Ymddiheuraf i’r Aelodau am orfod gwrando arnaf ddwywaith y bore yma. Byddwn yn falch o ateb cwestiynau neu sylwadau yn sgîl y datganiad.

Mae’n bleser gennyf gyhoeddi ‘Cynllunio: Cyflawni dros Gymru’, a fydd ar gael ar y rhyngrwyd o yfory ymlaen ac a argreffir yr wythnos nesaf. Mae’n cyflwyno cynigion i newid y system gynllunio yng Nghymru. Bydd yn cychwyn proses o ddarparu cyfrwng adeiladol i adfywio economaidd a rheoli newid. Bydd yn broses dryloyw a rydd gyfle i bawb gymryd rhan a thrafod dyfodol eu cymunedau, a bydd pwyslais ar benderfyniadau o ansawdd i greu a chynnal lleoedd deniadol a chynaliadwy.

Ar ddechrau Rhagfyr, cyhoeddais ddatganiad yn nodi fy mod yn cynnal adolygiad o’r system gynllunio i Gymru. Ar 19 Rhagfyr cadeiriais gyfarfod o fforwm cynllunio Cymru lle y trafododd mwy na 30 o gynrychiolwyr busnesau a’r sectorau cyhoeddus a gwirfoddol y materion a’n syniadau cychwynnol ar sut y gellid gwella’r system. Defnyddiwyd canlyniadau’r drafodaeth i baratoi’r ddogfen ymgynghorol a gyhoeddir yfory.

Rhannwn strwythur sylfaenol y system gynllunio â Lloegr. Mae gwreiddiau’r system yn yr un ddeddfwriaeth sylfaenol a’r is-ddeddfwriaeth. Fis Rhagfyr diwethaf, cyhoeddodd Stephen Byers Bapur Gwyrdd o’r enw ‘Planning: Delivering a Fundamental Change’. Mae ei gynigion yn ymdrin â phryderon a fynegwyd gan fusnesau a chymunedau ynglŷn â’r system gynllunio yn Lloegr, a’u bwriad yw gwella’r gwaith o baratoi cynlluniau datblygu a’r gwasanaeth rheoli datblygiad a gynigir gan yr awdurdodau cynllunio lleol yno. Mae rhai o’r cynigion yr un mor berthnasol i Gymru, ond yr ydym yn datblygu ein polisi ein hunain i fodloni gofynion Cymru ac felly mae angen ymagwedd wahanol arnom.

Mae’r ymagwedd hon yn deillio o’r ffaith ein bod ni yng Nghymru wedi ethol Cynulliad â dyletswyddau i hyrwyddo datblygu cynaliadwy, i gefnogi’r iaith Gymraeg, ac i ddatblygu a gweithredu polisi ar ystod eang o faterion sy’n effeithio ar Gymru. Gweithiwn gyda’n partneriaid i gyflawni’r math o newidiadau sydd eu hangen arnom i helpu i fodloni amcanion economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol Llywodraeth Cynulliad Cymru, yn unol â’n ‘Cynllun i Gymru 2001’. Hoffwn eich sicrhau nad yw’r ymgynghori hwn yn golygu’r un newid i’n polisi cynllunio sy’n datblygu, fel y’i cynhwysir yn ‘Polisi Cynllunio Cymru’, ac a drafodir yn fanylach yn fersiwn ysgrifenedig y datganiad hwn, y mae gennych gopi ohono.

Mae’r Cynulliad wedi datganoli cyfrifoldeb dros osod y cyd-destun polisi cenedlaethol a gwneud rheoliadau i lywodraethu’r modd y gweithreda’r system, ond y 25 o awdurdodau cynllunio lleol—22 o awdurdodau unedol a thri pharc cenedlaethol—sydd â’r cyfrifoldeb mawr o gyflawni’r rhan fwyaf o’r system gynllunio yng Nghymru. Yng Nghymru, mae’r fantais gennym eu bod yn ffurfio un haen, sy’n darparu cynlluniau datblygu a rheoli datblygiad.

O’r cychwyn cyntaf, pwysleisais na fwriadaf geisio ymwneud mwy â gwaith dyddiol y system gynllunio. Yr wyf am barhau i weithio mewn partneriaeth â’m cydweithwyr yn yr awdurdodau cynllunio lleol i sicrhau bod y gwaith cynllunio yn cael ei weithredu’n effeithiol ac yn dda. Fodd bynnag, rhaid inni fod yn barod i barhau i ymyrryd os bydd materion sy’n fwy na mater lleol yn unig yn codi. Yr wyf am fanteisio ar gryfderau diamau’r system gynllunio yng Nghymru, i gadw’r hyn sydd orau, ond i newid yr hyn nad yw’n gweithio’n ddigon da. Rhaid taro cydbwysedd rhwng cyflymder y cyflawni a sicrhau y caiff barn a diddordebau pobl a ffactorau perthnasol eraill eu hystyried. Rhaid inni sicrhau bod y gweithdrefnau’n gywir, a rhaid inni ymgorffori y rhan a chwaraewn ar yr adeg iawn yn y broes er mwyn sicrhau y gwneir penderfyniadau hyddysg.

Amcanion y ddogfen hon, yr ydym wedi dod i gytundeb cyffredinol arni gyda’r fforwm cynllunio yw: bod yn agored, teg a thryloyw; ysbrydoli hyder y cyhoedd a busnes; cyflawni penderfyniadau o ansawdd gwell ac yn gyflymach; integreiddio â chynlluniau, prosesau a gweithrediadau eraill; a bodloni ein hamcanion yn y ‘Cynllun i Gymru 2001’.

Af drwy weddill y datganiad yn gyflym, gan ei fod yn eithaf hir. Mae tair elfen allweddol i’r ddogfen. Yn gyntaf, o ran polisi cynllunio cenedlaethol, bydd ‘Polisi Cynllunio Cymru’, yn darparu canllawiau cliriach, mwy penodedig ar gyfer cynlluniau a phenderfyniadau datblygu yng Nghymru. Yn ail, o ran cynlluniau datblygu, yr ydym yn llwyr ymrwymedig i gadw system un haen o gynlluniau datblygu, a elwir yn gynlluniau datblygu unedol ar hyn o bryd. Fe’u paratoir gan y 25 o awdurdodau cynllunio lleol, a rhoddant sicrwydd i’r gymuned ac i ddatblygwyr. Yn drydydd, o ran gwneud penderfyniadau a rheoli datblygiadau, rhaid i benderfyniadau cynllunio barhau i fod yn seiliedig ar y cynlluniau datblygu diweddaraf. Bydd hyn yn galluogi cynghorau i wneud penderfyniadau cyson a hyddysg. Rhaid iddynt wella sicrwydd, cysondeb, eglurer a chyflymder; moderneiddio’r system; gwella mynediad ac ymgynghori; a gwella sgiliau ac ymwybyddiaeth.

Mae sawl cynnig yn y ddogfen. Gallai moderneiddio’r system gynllunio olygu adolygu’r drefn categoreiddio defnydd, ac ystyried a ddylid diwygio hawliau datblygu a ganiateir. Mae angen diweddaru polisïau hefyd ar rwymedigaethau cynllunio. Byddwn yn rhoi ystyriaeth ofalus i’r adnoddau y mae eu hangen. Bydd angen inni hefyd ystyried deddfwriaeth y dyfodol, gan fod goblygiadau posibl i ddeddfwriaeth sylfaenol ac is-ddeddfwriaeth. Mae angen gwneud rhagor o waith.

Mae hon yn ddogfen ymgynghori. Bydd y broses ymgynghori yn dod i ben ar 29 Ebrill. Trafodaf ei chanlyniadau gyda Phwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth, ac edrychaf ymlaen at glywed barn yr Aelodau.

I gloi, diolch i’r staff. Gwnaeth tîm bychan ymdrech fawr o ran hyn. Soniaf am un enw yn arbennig, Heledd Thomas, aelod iau o’r staff a ymunodd â ni yn ddiweddar. Yr wyf yn falch o ddweud ei bod yn un o’m cyn-fyfyrwyr. Mae wedi gweithio’n galed ar hyn ac wedi darparu’r cyfieithiad ei hun er mwyn cwblhau’r gwaith o fewn y dyddiad cau. Cydnabyddaf yn gyhoeddus ei chyfraniad pwysig.

