I am pleased to propose this debate on creating safe communities. This is an important debate, and is timely in light of the ongoing discussion on the Assembly’s powers and, specifically, the Assembly’s powers for policing.

Every Assembly Member knows of cases where constituents suffer as a result of crime. The cases come to our attention, either by letter, in surgery, or on the telephone, and I am sure that those cases have increased in number over the past few years.

Whatever the crime overall figures indicate, people’s perception is that they often feel vulnerable, and worry that they are likely to suffer as a result of crime. The number of serious crimes is still rising, even though there has been a drop in the total number of crimes committed. Most people either feel that the police do not have the resources to deal with so many cases, or feel that there are not enough police officers walking the beat—an important point—and as a result, the police are not seen to be a deterrent to crime.

The recent police recruitment figures show that increases in Wales have not kept pace with England. On average, 205 new officers join the English police forces each year, while the latest figure for Wales is 148. The number of new officers in Wales, in the year for which we have the most recent figures, is 591, while in the same period, 319 retired.

In addition, there are less constables in Wales for every 100,000 of the population. Under those circumstances, it is easy to understand the frustration felt by some chief constables faced with constant complaints are made about the number of officers on the beat, as they do not have the resources to ensure an increase in numbers.

Do you agree that there is particular frustration in many of our rural areas, because frequently people do not see policemen for days on end, and that this underlines the need to ensure that we receive full access to the special Home Office fund in order to get the biggest possible increase in the number of police officers?

in Welsh I agree with Dafydd, because the number being recruited to police forces in Wales is so much lower than in the rest of Britain. We are also aware that the demands on the police are greater than they have ever been, and that officers feel frustrated by the lack of resources.

in Welsh At present, police forces in Wales are funded directly from a Home Office grant, and through a precept raised by the local authorities. One way of ensuring additional resources would be to increase that precept. However, the public would view this as an additional council tax, and that would naturally be unpopular. The Assembly, on the other hand, is responsible for financing community plans, and is also responsible for economic development. Without doubt, creating economic prosperity and high quality community resources would directly affect the levels of crime in many communities. However, if we are to create safe communities, the Government of Wales would have to draw up a comprehensive strategy which includes responsibility for policing on the one hand and community schemes on the other. Without doubt, carving up the responsibilities between the Home Office, the Assembly and local authorities hinders the work. That is why we, in this motion, call for a review to consider the appropriateness of devolving responsibilities for policing to the National Assembly. The Assembly Government, whatever its political colour, could then form a strategy with the police and local authorities, which are responsible for driving community schemes forward.

yn Saesneg Mae llawer o gymunedau Cymru yn teimlo’n ddiamddiffyn o ganlyniad i ymddygiad troseddol. Beth bynnag a ddywed yr ystadegau, caiff pobl yr un profiadau ledled Cymru. Mae pob ohonom, fel Aelodau’r Cynulliad, yn ymwybodol o’r profiadau hynny drwy ein cyngorfeydd a thrwy lythyrau a galwadau ffôn gan ein hetholwyr. Ymddengys nad yw aelodau o’r cyhoedd yn llai pryderus ynglŷn â thorcyfraith yn awr nag yr oeddent cyn 1997. Hynny yw, pa blaid bynnag sy’n ffurfio Llywodraeth y DU, nid yw agwedd y cyhoedd at dorcyfraith yn newid. Ni chred pobl fod digon yn cael ei wneud ar hyn o bryd i ddiogelu eu cymunedau rhag torcyfraith.

yn Saesneg Bydd rhai yn ddiamau yn dadlau mai plismona mwy effeithiol a dedfrydu llymach yw’r ateb. Bydd eraill yn dweud bod angen inni wella economi’r ardaloedd hynny lle mae ffigurau troseddau’n uchel, a rhoi gwell cyfleusterau hamdden a diwylliannol i gymunedau. Ni fydd y naill ateb na’r llall ar ei ben ei hun yn rhoi’r ateb iawn inni. Dyna pam mae ein cynnig yn galw am ymagwedd ddeuol. Drwy drosglwyddo cyfrifoldeb dros blismona i’r Cynulliad Cenedlaethol, gallwn ddechrau ystyried ymagwedd gydlynol a chyfannol tuag at y materion hyn.

yn Saesneg Mae angen rhagor o blismyn arnom. Dengys y ffigurau fod y cynnydd yn nifer y plismyn yng Nghymru yn llai na chyfartaledd y DU. Mae llai o gwnstabliaid fesul 100,000 o’r boblogaeth yng Nghymru nag sydd yng ngweddill y DU.

yn Saesneg Ni chredais erioed mai dedfrydu llymach yw’r unig ffordd effeithiol o atal torcyfraith. Yr hyn sydd ei angen arnom yw dedfrydu addas. Fodd bynnag, credaf fod y posiblrwydd o gael eich dal yn ffordd effeithiol o atal torcyfraith. Dyna pam y cefnogaf i’r carn y ddadl bod pobl yn teimlo’n fwy diogel a bod llai o dorcyfraith os oes mwy o blismyn i’w gweld ar y stryd. O ganlyniad, os datganolir y cyfrifoldeb dros blismona i’r Cynulliad Cenedlaethol, gallai Llywodraeth Cymru, beth bynnag fo’i lliw gwleidyddol, osod ei thargedau ei hun ar gyfer nifer y plismyn a sicrhau bod gan ein heddluoedd yr adnoddau i roi mwy o blismyn ar y stryd. Dywedodd Alison Halford wrthyf ei bod yn cefnogi’r fenter hon yn gyffredinol ac yr wyf yn ddiolchgar iddi am hynny. Yr wyf yn ddiolchgar hefyd i Lembit Öpik am ddweud wrthym bod y Democratiaid Rhyddfrydol hefyd yn cefnogi ein cynigion. Dywed mai’r Cynulliad a ddylai reoli plismona yng Nghymru. Yr wyf yn siŵr y bydd Peter Law ac Aelodau eraill yn falch o glywed bod Lembit Öpik wedi dweud bod ei blaid ef, gan ei bod bellach yn ôl mewn grym yng Nghymru, mewn gwell sefyllfa i lunio dyfodol democratiaeth Cymru.

Yr wyf yn ddiolchgar am ganmoliaeth Ieuan i arweiniad Lembit Öpik wrth gyflwyno gwelliant i Fesur Diwygio’r Heddlu i ddirprwyo’r cyfrifoldeb dros yr heddlu i’r Cynulliad Cenedlaethol. Mae’r cynnig hwn yn galw am adolygiad, Ieuan, ac eto mae’r Cynulliad yn sefydlu comisiwn i ystyried ei bwerau ei hun, a allai gwmpasu’r adolygiad hwnnw. Sut y bydd eich adolygiad yn wahanol i hynny, a pham eich bod yn ceisio gofyn am adolygiad ychwanegol i’r un a gynlluniwyd eisoes?

Ni chaiff y comisiwn yr ydych yn rhan ohono ei sefydlu am ychydig fisoedd eto. Dywedodd y Prif Weinidog wrthym na fydd y comisiwn hwnnw yn cyflwyno unrhyw gynigion tan haf neu hydref 2004 ac erbyn hynny, mae’n gobeithio y caiff rhywbeth ei gynnwys ym maniffesto Llafur ar gyfer 2005. Golyga hynny na fydd dim byd yn digwydd yn 2005. Mae ein hadolygiad wedi ei anelu at wneud rhywbeth yn awr.

Ni chredais erioed mai dedfrydau llymach yw’r unig ffordd o atal torcyfraith, mae angen plismona effeithiol ar ein strydoedd hefyd. Mae rôl hefyd i deledu cylch cyfyng mewn llawer o’n cymunedau, yn arbennig ar y stryd fawr ac mewn meysydd parcio mawr. Byddai goleuadau da a theledu cylch cyfyng yn rhai o’r meysydd parcio hynny yn ffordd ddefnyddiol o atal troseddau. Deallaf y ddadl ynglŷn â hawliau sifil mewn perthynas â chamerâu teledu cylch cyfyng, ond, ar yr amod y cânt eu defnyddio’n briodol, gallant wneud cyfraniad gwerthfawr tuag at ostwng lefelau troseddu. Maent hefyd yn gwneud i bobl deimlo’n fwy diogel ac yn rhoi gwell diogelwch i siopau ac adeiladau masnachol.

Ochr yn ochr â phlismona effeithiol, mae angen inni archwilio strategaethau’r Llywodraeth sydd â’r nod o adfywio ac ail-greu cymunedau. Nid oes amheuaeth bod y cymunedau tlotaf yn dioddef cyfraddau troseddu gwaeth na’r cymunedau mwyaf llewyrchus, a bod gan bolisïau economaidd a chymdeithasol effeithiol rôl bwysig i’w chwarae wrth leihau torcyfraith. Pe bai’r Llywodraeth hon yn ymrwymedig i ledaenu ffyniant drwy Gymru gyfan, i wneud ymdrech bendant i gau’r bwlch rhwng y cyfoethog a’r tlawd, ac yn ymroddedig i adfywio cymunedau yn y Cymoedd a chefn gwlad, byddai’n gwneud i’r cymunedau hynny deimlo’n llawer mwy diogel a byddai lefelau troseddu yn gostwng.

Mae angen cyfres o bolisïau cydlynol ar gyfer gwella ansawdd bywyd pobl sy’n byw, er enghraifft, yng nghymunedau’r Cymoedd a chefn gwlad. Mae angen gwell cyfleusterau cymunedol arnom, gan roi cyfle i bobl leol fanteisio ar weithgareddau hamdden a diwylliannol o safon. Mae angen inni fabwysiadu ymagwedd gyfannol tuag at y materion hyn, yn hytrach na’r ymagwedd ddarniog yn seiliedig ar fentrau unigol y mae’r Llywodraeth hon yn rhagori arni.

Dengys ymateb y Llywodraeth i’n dadl hunanfodlonrwydd ar ei waethaf. Pleidleisiwn yn erbyn ei gwelliannau. Mae am ohirio popeth; nid yw byth am fynd i’r afael ag unrhyw beth heddiw, yfory na’r wythnos nesaf. Ymddengys mai ‘rhywbryd fyth’ yw ei harwyddair. Yr esgus newydd dros beidio â gwneud unrhyw beth, fel y dywedodd Peter Black wrthym, yw’r comisiwn annibynnol. Proffwydaf mai’r comisiwn annibynnol fydd ateb parod y Prif Weinidog i unrhyw fenter newydd rhwng nawr a 2003. Bydd yn dweud wrthym wythnos ar ôl wythnos, ‘Arhoswch am adroddiad y comisiwn annibynnol’. Bydd popeth ar stop. Beth fydd yn ei wneud rhwng nawr a 2003? Mae pawb arall yn galw am bwerau ychwanegol i’r Cynulliad Cenedlaethol. Ddoe, galwodd Undeb Cenedlaethol Ffermwyr Cymru am bwerau ychwanegol i’r Cynulliad, yn ychwanegol at bwerau ym maes amaethyddiaeth. Galwodd Alun Pugh a David Melding hefyd am ragor o bwerau. Beth yw ateb y Prif Weinidog? ‘Arhoswch am adroddiad y comisiwn annibynnol.’ Deallaf—

Yr wyf yn ddiolchgar i arweinydd yr wrthblaid, ond mae terfynau amser yn bwysig. Dywedais y byddai dadl gref, resymegol dros ryw fath o bŵer i lunio deddfwriaeth sylfaenol os bydd y Cynulliad yn gweithio o fewn ei bwerau cyfredol ac yn llwyddiant.

Diolchaf i David am egluro ei safbwynt, ond efallai bod yr eglurhad hwnnw ychydig yn wahanol i’r geiriau y byddai wedi eu defnyddio yn y gorffennol.

Bu trafodaeth yn y Cabinet ynglŷn â throsglwyddo pwerau plismona i’r Cynulliad Cenedlaethol. Bydd yn ddiddorol clywed canlyniadau’r trafodaethau hynny. Gobeithiaf na fydd y Llywodraeth yn dweud heddiw bod pethau’n mynd yn dda ac y byddai popeth yn iawn pe bai’r wrthblaid yn rhoi’r gorau i’w beirniadu. Nid yw ymagwedd o’r fath yn dderbyniol i bobl Cymru bellach. Gofynnaf i’r Llywodraeth fabwysiadu ein hymagwedd ni—ymagwedd synhwyrol, ymarferol a chyfannol tuag at bwnc sy’n achos pryder i lawer o’n hetholwyr. Ni fydd modd i’r Llywodraeth hon barhau â’i hagwedd ‘gwneud dim’.

Cynigiaf welliant 2. Ym mhwynt 3, dileu ‘yn galw am adolygiad o’ a rhoi ‘o’r farn y dylai adolygu’ yn ei le.

Cynigiaf welliant 3. Ym mhwynt 3, ar ddiwedd y llinell dileu ‘ac’ a rhoi’r geiriau canlynol yn ei le

Cynigiaf welliant 4. Dileu pwynt 4 a rhoi’r geiriau canlynol yn ei le:

Unwaith eto, yr ydym yn trafod cynnig a gynigiwyd gan Blaid Cymru a fyddai’n cyflawni braidd dim dros bobl Cymru, pe bai’n cael ei dderbyn. Pe bai’n cael ei dderbyn, byddai’r Cynulliad yn galw am adolygiad o effeithiolrwydd y strategaeth bresennol ar droseddu. At hynny, credai’r Cynulliad y dylai adolygiad o’r fath ystyried priodoldeb datganoli cyfrifoldebau am yr heddlu i’r Cynulliad. Ai Plaid Cymru ar ei gwedd fwyaf ymosodgar yw hyn? Ai dyna’r prif ymosodiad gan yr wrthblaid swyddogol hunanhonedig? Ymddengys nad yw arweinwyr Plaid Cymru wedi dechrau ar eu cwrs adeiladu’r corff eto. Mae’n bryd iddynt ddechrau paratoi eu hunain. Nid yw’r cynnig hwn yn fygythiad o gwbl i’r Llywodraeth bartneriaeth, ac nid yw Plaid Cymru yn cynnig unrhyw sialens.

Ildiaf yn y man.

Nid oes unrhyw beth adeiladol yma ychwaith. Mae’r blaid sy’n beirniadu’r Llywodraeth bartneriaeth am beidio â gweithredu ac am drafod gormod o strategaethau ac adolygiadau wedi cynnig—byddwch yn barod—adolygiad arall. Nid oes unrhyw syniadau ger ein bron—dim un syniad am sut i fynd i’r afael â throseddu—oddi wrth yr wrthblaid swyddogol honedig, a’r rheswm am hynny yw nad yw Plaid Cymru yn gallu cynnig her. Ymddengys hefyd nad yw’n gallu bod yn adeiladol.

Yn wyneb cynnig nad yw’n cynnig her, ac nad yw’n cynnwys unrhyw syniadau am bolisi amgen, beth sydd gennym ar ôl? Unwaith eto, mae gennym gynnig gan Blaid Cymru sy’n galw am ragor o bwerau i’r Cynulliad—neu yn yr achos hwn, bron â galw amdanynt. Mae’n galw arnom i’w hystyried. Onid yw’n bryd—

Ildiaf yn y man, pan gyrhaeddaf y pwynt lle yr wyf am ildio ichi. Byddwch yn amyneddgar am ychydig eiliadau eto. Onid yw’n bryd i Blaid Cymru ddechrau cyflwyno’r ddadl dros ragor o bwerau, yn hytrach na’i harfer o droi at sloganau?

Mae safbwynt Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn glir. Yn ddiamwys—[Chwerthin.] Ein polisi i’r Cynulliad yw y dylid rhoi rhagor o bwerau iddo dros blismona yng Nghymru. Yna caiff Cymru y gwasanaeth heddlu sydd ei angen arni. Gallem fuddsoddi mewn plismona rheng-flaen, a sicrhau bod mwy o blismyn yn cerdded y strydoedd. Drwy ein cynnig yn Nhŷ’r Cyffredin, gallem gydlynu gwaith atal troseddu’r Cynulliad a’r heddlu yn well.

Gwrandewais yn astud ar arweinydd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru. Dywed y bydd yn pleidleisio yn erbyn ein cynnig ac yn erbyn y cynnig wedi’i ddiwygio gan y Llywodraeth. Os cred mor daer yn yr hyn a ddywed, pam na chynigiodd welliant i’n cynnig fel y gallem benderfynu sut i bleidleisio ar ei bolisi?

Cefnogwn y cynnig wedi’i ddiwygio gan y Llywodraeth am ei fod yn gryfach o lawer na’ch cynnig chi i ystyried a thrafod y sefyllfa. Yr ydym am gael gweithredu gwirioneddol ac nid ystyried ac arolygu’r sefyllfa, sef yr hyn a gynigir gennych chi.

