyd, llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol a barn cleifion. Hwy fydd yn barnu hyn. Byddant yn rhoi barn ar y sylwadau a wnaed yn y Siambr heddiw a’m datganiad ynglŷn ag adnewyddu gwasanaeth iechyd gwladol cyhoeddus Cymru. Yr wyf yn falch o gael sefyll yma heddiw. Pe byddai Nye Bevan yn fyw, gwn y byddai ef yn rhannu’r weledigaeth hon ochr yn ochr â mi.

I have here a list of Dyfed Powys Health Authority’s internal telephone numbers. There are 250 telephone numbers on the list. Will these changes mean that fewer people will be working on health service bureaucracy and that more services will be available to patients in Wales?

Fel yr esboniais eisoes, mae angen y sgiliau a’r galluoedd sydd gan y bobl sy’n gweithio yn yr awdurdodau iechyd yng Nghymru. Nid oes angen y pum cwango a benodwyd yn gyhoeddus sy’n ymyrryd rhwng y Cynulliad a’r boblogaeth leol. Drwy hynny, gallwn sicrhau bod y claf yn cael arian mewn ffordd fwy effeithiol. Fel y dywedais, bydd angen sgiliau a galluoedd y bobl sy’n gweithio yn yr awdurdodau lleol. Bydd angen eu sgiliau comisiynu, rheoli a’u sgiliau proffesiynol yn y byrddau iechyd lleol ac yn swyddfeydd rhanbarthol y Cynulliad. Maent yn bwysig. Mewn ymateb i gwestiwn Christine ar drefniadau staffio, mae’r staff eisiau sicrwydd cyn gynted â phosibl fel y gallwn weithredu’r newidiadau. Cwmpesir yr holl faterion hynny gan yr egwyddorion a amlinellais yn fy ymateb i Tom Middlehurst.

Mae strwythurau’n bwysig, ond a dderbyniwch nad yw strwythurau ynddynt eu hunain yn cael unrhyw effaith ar faterion fel gordewdra, camddefnyddio cyffuriau a diffyg ymarfer corff sy’n golygu bod miloedd o bobl yng Nghymru yn marw’n gynnar? A fydd cyfrifoldeb statudol ar y byrddau iechyd newydd i hybu iechyd yn ogystal â cheisio gwella salwch?

Mae’r cynigion hynny’n ein symud tuag at wasanaeth iechyd, yn hytrach na’r gwasanaeth salwch sydd gennym ar hyn o bryd. Bydd symud tuag at bartneriaeth ar lefel leol yn sicrhau y bydd mentrau iechyd cyhoeddus, hybu iechyd a mentrau ataliol yn rym llawer cryfach yng Nghymru er mwyn mynd i’r afael â’r lefel annerbyniol o salwch ymhlith ein cenedl.

A gytunwch fod y cynigion hynny’n dangos mai’r Blaid Lafur yng Nghymru yw’r unig blaid yn y Cynulliad sy’n gwbl ymrwymedig i ddatganoli yng Nghymru, am ei bod yn datganoli’r cyfrifoldeb dros gynllunio gofal iechyd a’r cyfrifoldeb democrataidd dros y gwasanaethau iechyd i gymunedau lleol? A gytunwch hefyd ei bod yn hollol hurt clywed Ceidwadwyr Cymru yn siarad am gomisiynu, a hwythau wedi hybu proses rwygol o ddeiliaid cronfeydd ar y naill law ac yna wedi treulio’r rhan fwyaf o’r ddwy flynedd diwethaf yn siarad am ymddiriedolaethau gofal sylfaenol?

Mae’n ddiddorol bod pobl ar draws y ffin yn genfigennus o Gymru am ein bod wedi datblygu ein grwpiau iechyd lleol ein hunain i gydweithio ochr yn ochr ag awdurdodau lleol fel y gall y gwasanaethau iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol weithio gyda’i gilydd. Nid felly y mae gydag ymddiriedolaethau gofal sylfaenol yn Lloegr. Maent hefyd yn genfigennus o’r ffaith ein bod yn symud tuag at ofal wedi’i lywio gan angen gofal sylfaenol, ac mae llawer o’r Aelodau ac o leiaf tair plaid yn y Cynulliad wedi mynegi eu hymrwymiad i hynny. Dyma sut y byddwn yn cyflwyno’r weledigaeth honno. Mae’n heriol. Mae’n ymwneud â newid radical, ond mae’n newid sy’n seiliedig ar dystiolaeth. Os bydd strwythurau’n peri rhwystr, bydd yn rhaid inni eu newid.