Croesawaf yr ymgynghoriad hwn a diolch ichi, Weinidog, am sicrhau bod crynodeb o’r ddogfen ymgynghori ar gael i’r Aelodau ddoe, a’n galluogodd i lunio ein cwestiynau yn fwy effeithiol. Yr wyf yn siŵr y cytuna pawb â’ch sylwadau am bwysigrwydd y system gynllunio i ddatblygu economaidd a diwylliannol Cymru. Yr wyf yn siŵr y cytunech hefyd mai rôl y system gynllunio yw cydbwyso blaenoriaethau a hawliau sy’n cystadlu â’i gilydd er budd cymunedau yn yr hirdymor.

Mae gennyf rai materion i’w codi ynglŷn â’r ymgynghori. A sicrhewch fod y polisi cynllunio cenedlaethol newydd yn ei gwneud yn bosibl i ddatblygiad gael ei ailgyfeirio oddi wrth fannau poblogaidd—y rhai, gellir dadlau, a gafodd eu gorddatblygu yn y gorffennol—tuag at ardaloedd llai datblygedig? Meddyliaf yn benodol am ddatblygu economaidd. O ran Papur Gwyrdd Llywodraeth San Steffan, a bwyswch ar eich cyd-aelodau yn San Steffan i ystyried diwygio deddfwriaeth sylfaenol fel bod gan y sawl sy’n gwrthwynebu datblygiadau yr hawl i apelio yn erbyn penderfyniadau o blaid datblygu? Byddai hynny’n gam holl bwysig tuag at gydbwysedd mewn system y gellir ei hystyried ar hyn o bryd yn un sy’n cynnwys rhagdybiaeth rhy gryf o blaid datblygu, a all gael effaith negyddol ar ein cyfrifoldeb dros ddatblygu cynaliadwy yng Nghymru.

Yn y polisi newydd, a sicrhewch na chaiff y modd y gwneir penderfyniadau yn gynt, a amlygir gennych yn gywir fel blaenoriaeth, ei gyflawni ar draul craffu ac ymgynghori cywir? A fanteisiwch ar y cyfle y mae’r ymgynghoriad hwn yn ei roi i ailystyried polisi cynllunio ar gyfer ardaloedd gwledig er mwyn sicrhau na chyfyngir ar ddatblygu economaidd cynaliadwy priodol yn ddiangen, yn arbennig oherwydd ystyriaethau tirwedd yn unig?

Croesawaf eich ymrwymiad i drafod canlyniadau’r ymgynghoriad â’r Pwyllgor. Fodd bynnag, o gofio pa mor bwysig yw’r materion hyn, a ofynnwch hefyd i’r Trefnydd amserlennu dadl lawn i alluogi pob Aelod i ystyried y mater hwn pan ddaw’r broses ymgynghori i ben?

Codwyd sawl mater gennych; af drwyddynt. Ymdrinnir â phroblem mannau poblogaidd a lledaenu datblygiad yn ‘Cynllun i Gymru 2001’ a bodola’r system gynllunio i ategu hynny. Mae elfen ranbarthol cynllun gofodol Cymru yn cwmpasu’r mater hwnnw hefyd. Rhaid inni, fel y dywedasoch yn gywir, sicrhau na chaiff rhai lleoedd eu gorboblogi tra bod eraill, y mae angen eu datblygu’n ddirfawr, ar eu colled.

Mae eich ail bwynt ynglŷn â diwygio’r ddeddfwriaeth ar hawliau trydedd carfan yn codi mater anodd. Ni ddywedais y byddwn yn gwneud hynny. Fodd bynnag, mae hon yn ddogfen ymgynghori a rhaid inni ystyried barn pobl. Yr wyf wedi ymboeni ynghylch hyn ers sawl blwyddyn, gan fy mod wedi wynebu sefyllfaoedd lle y teimlai cymunedau nad oedd eu lleisiau yn cael eu clywed.

Pwysleisiaf ddau fater a gynhwysir yn y ddogfen. Yn gyntaf, yr ydym am gael system lle y rhoddir y pwys pennaf ar y cynllun datblygu. Mae hwnnw’n disgrifio’r ffordd ymlaen ac mae’n agored i ymgynghori llwyr, craffu ac mewn sawl achos, ymchwiliad neu wrandawiad. Dyna’r sail y gwneir y penderfyniadau cynllunio arni. Mae a wnelo’r ail bwynt â’r modd yr ymdrinnir â cheisiadau cynllunio. Mae angen cod gyda llywodraeth leol Cymru ar sut i gynnal ymgynghoriadau. Mae’r ddogfen yn cynnwys awgrymiadau ar hynny, fel y gall pobl gael y wybodaeth sydd ei hangen arnynt a sicrhau y clywir eu lleisiau cyn i benderfyniad gael ei wneud.

O ran rhagdybiaeth o blaid datblygu, os edrychwch ar ‘Polisi Cynllunio Cymru’, a ddaeth gerbron y Pwyllgor, fe welwch fod y dybiaeth yno o blaid datblygu cynaliadwy. Felly mae gennym ragdybiaeth wahanol yng Nghymru.

O ran cyflymder gwneud penderfyniadau, fel y dywedais, mae pobl am gael sicrwydd ynglŷn â phryd y gwneir penderfyniadau. Dyna pam yr awgrymasom gontractau o ansawdd, y gellir eu trefnu pan fydd pobl yn cyflwyno ceisiadau. Fodd bynnag, rhaid inni sicrhau hefyd bod y broses yn caniatáu i leisiau pobl gael eu clywed. Yr ydym yn ystyried ffordd wahanol o reoli’r ceisiadau rheoli datblygiad drwy benderfyniad, fel bod pawb yn teimlo bod eu lleisiau wedi eu clywed a bod sicrwydd yn y system.

Mae polisi cynllunio mewn ardaloedd gwledig yn rhan o ‘Polisi Cynllunio Cymru’. Gwingaf pan glywaf bethau fel ‘nid ystyriaethau tirwedd yn unig’. Yr ydym wedi dysgu bod y dirwedd yn bwysig i economi Cymru, yn ogystal ag yn ei rhinwedd ei hun. Felly rhaid inni fod yn ofalus ynglŷn â’r iaith a ddefnyddiwn.

O ran dadl lawn ar hyn, nid oes wahaniaeth gennyf. Tueddaf i feddwl mai’r ffordd orau o ymdrin â’r manylion yw mewn Pwyllgor, oherwydd bydd hon yn ddogfen sylweddol. Ni phenderfynaf ar hynny eto a gwelaf pa mor bell yr awn mewn Pwyllgor ac a allwn ddod i gonsensws.

Croesawaf y datganiad hwn. Byddai’r rhan fwyaf ohonom yn cytuno bod y system gynllunio yn gweithio’n dda ar y cyfan ac yr ymdrinnir â’r rhan fwyaf o geisiadau yn ddi-oed. Fodd bynnag, mae rhai ceisiadau proffil uchel, dadleuol fel arfer, sy’n denu’r math o sylw yn y cyfryngau a all roi enw gwael i’r broses. Felly croesawaf y syniad o gynhyrchu system symlach a ddeellir yn well. Mae’r rhan fwyaf o’r ceisiadau sy’n achosi anawsterau yn gysylltiedig â datblygu diwydiannol a masnachol ac, o reidrwydd, yn cynnwys ystyriaethau iechyd, amgylcheddol a thrafnidiaeth. A roddwch sicrwydd y byddwch, wrth ystyried yr agweddau pwysig hynny ar gynllunio, yn sicrhau bod yr asiantaethau sy’n gyfrifol am gyfrannu at y broses yn gwneud hynny’n ddi-oed a thryloyw? Beirniadwyd yr asiantaethau gan nad yw eu gwybodaeth ar gael yn hawdd i’r cyhoedd graffu arni. Mae’n bwysig, er mwyn inni gael system agored a thryloyw y mae gan y cyhoedd hyder ynddi, fod y wybodaeth honno ar gael yn hawdd.