Bydd gwaith da’r Llywodraeth bartneriaeth mewn cymunedau difreintiedig drwy Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, ein gwaith i fynd i’r afael â chamddefnyddio cyffuriau, a’r adnoddau ychwanegol a roddir i awdurdodau lleol yn fwy effeithiol byth pe bai gennym bwerau dros yr heddlu. Dyna pam mae ASau Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn cyflwyno gwelliannau i Fesur Diwygio’r Heddlu yn San Steffan. Os cefnogir hwy, caiff plismona ei ddatganoli i’r Cynulliad. Gobeithiaf y bydd ASau Plaid Cymru wedi ystyried y mater, ac yn pleidleisio dros y gwelliannau hynny. Os na fyddant, caiff Plaid gyfle arall a mwy o amser i gyflwyno’r achos dros bwerau plismona. Mae’r cytundeb partneriaeth wedi rhoi’r cyfle inni gyflwyno’r achos i’r comisiwn arfaethedig ar bwerau’r Cynulliad. Bydd gan y comisiwn hwnnw fwy o awdurdod a chylch gwaith ehangach na’r adolygiad o’r polisi ar droseddu a gynigir gan Blaid Cymru.

Nid yr adolygiad o dorcyfraith a gynigir gan Blaid Cymru yw’r her heddiw, ond a yw Plaid Cymru yn barod i gyfrannu at waith y comisiwn ar bwerau’r Cynulliad. A fydd yn ymrwymo i gyflwyno achos adeiladol o blaid cael rhagor o bwerau? A fydd yn rhoi’r gorau i sloganau a cheisio ennill y ddadl? Os felly, bydd gennym siawns dda o adeiladu clymblaid bwerus o Ddemocratiaid Rhyddfrydol Cymru, aelodau Llafur, Plaid Cymru a hyd yn oed y Ceidwadwyr call. Gyda’n gilydd, gallem ennill y ddadl.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Cymuned Llanhari. Cyfeiriaf at gynghorau cymuned yn fy araith.

Gwelwn oll y gofid a ddaw yn sgîl torcyfraith yn ein cymunedau. Gwelwn hefyd yr ofn oherwydd canfyddiad pobl o droseddau. Cydnabyddir fwyfwy na all hyn barhau, ac yr oedd yn hen bryd i hynny gael ei gydnabod. Mae cynrychioli llawer o ardaloedd y Cymoedd yn achos balchder imi: mae gweld sut y mae torcyfraith wedi cynyddu yn y cymunedau hynny yn achos tristwch. Mae cymunedau’r Cymoedd yn lle da i fyw. Mae eu trawsnewid yn gymunedau y mae pawb yn eu hystyried yn lle da i fyw ynddo yn her fawr.

Ddoe, yng nghyfarfod Cyngor Partneriaeth Llywodraeth Leol, clywsom ei bod yn anodd o hyd darbwyllo asiantaethau i ddod ynghyd i siarad â’i gilydd am leihau torcyfraith, ac yn anos fyth eu darbwyllo i gydweithio. Rhaid i’r Cynulliad Cenedlaethol roi arweiniad i gyflawni hynny’n llwyddiannus, a dylid cydnabod na fyddai arena ar gyfer arweiniad gwleidyddol oni bai am y Cynulliad Cenedlaethol. Nid yw hynny’n gyfystyr â dweud ei fod yn bodoli ar hyn o bryd.

Yr oedd diddordeb gennyf glywed araith Mike German a oedd yn hynod oherwydd ei diffyg sylwedd. Synnais fod cyn lleied o sylwedd ynddi oherwydd dylai fod yn arbenigwr ar y maes hwn.

Mae gan yr heddlu rôl bwysig wrth fynd i’r afael â thorcyfraith, ond ni fyddant yn llwyddo heb ymrwymiad llwyr y gymuned. Gwelais rai o’r ymdrechion sy’n gysylltiedig ag ymrwymiad o’r fath ym Mlaengarw ddoe, lle y cynheliais gynghorfa. Fodd bynnag, er mwyn i bobl fod yn ymrwymedig a gweithio yn eu cymuned, rhaid iddynt deimlo’n ddiogel wrth gyfranogi, a rhaid i bob asiantaeth sy’n gweithio i leihau torcyfraith ddeall yr ofn hwnnw. Pan gofiwch fod nifer fawr o droseddau’n gysylltiedig â chyffuriau ac, felly, yn cael eu cyflawni gan bobl am resymau hurt mewn modd afresymol, mae’n anodd tawelu ofnau. Mae pobl yn gweld bod angen presenoldeb heddlu lleol yn eu cymuned eu hunain. Bu dadleuon yn erbyn plismyn ar y strydoedd, ond mae’r syniad yn dod yn fwy derbyniol. Fodd bynnag, yn y de-orllewin, gofynnir i bobl leol dalu am blismyn cymuned. Ariennir yr heddlu drwy’r Swyddfa Gartref a’r Cynulliad hwn a thrwy bresept uniongyrchol ar y dreth gyngor. Yn amlwg, mae’r cynghorau cymuned—y cyrff y gofynnir iddynt ariannu swyddfa leol yn aml—yn gwrthwynebu’r newid hwnnw, y mae’n rhaid ei dynnu o bresept y cyngor cymuned. Gwna rhai hynny yn amharod am eu bod o’r farn nad oes dewis ganddynt, tra bod eraill yn gwrthod.

Yn fy nghymuned i, sef Llanhari, bu’n rhaid i’r cyngor dalu £500 mewn rhent eleni am y swyddfa heddlu leol o’r £750 a glustnodwyd ar gyfer grantiau cymuned. Y flwyddyn nesaf, bydd yn rhaid inni gynyddu’r presept i dalu amdani yn fwy na thebyg. Mewn cymunedau eraill megis Dyffryn Ogwr, a Maesteg, fe gredaf, dywedasant fod hyn yn annheg ac, wrth reswm, maent wedi gwrthod ei wneud. Fodd bynnag, yr annhegwch yw bod rhai’n talu tra bod eraill â llai o bresenoldeb gan yr heddlu yn eu cymunedau. Dylid datganoli ymhellach a dylid trosglwyddo’r cyfrifoldeb dros yr heddlu i’r Cynulliad. Fodd bynnag, mae datganoli arian i’r cynghorau cymuned heb unrhyw bŵer yn gam rhy bell o bosibl.

Yr wyf yn falch fod Plaid Cymru wedi dewis cyflwyno’r mater hwn i’w drafod heddiw. Mae’r troseddu cynyddol a’r ofn a bair hynny yn faterion y dylai gwleidyddion eu hystyried. Sawl gwaith ers imi gael fy ethol, yr wyf wedi eistedd yng nghefn car heddlu yn ystod sifft nos Wener neu nos Sadwrn i weld drosof fy hun beth yw’r problemau—[Chwerthin.]

Dylech fod yno o hyd.

Mae’n fater difrifol am ei bod yn ffordd o ganfod drosoch eich hun y problemau a’r peryglon a wyneba plismyn. Argymhellaf y dylai’r Aelodau Cynulliad hynny sy’n credu ei bod yn ddoniol roi cynnig arni. Fodd bynnag, er bod Plaid Cymru wedi nodi rhai o’r problemau—soniodd am ragor o adnoddau, rhagor o heddweision ar y strydoedd, teledu cylch cyfyng, sydd oll yn atebion cwbl synhwyrol—serch hynny mynnodd yr ateb hawdd sef galw am ragor o bwerau. Nid yw wedi deall na fydd newid y ffordd y caiff yr heddlu ei reoli yn datrys y broblem. Mae’r lefelau o droseddu, yn arbennig troseddau treisgar, yn annerbyniol o uchel. Maent mor—

A ydych yn awgrymu na fyddai newid y ffordd y caiff yr heddlu ei reoli yn newid lefelau o droseddu? A awgrymwch nad oes cyswllt rhwng plismona a lefelau o droseddu? Cred Plaid Cymru mewn cydgysylltu’r polisïau cymunedol, y mae’r Cynulliad hwn yn gyfrifol amdanynt, gyda phlismona. Mae’r ffordd y caiff yr heddlu ei reoli yn hanfodol i ymdrin â thorcyfraith a’i atal.

Ni fydd newid pa un a yw’r heddlu yn atebol i’r Swyddfa Gartref yn Llundain ynteu’r Cynulliad Cenedlaethol yng Nghaerdydd, yn gwneud llawer o wahaniaeth i faint o arian a roddir i’r heddlu neu faint o blismyn sydd ar y strydoedd. Mae troseddu cyson yn batrwm o ymddygiad sydd fel arfer yn dechrau pan fo plentyn yn ifanc, yn aml cyn i’r plentyn gyrraedd ei arddegau. Mae’n bosibl bod nifer o resymau dros hynny. Mae rhai pobl eisoes wedi gwneud cyswllt rhwng trosedd a thlodi, ond mae’n ymwneud yn fwy ag ymagwedd y rhieni neu fel arfer, y rhiant. Os nad yw’r rhiant neu’r rheini yn cymryd diddordeb yn y plentyn ac os nad ydynt yn ei ddisgyblu i ryw raddau, yna bydd y plentyn hwnnw wedi cael dechrau gwael yn barod. Bydd y broblem yn gwaethygu yn yr ysgol. Clymwyd dwylo’r athrawon ers blynyddoedd o ran cadw trefn yn yr ystafell ddosbarth. Mae’n dod yn anos cosbi plentyn mewn modd a fydd yn newid y ffordd y mae’n ymddwyn. Mae’r adain ryddfrydig yn treulio llawer o’u hamser yn poeni am yr effaith a gâi disgyblaeth lem ar un plentyn sy’n dod o gartref a chwalwyd o bosib. Fodd bynnag, ymddengys nad ydynt yn sylweddoli bod gadael i blentyn afreolus dyfu’n wyllt yn golygu bod pob rhyddid ganddo ef yn y byrdymor—ac ef ydyw fel arfer—i gam-drin plant eraill ac achosi creithiau meddyliol, neu mewn rhai achosion, greithiau corfforol. Dyna batrwm bywyd beunyddiol mewn llawer o ysgolion y wladwriaeth ledled y wlad.

David, efallai yr hoffech ailystyried rhai o’ch datganiadau, yn enwedig eich cyfeiriad olaf at ysgolion y wladwriaeth. A awgrymwch mai dim ond plant o ysgolion y wladwriaeth sy’n cyflawni troseddau? Nid yw’r ffeithiau yn ategu hynny. Ar nodyn mwy difrifol, cyfeiriasoch at gyswllt uniongyrchol rhwng torcyfraith a bod yn rhieni gwael. Pan fyddwch chi yn rhiant efallai y byddwch yn ailystyried y datganiad hwnnw. Mae rhai rhieni ardderchog wedi cael yr anffawd o weld eu plant, am amryw resymau, yn torri’r gyfraith. Dioddefodd y rhieni hynny drawma a gofid mawr o’r herwydd—

A wnewch ailystyried y datganiad hwnnw? Yr oedd yn benagored, yn cyffredinoli, ac yn feirniadaeth ar nifer fawr o rieni da yng Nghymru.

Gwneuthum y pwynt ynglŷn ag ysgolion y wladwriaeth am imi fynychu un. Gwelais fy hun fod diffyg disgyblaeth yn arwain at ymosodiadau ar blant gan ddisgyblion nad oeddent o dan reolaeth. Nid yw’r sefyllfa yn digwydd i’r un graddau yn y sector annibynnol. Ni allaf fod yn sicr ynglŷn â hynny, am na fynychais ysgol annibynnol, ond siarad yr wyf o’m profiad fy hun. O ran magu plant, ni dderbyniaf na allaf siarad am y pwnc am nad wyf yn rhiant. Mae bod yn rhieni gwael yn ganolog i’r ddadl ac nid oes rhaid ichi fod yn rhiant i sylweddoli hynny.

Pan dorrir y gyfraith, mae’n cymryd amser hir cyn i ieuenctid sy’n afreolus fod yn y ddalfa. Mae’n rhy hwyr yn aml i’w harbed erbyn hynny. Hyd yn oed pan gaiff pobl eu cadw yn y ddalfa, yn aml mae’r system yn llesteirio effeithiolrwydd cartrefi ieuenctid. Siaradais â rhywun yn ddiweddar a fu’n gweithio am flynyddoedd mewn canolfan plant yn y de—lle yr anfonir pobl cyn iddynt fynd i ysgol borstal neu garchar. Dywedodd mai un broblem yw nad oes ganddynt unrhyw awdurdod dros y bobl yn y cyfleuster hwnnw. Ddeng mlynedd yn ôl, os cafodd pobl bryd o fwyd, yr oedd disgwyl iddynt olchi’r llestri. Erbyn hyn maent yn eistedd yn ôl, dweud nad ydynt yn mynd i wneud hynny ac nid oes dim byd y gellir ei wneud ynglŷn ag ef. Efallai mai pwynt bach ydyw, ond dengys cyn lleied o reolaeth sydd gennym dros bobl.

Efallai y credwn fod y rhai sy’n tramgwyddo yn dechrau troseddu heb fod bai arnynt hwy. Fodd bynnag, nid ydym yn gwneud cymwynas â hwy drwy eu trin yn garedig a’i gwneud yn hawdd iddynt barhau i droseddu. Dylem gofio pam mae cymaint o blant yn cael eu magu mewn cartrefi heb ddisgyblaeth. Byddai’r rhan fwyaf o bobl yn cytuno bod cael rhieni gwael yn chwarae rhan. Efallai eich bod chi, Rhodri, yn teimlo rhywfaint o gywilydd i gyfaddef bod y naill Lywodraeth ar ôl y llall dros y 40 mlynedd diwethaf ynghyd â sefydliadau pwerus eraill wedi tanseilio gwerthoedd Cristnogol hanfodol sydd wedi ein gwasanaethu’n dda ers canrifoedd. Yr ydym wedi tanseilio sefydliad y teulu a’r eglwys. Anfonwn neges oddi wrth Lywodraeth y Cynulliad ei bod yn gwbl dderbyniol i ferched yn eu harddegau roi genedigaeth i sawl plentyn, â gwahanol dadau, y byddant yn eu magu eu hunain, a rhyfeddwn fod troseddu ac ymddygiad troseddol ar gynnydd—

Os ydym o ddifrif ynglŷn â mynd i’r afael â throseddu a helpu dioddefwyr troseddau, gadewch inni fod yn llym gyda’r rhesymau dros droseddu. Nid yw’r mater pa un a yw’r heddlu yn atebol i’r Cynulliad Cenedlaethol ynteu’r Swyddfa Gartref yn arwain at droseddu. Mae troseddu yn dechrau gyda phlentyn a fegir mewn cartref heb gariad, wedi’i addysgu mewn ysgol heb ddisgyblaeth ac wedi’i drin yn drugarog gan yr awdurdodau a fydd yn gorfod ei garcharu yn y pen draw.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Yr wyf yn siomedig gyda sylwadau David. Soniodd am gariad, ond ni ddangosodd fawr o dosturi yn ei araith heddiw.

Yn draddodiadol ystyriwyd diogelwch cymunedol fel diogelwch personol yr unigolyn a’i eiddo. Mae cynlluniau rhagorol ar waith ledled Cymru i ddarparu’r gwasanaethu hyn i unigolion. Yn Rhondda Cynon Taf, mae prosiectau megis Protect a Safer Homes this Winter, a ddarparodd gloeon, cadwyni a chipdyllau diogelwch ar gyfer drysau, yn ddiau wedi gwella diogelwch pobl ddiamddiffyn yn eu cartrefi eu hunain. Rhaid ystyried diogelwch cymunedol o safbwynt ehangach na diogelwch personol yn unig. Mae’r cymunedau mwy diogel yr ydym yn anelu at eu creu yn dibynnu ar bolisïau sy’n effeithio ar y gymuned gyfan. Un o’r prif resymau dros droseddu—ac efallai y prif reswm, David—yw tlodi. Nid cyd-ddigwyddiad ydyw mai yn ein cymunedau tlotaf y mae ofn troseddau fwyaf amlwg—

A awgrymwch y bydd rhywun yn dechrau troseddu dim ond am ei fod yn dlawd? Ni dderbyniaf hynny o gwbl.