Mae’n bwysig ein bod yn cynyddu hyder y cyhoedd yn y broses. Rhaid inni ddelio hefyd â’r tactegau oedi amheus a ddefnyddir gan y sawl sy’n benderfynol o ddifetha cynigion, sy’n arwain at ystyriaeth hirwyntog a gohiriedig o geisiadau pwysig. Beth bynnag fo’r canlyniad, wyneba cymunedau yn aml gyfnod trawmatig, ansicr wrth aros am benderfyniadau ar geisiadau y bu hir ddisgwyl amdanynt. Mae’n hanfodol ein bod yn byrhau’r system, tra’n rhoi pob cyfle i bobl wneud cyfraniadau dilys a mynegi pryder ynglŷn â chynigion. Rhaid inni sicrhau bod hyder yn y system ac y gwneir penderfyniadau yn ddi-oed.

A wnewch chi ystyried hefyd fater ceisiadau cynllunio hapfasnachol, sy’n aml yn ymwneud â thir nad yw wedi ei bennu ar gyfer datblygu? Achosa hynny drallod ac ansicrwydd mewn cymunedau, ac felly, croesawaf eich cynnig am gynlluniau datblygu lleol symlach, a fyddai’n cael eu deall yn well gan y cyhoedd a darpar ddatblygwyr.

Dechreuasoch drwy ddweud y gall cynllunio fod yn ddadleuol, ac mae hynny’n wir mewn llawer o achosion. Dyna natur y peth; mae a wnelo â newid, ac mae pobl yn gofidio ynghylch newid. Rhaid inni dderbyn y bydd llawer o bobl yn anfodlon ar benderfyniadau. Mae enillwyr a chollwyr, ac yn aml mae barn pobl yn begynol. Fodd bynnag, yr hyn sydd wrth wraidd pryder y cyhoedd yw a wnaed penderfyniadau yn deg a thryloyw. Yn sicr, daeth hynny yn amlwg dros y blynyddoedd. Gall ymwneud â phenderfyniadau mawr ond, fel y gŵyr y rhai ohonoch sydd wedi eistedd ar bwyllgorau cynllunio, mae penderfyniadau bach yn bwysig hefyd a gallant gynhyrfu unigolion.

Fel y dywedasoch, mae angen hyder yn y system. Yn ddiau, cymer rhai penderfyniadau ormod o amser o lawer. Rhaid inni ystyried hynny o ran ein system galw i mewn. Un agwedd a gymer amser yw asesu’r effaith amgylcheddol. Mae rheoliadau Ewropeaidd yn berthnasol i hynny, a rhaid inni sicrhau y cydymffurfir â hwy. Fel y dywedasoch, mae pryder cynyddol ynghylch y berthynas rhwng ystyriaethau amgylcheddol a rhai iechyd, a gweithiwn mewn maes sydd yn eithaf anodd ac yn aml yn gynyrfiadol. Mewn llawer o achosion mae prinder gwybodaeth. Rhaid inni geisio cyfuno cyflymder penderfyniadau a chymorth i anghenion busnesau, yn benodol, gan fod yr economi yn bwysig, â sicrhau bod y wybodaeth gywir ar gael i bobl seilio eu penderfyniadau arni.

O ran ceisiadau hapfasnachol, byddai’n helpu pe gallem gael cynlluniau datblygu symlach a gynhyrchir yn gyflym. Yn y papur, mae argymhellion ar gyfer lleihau terfynau amser ac ar ailgeisiadau, a fu o bryder mawr i lywodraeth leol mi wn.

Mae’r ddogfen yn rhoi ymrwymiad i ysbrydoli hyder y cyhoedd yn y system gynllunio. Â yn ei blaen i ddweud ein bod yn dal i fod yn llwyr ymrwymedig i gynlluniau datblygu unedol, sy’n dweud wrth awdurdodau lleol faint o dai y mae’n rhaid iddynt eu hadeiladu—

Mae’n ddrwg gennyf, ni chyfeiriaf hyn at y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes; fe’i cyfeiriaf at y Gweinidog sy’n gyfrifol am gynllunio.

Y system gyfredol yw bod y cynlluniau datblygu unedol yn dweud wrth awdurdodau lleol faint o dai y mae’n rhaid eu hadeiladu. A gytunwch y byddai’n well i’r awdurdodau lleol wneud penderfyniadau ynglŷn â nifer y tai yn hytrach na’r Cynulliad yn dweud wrthynt beth i’w wneud?

O ran gwneud penderfyniadau, ategaf sylwadau Helen Mary. Un o’r pryderon mwyaf ynglŷn â’r broses yw y gall datblygwyr y gwrthodir caniatâd iddynt gan awdurdodau lleol apelio i’r Cynulliad, ond nid oes gan wrthwynebwyr unrhyw hawl bellach i apelio. Deuthum ar draws hynny sawl gwaith yn fy nghyngorfeydd, fel y gwnaethoch chi, mae’n siŵr. Er bod y sefyllfa yr un peth yn Lloegr, dyma eich cyfle chi, Sue, i wneud rhywbeth yn wahanol yng Nghymru a dangos i bawb bod gennym system well. Gallech arwain y ffordd.

Mae a wnelo fy mhwynt terfynol â phrynu gorfodol. Ni soniwyd am hyn yn y ddogfen ond mae awgrymiadau y caiff ei ystyried. Pryderaf lawer y gall y wladwriaeth atafaelu eiddo preifat heb dalu iawndal digonol bob tro. Yn waeth na hynny, mewn rhai achosion lle y cytunwyd ar iawndal—ac nid yw hyn yn bwynt gwleidyddol, oherwydd iddi ddigwydd ers blynyddoedd—mae taliadau’n ddyledus am hyd at 10 mlynedd. A sicrhewch y cymerir camau i’w gwneud yn ofynnol iddynt ddigolledu pobl yn hael ac mor gyflym â phosibl os bydd y wladwriaeth yn mynd â’u heiddo preifat oddi wrthynt?

Credaf fod camddealltwriaeth ar y pwynt cyntaf. Cynhyrchir cynlluniau datblygu unedol gan yr awdurdodau lleol; nid y Cynulliad sy’n eu deddfu. Mae canllawiau cynllunio yn bodoli, ond yr awdurdod lleol sy’n gyfrifol am gynnwys pob cynllun datblygu unedol. Mewn gwirionedd, cawsom ein beirniadu gan rai am beidio â bod yn ddigon awdurdodus ynglŷn â nifer tai. Rhaid inni weithio ar sail ranbarthol. Â hyn yn ôl at bwynt cynharach ynglŷn â niferoedd tai a phoblogaeth. Er mwyn bod yn deg yng Nghymru, rhaid inni edrych ymhellach nag un awdurdod lleol yn unig. Credaf fod llywodraeth leol Cymru yn deall hynny. Nid yw pobl yn byw eu bywydau o fewn ffiniau awdurdod lleol. Yr ydym yn gweld nifer fawr o bobl yn symud a bydd yn ddiddorol gweld canlyniadau’r cyfrifiad yn hynny o beth. Fodd bynnag, gallwch fynd â’r hyn a ddywedais yn ôl i’ch awdurdod lleol: cynllun datblygu unedol yr awdurdod lleol ydyw.

O ran y pwynt nad oes gan wrthwynebwyr yr hawl i apelio, cafodd y Llywodraeth Geidwadol sawl blwyddyn pan allai fod wedi newid hynny. Un rheswm pam na wnaeth hynny, fe gredaf, yw y byddai wedi wynebu’r broblem—fel y byddwn i neu Stephen Byers, yr Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth, Llywodraeth Leol a’r Rhanbarthau yn ei hwynebu—sef bod y system gyfan yn arafu unwaith y rhoddwch yr hawl i apelio i drydedd garfan. Dyna a ddigwyddodd yn Iwerddon. Yr wyf yn siŵr nad ydych am greu sefyllfa lle mae busnesau yn teimlo hyd yn oed yn fwy rhwystredig na allant gael cymeradwyaethau am eu cynlluniau. Awgrymaf eich bod yn gofyn i Gydffederasiwn Diwydiant Prydain yng Nghymru am ei farn. Yn y ddogfen—ac mae’n agored i ymgynghori arni—awgrymaf ein bod yn dod o hyd i ffordd well o sicrhau y clywir lleisiau pobl yn y system. Mae’n anodd. Yr wyf wedi meddwl yn ddwys amdani, ond heb ganfod ffordd ymlaen eto. Yr wyf yn barod i glywed awgrymiadau ar sut y gallem wella’r system heb greu tagfeydd yn y broses gynllunio, oherwydd dyna’r perygl, a dyna a ddigwyddodd yn Iwerddon.