Nid oes unrhyw gyswllt rhwng ymddygiad troseddol a rhieni ychwaith. Yr ydych yn cyfeirio at rieni sengl yn benodol, ond mae llawer ohonynt yn gwneud gwaith ardderchog wrth fagu eu plant ac yr ydych chi’n eu beirniadu. Mae’r ofn hwn, y cyfeiriwyd ato yn ein cynnig fel canfyddiad o droseddu, wedi dwysau yn ystod y ddau ddegawd diwethaf. Mae’r bwlch rhwng pobl gyfforddus eu byd a phobl ddifreintiedig yn ein cymunedau wedi mynd yn fwy. Un o ganlyniadau’r newid o weithgynhyrchu i ddiwydiannau gwasanaeth yw’r llif cyson o bobl fedrus o’r hen ardaloedd diwydiannol i chwilio am waith, ac o’r ystadau difreintiedig a’r ardaloedd trefol i chwilio am gartrefi gwell mewn maestrefi mwy diogel. Mae’r llif hwnnw wedi arwain at grynhoad o amddifadedd ac allgáu cymdeithasol o fewn cymdogaethau sydd eisoes yn ddifreintiedig. Er mwyn inni fynd i’r afael â’r rhesymau dros droseddu mewn modd cynaliadwy a systematig, rhaid inni gyflwyno pecyn o fesurau sy’n mynd i’r afael â’r problemau sy’n gysylltiedig â thai, addysg, cyflogaeth a thrafnidiaeth yn ein cymunedau tlotaf. Nid yw atal torcyfraith yn ein cymunedau difreintiedig yn ymwneud â gosod cloeon a byllt yn unig, mae’n ymwneud â datblygiad cymunedol sy’n gwella gallu’r gymuned ei hun i ddianc rhag tlodi. Rhaid i Lywodraeth y Cynulliad wneud mwy o ymdrech i wrando ar bryderon ein cymunedau difreintiedig. Er enghraifft, sut y mae’n bwriadu adsefydlu troseddwyr a gollfarnwyd yn ôl i’r gymuned? A fydd y Llywodraeth yn darparu hyfforddiant i staff y canolfannau gwaith i’w helpu i fynd i’r afael â’r problemau a wyneba troseddwyr a gollfarnwyd wrth chwilio am waith eto?

Y pryder mwyaf yw camddefnyddio cyffuriau a’i berthynas agos â throseddu. Amcangyfrifwyd bod 90 y cant o fwrgleriaethau yn y Cymoedd yn gysylltiedig â chyffuriau. Y trueni yw pan fo pobl sy’n gaeth i gyffuriau am ddod yn rhydd ohonynt, yn aml rhaid iddynt aros am chwe mis, neu fwy, am le ar raglen ddadwenwyno, oherwydd prinder adnoddau. Mae hynny’n gwbl anfoddhaol. Nid oes ryfedd bod canlyniadau’r rhaglen ddadwenwyno mor siomedig. Felly, mae ymddygiad troseddol yr unigolyn sy’n gaeth i gyffuriau yn parhau er drwg i’r unigolyn a’r gymuned.

Mae gwella diogelwch cymunedol yn bwysig—efallai’r ffactor pwysicaf i wella ansawdd bywyd yn ein cymunedau. Bu cryn sôn am effaith Rhoi Cymunedau’n Gyntaf ar ein cymunedau difreintiedig. Mae’n rhaid inni gael sicrwydd gan y Llywodraeth y caiff yr arian hwnnw ei ddefnyddio i ystyried sut y gellir rhyddhau pobl o gylch troseddu drwy wella strwythurau cynnal hanfodol yn ein cymunedau mwyaf difreintiedig.

Yr wyf yn falch o gael y cyfle i gefnogi gwelliannau 2 a 3 yn arbennig. Gwnaf sylwadau ar effeithiolrwydd y strategaeth bresennol yn ardal Castell-nedd Port Talbot, a chytunaf fod creu cymunedau diogel yn amcan allweddol yn y ‘Cynllun i Gymru’.

Yr wyf yn falch mai’r Cynulliad a fydd yn gyfrifol am atal troseddau. Fel y gwyddoch, un o’r blaenoriaethau a nodwyd yn ‘Gwellcymru.com’ yw helpu pobl, yn enwedig y rhai mewn ardaloedd difreintiedig, i feithrin cymunedau hyderus, anfygythiol sy’n rhydd o dorcyfraith. Aeth y bwriad hwn gam ymlaen ym mis Awst 2000, pan sefydlodd yr heddlu ac awdurdod lleol Castell-nedd Port Talbot weithdrefn, a fydd, gobeithio, yn lleihau torcyfraith ac ymddygiad gwrth-gymdeithasol o fewn y fwrdeistref sirol.

Mae Deddf Troseddu ac Anhrefn 1998 yn rhoi’r arweiniad ar drosedd ac anhrefn yn nwylo’r heddlu ac awdurdodau lleol ac mae perthynas dda rhwng y ddwy asiantaeth hyn yng Nghastell-nedd Port Talbot. Lleolir tîm troseddu ac anhrefn y cyngor yng ngorsaf yr heddlu ym Mhort Talbot er mwyn hwyluso’r prosiectau ymarferol a wneir gan y ddau. Castell-nedd Port Talbot yw’r unig ardal yng Nghymru, hyd yma, lle mae’r heddlu a staff y cyngor yn gweithio yn yr un lleoliad yn llawn amser. Mae’r bartneriaeth yn cynnwys aelodau o’r asiantaethau statudol a’r asiantaethau gwirfoddol. Mae’r aelodau yn cydweithio’n agos. Mae gan y grŵp gyllideb a gall grwpiau cymunedol wneud cais am grant i ddechrau cynlluniau ar gyfer pobl ifanc. Gall grwpiau elusennol wneud cais am grantiau hefyd i’w cefnogi yn eu gwaith o fynd i’r afael â throseddu. Ymhellach, gellir tanlinellu effeithiolrwydd y bartneriaeth drwy ei gwaith ym maes trais yn y cartref. Y llynedd, comisiynodd y fforwm ar drais yn y cartref bapur ymchwil ar lefel bresennol y gwasanaeth a roddir i ddioddefwyr yng Nghastell-nedd Port Talbot. Ariannwyd y gwaith ar y cyd gan yr heddlu, y grŵp datblygu polisïau troseddu ac anhrefn, a’r grŵp iechyd lleol. O ganlyniad i’r ymchwil gwnaethpwyd cais o dan y rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf dros bobl sy’n dioddef trais yn y cartref yng Nghastell-nedd Port Talbot. Hwn oedd yr unig gais llwyddiannus o’i fath yng Nghymru. Cynhaliwyd y cyfarfodydd cyntaf gyda defnyddwyr y gwasanaeth a’r asiantaethau priodol i wella’r gwasanaethau a gynigir.

Mae menter llosgi ceir yn fwriadol yn enghraifft dda arall o effeithiolrwydd y bartneriaeth rhwng yr heddlu, y gwasanaeth tân a’r cyngor. Mae protocol gan y grŵp ar rannu gwybodaeth sy’n ei alluogi i gyfnewid gwybodaeth yn gyflym. Golyga hynny y gellir symud cerbydau sydd wedi’u gadael o fewn 24 awr. Fodd bynnag, mae’n anffodus nad oedd y gwasanaeth tân yn bartner statudol o’r dechrau.

Llongyfarchaf y bartneriaeth atal troseddau yng Nghastell-nedd Port Talbot ac yr wyf yn siŵr bod enghreifftiau ardderchog eraill o arfer da ledled Cymru.

I lawer o’m hetholwyr, fel eraill, mae ymddygiad troseddol a gwrth-gymdeithasol yn realiti. Nid yw hynny yn golygu bod ein hymdrechion i fynd i’r afael â throseddu yn methu. Ni chredaf eu bod yn methu. Mae pob heddlu yn gwneud gwaith da. Mae nifer y troseddau a gofnodwyd wedi gostwng dros y blynyddoedd diwethaf. Rhaid priodoli hynny i’r buddsoddiad ychwanegol drwy gronfa ymladd troseddu’r Swyddfa Gartref er mwyn cael mwy o blismyn ac i ymroddiad ein plismyn ar draws y wlad.

Yn fy ardal heddlu i, gogledd Cymru, cyflogwyd y nifer fwyaf erioed o blismyn y llynedd. Yr wythnos diwethaf, gwelsom y grŵp diweddaraf o blismyn newydd ar y strydoedd yn y gogledd. Yn anffodus, nid oeddwn yn eu plith, hyd yn oed ar ôl imi arsylwi ar waith yr heddlu lleol ar sifft nos. Do, David, ymunais â sifft nos yr heddlu, ond nid eisteddais yn eu car patrôl. Cerddais y strydoedd gyda’r heddlu a gwelais a chlywed yr hyn y mae’n rhaid iddynt ei oddef. Ychydig cyn y Nadolig, a minnau â sawl haen o ddillad cynnes amdanaf, cerddais y strydoedd yn y Rhyl—ac nid wyf am glywed unrhyw sylwadau amdanaf yn cerdded strydoedd y Rhyl. Gwelais amrywiaeth o sefyllfaoedd y mae’r heddlu lleol yn eu hwynebu ar nos Sadwrn arferol. Mewn ardal fach, mae gan y Rhyl y nifer fwyaf o glybiau nos yn y DU a gwelais sut y mae’r heddlu yn delio â hynny. Ymddengys fod y math newydd o blismona amlwg a fabwysiadwyd ganddynt—ac nid sôn am liw eu siacedi yn unig yr wyf er i rywun fy nghyhuddo o fod wedi mopio arno—ynghyd â’r defnydd a wneir o dechnoleg newydd, megis teledu cylch cyfyng, wedi cael effaith yn y Rhyl. Crëwyd argraff arnaf hefyd gan y bartneriaeth rhwng yr heddlu a staff diogelu wrth y drysau mewn clybiau a chyda’r cymunedau.

Mae’n ddrwg gennyf, Alun. Dim ond dwy funud sydd gennyf.

Mae meithrin partneriaethau o’r fath yn gweithio a rhydd gyfle inni sicrhau bod cymdogaethau yn ddiogel. Mae hyn hefyd yn cael gwared ar y troseddwyr a’r lleiafrifoedd sy’n achos cymaint o aflonyddwch yn ein cymunedau. Yn ystod y sifft nos honno yn y Rhyl, gwelais drosof fy hun sut y mae’n rhaid i’r heddlu fod yn barod i ymarfer ystod eang o sgiliau plismona modern. Mae’r rhain yn amrywio o ymdrin â gweithredoedd troseddol difrifol i roi gwybodaeth i’r rhai sydd wedi anghofio lle y maent yn byw ar ôl noson dda allan gyda’i ffrindiau.

Soniaf yn fyr am gynigion David Blunkett i gael mwy o bresenoldeb yr heddlu ar ein strydoedd drwy estyn rôl cwnstabliaid arbennig a’r swyddogion cynnal yn y gymuned. Gwn ei bod yn rhy gynnar i ddechrau barnu’r fenter honno, ond mae ymgais i ddechrau lleihau bwlch pwysig rhwng yr heddlu a chymdogaethau penodol. Fodd bynnag, mae mynd i’r afael â throseddu yn golygu mwy na chynyddu nifer yr heddlu neu orchmynion diogelwch cymunedol; fel y nododd Gwenda, mae’n ymwneud â phartneriaeth a phrosiectau. Rhaid inni sicrhau bod gan blismyn yr offer a’r gefnogaeth i wneud eu gwaith yn effeithiol. Yn anad dim, mae’r heddlu’n dibynnu ar gymorth ac ewyllys da’r cyhoedd. Problem pawb yw torcyfraith. Gobeithiaf, gyda chefnogaeth y Cynulliad—y gallwn oll—cynghorau lleol, unigolion, cymunedau—barhau i wneud cynnydd, lleihau torcyfraith a phroblemau sy’n gysylltiedig ag ymddygiad gwrth-gymdeithasol yn ein hardaloedd.

Gwnaf ychydig o sylwadau byr ar droseddu ymhlith ieuenctid. Gwnaf hynny yn sgîl fy nghefndir proffesiynol, ar ôl treulio nifer o flynyddoedd yn gweithio gyda chymunedau i atal ymddygiad troseddol a gweithio’n uniongyrchol gyda throseddwyr ifanc i’w darbwyllo i roi’r gorau i droseddu. Mae’n wir dweud, fel y crybwyllodd Geraint ac eraill, y cyflawnir rhai troseddau difrifol gan bobl ifanc, sy’n aml yn gysylltiedig â chyffuriau. Fodd bynnag, nid yw’r rhan fwyaf o’r hyn y cyfeiriwn ato fel troseddu ymhlith ieuenctid heddiw yn ymddygiad newydd nac ymddygiad a achosodd ofn yn y gorffennol. Fe’i hystyrid yn ymddygiad gwyllt arferol ymhlith pobl ifanc mewn cymunedau lle mae’r oedolion, yn arbennig y bobl hŷn, yn adnabod y bobl ifanc hynny yn dda. Mae’r ffaith bod ein cymunedau’n chwalu, nad yw pobl yn aml yn adnabod ei gilydd ac nad yw pobl hŷn yn adnabod rhieni’r bobl ifanc sy’n achosi problemau lefel isel y tu allan i’w tai yn arwain at droi ymddygiad gwyllt o’r fath yn dorcyfraith. Wrth gwrs, os bydd y bobl ifanc wedyn yn mynd i mewn i’r system cyfiawnder troseddol, fel yr argymhella David Davies, mae hynny yn golygu eu bod yn cymysgu â phobl ifanc eraill sydd ag ymddygiad llawer gwaeth a bod y broblem yn cynyddu.

Mae ofn pobl ifanc yn ein cymunedau, ofn grwpiau ohonynt yn eistedd ar furiau, fel y gwnaethom oll pan oeddem yn ifanc—oni bai inni fynychu ysgolion bonedd lle nad yw bwlio yn digwydd, os credwch David Davies—mae ymddygiad normal o’r fath yn achosi ofn pan nad yw’r bobl hŷn yn adnabod y bobl ifanc—

A ildiwch?

Mae’n ddrwg gennyf, David. Yr wyf wedi clywed hen ddigon gennych y prynhawn yma, yn enwedig eich sylwadau am rieni unigol—

Ni ddywedais ‘rhiant unigol’.

Sylweddolaf ein bod yn brin o amser, Ddirprwy Lywydd, felly gorffennaf drwy ddweud nad cythreulio pobl ifanc a’u troi’n droseddwyr yw’r ateb. Rhaid i bobl ifanc sy’n cyflawni troseddau difrifol wynebu canlyniadau eu hymddygiad. Fodd bynnag, y ffordd orau o ymdrin â’r rhan fwyaf o bobl ifanc yw eu cynnwys yn ein cymunedau a rhoi gobaith iddynt i’r dyfodol.

Mae prif swyddogion yr heddlu yn nodi bod llawer o’r henoed yn pryderu y gallent ddioddef trosedd er nad dyna’r achos mewn gwirionedd. Ar y llaw arall, mae llawer o bobl ifanc a phobl yn eu harddegau yn pryderu braidd dim y byddant yn dioddef trosedd er bod yr ystadegau yn anffodus yn cadarnhau mai hwy sydd fwyaf tebygol o ddioddef trosedd neu gyflawni trosedd. Nid yw honiad yr Ysgrifennydd Cartref fawr o gysur imi:

‘cawsom lwyddiant gwirioneddol o ran lladrata a throseddau ceir, ond’

Ystyriaf sylwadau cadeirydd Ffederasiwn yr Heddlu, sef bod,

‘lefelau cynyddol troseddau treisgar o ganlyniad, yn rhannol, i bwyslais gan y Llywodraeth ar heddlu ar y bît. Er bod y gwasanaeth wedi cymryd camau sylweddol wrth leihau lladrata a throseddau ceir’—

difethwyd hyn

‘drwy ganolbwyntio ar ddangosyddion perfformiad a sefydlwyd gan y Llywodraeth, [a] gellid dadlau bod targedau o’r fath wedi tynnu sylw oddi ar [blismona] traddodiadol’.

Hoffwn ddiolch, ar ran y rhan fwyaf o bobl sy’n byw yn y de-ddwyrain, i bob un o’n plismyn am yr hyn y maent wedi ei gyflawni a’u hymrwymiad i sicrhau bod ein bywydau a’n cymdogaethau yn ddiogel ac yn rhydd o droseddu. Mae’n hollbwysig, er mwyn i’n heddlu barhau i gyflawni’r lefelau perfformiad hyn wrth leihau troseddau a chynyddu canfod ac erlyn, bod arian ychwanegol ar gael ar gyfer offer technoleg gwybodaeth a chyfathrebu, cynlluniau teledu cylch cyfyng a rhaglenni cymunedau yn erbyn cyffuriau. Ni ddylid cael uno pellach, heb ymgynghori digonol, ar gyfer y cyhoedd a swyddogion heddlu ar raddfeydd eraill. Gwrthwynebwn yn llwyr unrhyw ymgais i ehangu pwerau o’r fath i’r Cynulliad Cenedlaethol.

Ar ôl 20 mlynedd fel ynad heddwch lleyg, yng Nghasnewydd, hoffwn eich atgoffa bod y rhan fwyaf o bobl yn dlawd ac mai ychydig ohonynt sy’n droseddwyr.