O ran prynu gorfodol, mae dogfen arall: ymgynghorir ar ddwy ddogfen ategol. Mae a wnelo un â rhwymedigaethau cynllunio, neu fudd cynllunio fel y’i gelwir yn gyffredin, ac mae’r ail yn ymwneud â phrynu gorfodol. Mae cymhlethdodau yn y rheoliadau prynu gorfodol sy’n annerbyniol yn yr oes fodern. Gobeithio bod hynny’n rhoi tawelwch meddwl i chi. Byddwn yn gallu trafod hynny yn y Pwyllgor.

Croesawaf yr ymgynghoriad hwn gan y bydd yn helpu i gyflymu’r broses o adfywio rhai o’n cymunedau sydd wedi dirywio fwyaf. Croesawaf hefyd y tryloywder a ddaw yn sgîl y polisi newydd hwn a’r cyfle a rydd i gymunedau gyfranogi yn y broses o wneud penderfyniadau yn well.

Mae gennyf rai cwestiynau. Yn gyntaf, o ran ystadau tai newydd, pa sicrwydd y gallwch ei roi imi y caiff pwysau, o dan y polisi hwn, ei roi ar ddatblygwyr i roi ystyriaeth briodol i gyfleusterau cymunedol? Bu gormod o lawer o enghreifftiau o ddatblygwyr yn adeiladu tai ac yn esgeuluso cyflawni gofynion y cais cynllunio terfynol. Yr wyf yn sôn, er enghraifft, am ddarparu cyfleusterau cymunedol fel mannau chwarae, plannu a thirlunio. Addewir popeth ond pan fydd y datblygiad wedi ei gwblhau, nid yw wedi ei gyflawni’n gywir. Mae enghreifftiau hefyd o ddatblygwyr sydd wedi mynd yn ddatodwyr ac wedi gadael problemau i awdurdodau lleol eu datrys, er enghraifft, ffyrdd nas mabwysiadwyd, draeniau, carthffosydd ac yn y blaen.

Yn ail, pa sicrwydd y gallwch ei roi y bydd mwy o bwyslais ar gynllunio gwell o ran datblygu tai, o dan y polisi hwn? Cyfeiriaf yma at bwyslais ar—

Cyfeiriaf at geisiadau cynllunio gyda mesurau gwrthdroseddu ac ynni effeithlon yn cael eu cynnwys yn y cam dylunio.

Cyfeiriasoch at broblemau penodol yng Nghwm Cynon a byddwn yn falch o gael manylion amdanynt. O ran amodau cynllunio, â hyn yn ôl at yr hyn a ddywedais ynglŷn â’r papur rhwymedigaethau cynllunio. Pan drefnir ymgynghoriad ar y papur hwnnw, bydd pobl yn gweld ei fod yn anelu at wneud y system yn fwy tryloyw. Awgrymwn wrth yr awdurdodau lleol fod angen iddynt, wrth gynhyrchu eu cynlluniau datblygu unedol, egluro’n well yr hyn y maent am i ddatblygwyr ei wneud. Yna bydd datblygwyr yn gwybod yr hyn a ddisgwylir.

O ran cyfleusterau cymunedol, dylent gael eu cwmpasu gan gytundebau adran 102 sydd a wnelo â sicrhau yr ymrwymiadau ehangach hynny. Os na chyflawnwyd yr ymrwymiadau, efallai fod angen inni ystyried ffordd gyfreithiol o sicrhau bondiau ar ddechrau’r trefniant. Gwna awdurdodau lleol hynny yn sicr wrth adeiladu ffyrdd. O gofio eich profiad chi, efallai fod angen inni ystyried a ddylai hynny fod yn berthnasol i gyfleusterau cymunedol ac yn y blaen.

Cytunaf â chi ar fater dylunio tai ac ystadau’n well. Bydd y ddwy ddogfen yn pwysleisio pwysigrwydd dylunio. Hefyd, cynhelir y cyfweliadau ar gyfer y comisiwn dylunio newydd, fe gredaf, ym mis Mawrth. Credaf y daw’r penodiadau ar ei gyfer yma. Bydd hynny’n ffordd o ddweud wrth ddatblygwyr tai y gallant ddarparu tai gwell, ond rhaid iddynt fod o safon well o lawer o ran bodloni gofynion ynni, diwyg tai, diogelwch a’r holl agweddau y mae pobl yn gofidio amdanynt.

I have a question on the unitary development plans. You are aware of Ceredigion County Council’s unitary development plan. The first draft—unacceptably, in my opinion—recommends building 6,500 new houses. It has met with fierce opposition during the current consultation. We are expecting a second draft from the county council that will be more acceptable to Ceredigion’s communities. Do you believe that councils should consult with communities before they draw up the first draft of development plans, instead of consulting after the detailed work of drawing up a first draft has been done?

Also, how will your proposal to create local development plans, as opposed to unitary development plans, impact on county councils such as Ceredigion, which are about to publish a second draft of their unitary plans? Am I right in thinking that they could throw the current unitary plan in the bin and start on a new process of local development plans?

Codwyd pwyntiau pwysig gennych. O ran eich ail bwynt, nid ydym yn dweud mai hon yw blwyddyn sero, fel Pol Pot, ac y dylai Cyngor Sir Ceredigion anghofio ei waith blaenorol. Y neges i awdurdodau lleol yw ein bod am iddynt gyflymu’r broses. Gofynnwyd i gynlluniau datblygu unedol fod ar waith erbyn 2000. Ni chyrhaeddwyd y targed hwnnw am sawl reswm. Fodd bynnag, yr ydym am i’r cynlluniau datblygu unedol gael eu datblygu. Fel y crybwyllodd Tom yn gynharach, maent wedi cymryd llawer o amser ac wedi bod yn rhy fanwl, yn cwmpasu polisïau ailadroddol nad oedd angen eu cynnwys. Gobeithiwn y bydd cynlluniau datblygu lleol yn symlach ac yn canolbwyntio ar bolisïau a mannau lle mae newid fel y byddant yn llawer mwy penodedig.

O ran Cyngor Sir Ceredigion, mae swyddogion yn fy isadran gynllunio yn cynnal sawl trafodaeth reolaidd gyda’r cyngor. Dywedasom wrth Gyngor Sir Ceredigion fod angen iddo ategu nifer y tai gyda pholisi setliad sy’n ei gyfiawnhau. Yr wyf yn ymwybodol o’ch pryderon. Gofynasoch a ddylai’r cyngor fod wedi ymgynghori’n gynt. Mae’n arfer da, wrth lunio cynllun, i gyflwyno fframwaith cysyniadol i bobl ei weld. Gwerthfawrogaf fod awdurdodau lleol wedi mynd i’r afael â hyn mewn ffyrdd gwahanol. Fodd bynnag, un pwynt allweddol yr ydych chi a minnau yn ei bwysleisio yw bod cytundeb rhwng llywodraeth leol a’r gymuned leol, os gallwch ddod i gytundeb, ar weledigaeth sy’n gweddu â strategaeth yr awdurdod lleol ar gyfer dyfodol ei gymunedau, yn bwysig. Os llwyddwch i gael hynny yn gynnar yn y broses, cymerir y camau wedi hynny yn gynt o lawer ac yn fwy effeithiol.

Croesawa Democratiaid Rhyddfrydol Cymru y ddogfen hon fel ymrwymiad i gytundeb partneriaeth. Credwn y bydd y cynigion yn gwneud cynllunio yn haws i’w gyflawni a bydd yn cynyddu atebolrwydd a chysondeb, cyflymder, eglurder ac ansawdd cynllunio. Rhoddir mwy o hyder yn y systemau cynllunio. Bydd penderfyniadau yn fwy tryloyw a bydd y sector preifat a’r cyhoedd yn fwy hyderus ynglŷn â’r dyfodol. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol erioed wedi ffafrio mwy o ddatganoli a bydd y ddogfen hon yn arwain at system gynllunio genedlaethol i Gymru a fydd yn fwy effeithiol ac yn llai biwrocrataidd o lawer. Hoffem gynyddu’r dylanwad sydd gan gymunedau ar benderfyniadau cynllunio a chwtogi ar fiwrocratiaeth. Yn hytrach na gofyn iddynt, bydd yn ofynnol yn awr i awdurdodau lleol amlinellu’n glir y modd y bydd gan gymunedau mwy o ddylanwad ar benderfyniadau a rhan fwy i’w chwarae yn y broses gynllunio. Bydd yn rhaid i awdurdodau lleol hefyd egluro eu penderfyniadau cynllunio, pa un a ydynt o blaid neu yn erbyn y cynnig. Ni chaniateir i fusnesau y gwrthodwyd caniatâd cynllunio iddynt yn gyson wneud ailgeisiadau dro ar ôl tro. Bydd hynny yn arwain at ystyried prosiectau eraill, mwy teilwng yn gynt ac yn fwy effeithiol. Rhydd ‘Cynllunio: Cyflawni dros Gymru’ fwy o bŵer i Gymru a bydd yn cryfhau egwyddorion datganoli, gan y grymusir pobl leol i ddylanwadu ar benderfyniadau sydd a wnelo â’u cymunedau hwy eu hunain. Bydd cymunedau a busnesau yn elwa llawer iawn. Darpara’r ddogfen hon ar gyfer meddwl mewn ffordd fwy cydgysylltiedig a chwmpasa bolisïau gan y Cynulliad ac awdurdodau lleol. I gloi—

Gobeithiaf, Sue, y sicrhewch y bydd awdurdodau lleol yn rhoi ystyriaeth i’r holl ofynion yn y ddogfen hon.

Gwrandewais gyda diddordeb ar eich datganiad, Sue. Mae gennyf ddau gwestiwn. Mae problemau mawr yn y diwydiant amaethyddiaeth mewn ardaloedd gwledig. Caiff pob ffermwr yng Nghymru y cyfle yn awr i gynnal adolygiadau busnes i ystyried arallgyfeirio, yn arbennig, ac i wneud eu busnesau yn fwy diogel. Un o’r problemau mwyaf a wynebant yn yr adolygiadau busnes yw bod arallgyfeirio yn torri’r deddfau cynllunio o ran datblygu mewn ardaloedd gwledig. Ni wn sut y gellir datrys hynny. Problem arall, ar wahân i gynllunio, yw’r defnydd o adeiladau presennol, sydd yn flaenoriaeth. Mewn rhai achosion, mewn meysydd arbenigol—

A fyddai digon o ymgynghori wedi bod rhwng yr ymgynghorwyr busnes a’r swyddogion cynllunio i’r ymgynghorwyr busnes ddeall sut i sicrhau bod eu cynlluniau yn cael eu derbyn? Mae’n bwysig cydnabod na fydd symud y busnesau hyn i ystadau diwydiannol yn helpu swyddi mewn ardaloedd gwledig, ac y dylem fod yn gallu datblygu rhai o’r busnesau hyn yng nghefn gwlad.

Y cwestiwn yw i ba raddau y bydd deddfau cynllunio yn cefnogi arallgyfeirio gwledig. Mae cynllunio yn gymhleth, ond bu’r ddogfen bolisi ddrafft gerbron y Pwyllgor a bydd fersiwn drafft terfynol erbyn tua mis Ebrill. Llaciwyd—os gallaf gyffredinoli—ar faterion arallgyfeirio gwledig ac adeiladau. Yr ydym wedi ymgynghori ar hynny, a chymeradwywyd y safbwynt yr oeddem yn ei arddel yn gyffredinol er na wn a aeth gerbron y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Mae’n safbwynt anodd oherwydd yr ydym am gefnogi, fel y dywedasoch, fusnesau gwledig, gan fod ffermio wedi bod trwy gyfnod anodd, ond ni allwn agor y llifddorau i bob math o ddatblygiadau a fyddai’n amharu ar gefn gwlad. Felly, gobeithiwn ein bod wedi llwyddo yn hynny o beth yn y ddogfen honno; rhaid aros i weld, ond byddwn yn ei monitro ac yn gwrando ar yr hyn y dywed y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig.

O ran deddfau cynllunio yn cefnogi busnesau yn y gymuned, â hyn yn ôl at gynnig Elin ar gyfer deddfwriaeth ategol yn y flwyddyn gyntaf, pan gododd y pwynt bod angen i bobl mewn ardaloedd gwledig gael cyngor wedi ei gydgysylltu. Gobeithiaf fod hynny wedi treiddio i’r system cynghori busnesau; dyna oedd y bwriad. Ni chefais adborth i’r gwrthwyneb, ond os yw’r Aelodau mewn cysylltiad ag etholwyr sy’n teimlo nad yw’n gweithio o hyd, rhaid inni ystyried hynny ymhellach.

Yfory, bydd yn flwyddyn ers i gwmni Corus gyhoeddi ei fod yn cael gwared ar 6,000 o swyddi, y mae bron hanner ohonynt yng Nghymru. Yr oedd colled ychwanegol o 1,000 o swyddi , y rhan fwyaf ohonynt o’r nifer o is-gontractwyr nad oedd angen eu gwasanaethau mwyach. Yr oedd hon yn un o’r ergydion unigol mwyaf i weithgynhyrchu yng Nghymru neu i gyflogaeth yng Nghymru yn y blynyddoedd diwethaf.

Ar 8 Ionawr yn un o drychinebau gwaetha’r diwydiant dur yn y blynyddoedd diwethaf yn y DU, cafodd tri dyn eu lladd a 12 eu hanafu mewn ffrwydriad enfawr yn ffwrnais chwyth rhif 5 yng ngwaith dur Corus Port Talbot. Daeth trasiedi ar ben y diswyddiadau enfawr yn un o’r blynyddoedd mwyaf anodd yn hanes diwydiant dur Cymru sydd wedi ymestyn dros 250 o flynyddoedd.

Ni all dim ddileu yr ergyd galed a ddioddefodd cymunedau gwneud dur Cymru yn sgîl cyhoeddiad colli swyddi Corus ym mis Chwefror y llynedd; fodd bynnag, mae rheswm cymedrol dros fod yn galonnog yn ein cymunedau dur. Heddiw, gallaf gyhoeddi manylion y pecyn hwnnw. Yr oedd y pecyn cymorth gwreiddiol a gyhoeddais ar 3 Mai 2001 yn rhoi £66 miliwn i gynorthwyo’r rhai a oedd yn wynebu diswyddiadau a’r cymunedau lle yr oedd gweithfeydd yn wynebu cau gweithfeydd. Yr oedd y Cynulliad i ddarparu £50 miliwn o’r arian hwn ac yr oedd Llywodraeth y DU a’r Gymuned Ewropeaidd Glo a Dur i ddarparu £16 miliwn. Cyhoeddwyd £26 miliwn pellach gan y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau, gan ddod â’r arian gan Lywodraeth y Cynulliad i £76 miliwn a’r cyfanswm i £92 miliwn.

Aed ati’n gyflym i sicrhau bod yr hyfforddiant a’r cyngor a roddwyd i weithwyr dur ar gael drwy Addysgu a Dysgu Cymru, Y Gwasanaeth Cyflogi, yr Asiantaeth Fudd-daliadau a Gyrfaoedd Cymru. Mae’r canolfannau cynghori ar y safleoedd ac ystod o allfeydd cymunedol lleol a gefnogwyd gan y llinell cyswllt dysgu uniongyrchol, ELWa, y Gwasanaeth Cyflogi a Gyrfaoedd Cymru wedi delio â dros 12,000 o ymholiadau. Manteisiwyd llawer ar y gwasanaethau cynghori i oedolion a arweiniodd at dros 750 o weithwyr yn cyfranogi mewn hyfforddiant i wella eu cyflogadwyedd, a thua 650 o weithwyr i fanteisio ar gefnogaeth ehangach a anelwyd at symud rhwystrau i gael swyddi amgen. Hyd yma, mae rhyw 850 o’r rheini a ddiswyddwyd wedi dod o hyd i swyddi amgen. Mae hyn yn gryn gyflawniad o gofio graddfa a dwysedd y colledion, ac mae’n dystiolaeth i effeithiolrwydd y gwaith tîm rhwng yr asiantaethau a gyfrannodd i’r ddarpariaeth ac i benderfyniad a dycnwch y gweithwyr yr effeithiwyd arnynt.