Ar ôl sylwadau gwarthus, camwahaniaethol David Davies heddiw, gallwch ddweud mai’r unig beth sy’n gyffredin rhwng y Torïaid a’r ddadl hon yw y dylent fod dan glo, oherwydd y 18 mlynedd o ddrwg a wnaethant i bobl. Os oes unrhyw un wedi cael problemau ac wedi dioddef caledi mawr, meddyliwch am yr hyn a wnaethoch i bobl yng Nghymru ac ym Mhrydain yn ystod y cyfnod hwnnw.

A ildiwch?

Dylai’r ffaith ichi fychanu pobl ddiamddiffyn godi cywilydd arnoch—[Torri ar draws.]

Ni faddeuwn ichi am fychanu pobl yn y fath fodd. Mae hon yn enghraifft wych o Lywodraeth Cymru a Llywodraeth Lafur y DU yn gweithio mewn partneriaeth. Yr ydym yn ymdrin â throsedd ac anhrefn mewn modd cadarnhaol. Ar ôl rhyw ddwy flynedd a hanner i dair blynedd gallwch weld bod cydnabyddiaeth wedi dod o’r Swyddfa Gartref—o ba le na chredwyd y byddem yn gweld datganoli efallai. Fodd bynnag, erbyn hyn penodwyd cyfarwyddwr troseddu rhanbarthol. Gwelwyd hefyd bod y Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid yn barod i weithio gyda’r Gweinidog ac mae Edwina Hart yn gwneud gwaith ardderchog. Yr ydym yn gweithio mewn partneriaeth, yn gwneud gwahaniaeth ac yn gweld strydoedd mwy diogel. Mae hynny’n bwysig.

Gwn fod amser yn brin a gwn fod pawb am weld mwy o heddlu. Erbyn diwedd 2003 bydd 130,000 o blismyn yng Nghymru a Lloegr. Gwelsom gynnydd o 8 y cant yn nifer y plismyn rhwng 1997 a 2001 eisoes. Dengys hynny ymrwymiad a’n bod yn mynd ati yn y ffordd iawn. Mae’r cwestiwn a ddylem ymgymryd â’r pwerau dros blismona ai peidio yn fater i’r dyfodol. Credaf mai hynny fyddai’r peth iawn i’w wneud. Fodd bynnag, credaf hefyd mai’r comisiwn annibynnol yw’r ffordd briodol ymlaen, i ystyried y mater fesul cam. Yr unig blaid a all gyflawni hyn yw’r Blaid Lafur: ni all Plaid Cymru gyflawni hyn am ei bod yn blaid leiafrifol yn y DU a’r Senedd.

Mae’n bwysig cofio bod nifer y troseddau a gyflawnwyd wedi gostwng 22 y cant rhwng 1997 a 2001. Mae nifer y plismyn ar gynnydd. Yr ydym oll am wneud rhagor dros ein cymunedau ond mae’r Llywodraeth hon, gan weithio gyda llywodraeth leol a Llywodraeth y DU, mewn partneriaeth i sicrhau bod ein cynlluniau diogelu rhag troseddau yn gweithio ar lawr gwlad. Yr wyf yn ddiolchgar am y gwaith a wneir gan yr heddlu. Mae ganddynt waith anodd i’w wneud yn y gymuned. Fodd bynnag, wrth i bawb gydweithio—oherwydd nid problem yr heddlu na phroblem y Cynulliad yn unig ydyw—caiff pawb y cyfle i gyfrannu, o bob rhan o fywyd, i sicrhau bod ein strydoedd yn fwy diogel. Yr ydym yn mynd ati yn y ffordd gywir. Y sylwadau cadarnhaol y mae angen eu gwneud heddiw yw’r ffordd gywir o sicrhau y cawn gymunedau mwy diogel yng Nghymru yn y dyfodol.

Clywsom sylwadau gwarthus gan David Davies heddiw. Mae’n ddefnyddiol nodi bod record ofnadwy o ran troseddau gan ei blaid ef pan oedd mewn grym yn San Steffan yn ystod y 18 mlynedd hirfaith diweddar hynny. Dyfynnaf un enghraifft o’r ystadegau ar droseddau: cynyddodd cyfanswm y troseddau treisgar a gofnodwyd 166 y cant rhwng 1979 a 1997. Dyna etifeddiaeth y Llywodraeth a gyhoeddodd nad oedd y fath beth â chymdeithas yn bodoli, ac nad oedd ganddi ddiddordeb mewn lleihau diweithdra na mynd i’r afael ag amddifadedd. Dyna oedd y canlyniad. Mae angen llawer mwy o oleuni yn y ddadl hon, yn hytrach na’r gwres a geir fel arfer. Yn anffodus, mae pobl yn chwilio am atebion gor-syml, difeddwl mewn meysydd cymhleth. Ni ellir dod o hyd i atebion o’r fath. Yr hyn sydd ei angen mewn gwirionedd yw inni gefnogi staff ein system cyfiawnder troseddol, sy’n gwneud llawer o waith da yn y gwasanaeth prawf, er enghraifft, yn gweithio gyda phobl ifanc ac yn eu tywys tuag at fywydau defnyddiol a chynhyrchiol. Nid oes angen beirniadaeth ddefodol gan bobl megis David Davies, sydd yn feirniadaeth anwybodus ond sydd wedi bod yn sail i bolisïau’r wlad hon ers gormod o amser ac sydd wedi arwain at y ffaith bod gennym y nifer uchaf o garcharorion yn Ewrop. Mae’r sefydliadau hynny yn rhoi addysg i bobl ar ymddygiad troseddol. Maent yn gwaethygu’r sefyllfa. Rhaid inni gefnu ar yr ymagwedd honno a meddwl am y materion cymhleth hyn yn llawer mwy gofalus. Pan wnawn hynny, cawn lawer mwy o lwyddiant wrth adeiladu cymunedau mwy diogel.

Rhaid inni oll sylweddoli bod cyfraith a threfn yn gydgyfrifoldeb y mae’n rhaid ei ysgwyddo ar lefel leol a chenedlaethol. Mae’n ganolog i’r hyn y mae’r Cynulliad Cenedlaethol am ei wneud a’r hyn y mae pobl Cymru am inni ei wneud. Yr ydym oll yn cydnabod yn y ddadl heddiw y gall torcyfraith ddinistrio sylfaen ein cymdeithas. Pobl ddiamddiffyn yw’r rhai a dargedir bob amser. Rhaid i bobl deimlo’n ddiogel yn eu cartrefi ac yn ddiogel i adael y tŷ. Yn anffodus, nid yw pobl yn teimlo’n ddiogel. Hyd yn oed os yw’r risg o niwed yn fach, teimlant o hyd ei bod yn wirioneddol. Mae gan y Cynulliad gyfrifoldeb statudol o dan Ddeddf Trosedd ac Anhrefn 1998. Am y tro cyntaf, yr ydym wedi cyflawni ein cyfrifoldebau ar draws pob ardal awdurdod unedol, ar y cyd â’r awdurdodau lleol a phartneriaid eraill. Mae Cyfarwyddwr Cymru dros Ostwng Troseddau a’i dîm yn y Cynulliad yn datblygu’r agenda hon. Mewn tair blynedd, ers cyflwyno Deddf Trosedd ac Anrhefn 1998, yr ydym wedi gweld yr holl asiantaethau a phartneriaethau yn dod ynghyd i ymladd troseddau yn effeithiol.

Yr wyf yn cyfarfod yn rheolaidd â’r prif gwnstabliaid, awdurdodau’r heddlu, swyddogion prawf a’r sector gwirfoddol gan fod rhywbeth gan bob un ohonynt i’w gyfrannu i’r partneriaethau hyn. Yr oedd Janet yn llygad ei lle yn ei sylwadau am y drafodaeth ynglŷn â’r Cyngor Partneriaeth. Yr ydym wedi gweithio’n galed ym mhob rhan o Gymru i sicrhau bod yr holl bartneriaid yn cymryd rhan weithgar mewn partneriaethau.

Rhaid inni hefyd wynebu ychydig o ffeithiau yn y ddadl hon. Ers peth amser, dengys yr ystadegau ar droseddau a gofnodwyd fod nifer y troseddau a gyflawnwyd yn gostwng. Mae Cymru wedi cofnodi gostyngiad sylweddol yn 2001, sef 18.9 y cant yn nifer y troseddau a gofnodwyd. Bu gostyngiad o 6.7 y cant yn nifer y troseddau difrifol megis trais yn erbyn unigolyn, lladrata, bwrgleriaeth a throseddau sy’n gysylltiedig â cherbydau ar gyfer Cymru gyfan. Er y gwelir peth llwyddiant o ran lleihau nifer y troseddau a gyflawnwyd mae’n bwysig ein bod yn cydnabod bod yn rhaid inni barhau i ymladd yn erbyn torcyfraith. Mae’r partneriaethau, y cyfeiriodd Gwenda ac Ann atynt, wrth wraidd yr agenda hon.

Mae’n bleser gennyf nodi hefyd ein bod wedi gwella ein gallu i ymdrin â’r mater hwn yn y Cynulliad Cenedlaethol. Yr ydym wedi cyflogi dau ymchwilydd gyda chefndir ym maes troseddeg a gwyddor gymdeithasol. Gyda’r wybodaeth sydd ar gael yn y Cynulliad, a’r bobl hyn yn gweithio inni, mae’n hanfodol ein bod yn casglu hyd yn oed mwy o wybodaeth er mwyn targedu adnoddau’n fwy priodol a dyna’r rheswm dros ein gwelliant 2. Mae’n annog y Cynulliad i adolygu’r wybodaeth sydd eisoes ar gael gan y Swyddfa Gartref er mwyn inni weld sut y gallwn ddefnyddio’r wybodaeth hon yn llwyddiannus.

O ran adnoddau, dyrannwyd dros £12 miliwn inni yn y rhaglen lleihau troseddau ar gyfer mentrau sy’n cwmpasu lleihau troseddau mewn ysgolion uwchradd, targedu plismona, lleihau bwrgleriaeth, teledu cylch cyfyng, prosiectau wardeiniaid cymdogaeth ac atal trais yn y cartref yn erbyn merched. Byddwn hefyd yn cael arian gan y rhaglenni cymunedau mwy diogel, a fydd yn rhedeg o 1 Ebrill 2002. Er enghraifft, dyrannwyd £12 miliwn dros dair blynedd ar gyfer menter cymunedau Cymru yn erbyn cyffuriau. Mae gennym fentrau gyda busnesau bach mewn ardaloedd difreintiedig am eu bod yn pryderu drwy’r amser ynglŷn â bwrgleriaeth. Yr ydym am eu hannog i gadw eu busnesau ar agor, felly rhaid inni roi’r cymorth angenrheidiol iddynt.

Yn fy nghynigion terfynol ar gyfer y gyllideb ym mis Tachwedd 2001, darparwyd £3.2 miliwn o adnoddau’r Cynulliad ar gyfer On Track a Safer Homes this Winter. Ddydd Iau, byddaf yn lansio menter Safer Homes this Winter yng Nghwmbrân, y mae’r Cynulliad yn cyfrannu £2 filiwn ati eleni. Bydd hynny’n helpu wrth ddiogelu cartrefi a dargedir yn ddi-baid gan ladron a galwyr ffug. Mae llawer o’r fenter hon yn canolbwyntio ar sicrhau bod pensiynwyr yn teimlo’n ddiogel yn eu cartrefi.

Darparwyd £1.2 miliwn o adnoddau’r Cynulliad hefyd ar gyfer On Track, sef menter hirdymor sydd â’r nod o amlygu’r risg o ymwneud â throseddu. Mae codi’r materion hyn yn rhan annatod o’r agenda addysg ehangach a fabwysiedir gennym.

Bu rhai o’n mentrau yng Nghymru yn llwyddiannus a byddant yn parhau i fod. Mae llawer ohonom yn awyddus i ymgymryd â’r cyfrifoldeb dros yr heddlu yng Nghymru. Fodd bynnag, bydd angen ystyried hyn yng ngoleuni casgliadau adolygiad arfaethedig y comisiwn annibynnol ar bwerau’r Cynulliad Cenedlaethol. Felly, cyflwynwyd gwelliant 4 gennym.

Yng Nghymru, rhaid inni ddeall bod angen inni roi hyder a hunan-barch yn ôl i’r bobl sy’n teimlo bod y broses cyfiawnder troseddol wedi cefnu arnynt. Rhaid inni fynd i’r afael â’r holl broblemau sylfaenol o ran iechyd ac addysg. Mae’r weinyddiaeth mewn sefyllfa unigryw i wneud hynny ac yr ydym wedi mynd i’r afael â’r problemau hynny drwy fabwysiadu ymagwedd gydgyslltiedig tuag at dorcyfraith. Rhaid inni ymladd torcyfraith yng nghyd-destun y broblem gymdeithasol ehangach. Nid yw o fudd pan ddaw torcyfraith yn gêm wleidyddol a phan wneir sylwadau am grwpiau neu unigolion penodol. Dywedir bod rhieni gwael yn magu troseddwyr. Y gwrthwyneb sy’n wir ar sawl cyfrif pan ystyriwch rai enghreifftiau yn ein papurau newydd.

Mae’n bwysig bod y Cynulliad wedi cynnal y ddadl hon heddiw. Yr wyf yn ymfalchïo yn y ffaith bod y Llywodraeth wedi bod yn mynd i’r afael â thlodi ac amddifadedd fel un o’i blaenoriaethau ac, ar yr un pryd, torcyfraith a fictimeiddio pobl, sy’n rhan annatod o hynny.

Er gwaethaf rhai o’r geiriau dadleuol a lefarwyd heddiw a’r sylwadau a wnaethpwyd gan aelodau o’r grŵp Ceidwadol, bu cryn dipyn o gytundeb ar y cynnig hwn. Y cwestiwn bellach yw pryd yr ydym am i bethau ddechrau digwydd. Yn anffodus, pa un a yw torcyfraith gwirioneddol ar gynnydd ai peidio, mae ofn troseddau ar gynnydd yn ein cymunedau, ac mae angen ymagwedd amlasiantaethol i fynd i’r afael â hynny. Mae hynny’n golygu bod pob grŵp yn cydweithio. Bydd rhai yn ystyried ailadeiladu isadeiledd cymunedau a bydd eraill yn ystyried ailadeiladu cymdeithasol. Fel y crybwyllodd Gwenda, cyflwynwyd llawer o strategaethau, mentrau a pholisïau i fynd i’r afael â materion o’r fath, gan gwmpasu gwahanol haenau o Lywodraeth. Rhennir y cyfrifoldeb dros y mentrau hyn rhwng y Cynulliad, awdurdodau lleol a San Steffan. Fodd bynnag, mae angen eu cydlynu’n well am nad ydynt yn ymddangos fel petaent yn gweithio ar lawr gwlad—mae ofn troseddau ar bobl o hyd.

Mae pedwar o’r prif grwpiau sy’n gweithio i adeiladu cymunedau mwy diogel eisoes yn atebol i’r Cynulliad: llywodraeth leol, awdurdodau iechyd, mudiadau gwirfoddol ac Awdurdod Datblygu Cymru o ran datblygu economaidd. Fodd bynnag, nid yw’r heddlu—un o’r sefydliadau allweddol sy’n gyfrifol am ddatblygu’r diogelwch cymunedol hwnnw—yn atebol inni, a dyna pam mae angen i’r pwerau perthnasol gael eu datganoli i’r Cynulliad er mwyn iddynt fod yn atebol inni. Mae gan y Gweinidog eisoes rywfaint o ddylanwad ar gyllideb yr heddlu. Gall ddylanwadu ar nifer y plismyn a welwn ar y strydoedd. Pe bai’n dewis capio preseptau, fel y gallai ddigwydd yn y Gogledd, a phe gwaherddid Awdurdod Heddlu Gogledd Cymru rhag cynyddu ei gyllideb, byddai gostyngiad yn nifer y plismyn. Mae rhywfaint o ddylanwad gennym, ond nid yw’r heddlu yn atebol i’r Cynulliad, a dylent fod.

Rhaid inni ystyried hefyd sut y mae’r Cynulliad yn ymdrin â lleihau troseddau gan fod y cyfrifoldeb dros y maes hwnnw wedi’i rannu. Daw mentrau o gymaint o Weinidogion gwahanol, yn cynrychioli iechyd, addysg a llywodraeth leol. Dylai un Gweinidog fod yn gyfrifol amdanynt i gyd, efallai drwy weithio mewn cydweithrediad â chyfarwyddwr lleihau troseddu.