Tanlinellaf hefyd natur arloesol rhai agweddau ar ein hymateb. Er enghraifft, darparwyd £300,000 gennym dros dair blynedd o dan y gronfa dysgu undeb Cymru, i alluogi’r Cydffederasiwn Diwydiannau Haearn a Dur i ddarparu hyfforddiant ar gyfer anogwyr dysgu mewn cymunedau yr effeithiwyd arnynt o ganlyniad i gau gweithfeydd dur. Bydd y prosiect hwnnw yn para am dair blynedd.

Fodd bynnag, ni ddylem fod yn hunanfodlon. Mae’r rhaglen diswyddiadau yn parhau, a disgwylir i 140 o bobl adael Llanwern ym mis Ebrill, a thua 450 i adael Glynebwy ym mis Gorffennaf. Bydd y canolfannau cynghori ar y safleoedd ar gael eto ar y ddau safle i gynnig help i’r rheini sydd ei angen. At hynny, am 9.00 a.m. heddiw cyhoeddwyd y byddai 44 o swyddi yn cael eu colli yng ngwaith Panteg, a oedd yn flaenorol yn rhan o Ddur Prydain cyn iddo gael ei gyfuno â Corus. Y mae yn awr yn rhan o AvestaPolarit. Deallaf fod Corus yn gyfranddaliwr lleiafrifol yn AvestaPolarit, er nad oes ganddo unrhyw reolaeth drosto.

Yn ychwanegol at y colli swyddi a gyhoeddwyd gan Corws, bu effaith negyddol ar y gadwyn gynhyrchu. Bu i ni ofyn i Awdurdod Datblygu Cymru nodi a chynnig cymorth i gyflenwyr i sicrhau bod yr effaith yn cael ei leihau. Dynododd Corus 128 o gwmnïau, ac o’r rheini cytunodd rhyw 100 i gwrdd â’r WDA mewn cydweithrediad â’r asiantaethau menter lleol. Cynhaliwyd llawer o gyfarfodydd wedi hyn, ac mae’r gwaith yn parhau i gynorthwyo a chefnogi’r cwmnïau lle mae hynny’n bosibl.

Cafodd cau gwaith Bryngwyn effaith ar dref Gorseinon, a sicrhawyd bod tua £4 miliwn ar gael i gynorthwyo gyda’r gwaith o adfer y dref honno. Sefydlwyd fforwm adfywio, sy’n cynnwys cynrychiolwyr o’r holl garfanau sydd â diddordeb ac mae strategaeth adfywio yn cael ei baratoi. Penodwyd swyddog adfywio ac mae cefnogaeth yn llifo’n barod i helpu i adfywio canol masnachol y dref.

Bydd yr Aelodau yn cofio, ym mis Mehefin 2000, fod Corus yn barod wedi cyhoeddi ystod o doriadau a chau ei ganolfan datblygu ac ymchwil Gymreig ym Mhort Talbot. Yr oedd hynny’n ergyd i’n dyheadau i gryfhau gallu ymchwil a datblygu Cymru. Felly gwnaethom ymgais i ddod o hyd i ddefnydd amgen i’r cyfleustra i gadw’r arbenigedd oedd wedi ei sefydlu dros nifer fawr o flynyddoedd ac adeiladu ar y cyswllt academaidd cryf a oedd gan ganolfan ymchwil Port Talbot. Gydag arian o’r pecyn adfer, cytunwyd ar delerau i brynu’r cyfleustra a sefydlu canolfan dechnoleg flaengar. Dangosodd sefydliadau cenedlaethol o bwys ddiddordeb mawr mewn cael lle yn y cyfleustra ac ymestyn yr ymwneud a fyddai gan academia ynddo ar draws prifysgolion de Cymru i gyd. Mae hwn yn brosiect cyffrous a bydd y WDA yn penodi prif swyddog gweithredu i ddatblygu’r fenter o fewn yr ychydig wythnosau nesaf.

Yn anorfod, cyfeiriwyd y rhan fwyaf o’r adnoddau a ddarparwyd gan Lywodraeth y Cynulliad o bell ffordd tuag at adfywio’r cymunedau yr effeithiwyd arnynt fwyaf gan doriadau swyddi Corus. Mae fframwaith adfywio uchelgeisiol Tîm Cymru ar gyfer y de-ddwyrain yn awr yn barod i’w weithredu’n llawn. Deillia’r fframwaith hwnnw o’r ymateb arloesol a gafwyd gan y tasglu dur Cymru-gyfan, a sefydlwyd yn haf 2000 i fynd i’r afael â thon gyntaf dileu swyddi gan Corus. Argymhellodd y tasglu ymagwedd holistig gan gwmpasu gweithwyr unigol Corus a oedd yn wynebu diswyddiadau a’r gymuned ehangach. Disgwylir cyhoeddi’r adroddiad terfynol fis nesaf.

Gan ddefnyddio’r arian a roddwyd o’r neilltu i ddelio â’r diswyddiadau, yr ydym wedi cytuno i ariannu nifer o fentrau cyffrous a argymhellwyd yn y strategaeth adfywio. Mae’n fwriad gennym i roi arian ysgogi ar gyfer cwmni adfywio trefol ar gyfer ardal Casnewydd. Bydd hyn yn hyrwyddo adfywiad diwydiannol a ffisegol, ac yn cychwyn ar gyfleoedd datblygu. Bydd ffiniau a chylch gwaith y Cwmni Adfywio Trefol yn amodol ar adroddiad manwl pellach sydd ar y gweill. Mae Llywodraeth y Cynulliad yn dyrannu £10 miliwn a chaiff yr arian yn y tair blynedd gyntaf ei gyfateb a £10 miliwn arall oddi wrth y WDA. Bydd y gwerth a godir o’r datblygiad dros y cyfnod cychwynnol o dair blynedd wedyn yn cael ei ailgylchu i ariannu gweithgareddau’r Cwmni Adfywio Trefol yn y blynyddoedd wedi hynny.

Yn unol â’r ymrwymiad i wella cysylltiadau trafnidiaeth yr ardal mewn ffordd gynaliadwy, bwriadwn ariannu cam cyntaf ail agor y gwasanaeth trenau teithwyr i Lynebwy. Golyga hyn agor gwasanaeth teithwyr trac sengl i Gaerdydd. Bydd camau diweddarach yn debyg o gysylltu â Chonsortiwm Integreiddio Trafnidiaeth yn Rhanbarth Economaidd Gwent a Chonsortiwm Teithio Cyflym Integredig De Cymru. Yr ydym yn ymrwymo £7 miliwn i’r prosiect hwnnw dros y ddwy flynedd nesaf, a gobeithiwn y caiff ei agor y flwyddyn ganlynol.

Er mwyn sefydlu cyfleusterau addysg gwell yn yr ardal, bwriadwn gyfrannu tuag at gampws dysgu Glynebwy. Bydd y datblygiad hwnnw yn cynnwys cyfleustra dysgu a hyfforddi ôl-16, canolfan weinyddol ar gyfer y rhwydwaith dysgu cymunedol arfaethedig ac unedau cychwyn busnesau bach. Hwn fydd y cam cyntaf yn ail ddatblygiad safle Glynebwy, yr ydym yn darparu £5 miliwn ar ei gyfer dros y tair blynedd nesaf. Byddwn hefyd yn sicrhau bod Corus yn cyflawni ei gyfrifoldebau o ran achub y safleoedd er mwyn eu hail ddefnyddio yng Nglynebwy a Llanwern.