O ran sylwadau’r Aelodau, ofnaf fod sylwadau Mike German yr un mor wag ag yr honnodd i sylwadau Aelodau eraill fod. Mae’n well ganddo siarad na gweithredu. Mae’n barod i siarad yn groch, ond mae am aros am flynyddoedd i gomisiwn gyflwyno adroddiad yn 2004 cyn i unrhyw gamau gael eu cymryd. Mae Plaid Cymru am i gamau gael eu cymryd yn awr. Sonia David Davies fod egwyddorion Cristnogol yn cael eu hanwybyddu. Yr oeddwn bob amser yn credu bod egwyddorion Cristnogol yn ymestyn i’r bobl fwyaf anghenus, gan gynnwys pobl sy’n cyflawni troseddau—ni waherddir neb. Fel y dywedodd Gwenda, mae llawer o’r strategaethau cymunedol yn gweithio a rhoddodd Peter Law ddarlun inni o’r ffordd y maent yn gweithio. Fodd bynnag, mae angen eu diwygio, eu symleiddio ac iddynt dderbyn sylw un Gweinidog sydd â chyfrifoldeb ar draws y Cynulliad dros sicrhau bod y mater trawsbynciol hwn yn mynd yn ei flaen a bod awdurdodau’r heddlu yn atebol i’r Cynulliad. Mae angen i hynny ddigwydd yn awr ac nid pan fydd comisiwn yn cyflwyno adroddiad yn 2004.

Yr wyf yn falch o gael cyflwyno’r cynnig hwn. Mae gwasanaethau cymdeithasol yn bwnc pwysig yn ein barn ni. Mae angen i ddyfodol ac ansawdd gofal cymdeithasol fod yn ganolog i’n sylw, yn awr ac yn y dyfodol. Yn y gorffennol, ni roddwyd digon o sylw i ofal cymdeithasol a’i ddatblygiad.

Rhaid inni ddechrau ar nodyn difrifol, am fod cyflwr y gwasanaethau cymdeithasol yng Nghymru yn destun pryder. Nid wyf yn gwneud pwynt gwleidyddol—ni fwriadaf fod yn bleidgar. Dyma yw’r sefyllfa wirioneddol sy’n ein wynebu ac sy’n herio pob un ohonom. Mae’r adolygiadau ar y cyd a gynhaliwyd yng Nghymru hyd yma wedi amrywio o fod yn wael i fod yn weddol. Ni fu’r un ohonynt yn agos at fod yn dda. Dyna yw’r sefyllfa. Rhaid gwella safon gofal cymdeithasol. Mae hynny braidd yn llwm. Hoffwn groesawu rhai datblygiadau a rhoi rhywfaint o glod o leiaf i’r weinyddiaeth a’r Blaid Lafur yn genedlaethol am y sylw a roddodd i’r agenda gofal cymdeithasol yn ystod y ddwy neu dair blynedd diwethaf, oherwydd bu datblygiadau addawol.

Yn gyntaf, mae’n briodol ein bod yn ymrwymo ein hunain i safonau uwch. Mae pob plaid wleidyddol yn rhannu’r nod hwnnw. Pan gyhoeddwn y nod hwnnw, rhaid inni wynebu ei ganlyniadau o ran polisïau ymarferol. Croesawaf hefyd sefydlu Cyngor Gofal Cymru a system arolygu annibynnol a fydd, am y tro cyntaf, yn rhoi darparwyr preifat ac annibynnol ar yr un lefel â chynghorau. Yr un corff fydd yn eu harolygu. Bydd hynny’n rhoi chwarae teg iddynt ac yn arwain at fwy o hyder yng nghanlyniadau’r adroddiadau arolygu hyn. Mae hynny’n beth da. Fodd bynnag, rhaid inni dderbyn ein bod yn colli capasiti yn y sector cartrefi preswyl a chartrefi nyrsio ac mae’r golled honno o ran capasiti yn dwysáu. Caiff llai o bobl eu cefnogi gan wasanaethau gofal cymdeithasol erbyn hyn. Mae’r ystadegyn yn rhyfeddol—nid yw 54 y cant o asesiadau gofal cymunedol yn arwain at wasanaeth gofal cymunedol. Yr awdurdodau lleol yw’r prif ddarparwyr o hyd yn hytrach na bod yn gomisiynwyr gwasanaethau gofal. Mae hynny’n wrthdaro buddiannau parhaus sy’n aml yn arwain at safonau gofal diddrwg didda. Mae’r anawsterau a wynebwn wrth geisio recriwtio a chadw staff yn hysbys i bob un ohonoch.

Trof at y sector cartrefi preswyl a chartrefi nyrsio. Mae maint y capasiti yr ydym yn ei golli yn peri pryder. Yn fy nghyfarfod diwethaf ag Awdurdod Iechyd Bro Taf, y prif fater ar ei restr o flaenoriaethau oedd y diffyg capasiti yn y sector cartrefi nyrsio ac effaith ddilynol hynny ar y gwasanaeth iechyd, ac, yn arbennig, yr anallu i ryddhau pobl yn amserol o ofal ysbyty. Mae hynny’n golygu ei fod yn wasanaeth gwael i gleifion am eu bod yn cael eu gadael mewn ysbytai, mewn wardiau mawr, lle gallent fod mewn amgylchedd mwy cartrefol mewn cartref nyrsio neu, weithiau, hyd yn oed mewn cartref preswyl. Mae’n gostus hefyd. Mae’n costio bron i dair neu bedair gwaith yn fwy i ofalu am rywun mewn ysbyty nag y mae i ddarparu’r un gofal mewn cartref nyrsio. Nid yw’n gwneud synnwyr yn economaidd, ac yn sicr nid yw’n gwneud unrhyw synnwyr o ran ansawdd y gofal a dderbynnir gan y claf.

Y prif anhawster yn y sector cartrefi preswyl a chartrefi nyrsio yw lefel y ffioedd a bennwyd. Nid ydynt wedi cael eu harolygu ers bron i 10 mlynedd, ond eto i gyd, yr ydym wedi codi’r safonau—a hynny’n briodol—ac mae ein disgwyliadau o’r sector hwn wedi codi. Yr ydym hefyd wedi gweld cyflwyniad yr isafswm cyflog, sydd wedi arwain at welliant bach o leiaf yn nhelerau ac amodau llawer o’r gweithlu. Dylid croesawu hynny. Fodd bynnag, rhaid cwrdd â’r costau hyn, ac nid yw hynny wedi digwydd o ran lefel y ffioedd a roddir i’r sector annibynnol.

Yn ogystal ag arolygu lefel y ffioedd, mae angen ffordd graffach o asesu angen. Mae angen dull asesu ychwanegol arnom y tu hwnt i’r asesiad a gynhelir fel arfer, fel y gellir darparu ar gyfer gwasanaethau arbenigol. Os ystyriwch gartrefi gofal sy’n arbenigo, dyweder, ym maes anafiadau i’r ymennydd a gofalu am y bobl hynny, sy’n ifanc yn aml, gallant dderbyn gofal gyda llawer o bobl oedrannus. Mae hynny’n gwbl amhriodol os yw’r person hwnnw yn 25, 35 45 oed, a bod angen gofal nyrsio arno. Felly mae angen asesiad mwy soffistigedig arnom er mwyn asesu anghenion pobl.

Cyfeiriasoch at y problemau gofal cymdeithasol sy’n bodoli yng Nghymru. Ymddengys i mi eich bod yn dweud mai’r broblem yw nad yw lefel y ffioedd a delir gan awdurdodau lleol i gartrefi nyrsio preswyl yn ddigonol. Ceir problem hefyd o ran cysylltu gyda’r gwasanaeth iechyd yn nhermau asesiadau. Pam na wnaeth Llywodraethau Ceidwadol 1979-97 feddwl am hynny pan, yn wir, y gwnaethant annog sefydlu cartrefi nyrsio a chartrefi preswyl yn y sector preifat?

Nid oedd diffyg capasiti ar ddechrau’r 1990au. Nid wyf am gyfnewid cyhuddiadau am yr hyn a ddigwyddodd ers hynny, ond mae lefel y ffioedd ar gyfartaledd, y costau gwirioneddol a delir, yn uwch yn awr, ac o ganlyniad i hynny nid yw gwerth lefel y ffi yr un peth ag yr oedd ar ddechrau’r 1990au. Dyna achosodd y pwysau yn y sector hwnnw. Mae’r sector annibynnol, sy’n amrywio o sefydliadau preifat i rai nad ydynt am wneud elw—ac mae’r sector nad yw am wneud elw yn werthfawr—yn arloesol; mae’n cyflogi llawer o bobl ac mae’n ymateb i angen penodol. Yr ydym yn siarad yn aml am ddarparwyr bach, sydd ond yn berchen ar un cartref efallai, neu sefydliad nad yw am wneud elw mewn ardal leol sy’n darparu gofal lleol priodol.

Mae’r diffyg cymorth y mae pobl yn ei dderbyn gan y gwasanaethau cymdeithasol yn peri pryder. Cynlluniwyd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol a Gofal Cymunedol 1990 i gefnogi pobl yn eu cartrefi a’u helpu i fyw’n annibynnol cyhyd â bo hynny’n bosibl. Fodd bynnag, mae’r egwyddor hon yn cael ei thanseilio am fod llai o becynnau gofal yn cael eu cyflwyno gan awdurdodau gwasanaethau cymdeithasol, ac mae’r rhai y maent yn eu darparu yn dwysáu’n gynyddol. Mae llai o bobl yn derbyn gwasanaeth, ond mae’r gwasanaeth hwnnw yn becyn llawer dwysach. Gwelwn symudiad i ffwrdd o ofal yn y gymuned i broses o ariannu gofal yn llawer cynharach na’r hyn sy’n ffafriol mewn cartrefi preswyl neu mewn cartrefi nyrsio hyd yn oed. Felly, mae egwyddor gofal cymunedol yn cael ei danseilio’n llechwraidd—nid yn fwriadol, derbyniaf hynny. Dyna yw effaith peidio â darparu gofal ataliol da a chymorth cyffredinol, cyn bod angen gofal dwysach ar bobl er mwyn aros gartref.

Amlinellaf y ffeithiau. Nid yw’r mwyafrif o bobl a asesir yn derbyn gwasanaeth. Mae hynny’n eithaf syfrdanol, am na fyddent wedi cael eu hasesu oni bai bod tebygolrwydd y byddai angen y gwasanaeth arnynt. Ceir amrywiaeth mawr yn nifer yr asesiadau a gwblheir gan awdurdodau lleol a fynegir fesul 1,000 o’r boblogaeth. Mae’n ddiddorol nodi mai’r awdurdodau hynny y byddech yn disgwyl gweld angen mwy aciwt ynddynt sydd â’r niferoedd isaf. Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf sy’n cofnodi un o’r nifer isaf o asesiadau fesul 1,000 o’r boblogaeth, fel Cyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful. Mae hynny’n peri pryder mawr. Mae’r awdurdodau gwasanaethau cymdeithasol hyn yn cofnodi llai na hanner y cyfartaledd yng Nghymru, a dim ond tua chwarter o’r hyn a ddarperir gan yr awdurdodau uchaf o ran nifer yr asesiadau fesul 1,000 o’r boblogaeth. Mae nifer y bobl sy’n derbyn gofal yn y cartref wedi gostwng yn eithaf sylweddol ers 1997. Bryd hynny, yr oedd 36,750 o bobl yn cael cymorth yn y cartref. Heddiw, mae’r ffigur wedi gostwng i 26,000—gostyngiad o chwarter, sy’n peri pryder.

Trof at awdurdodau lleol a’u sefyllfa fel darparwyr neu gomisiynwyr. Yr oedd yn iawn i Brif Arolygydd y Gwasanaethau Cymdeithasol amlygu’r broblem fod awdurdodau lleol yn canolbwyntio ar eu rôl fel darparwyr yn hytrach na chynnal ansawdd gwasanaeth drwy fod yn gomisiynwyr. Mae angen iddynt fod yn gomisiynwyr yn anad dim. Hyd yma, darperir 65 y cant o wasanaethau gofal yn y cartref gan awdurdodau lleol. Hwy sy’n darparu dwy ran o dair o’r gofal eu hunain. Nid ydynt yn dilyn cyngor Prif Arolygydd y Gwasanaethau Cymdeithasol. Mae’r ystod yn rhyfeddol. Mae nifer yr oriau o ofal yn y cartref a ddarperir gan y sector annibynnol yn amrywio o ychydig o dan 1 y cant yng Ngwynedd i 70 y cant yng Nghaerdydd, ac i’r uchaf ym Mro Morgannwg sydd â 81 y cant. Rhaid inni annog y sector gofal yn y cartref ac ystod ac ansawdd y gwasanaethau y mae’n gallu eu darparu. Y ffordd orau o wneud hyn yn y dyfodol agos yw annog y sector annibynnol.

Mae staffio yn broblem wirioneddol. Cawn anhawster recriwtio a chadw staff. Mae nifer y bobl sy’n cael eu hyfforddi ar gyfer gwaith cymdeithasol yn gostwng, sy’n peri pryder. Nid ydym yn recriwtio pobl ifanc i fod yn weithwyr cymdeithasol. Mae morâl y gweithlu’n isel ac mae angen ei wella. Fel gwleidyddion, mae cyfrifoldeb arnom i ysgogi’r sector, ac i gydnabod ei broffesiynoldeb a sialens ei waith—[Torri ar draws.] A wnaiff y Gweinidog roi’r gorau i’w sgwrs breifat gyda’r Prif Weinidog, sydd wedi mynd ymlaen am gryn amser, a gwrando ar y pwynt hwn?

Mae problem o ran yr ystadegau a gesglir yng Nghymru. Mae’r prif arolygydd wedi amlygu hynny, a gofynnaf i’r Gweinidog gynnal adolygiad o ansawdd yr ystadegau gwasanaethau cymdeithasol a gesglir yng Nghymru. Gobeithiaf y gall ymateb yn benodol i’r pwynt hwnnw.

Mae’r sector gofal cymdeithasol yn cyflogi dros 70,000 o bobl. Mae’n rhan hanfodol o economi fodern. Mae’n sector proffesiynol a heriol, a dylid cymeradwyo’r rhai hynny sy’n ei ddewis fel gyrfa. Rhaid inni barhau i roi blaenoriaeth wleidyddol uchel i ofal cymdeithasol. Mae hynny’n ymestyn o’r Cynulliad i lawr i’r awdurdodau lleol, sy’n aml yn darparu neu’n goruchwylio gwasanaethau uniongyrchol. Mae angen inni arolygu lefel y ffioedd yn y sector cartrefi preswyl a chartrefi nyrsio. A wnaiff y Gweinidog gytuno ar adolygiad?

I gloi, mae gwelliant 1 yn annerbyniol am ei fod yn dileu pwynt 2 ein cynnig, sy’n galw’n uniongyrchol am gynnydd mewn ffioedd. Ni fyddwn yn cefnogi’r gwelliant hwnnw. O ran gwelliannau Plaid Cymru, cefnogwn welliannau 3, 6, 7 ac 8, am eu bod yn ychwanegu at ein cynnig.

a dileu’r cyfan o bwynt 2.