Er mwyn cynnal y meddylfryd dysgu gydol oes, bwriadwn ariannu rhwydwaith dysgu cymunedol. Bydd hyn yn golygu creu rhwydwaith o ganolfannau dysgu cymunedol ar draws yr isranbarth i gynyddu’n sylweddol y cyfranogiad mewn addysg o safon uchel a chyfleoedd dysgu. Bydd y canolfannau yn darparu mynediad i gyfleoedd dysgu o lythrennedd sylfaenol hyd at safon gradd fodiwlaidd. Lle bo’n briodol bydd y canolfannau yn cynnig hyfforddiant wedi ei deilwra i anghenion cyflogwyr lleol. Bydd y campws dysgu arfaethedig yng Nglynebwy yn gweithredu fel canolfan weinyddol a bydd yn gyfrifol am rwydweithio a lledaenu arfer da. Yr ydym yn ymrwymo i roi £2 filiwn tuag at y fenter hon dros y ddwy flynedd nesaf.

Hefyd bwriadwn ddarparu a chefnogi seilwaith technoleg gwybodaeth a chyfathrebu ar draws yr isranbarth, ynghyd â chefnogaeth ychwanegol i hyrwyddo’r defnydd o fentrau TGCh ac e-gaffael. Yn gynwysedig mae cefnogaeth i ganolfan fenter, technoleg a chyfathrebu y Cymoedd. Bydd cyflwyno’r seilwaith TGCh yn canolbwyntio, yn y lle cyntaf, ar Flaenau Gwent. Yr ydym yn ymrwymo i roi £3.5 miliwn i’r prosiect hwn dros y ddwy flynedd nesaf.

Y mae hefyd yn bwysig i gefnogi mentrau cymunedol yn y maes hwn, a bwriadwn ariannu’r gwaith o greu cronfa ddatblygu menter gymdeithasol i gefnogi gweithgareddau yr ymddiriedolaethau datblygu sydd eisoes yn bodoli a phrosiectau menter cymdeithasol eraill. Cysylltir hynny â gwneud gwelliannau ffisegol i ganol trefi. Bydd yr ariannu ar y dechrau yn canolbwyntio ar Flaenau Gwent ac, yn arbennig, ar Lynebwy. Yr ydym yn ymrwymo i roi £2.4 miliwn i’r prosiect hwn dros y ddwy flynedd nesaf. Cytunwyd hefyd ar ystod o brosiectau eraill gwerth dros £2 filiwn. Yr ydym wrthi yn archwilio llawer o fentrau eraill a ddaeth yn amlwg o’r strategaeth adfywio, a byddwn yn gwneud cyhoeddiadau pellach ar y rhai hynny maes o law.

Canlyniad arwyddocaol yr ymarferiad i gynhyrchu’r fframwaith adfywio yw bod y bwrdeisdrefi sirol sy’n gysylltiedig â hyn, sef Blaenau Gwent, Caerffili, Sir Fynwy, Casnewydd a Thor-faen, wedi cytuno i sefydlu fforwm adfywio y pum sir, a fydd hefyd yn cynnwys cynrychiolwyr o Awdurdod Datblygu Cymru, ELWa a Llywodraeth Cynulliad Cymru. Bydd y bwrdd yn cwrdd yn gyson i ddilyn datblygiad yr adfywio allweddol. Bydd hyn yn gyfle mawr i roi strategaeth gynhwysfawr at ei gilydd i ymddihatru o ddegawdau o dwf araf a gorddibyniaeth ar ddiwydiannau sylfaenol glo a dur. Mae’r WDA eisoes yn cynllunio datblygu adeiladau busnes a diwydiant a all roi cartref i sawl mil o swyddi yn Rhyd-y-Blew a Pharc Busnes Fictoria, Glynebwy, Stad Ddiwydiannol y Rising Sun yn y Blaenau, Parc Diwydiannol Llantarnam yng Nghwmbran, Oakdale ger y Coed-duon, a Queensway Meadows yng Nghasnewydd. Mae trafodaethau yn parhau ar ystod o brosiectau eraill yn yr ardaloedd Amcan 1 ac Amcan 2.

Y tu allan i’r ardaloedd sy’n cael cymorth, gofynnais i’r WDA a Chyngor Sir y Fflint i gynnal momentwm eu rhaglenni datblygu yn un o’n hardaloedd pwerus yn economaidd—Glannau Dyfrdwy, Brychdwn a mannau eraill yn Sir y Fflint. Yn ychwanegol, yr ydym wedi darparu £1 filiwn i Gyngor Sir y Fflint i ddarparu hyfforddiant a chyngor chwilio am swydd a gwasanaethau cymorth i weithwyr Corus a effeithiwyd gan y diswyddiadau. Comisiynwyd astudiaeth werthfawr gennym ar effaith colli swyddi yn y diwydiant dur ar gymunedau. Mae casgliadau’r gwaith hwn wedi arwain at dderbyn y rhan fwyaf o’i argymhellion. Cytunwyd ar gynllun gweithredu ac mae yn awr yn cael ei roi ar waith gan Lywodraeth y Cynulliad a’i phartneriaid. Bydd y cynnydd yn cael ei fonitro gan y tasglu dur a’i grŵp gweithredol.

Yn dilyn y ffrwydriad yn Port Talbot ar 8 Tachwedd, cyhoeddodd Corus yn ddiweddar ei ymrwymiad i adeiladu ffwrnais chwyth £75 miliwn newydd yn lle ffwrnais rhif 5 yn Port Talbot. Bydd gan y ffwrnais newydd gapasiti ychydig yn fwy na rhif 5 gydag offer atal mwg a fydd yn dangos sut y gall diwydiant trwm addasu i fodloni disgwyliadau amgylcheddol y byd modern. Mae hyn yn arbennig o bwysig i Port Talbot gan fod y dref mor agos i’r gwaith dur. Mae hwn yn ddatblygu cynaliadwy yn yr ystyr orau ac ehangaf. Ni fydd Llywodraeth y Cynulliad yn gadael i Corus ddianc yn ddi-gosb o ran ei oblygiadau tuag at adfer safle, a fydd o bwys mawr ar gyfer ffyniant cymunedau lleol i’r dyfodol.

Mae cynhyrchu yng Nghymru yn cyfrif am 18 y cant o gyflogaeth a 28 y cant o’r cynnyrch mewnwladol crynswth. Mae hynny dipyn yn uwch na chyfartaledd y DU ac mae’n ffynhonnell hollbwysig o’n cyfoeth cenedlaethol. Mae dur yn rhan fawr o hynny, a chredaf y bydd yn parhau i fod felly am flynyddoedd lawer i ddod. Ddoe, cyfarfûm â Tony Pedder, Prif Weithredwr Corus sydd newydd ei benodi, ynghyd â’r person â’r swydd uchaf yn y cwmni yng Nghymru, Dr Mark Carr, Rheolwr Gyfarwyddwr cynnyrch strip, a Stuart Pettifor o uned fusnes strip y cwmni. Er yn ymwybodol o’r heriau anferth sy’n wynebu eu diwydiant yr oedd eu hymrwymiad i Gymru fel lle y gall cynhyrchu dur o safon byd ddigwydd yn hollol eglur i mi.

Bydd y ffwrnais chwyth newydd a gaiff ei chodi yn Port Talbot ddim yn unig yn gofeb i’r rheini gollodd eu bywydau neu a anafwyd yn ddifrifol ym mis Tachwedd, ond hefyd yn symbol o ddyfalbarhad diwydiant sy’n hollbwysig i Gymru, a’i gyfraniad parhaus yn y degawdau sydd i ddod i’r wlad hon a’r cymunedau sy’n ei wasanaethu. Nid oes atebion hawdd i broblemau sydd mor ddwfn ag eiddo’r cymunedau sy’n ddibynnol ar ddiwydiant trwm, ond credaf fod y rhaglen a gyflwynais heddiw yn ddechrau newydd a’r mynegiant cryfaf posibl o ffydd yn nyfodol y cymunedau hynny.