I propose amendment 3. At the end of point 1 add a new sub-point:

I propose amendment 4. Delete point 2(a) and replace with:

I propose amendment 5. Delete point 2(b) and replace with:

I propose amendment 6. At the end of point 2 add a new sub-point:

I propose amendment 7. At the end of point 2 add a new sub-point:

I propose amendment 8. At the end of point 2 add a new sub-point:

in Welsh I declare my usual interest as a general practitioner and a county councillor.

in Welsh As a doctor, I have visited many residential homes. We are now in the middle of a beds crisis. There is talk of an alarming increase in waiting lists. The residential care sector is important to that debate, because over 20,000 beds are under threat in the private care sector in Wales.

yn Saesneg Yn sgîl cau ein hysbytai arhosiad hir yn y 1980au, preifateiddiwyd gofal arhosiad hir i’r henoed dros nos, felly yr oedd Cymru—

Perhaps you will give a more comprehensive reply than that given by David Melding. Those problems existed from the outset because of the lack of co-ordination between residential homes, private nursing homes, the local authorities that part-funded them, health authorities, and the health service, which was responsible for assessments. If that structure had been firmly laid down from the beginning, back in the 1980s, some of the problems that we currently face would not have developed. We would have transferred people from hospital beds to far cheaper beds in residential and nursing homes.

in Welsh I agree. A specific structure was needed.

yn Saesneg Fodd bynnag, yr ydym wedi etifeddu polisi’r Ceidwadwyr. Ar ben hynny, mae gennym effaith yr isafswm cyflog—er ein bod yn ei groesawu—effaith y safonau newydd, a mesurau iechyd a diogelwch, sy’n ychwanegu’n sylweddol at y gost gynyddol i berchenogion cartrefi gofal. Mae hynny’n golygu bod cartrefi gofal yn cau ar draws Cymru.

yn Saesneg Ni ddylid ystyried hyn fel mater unigryw a dibwys am mai mater gofal cymdeithasol ydyw. Dyna pam fod cynnal y ddadl hon heddiw yn bwysig. Mae’n golygu rhestrau aros, oedi cyn rhyddhau cleifion, blocio gwelyau a’r angen am fwy o welyau ar gyfer ein poblogaeth sy’n gynyddol oedrannus. Mae angen mwy o welyau gofal arnom, nid gwelyau aciwt. Rhaid inni ystyried anghenion poblogaeth gynyddol oedrannus. Dylem gynllunio yn awr, fel y dywedodd Rhodri Glyn Thomas. Mae angen ailystyried byw’n annibynnol; trefniadau gofal yn y cartref yn ein cymunedau, gofal preswyl, fel pentrefi preswyl; gofal personol am ddim a lefelau pensiwn ar gyfer ein henoed. Mae’r sector gofal preswyl mewn argyfwng ac, mewn rhai ardaloedd, bydd yn chwalu’n llwyr. Mae angen arian ar frys. Rhaid ystyried lefelau ffioedd a rhaid darparu adnoddau ar gyfer safonau gofal newydd. Mae angen adolygiad cenedlaethol o ffioedd gofal cartref.

yn Saesneg Rhaid inni alluogi pobl i fyw bywydau annibynnol yn y gymuned a rhaid inni fuddsoddi mewn gwasanaethau gofal yn y cartref yn y cymunedau hynny. Rhaid inni hyrwyddo cyfraddau recriwtio a chadw da yn y gweithlu gofal cymdeithasol ar draws Cymru. Mae prinderau staff difrifol, cyflogau isel a diffyg strwythur gyrfa yn golygu cyfraddau cadw isel ymhlith staff gofal cymdeithasol. Mae angen i’r Cynulliad Cenedlaethol ystyried y sector gofal fel un sector yn nhermau cynllunio.

yn Saesneg I gloi, mae angen i’r Gweinidog weithredu ar frys i atal rhagor o gartrefi rhag cau. Mae angen proses gynllunio genedlaethol arnom ar gyfer gwelyau er mwyn cadarnhau’r hyn sy’n digwydd yn awr ac i sicrhau bod yr awdurdodau iechyd lleol a’r sector gofal preifat yn cynllunio ar gyfer angen yn y dyfodol am welyau gofal. Mae angen mwy o arian ar ein gwasanaethau cymdeithasol hefyd ac i sicrhau safonau gofal. Yr ydym yn medi cynhaeaf dinistr y Ceidwadwyr yn y gorffennol ac felly yn darparu gwasanaeth craidd i’n poblogaeth oedrannus sy’n agored i rymoedd y farchnad. Fodd bynnag, nid dadl am y gorffennol yw hon, ond dadl gyfoes. Mae diffyg gweithredu yn awr yn waeth na dinistr y gorffennol. Mae angen gweithredu yn awr i fynd i’r afael â ffioedd ac ariannu, a natur gymhleth safonau gofal. Rhaid inni sicrhau urddas a chyfiawnder i boblogaeth ddiamddiffyn ac oedrannus Cymru.

Canolbwyntiaf ar gyfres o ddigwyddiadau ac atebion nas atebwyd mewn cysylltiad â mater etholiadol: Cartref Preswyl Hazelcroft ar gyfer yr henoed yng Nghaerdydd, cartref sydd bellach wedi cau.

Bu’r cartref yn destun ymchwiliad a gynhaliwyd gan Gyngor Dinas a Sir Caerdydd; cynhyrchwyd adroddiad yr archwiliad yn gymharol ddiweddar. Fodd bynnag, credaf na lwyddodd yr ymchwiliad na’r adroddiad i ddatgelu’r gwirionedd am y digwyddiadau yno. Ar ôl imi orffen, gobeithiaf y bydd yr Aelodau yn cytuno bod angen ymchwiliad cwbl annibynnol yn awr i’r digwyddiadau yn y cartref.

Mae’r cefndir yn syml. Dechreuodd y problemau dros ddwy flynedd yn ôl pan aethpwyd â grŵp bychan o breswylwyr oedrannus ar wyliau byr i Borthcawl. Tua mis yn ddiweddarach, canfuwyd ffotograff o un o’r preswylwyr ym meddiant aelod o staff yn y cartref. Efallai y byddech yn dweud nad yw hynny’n beth anghyffredin, ond yr oedd y wraig oedrannus yn y ffotograff yn noeth. Mae gwneud araith o’r math hwn ac amlinellu’r ffaith hon, a gydnabyddir yn nogfennaeth swyddogaeth cyngor sir Caerdydd, yn ffiaidd imi. Byddwch yn ymwybodol nad wyf wedi areithio ar ofal cymdeithasol o’r blaen. Fodd bynnag, mae angen cryn sylw ar y mater hwn gan y Cynulliad. Nid yw’n bleser gennyf ddatgelu’r manylion hyn i’r Cyfarfod Llawn heddiw. Canfod y ffotograff oedd man cychwyn stori’n llawn camreolaeth a drwgdybiaeth. Yr oedd casineb bron yn llwythol yn bodoli rhwng y staff, a thorrwyd y gyfraith o ran meddyginiaeth y preswylwyr. Mae’r ffeithiau hyn i gyd i’w gweld yn yr adroddiad diweddar. Crëodd y diffyg llinellau rheoli clir a’r ddrwgdybiaeth rhwng y staff dair carfan amlwg yn y cartref, gyda phob un ohonynt yn cofnodi ac yn monitro camgymeriadau ei gilydd. Cyfeiria’r adroddiad hefyd at afreoleidd-dra gweithdrefnol o ran gweinyddu meddyginiaeth, yn arbennig temazepam. Fodd bynnag, nid yw’r adroddiad yn cyfeirio at y digwyddiad yn ymwneud â’r ffotograff. Nid yw’n glir a gafodd yr aelodau hynny o staff a oedd yn gyfrifol am y ffotograff eu disgyblu yn unol â gweithdrefnau sefydledig, a alwyd yr heddlu neu a ydynt yn parhau i weithio yn y sector gwasanaethau cymdeithasol. Ymddengys fod cyngor Caerdydd wedi anwybyddu’r cwestiynau difrifol am y digwyddiad hwn.

Yn ogystal, gwnaed cyfres o gyhuddiadau yn erbyn y rhan fwyaf o aelodau o staff y cartref, os nad pob un ohonynt. Mae llawer o’r cyhuddiadau wedi’u tynnu yn ôl ers hynny ac ni phrofwyd llawer ohonynt o hyd. Dim ond un aelod o staff a ddiswyddwyd, cafodd rhai eu symud i fannau eraill, ac mae’r gweddill wedi’u gwahardd o hyd. Yr wyf wedi cwrdd â rhai aelodau o’r staff, ac mae eu hanesion am y digwyddiadau yn y cartref wedi fy syfrdanu. Mae gennyf amheuon difrifol ynglŷn â’r ffordd yr ymdriniwyd â’r mater hwn.

Codwyd cwestiynau difrifol hefyd ynglŷn â rôl uwch swyddogion o fewn yr awdurdod a’u ffordd o ddelio â’r broblem hon. Mae’n annhebygol bod y swyddogion hynny wedi defnyddio’r gweithdrefnau’n briodol ar gyfer delio ag aelodau o staff a pha un a ddangosodd swyddogion y cyngor ffafriaeth tuag at unrhyw aelodau o’r staff yn ystod yr ymchwiliad i mewn i’r cyhuddiadau. Mae’r gyfres erchyll hon o ddigwyddiadau wedi dod i’r amlwg gyda gwybodaeth lawn y prif weithredwr, ac fe gredaf, drwy oblygiad, Yr Arglwydd Faer.

Gallaf ond casglu mai ymchwiliad annibynnol wedi’i ysgogi gan Lywodraeth Cymru yw’r unig opsiwn—

A wyddoch chi na chafodd y person a dynnodd sylw’r awdurdod at y mater hwn i ddechrau, ei drin yn dda iawn gan yr awdurdod ac y gwnaed iddo deimlo’n anghyfforddus am gryn amser? A gytunwch fod presenoldeb pum rheolwr llinell yn y cartref ar ôl datgelu’r digwyddiadau hynny wedi’i gwneud hi’n anos i sicrhau llwyddiant? Ni wyddai neb pwy oedd yn bennaf cyfrifol neu pwy ddylai ysgwyddo’r cyfrifoldeb dros yr hyn a ddigwyddodd yno. Mae rhan yr awdurdod yn y mater hwn wedi bod yn warthus. Aeth dwy flynedd heibio cyn i’r adroddiad gael ei gyhoeddi. Dim ond yn ddiweddar y dechreuodd yr ymchwiliad. Mae’n fy atgoffa—

A gytunwch, Jonathan, fod y tebygrwydd rhwng y digwyddiadau hyn a’r rhai a ddigwyddodd mewn cartrefi pobl ifanc rai blynyddoedd yn ôl—digwyddiadau a gymerodd ddegawd neu fwy i’w datgelu—yn gwneud ichi deimlo nad ydym wedi dysgu llawer o’r wers honno? Mae’r hyn a ddigwyddodd i bobl ifanc rai blynyddoedd yn ôl yn digwydd heddiw mewn cartrefi hen bobl ac mae pobl yn cadw’n ddistaw am y peth. Mae pryder mawr ymhlith y cyhoedd—

Mae angen i’r Cynulliad Cenedlaethol weithredu’n gyflym i sichrau canlyniad cyflym i hyn.

Yr wyf o’r un farn â chi. Oni chaiff y mater hwn ei ddatrys yn gyflym drwy ymchwiliad annibynnol, ni chanfyddwn fyth pa un a yw tor-gweithdrefnau rheoli anffodus tebyg wedi digwydd mewn lleoedd eraill. Nid wyf o reidrwydd yn sôn am yr honiad a amlygais y prynhawn yma, ond y digwyddiadau eraill a ddigwyddodd yn y cartref. Nid ydym am fod mewn sefyllfa lle byddwn yn canfod yn nes ymlaen bod nifer o breswylwyr oedrannus cartrefi gofal eraill wedi wynebu’r un anawsterau. O ran yr unigolion hynny a gyhuddwyd, deallaf fod mwy nag un wedi tynnu sylw at y cam-drin. Credaf fod nifer o unigolion wedi canfod y ffotograff ac i honiadau gael eu gwneud yn eu herbyn hwy yn ddiweddarach. Mae hynny’n awgrymu bod hyn yn fater anhrefnus a chymhleth. Fy ngobaith yw, drwy gyflwyno’r mater hwn i’r Cynulliad y prynhawn yma, y byddwn yn symud ymlaen ac yn cynnal ymchwiliad annibynnol llawn. Dyna’r unig opsiwn er mwyn sefydlu pwy wnaeth beth, pryd a sut. Bydd unrhyw beth arall yn ymddangos fel esgeuluso dyletswydd ar ran y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Os ydym am atal unrhyw ddigwyddiadau o’r fath yn y dyfodol, rhaid bodloni fy nghais am ymchwiliad annibynnol.

Yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ceisiwn dreulio amser cyfartal ar iechyd a gofal cymdeithasol. Fodd bynnag, mae’n anodd sicrhau yn aml y rhoddir y sylw y mae gofal cymdeithasol yn ei haeddu y tu mewn a thu allan i’r Siambr hon. Mae’r cyfryngau yn aml yn llawn hanesion am yr hyn sy’n digwydd yn ein hysbytai. Treuliwn lawer o amser yn trafod ein meddygon a’n nyrsys. Fodd bynnag, nid oes llawer o hanesion yn y cyfryngau am yr hyn sy’n digwydd ym maes gofal cymdeithasol. Rhaid inni gydnabod cynnig David Melding ynglŷn â’r anawsterau a’r pwysau cynyddol y mae adrannau ein gwasanaethau cymdeithasol yn eu hwynebu. Dyna yw’r sefyllfa. Mae’n gywir i David ddweud nad yw’n amser i drafod yr hyn a ddigwyddodd o dan weinyddiaethau yn y gorffennol, mae’n llawer rhy bwysig i hynny. Croesawaf ei ymagwedd adeiladol wrth godi’r pwnc hwn heddiw er mwyn chwilio am atebion i’r problemau gwirioneddol a brofir gan bobl yn ein cymunedau. Mae’n gywir iddo ddweud bod y pwysau cynyddol yn bwysau gwirioneddol.

Canolbwyntiaf yn benodol ar wasanaethau i’r henoed a’r mater o ariannu cartrefi gofal gan awdurdodau lleol. Er gwaethaf y defnydd cynyddol a wneir o grantiau arbennig gan y Llywodraeth bartneriaeth—ac mae gennym enw da o ran codi lefelau’r grantiau arbennig a roddir gan adrannau’r gwasanaethau cymdeithasol yng Nghymru—awdurdodau lleol a’u swyddogion sy’n penderfynu ar lefelau ariannu gwasanaethau cymdeithasol yn bennaf. Pryderaf yn arbennig fod y gwasanaethau cymdeithasol yn cael cyfran is o gyfanswm gwariant cynghorau yng Nghymru na’r hyn a welir yn Lloegr. Nodwyd hynny gan dîm yr adolygiad ar y cyd yng Nghymru mewn cydweithrediad â’r Comisiwn Archwilio. Yr ydym yn gwario llai yng Nghymru na’r hyn a werir yn Lloegr. Mae’r adroddiad, ‘Dysgu’r Gwersi’ hefyd yn nodi nad yw’r adnoddau prin hynny efallai yn cael eu defnyddio yn y ffordd orau yn nhermau gwerth am arian ac, yn bwysicach, o ran darparu gwasanaethau hyblyg i ddefnyddwyr y gwasanaeth.

Mae gofal ataliol ac adsefydlu wedi ildio’r lle blaenaf i raddau. Mae meddylfryd bod un peth yn addas i bawb yn bodoli yn y system pan fo’r gwrthwyneb yn wir. Rhaid inni gydweithio i ganfod yr enghreifftiau o arfer gorau, er mwyn inni ddod o hyd i ffyrdd o sicrhau y darperir gwasanaethau i unigolion ar sail anghenion unigol. Mae hynny’n anodd pan fo’r ystadegau—a nodwyd yn gywir gan David—y seilir ein polisïau arnynt yn amlwg yn annigonol, a gwnaethpwyd hynny’n gwbl eglur inni ystod cyfarfod y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yr wythnos diwethaf. Nid oes gennym ffigurau gwaelodlin sylfaenol ar gyfer seilio strategaethau’r dyfodol am fod ffigurau’n cael eu coladu a’u casglu mewn gwahanol ffyrdd yn dibynnu ar yr awdurdod.

Yn nhermau gwerth am arian, dangosodd ‘Dysgu’r Gwersi’ y gall darpariaeth y sector annibynnol gostio llai na darpariaeth gyfatebol yn y gwasanaethau mewnol. Drwy Gymru gyfan, nid wyf wedi dod o hyd i awdurdod y mae eu costau gofal preswyl mewnol yr un peth neu’n llai na’r ffioedd a delir i bobl sy’n derbyn gofal yn y sector preswyl preifat. Nid wyf yn dweud bod hynny’n beth drwg. Yr hyn yr wyf yn ei ddweud, fel y nodir yn yr adroddiad, yw fod yn rhaid inni sicrhau ffigurau a thystiolaeth gadarn er mwyn gwneud penderfyniadau i ddarparu gofal mewn lleoliad mewnol. Nid mater o ostwng adnoddau i’r lefel isaf bosibl yw hyn. Mae’n fater o sicrhau y telir ffioedd realistig am ofal ym mha sector bynnag sy’n ei ddarparu. Mae’n amlwg nad hyn sy’n digwydd ar hyn o bryd. Mae llawer o adroddiadau ac astudiaethau wedi argymell ffi wythnosol o rhwng £420 a £490 fel pris realistig am ofal. Nid dyna sy’n digwydd yn y sector gofal annibynnol ar hyn o bryd. Canlyniad hyn yw cau nifer aruthrol o welyau—tua 800 yn ystod chwe mis cyntaf 2001. Yr hyn sy’n waeth na chau cartrefi, i’r rhai llai egwyddorol, yw gostwng safonau yn y cartrefi hynny, a allai arwain at sefyllfaoedd argyfyngus i’r preswylwyr hynny sy’n mynd i fyw mewn cartref o’r fath.

Mae cael dewis gofal preswyl yn holl bwysig, a dylai gwasanaethau comisiynu adlewyrchu hynny. Dylai pobl gael dewis pan fyddant yn wynebu gorfod symud i gartref preswyl, sy’n sefyllfa annifyr i lawer o bobl. Gallai dewis lle y byddant yn mynd helpu i leddfu’r boen o golli rhywfaint o annibyniaeth. Mae hynny’n arbennig o bwysig mewn ardaloedd gwledig lle caiff pobl eu symud o bosibl o’u cymunedau i ardal arall er mwyn sicrhau eu bod yn llenwi gwely lleol. Bydd yn her i awdurdodau lleol newid o’r diwylliant blaenorol o ddarparu gwasanaethau, ac i achub ar y cyfle o fod yn drefnwr ac yn gorff gwarchod mewn economi gymysg o wasanaethau.

Siaradaf yn fyr am yr argyfwng sy’n wynebu fy ardal fy hun, Ynys Môn. Ers dod i’r Cynulliad, yr wyf wedi codi’r problemau sydd gennym yn y sector gofal, mewn cartrefi preswyl a nyrsio gyda’r Prif Weinidog a chyda Jane ac wedi ceisio cael cydnabyddiaeth ohonynt. Heddiw, oherwydd methiant y Gweinidog i sicrhau strwythur ffioedd teg a phriodol, gorfodwyd cartrefi i derfynu eu contractau gyda’r cyngor. Y bore yma, dosbarthwyd llythyrau cofrestredig i’n cyngor ar gyfer dau gartref a oedd yn terfynu eu contractau a hynny’n dod i rym o 31 Mawrth. Mae hynny’n golygu y bydd y cyngor yn colli 96 o welyau nyrsio, neu 50 y cant o welyau nyrsio yn y sector hwn o 31 Mawrth. Adeiladwyd y cartrefi hyn yn benodol at y pwrpas, gyda phob gofyniad angenrheidiol y safonau gofal yn cael eu bodloni. Gallaf ond dyfalu effaith hyn ar unrhyw ymdrech i leihau’r broblem o flocio gwelyau. Nid yw ffioedd yn adlewyrchu’r gost o ddarparu gofal. Mae mor syml â hynny. Gellir maddau i’r rhai anwybodus am feddwl eich bod yn oedi trafod y strwythur ffioedd yn fwriadol nes y bydd gennych lai o gartrefi i ddelio â hwy. Mae darparwyr annibynnol wedi bod yn sybsideiddio gwasanaeth cyhoeddus i bob diben ers gormod o amser.

O ran yr arian yr ydych yn ei ddarparu’r gaeaf hwn, rhaid gofyn cwestiynau difrifol ynglŷn â’r hyn sy’n digwydd. Ar Ynys Môn, mae’r adran gwasanaethau cymdeithasol wedi defnyddio cyfran o’r arian hwnnw i godi’r ffioedd dros dro, ond nid yw hynny wedi arwain at unrhyw leoliadau ychwanegol mewn cartrefi. Efallai y gall y Gweinidog esbonio sut mae’r arian hwnnw wedi lleddfu’r broblem o flocio gwelyau yn absenoldeb lleoliadau ychwanegol. Fel y dywedodd Aelodau, mae angen ystadegau cymharol cywir arnom ar y costau cymharol rhwng cartrefi sy’n cael eu rhedeg gan y cyngor a chartrefi’r sector annibynnol. Amheuir bod arian yn cael ei wastraffu, neu’n ei ddefnyddio fel cymhorthdal aneffeithiol i gartrefi’r cyngor. Er enghraifft, dengys yr ystadegau diweddaraf am Ynys Môn, fod 95.5 y cant o’r holl ofal a ddarperir i’r henoed yn fewnol o’i gymharu â dim ond 76 y cant ar draws gweddill Cymru. Nid yw’r sefyllfa’n gwella yn achos gofal yn y cartref. Ar Ynys Môn, darperir 99.6 y cant o ofal cartref yn fewnol am ddwbl y ffioedd a delir i ddarparwyr gofal eraill. Efallai yr hoffai’r Gweinidog esbonio sut y gellir cyfiawnhau hynny yn nhermau gwerth gorau. Y broblem ddifrifol arall sy’n ein hwynebu, yn arbennig yn ystod adegau o wyliau a’r Nadolig yw, nad oes ffordd o ryddhau pobl o ysbytai ac i mewn i ofal am tua pum wythnos am nad oes unrhyw system ar gyfer cofnodi pobl sydd i ffwrdd. Rhaid sefydlu system lle gellir mynd i’r afael â’r broblem o flocio gwelyau, am bum wythnos.

Datganaf fuddiant fel arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Mae naws dadl heddiw yn fy atgoffa o’r hen ddadl—pwy gaeodd mwy o’r pyllau glo: y Torïaid neu Lafur? Y gwirionedd yw bod y naill a’r llall wedi cau cyfran deg ohonynt.

Yn y 1980au, yr oeddwn yn gynghorydd yn sir Morgannwg Ganol pan fu cynnydd aruthrol yn nifer y cartrefi gofal sector annibynnol yn yr ardal honno. O ystyried bod Llywodraeth Geidwadol mewn grym ar y pryd, yr oedd yn benderfynol iawn o chwalu llywodraeth leol a’r holl wasanaethau a ddarparodd. Ymhen amser, arweiniodd hynny at gau llawer o gartrefi preswyl yn y sector awdurdod lleol. Yn awr, yr ydym yn dioddef effeithiau hynny. Cost cartrefi awdurdod lleol—

Efallai y gallwch adlewyrchu ar eich profiad fel arweinydd cyngor sir mawr. A gredwch fod Prif Arolygydd y Gwasanaethau Cymdeithasol yn gywir pan ddywedodd y dylech fod yn canolbwyntio ar eich rôl gomisiynu yn hytrach na’ch rôl fel darparwr? Y cyfan a glywn yw cyfeiriadau at ‘ddarparwr’.

Yr oedd yr adolygiad ar y cyd a gynhaliwyd gan fy awdurdod yn seiliedig ar wasanaethau’r weinyddiaeth flaenorol, fel y gwyddoch, pan ddywedwyd ei fod yn cuddio ei ben yn y tywod. Yr wyf yn eich sicrhau bod y weinyddiaeth bresennol wedi bodloni’r Comisiwn Archwilio ei fod ar y trywydd iawn i unioni’r gwendidau difrifol hynny ers 1999 pan gynhaliwyd yr adolygiad diwethaf.

Y mater pwysig yw bod gan bob awdurdod lleol yng Nghymru ddyletswydd statudol, fel y gŵyr yr Aelodau, i drefnu a darparu llety preswyl a nyrsio i’r rhai yr aseswyd bod angen darpariaeth o’r fath arnynt. Ers 1993, mae cynghorau wedi bod yn gyfrifol am ariannu’r ddarpariaeth i breswylwyr newydd. Mae’r ddarpariaeth honno yn cynnwys cymysgedd o gartrefi awdurdod lleol a chartrefi preswyl a nyrsio wedi’u rhedeg gan ddarparwyr annibynnol. Ceir twf aruthrol, yng nghymunedau’r Cymoedd o leiaf, yn y sector hwnnw. Galwaf am i gartrefi’r awdurdodau lleol a’r rhai annibynnol gael yr un swyddogaethau wrth ddarparu’r gwasanaethau hynny i’r henoed, y cleifion a’r anabl.

Yn genedlaethol, nid yw cyfraddau’r gwasanaethau cymdeithasol wedi adlewyrchu’r cynnydd a chyfanswm cost darpariaeth yn y sector annibynnol. Soniwyd yn helaeth bod yr isafswm cyflog a’r gyfarwyddeb amser gweithio wedi effeithio’n arwyddocaol ar y gost honno. Croesawais y penderfyniad i gyflwyno’r gyfarwyddeb amser gweithio a’r isafswm cyflog, er y byddwn wedi hoffi gweld yr isafswm cyflog yn cynyddu o’i lefel bresennol. Ni ddylem danbrisio’r cyswllt rhwng anawsterau recriwtio a chadw staff â’r ffaith nad yw’r tâl fesul awr a’r amodau a thelerau gwaith yn adlewyrchu cyfrifoldebau a dyletswyddau staff. Dylid talu cyflog priodol i staff ac ni ddylid fyth fanteisio arnynt, o dan unrhyw amgylchiadau, fel y gwnaed yn y gorffennol.

Mae adroddiadau diweddar yn Community Care Press yn dangos na fydd darparwyr un ardal awdurdod lleol yn derbyn derbyniadau newydd mwyach.

A gytunwch mai un o’r problemau mwyaf difrifol sy’n gysylltiedig â recriwtio yn y sector cartrefi gofal yw, oherwydd y ffaith bod Llywodraeth Lafur wedi llwyddo cystal i leihau lefelau diweithdra a chynyddu cyflogau, nid yw’r sector cartrefi gofal yn cynnig cyflogaeth mor ddeniadol erbyn hyn? A gytunwch hefyd, nes y trafodir y mater hwn, yn nhermau hyfforddiant, cyflog ac ati, nid ydym yn debygol o ddatrys y problemau a amlygwyd gan Peter Rogers?

Nid wyf erioed wedi cefnogi cyflog isel mewn unrhyw sector. Mae llawer o bobl a arferai weithio yn y sector cartrefi gofal wedi’u colli i’r sector manwerthu, lle mae bywyd yn llawer mwy cyfleus, ac mae ganddynt lawer llai o gyfrifoldebau wrth lenwi silffoedd archfarchnadoedd.

Mae’r gostyngiad net mewn lleoedd ledled Cymru wedi arwain at gynnydd yn yr oedi cyn trosglwyddo gofal o ysbytai dros fisoedd y gaeaf. Nid oes amheuaeth am hynny. Nid oes amheuaeth ychwaith bod y sector annibynnol o dan bwysau aruthrol. Mae angen gwneud gwaith i atgyfnerthu ymhellach y trefniadau contractio gyda darparwyr, nid yn unig er mwyn sicrhau gwasanaethau o safon i bob preswyliwr, ond hefyd amodau gwaith da i’r bobl sy’n gweithio mewn cartrefi awdurdodau lleol a gofal annibynnol.

Ceir llawer o sôn am ddatganiad cenhadaeth y Gweinidog ar y mater hwn, a defnyddir y geiriau ‘un sector, un gweithlu’ bob tro. Sut mae’n esbonio, felly, y gwahaniaeth rhwng y ffigurau a gyhoeddwyd, sy’n dangos mai tua £235, ar gyfartaledd, yw’r cyfraniad i gartref gofal preswyl annibynnol, tra’i fod cymaint â £550 efallai ar gyfer cartrefi awdurdod lleol? Nid oes ryfedd bod gostyngiad yn nifer y lleoedd sydd ar gael.

Mae cartrefi annibynnol yn darparu gofal o safon ac yn ymrwymedig i godi safonau. Mae llawer o’u staff yn cael eu hyfforddi’n effeithiol drwy’r broses Cymhwyster Galwedigaethol Cenedlaethol. Yn ddiweddar yn fy ardal i, mae tri chartref sydd wedi gweithredu’n llwyddiannus ac wedi gwasanaethu’r gymuned yn dda—un ohonynt am dros 22 mlynedd—wedi cau. Oherwydd nad oedd Gweithrediaeth y Cynulliad wedi’u hariannu’n ddigonol, nid oeddent yn gallu parhau i ddarparu’r gofal y mae galw mawr amdano. Fel y dywedodd Peter, dywedir wrthym am ryw 2,000 o achosion o flocio gwelyau yn y De-ddwyrain, gan gadw pobl mewn ysbytai y byddai’n well eu lleoli mewn gofal preswyl. Dyma yw anghenion aciwt brys. Mae arian digonol wedi’i ddosbarthu’n deg yn hanfodol erbyn hyn.

Yr oeddwn wedi fy synnu, ond yn falch o weld bod y pwnc hwn wedi’i gyflwyno ar gyfer y ddadl hon gan y Ceidwadwyr. Mae’r sefyllfa bresennol yn y sector gofal—yr ydych am gael gwers hanes fer yn awr—wrth gwrs, yn ganlyniad i benderfyniad polisi’r Ceidwadwyr yn 1981, Peter, i ganiatáu taliadau budd-dal ategol i gael eu hychwanegu at ffioedd cartrefi gofal preifat. O ganlyniad, ymddangosodd nifer aruthrol o gartrefi nyrsio preifat a chartrefi gofal dros nos bron ar draws y wlad. Rhwng 1981 a 1993, gwariodd Llywodraethau’r Ceidwadwyr £10 biliwn yn sybsideiddio cartrefi gofal prefiat. Faint o’r arian hwnnw allai fod wedi’i fuddsoddi er mwyn sicrhau bod y rhaglen gofal yn y gymuned, a gyflwynwyd gan eich Llywodraeth chi, yn cael ei gwireddu ac yn llwyddo, yn hytrach na’i ddefnyddio i sybsideiddio cartrefi gofal preifat?

Nid oes gennyf amser i dderbyn ymyriad, Daivd. Yr ydych wedi rhefru digon heddiw.

Mae’n bwysig bod lleoedd ar gael mewn cartrefi gofal i’r rhai sydd eu hangen, ond ni fydd mwy o’r un peth yn addas os ydym am ddarparu dewisiadau ac annibyniaeth gwirioneddol i bobl hŷn. Mae’n fy nigaloni pan glywaf feirniadaethau, sy’n ymwneud yn gyfan gwbl bron â’r gostyngiad yn nifer y gwelyau gofal. Os yw gofal cymunedol yn gweithio, wrth gwrs y bydd gostyngiad yn nifer y gwelyau gofal. Yr wyf yn cwrdd yn rheolaidd â chynrychiolwyr y sector gofal preifat annibynnol yn fy etholaeth am fy mod yn ei weld yn bartner gwerthfawr yn y broses o ddatblygu’r agenda gofal cymdeithasol. Yr oeddwn yn falch o weld, yn ystod yr ymgynghoriad ar isafswm safonau, fod y rhan fwyaf o berchenogion cartrefi gofal eisoes yn gweithredu’r safonau a gynigir. Os oedd pryderon, yr oeddent yn ymwneud â rheoliadau adeiladu. Mae’r Cynulliad wedi gwrando ac mae’n ymateb i’r pryder hwnnw drwy ymestyn y cyfnod gofynnol i addasu adeiladau i gydymffurfio â’r safonau newydd.

Un anhawster allweddol yw cael y gwasanaethau iechyd a chymdeithasol i gydweithio a chyd-gynllunio i ddarparu gofal. Mae cyd-gomisiynu’n effeithiol mewn rhai lleoedd ond, yn anffodus, mae’n rhethregol mewn lleoedd eraill. Mae cynnig y Ceidwadwyr yn gwneud pwynt difrifol am y broses asesu a darparu gofal cymunedol. Cefais fy nghalonogi gan y ffigurau yn adroddiad blynyddol Prif Arolygydd Arolygiaeth Gwasanaethau Cymdeithasol Cymru, a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf. Mae’n dangos bod 7 y cant yn fwy o oriau gofal cartref wedi’u darparu y llynedd na’r flwyddyn flaenorol. Mae’n golygu bod tua 26,000 o bobl yng Nghymru’n derbyn lefel ddwysach o ofal yn eu cartrefi eu hunain erbyn hyn. Yr her allweddol yw symud i ffwrdd o ofal sefydliadol drud a hen ffasiwn ac i ddatblygu modelau gofal amgen yn y gymuned.

Agenda’r Blaid Lafur yw gweld datblygiad cynyddol mewn gwasanaethau gofal canolraddol, darparu gwasanaeth adsefydlu, cefnogi annibyniaeth, atal pobl rhag mynd i’r ysbyty i ddechrau cychwyn, a’u helpu i ddychwelyd i’w cartrefi eu hunain ar ôl cyfnod yn yr ysbyty. Mae’r buddsoddiad ychwanegol yn y gwasanaethau hyn eisoes wedi arwain at fwy o welyau a mwy o leoedd a chynnydd yn nifer y bobl sy’n derbyn y gwasanaethau.

A dychwelyd at sylwadau Pauline Jarman, dywedodd y Gymdeithas Gofal Preswyl yn ddiweddar,

‘Gan fod rhai archfarchnadoedd yn cynnig £8 yr awr i staff i lenwi silffoedd dros nos, mae’n anodd denu pobl i swyddi cymhleth a fyddai’n rhoi mwy o straen arnynt am lawer llai o arian. Mewn rhai rhannau o’r wlad, yr unig bobl sy’n ymgeisio am swyddi yw’r rhai y mae McDonald’s a Tesco eisoes wedi’u gwrthod’.

Nid yw fy mhrofiad o gartrefi gofal yn fy etholaeth i yn awgrymu y cânt eu staffio gan y rhai y mae McDonald’s wedi’u gwrthod; i’r gwrthwyneb. Gwerthfawrogaf y gwaith a wneir gan staff cartrefi gofal yn fy etholaeth, ac yr wyf am weithio gyda hwy er mwyn i bawb symud ymlaen yn yr un cyfeiriad fel y gallant weld y gallwn gyflawni’r agenda ofal hon.

Yr wyf yn falch bod y ddadl hon yn cael ei chynnal am ei bod yn rhoi cyfle inni drafod materion pwysig. Fodd bynnag, nid oes arnaf angen gwersi am wasanaethau cymdeithasol, nac ar unrhyw wasanaeth cyhoeddus arall, gan y Torïaid. Mae eu harweinwyr yn Llundain wedi dangos eu hagwedd tuag at wasanaethau cyhoeddus yn ddigon clir yn yr wythnosau diwethaf.

Croesawaf y ddadl hon am ei bod yn codi pryderon cyffredin am y sector gofal cymdeithasol. Mae gwelliant 1 yn enw Andrew Davies yn gofyn am eglurhad o rwymedigaethau a datblygiadau polisi yn y maes allweddol hwn. David, yr oeddech chi’n canolbwyntio’n arbennig yn eich cynnig eang ei gwmpas ar y sector nyrsio a gofal preswyl annibynnol, sy’n chwarae rhan allweddol o ran cefnogi pobl ddiamddiffyn, ac yn cyfrif am 82 y cant o welyau gofal yng Nghymru. Fel y gwyddoch, yr ydym yn monitro cyflwr y sector hwn yn ofalus. Mae’r cydbwysedd rhwng y galw a’r cyflenwad yn amrywio o ardal i ardal. Fodd bynnag, mae’n deg dweud ein bod wedi cyrraedd pwynt o drawsnewid wrth i’r sector symud i gyfnod o atgyfnerthu ac uwchraddio safonau. Mae 82 y cant o welyau gofal yn y sector preifat, ond mae 70 y cant ohonynt wedi’u hariannu’n gyhoeddus. Yr wyf yn cydnabod bod lefelau ffioedd yn peri pryder i’r sector. Yr wyf yn cyfarfod yn rheolaidd â’r sector ac mae’n fater i’w drafod.

Dylid sicrhau mai’r amcan hirdymor yw gwella ansawdd gwasanaethau gofal a chyflwyno mwy o sefydlogrwydd i ddarparwyr gofal, ond fel y gwyddoch, mae gan awdurdodau lleol gyfrifoldeb cyfreithiol dros gomisiynu gofal. Nid oes gennym y pwerau i ddweud wrthynt faint y dylent ei dalu neu sut y dylent wario eu cyllidebau nad ydynt wedi’u pridiannu. Mae pwysau gwario ar bob adran y gwasanaethau cymdeithasol yn fater i’w drafod a’i ystyried ym mhroses cynllunio cyllideb y Cynulliad. Fodd bynnag, fel y gwyddoch, cyhoeddais cyn y Nadolig £10 miliwn ychwanegol i arian rheolaidd awdurdodau lleol dros ddwy flynedd—a groesawyd yn helaeth—i gydnabod y pwysau ar y sector. Fel y gwyddoch, rhoddwyd hynny hefyd i fynd i’r afael ag oedi cyn trosglwyddo gofal o ysbytai. Croesawyd yn eang y cyhoeddiad o £5 miliwn o’r sector gofal cartref, a ymunodd â mi a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru pan wneuthum y cyhoeddiad mewn cartref gofal. Yr ydym yn monitro gwariant ar y cyd â llywodraeth leol ac mae’r sector gofal a’r Pwyllgor hefyd yn chwarae rhan yn hyn.

Ymatebaf i gyfraniad Jonathan am ei fod wedi tynnu sylw’r Cynulliad i honiadau difrifol. Bu ichi godi’r mater hwn o’r blaen yn y Cynuliad am gartref sydd wedi cau erbyn hyn. Gofynnaf am gyngor yr Arolygiaeth Gwasanaethau Cymdeithasol ar y mater hwn, fel yr wyf wedi gwneud dros y misoedd diwethaf, a byddaf hefyd yn gofyn am ei gyngor ar eich cais imi ystyried y mater hwn ymhellach. Byddai’n briodol cyflwyno adroddiad i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ac i chi cyn gynted â phosibl. Yr wyf yn ymrwymedig i wneud hynny, Jonathan.

Os symudwn ymlaen i’r mater a gododd David ynglŷn â sut y byddwn yn mynd â’r mater hwn ymlaen o ran yr agenda gomisiynu. Bwriadaf gyflwyno canllawiau statudol diwygiedig yn y man i’r awdurdodau lleol ar eu trefnau comisiynu a chontractio gwasanaethau gofal. Mae’r awdurdodau lleol wedi sefydlu gweithgor swyddogion contract ynglŷn â hyn. Bydd Fforwm Gofal Cymru, y cyfarfûm ag ef yr wythnos diwethaf, hefyd yn cymryd rhan yn y trafodaethau hyn. Bydd y canllawiau statudol ar gomisiynu a chontractio yn bwysig wrth inni ddatblygu ein hymagwedd bartneriaethol i hyrwyddo’r arfer da a’r safonau cyson sydd eu hangen wrth gomisiynu darparwyr. Bydd hynny’n ffocws ar arfer da a phartneriaeth.

Peter, bydd gwerth gorau ynghyd â safonau cenedlaethol ac archwilio a chofrestru annibynnol drwy’r arolygiaeth safonau gofal yn helpu i sicrhau, am y tro cyntaf, y bydd cyfle teg i ddarparwyr statudol ac annibynol. Mae angen inni weld hynny’n datblygu. Ynglŷn â’ch pwynt am asesu, David, mae hwnnw’n gonglfaen allweddol ar gyfer cynllunio a chyflwyno gofal yn effeithiol. Ar ôl ymgynghori’n helaeth, byddaf yn cyflwyno asesiad a fframwaith rheoli gofal unedig ar draws y meysydd iechyd a gofal cymdeithasol o fis Ebrill—

O ran asesu, mae llawer o ddarparwyr gofal preswyl yn sôn am oedi cyn cael asesiad pan fo anghenion y preswyliwr yn symud o ofal preswyl i ofal nyrsio. A wnewch chi sôn wrth eich cydweithwyr yn Llundain a dweud y gellid goresgyn y broblem asesu hon pe byddem yn cynnig gofal personol am ddim, yn ogystal â gofal nyrsio, yn yr un ffordd â’r Alban?

Fel y dywedais, byddaf yn cyflwyno fframwaith asesu a rheoli gofal unedig, a fydd yn mynd i’r afael â llawer o’r materion a drafodwyd, ac a gaiff eu trafod yn ddiweddarach, ynglŷn ag opsiynau i bobl allu dychwelyd gartref neu symud i leoliadau gofal priodol. Mae’r strategaeth pobl hŷn, y mae Dr Brian Gibbons yn ei llywio ac yn ei chadeirio, yn ystyried gofal a gofal hirdymor, y byddwn yn eu trafod maes o law. Pwysleisiaf i David, oherwydd y fframwaith asesu a rheoli gofal unedig hwn, y byddwn yn galluogi asesiad arbenigol am mai asesiad iechyd a gofal cymdeithasol aml-ddisgyblaeth fydd hyn.

Yr oedd pwyntiau pwysig yng ngwelliannau Jocelyn Davies, ond byddent yn methu pe derbynnid fy ngwelliant i. Fodd bynnag, cydnabyddaf eich bod wedi gwneud rhai pwyntiau pwysig. Cytunaf ar yr angen i hyrwyddo’r sector gofal cartref annibynnol fel sector busnes cymunedol bach cynhenid, er enghraifft, a chydnabyddaf ei gyfraniad i’r economi. Bydd ein trafodaethau cyfredol gyda’r sector hefyd yn cynnwys Awdurdod Datblygu Cymru a Dysgu ac Addysgu Cymru.

Cytunaf hefyd fod cyfraniad llwyr y sector yn y broses o gynllunio’r gwasanaethau yn strategol yn hollbwysig. Bydd y canllawiau cynllunio statudol presennol ac, yn y dyfodol, datblygiad byrddau iechyd lleol, yn galluogi hynny i ddigwydd. Rhaid inni ystyried ein gweithlu gofal cymdeithasol, a drafodwyd gennym yn y gorffennol. Mae tua 70,000 o bobl yn gweithio yn y sector gofal cymdeithasol. Mae angen cyflog ac amodau da arnynt. Mae perchenogion y cartrefi gofal gorau yn darparu hynny, ac yn gweld mai mater o godi safonau yw hyn a sicrhau bod ganddynt y fantais o ran dewis pan fo gofalwyr ac unigolion yn ystyried opsiynau gofal. Mae’n hollbwysig ein bod yn ystyried gwaith grŵp gorchwyl a gorffen y gweithlu gofal cymdeithasol, yr ydym wedi buddsoddi isafswm o £500,000 ynddo i ddatblyg rhai o’u hargymhellion i godi proffil y gweithlu gofal cymdeithasol.

Nid ydym wedi trafod pwysigrwydd cydnabod anghenion hyfforddi ein gweithwyr cymdeithasol, er i hynny gael ei nodi yn y cynnig. David, yr ydym yn gweithio tuag at gynllun hyfforddi gwaith cymdeithasol i Gymru gyfan ym maes gwaith gwasanaethau cymdeithasol gyda phlant. Bydd hynny’n ddatblygiad pwysig. Rhaid inni sicrhau bod ein hyfforddiant diwygio gwaith cymdeithasol yn gwella safonau arfer ac yn helpu o ran recriwtio.

William, bu ichi sôn hefyd am gael un sector gofal cymdeithasol. Bydd yn un sector o ganlyniad i sefydlu Cyngor Gofal Cymru, sydd â rhan allweddol i’w chwarae drwy ei gyfrifoldebau dros gofrestru, rheoleiddio a datblygu’r gweithlu. Mae’r Llywodraeth hon yn cefnogi un sector drwy gael cyngor gofal yng Nghymru ochr yn ochr ag Arolygiaeth Safonau Gofal Cymru, a fydd unwaith eto yn sicrhau bod gennym y safonau angenrheidiol i ddarparu ar gyfer pobl mwyaf diamddiffyn Cymru.

Dim ond drwy sicrhau cydweithio rhwng yr holl bartneriaid y bydd yn bosibl mynd i’r afael â’r materion amrywiol a godwyd yn y ddadl hon. Dai, mae hynny’n cynnwys y gwasanaeth iechyd a phartneriaeth gyda llywodraeth leol, gwasanaethau cymdeithasol a’r sector annibynnol. Mae hyn yn ymwneud â phartneriaeth. Gobeithiaf y gallwn ddirwyn y ddadl hon i ben ar nodyn cadarnhaol. Dyna sydd ei angen ar bobl. Mae pobl yn y sector gofal annibynnol, yr wyf yn cwrdd â hwy yn rheolaidd a gwelais hwy yr wythnos diwethaf, am glywed bod y Cynulliad yn ei gefnogi mewn partneriaeth â llywodraeth leol gan sicrhau bod yr adnoddau yr ydym yn eu darparu—bydd y £5 miliwn ychwanegol yn gwneud gwahaniaeth—yn sefydlogi’r sector ac yn darparu opsiynau. Rhaid dychwelyd i’r mater o ddewis ac opsiynau. Yr ydym wedi ystyried pwysigrwydd gofal yn y cartref. Ein polisi yw y dylid gofalu am bobl ddiamddiffyn yn eu cartrefi cyn belled ag y bo hynny’n bosibl. Fel y dywedodd Brian Gibbons, yn seiliedig ar drafodaethau strategaeth a gynhaliwyd ledled y wlad, ceir cefnogaeth gref i ofal yn y cartref. Mae pobl am fyw gartref yn annibynnol cyhyd ag y bo hynny’n bosibl. Rhaid inni sicrhau bod gofal canolraddol—

Rhaid inni sicrhau mai gofal canolraddol, sy’n cwmpasu iechyd, gofal cymdeithasol a’r sector annibynnol, yw’r ffordd ymlaen, a gobeithiaf y gallwn drafod hynny’n llawn eto yn y dyfodol.

Ymddiheuraf ymlaen llaw i’r Aelodau na allaf ymateb i bob cyfraniad.

Dai, rhan o broblem Plaid Cymru yw nad yw’n gwybod a ddylid cael sector annibynnol mawr sy’n darparu gofal ai peidio. Pan soniodd Dai am ofal nyrsio’n cael ei breifateiddio yn y 1980au a’r 1990au, byddai’n well ganddo weld pobl oedrannus wedi’u gosod mewn sefydliadau mawr yr NHS yn hytrach na derbyn gofal arloesol mewn lleoliad modern. Gwrthodwn eich ymagwedd. Mae angen ichi ailystyried a datblygu athroniaeth yn y maes hwn.

Yr ydych hefyd yn beirniadu sefyllfa’r Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf a lefel y ffioedd ar ddechrau’r 1990au. Yr ydych yn dadlau bod lefelau’r ffioedd hynny yn annigonol ac yn wael. Dywedodd Ann Jones wrthym fod lefelau’r ffioedd hynny yn rhy uchel ac wedi cyflwyno pob math o dwyllwyr fel darparwyr gofal nyrsio. Efallai y gallwch ddatrys y gwrthgyferbyniadau hynny rhyngoch eich hunain. Ceisiaf ymateb i unrhyw farn gyson y llwyddwch i’w ffurfio. Bydd hynny’n anodd.

Hoffwn longyfarch Kirsty ar ei chyfraniad gwych, fel Cadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Ni fu ichi ganolbwyntio ar bwyntiau gwleidyddol o gwbl. Gwnaeth rai ohonom bwyntiau gwleidyddol, ond gadewch inni obeithio inni fod yn gynhyrchiol ar y cyfan. Bu ichi bwysleisio edrych tua’r dyfodol, cael pethau’n iawn heddiw, ac y gallwn dreulio amser wedyn yn trafod pwy sydd ar fai am y ffaith ein bod yn y sefyllfa hon o hyd a chael dadl fwy dilys os bydd angen. Yr ydych yn iawn, mae angen inni fyw drwy edrych i’r dyfodol, ac yr oedd pwyslais eich sylwadau’n addas. Rhaid inni ystyried materion fel pam ein bod yn gwario llai y pen yng Nghymru nag y mae awdurdodau lleol yn ei wario yn Lloegr, ac yr oedd yn briodol i’r Gweinidog ddweud mai awdurdodau lleol sy’n gyfrifol am eu blaenoriaethau.

Mae’r adroddiad ‘Dysgu o’r Gwersi’ yn wych. Mae’n amlinellu llawer o’r arfer da sydd ei angen yn y sector. Dyna un ffordd o wario’r arian sydd ar gael eisoes yn well. Ni ddywedais y dylem fod yn gwario mwy yn gyffredinol—yr ydym yn gwario swm enfawr, tua £700 miliwn. Gadewch inni ddechrau drwy wario’r arian hwnnw yn effeithiol. Efallai y bydd angen mwy arnom rywbryd, ond dylid sicrhau mai dyma yw’r man cychwyn.

Mewn ymateb i’r Gweinidog, dywedasoch fod lefelau’r ffioedd yn destun pryder i’r sector. Mae angen mynd y tu hwnt i hynny. Cydnabyddaf y byddwch yn ceisio cyhoeddi canllawiau ar rôl gomisiynu awdurdodau lleol, ac edrychaf ar hynny’n ofalus, ond mae angen i awdurdodau lleol weithredu. Rhaid iddynt gomisiynu’n effeithiol. Dywedwyd wrthynt am ganolbwyntio ar hynny, ond maent yn parhau i ganolbwyntio ar y ffaith eu bod yn ddarparwyr—pwynt a amlygwyd yn wych yng nghyfraniad Pauline Jarman. Yr ydym yn wynebu anawsterau gyda’r mater hwn. Mae angen inni arolygu’r ffioedd yn uniongyrchol, ond os gwnawn hynny drwy’r rôl gomisiynu—Janet Ryder a gododd—

Nid ildiaf. Ymatebaf i gyfraniadau’r Aelodau. Diolch ichi am eich ymateb i Jonathan Morgan, Weinidog. Trafododd fater anodd a difrifol mewn ffordd ddwys. Byddaf yn monitro hynny ar ei ran, ac yr wyf yn sicr y byddwch yn ysgrifennu ato yn uniongyrchol. Edrychaf ymlaen at gyhoeddi’r fframwaith asesu unedig ym mis Ebrill, yn arbennig sut yr ydych yn gobeithio trafod asesiadau arbenigol. Mae angen ymdrin â hynny, a byddai diddordeb gennyf yn hynny. Ni fu ichi sôn o gwbl am ystadegau—yr wyf yn amau y byddwch yn fodlon arolygu hynny. Efallai y gallech drafod hynny gyda’r Pwyllgor rywbryd. Byddwn yn croesawu ymateb i hynny, yr wyf yn sicr y byddaf yn ei gael. Yr ydym oll yn cytuno bod angen gwella ansawdd yr ystadegau.

Hoffwn ddiolch i Aelodau am y modd y bu iddynt gyfrannu i’r ddadl hon. Fel y dywedais, nid ydym wedi sicrhau consensws, ond yr ydym wedi pwysleisio gofal cymdeithasol ac y dylid rhoi blaenoriaeth wleidyddol uchel iddo. Cytunwn ar lawer—ofnaf y bydd gennym safbwyntiau gwahanol ar y cynnig pan fyddwn yn pleidleisio arno—ond yr ydym yn cytuno ar rai o’r pwyntiau sylfaenol. Diolchaf i’r Aelodau am gymryd rhan yn y ddadl gynhyrchiol hon.