Croesawaf y datganiad hwn. O’r 1,350 o bobl a wnaed yn ddi-waith yn Llanwern flwyddyn yn ôl, mae tua 125 yn chwilio o hyd am waith ond heb lwyddiant. Mae hyn yn 125 yn ormod. Mae cyn weithwyr Corus, y Cynulliad a’i asiantaethau y mae ei gwaith tîm wedi sicrhau mai 125 yn unig yw’r ffigur, sy’n gryn gamp, yn haeddu canmoliaeth a llongyfarchiadau. Fodd bynnag, mae’r swyddi a ddaw yn eu lle yn aml yn talu cyflogau is na swyddi Corus, ac effeithiwyd hefyd ar gontractwyr, cyflenwyr a busnesau dibynnol eraill. Felly, mae’r strategaeth adfywio sylweddol a thrawiadol hon, sy’n cynnwys cefnogaeth ac arian ar gyfer cwmni adfywio trefol, datblygiad WDA yn Queensway Meadows, Casnewydd, yn angenrheidiol ac i’w chroesawu. Mae’n bwysig ac yn arwyddocaol fod y pum sir yn y de ddwyrain wedi cydweithio mor dda a gobeithio y gwnânt barhau i wneud yn y fforwm adfywio. Credaf ei bod yn awr yn amlwg pa mor bwysig yw Casnewydd yn economi gyfan y de ddwyrain ac mae’n glod i’r pum sir fod hyn yn cael ei gydnabod. Mae hon yn agwedd eang ei chwmpas, agored, realistig a chynhyrchiol, ac yn strategaeth drawiadol ac yr wyf yn ei chroesawu.

Fodd bynnag, a ellwch fy sicrhau y gwnewch barhau i wasgu am eglurhad ar ddatganiad Gordon Brown ar y manteision ariannol i gwmnïau adfywio sydd yn ceisio manteisio i’r eithaf ar y manteision hynny? A ellwch gadarnhau bod y cyswllt rheilffordd newydd i deithwyr o Lynebwy i Gaerdydd yn cael ei hymestyn ymhellach i Gasnewydd, ac y bydd Llywodraeth y Cynulliad yn dwyn pwysau i oresgyn y trafferthion bocs signalau sydd ynghlwm wrth hyn cyn gynted â phosibl. I gloi, wrth groesawu’r pwyslais ar bwysigrwydd gweithgynhyrchu i Gymru, a phwysigrwydd y diwydiant dur oddi mewn i hynny, a ellwch gadarnhau y byddwch chi a’ch swyddogion yn parhau i gadw mewn cysylltiad agos â Corus i sicrhau bod y gweddill o’r diwydiant dur yn Llanwern, a Chymru yn ei chyfanrwydd, a swyddi’r contractwyr, cyflenwyr a’r swyddi dibynnol eraill yn cael eu diogelu a’u cadw?

Gwnaethoch rai pwyntiau pwysig. Deliaf â hwy tuag yn ôl. Ynglŷn â’r pen terfynu yn Llanwern, codwyd y mater hwn gennym ddoe gyda Tony Pedder a Mark Carr. Dywedasant hwy ar ôl y cyfnod sefydlu cyntaf o drosglwyddo’r stoc fwydo o ffwrnais chwyth a gwaith dur Llanwern i Lackenby, bod y broses yn awr yn gweithio’n dda. Mae darpariaeth reilffyrdd ddibynadwy drwy English Welsh and Scottish Railway i gludo’r slab i Lanwern i’w rowlio ar y pen terfynu, a bod hwnnw hefyd yn mynd yn dda. Felly, ni welsent hyn fel bygythiad i ben terfynu Llanwern, rhywbeth a roddodd gysur i mi. Fodd bynnag, y newyddion gwael yw nad yw’r problemau gwirioneddol yn gysylltiedig â’r newidiadau a wnaethant ym mis Chwefror, ond â’r ffaith na fydd digon o gwsmeriaid efallai yn y DU i gyfiawnhau melinau terfynu yn Port Talbot, Llanwern, Lackenby, Shotton ac yn y blaen. Gyda dirywiad parhaus mewn meysydd fel cynhyrchu a phacio, i bwy y gallwch werthu? Mae’r broblem barhaus o wneud elw drwy allforio dur, ac, yn ei hanfod, y penderfyniad a wnaed ganddynt flwyddyn yn ôl oedd atal allforio o’r DU gan na allwch wneud arian o hyn tra bod y bunt a’r euro yn perfformio fel ag y maent ar hyn o bryd.

O ran Gordon Brown a chwestiwn cymhorthion gweithredu, mae hyn yn arwyddocaol. Yr ydym yn disgwyl y gyllideb gyda diddordeb. Gwyddom y caiff ei gohirio hyd ganol Ebrill am resymau personol amlwg yn ymwneud â Gordon Brown a’i deulu, ac oherwydd bod y Pasg yn gynnar eleni. Fodd bynnag, gobeithiwn y bydd yn rhoi rhyw arwydd o’r trefniadau ar gyfer trethi, oherwydd bydd hynny’n hollbwysig i lwyddiant y cwmni adfywio trefol i sicrhau buddsoddi preifat lle mae ei angen.

Fe’n calonogir gan y nifer o bobl sydd wedi llwyddo i ddod o hyd i swyddi. Fodd bynnag, y peth gwael ynglŷn â hynny—yn yr ystyr bod gweithwyr yn gorfod derbyn swyddi ar gyflogau sydd yn unrhyw beth hyd at hanner beth yr oeddent yn ei ennill cyn hynny yn Corus—yw ei fod yn golygu bod ganddynt lawer llai o allu gwario yn y gymuned. Maent yn dod o hyd i swyddi oherwydd bod swyddi ar gael yn yr economi. Fodd bynnag, mae’n arwyddocaol mai ardal swyddfa gyflogaeth Casnewydd yw’r unig un yng Nghymru lle y cododd diweithdra yn ystod y flwyddyn ddiwethaf. Dyna beth fyddai rhywun yn ei ddisgwyl, ond, serch hynny, mae’n newyddion trist i Gasnewydd. Cododd y raddfa ddiweithdra o 3.2 y cant i 3.3 y cant yn ystod y flwyddyn diwethaf. Gostyngodd diweithdra ym mhob ardal swyddfa gyflogaeth neu awdurdod lleol arall yng Nghymru yn ystod y flwyddyn honno. Y mae y gallu yno i gael swyddi, ond nid oes swyddi sy’n talu cyflogau tebyg i Corus ar gael yng Nghasnewydd.

A gofiwch y rhybuddion llynedd, sef, er mai cyhoeddiad Corus oedd yr ergyd unigol waethaf i’n heconomi, gallai swm y colledion swyddi llai fod yr un mor ddifrifol? Croesawn y ffaith eich bod yn sôn am ennill a cholli swyddi yn bythefnosol, ac yr wyf yn sicr eich bod yn gwylio’r balans. Felly, a wnewch gadarnhau fod 800 o swyddi newydd wedi eu cyhoeddi a 1,000 o swyddi wedi eu haddo i’r dyfodol, yn ardaloedd llywodraeth leol Casnewydd, Tor-faen, Blaenau Gwent, Caerffili a Mynwy yn ystod dros y flwyddyn diwethaf, ond bod 3,000 o swyddi wedi’u colli yn y diwydiant gweithgynhyrchu yn ychwanegol at rai Corus? Bu’r colledion hyn mewn cwmnïau megis GE Aircraft Engines, Alcan ac Exide. Cyhoeddwyd bod swyddi wedi eu colli hefyd yn Cray Valley Products ddoe ac yn AvestaPolarit ym Mhanteg heddiw, a’r mwyaf difrifol o’r cwbl fu’r swyddi a gollwyd yn ESM. A wnewch gadarnhau problem debyg ger Shotton a Bryngwyn, gyda cholledion mewn cwmnïau uwch dechnoleg megis Corning Oprical Fibres a 3M? Sylwais i chi hepgor brawddeg a gafodd ei chynnwys yn eich blaen ddatganiad, a nododd fod y swyddi a gollwyd yn cyfateb i’r swyddi a enillwyd, felly a wnewch dderbyn yr angen am dargedau rhanbarthol yn eich strategaeth economaidd yn awr?

A eglurwch sut y mae polisi’r Trysorlys wedi achosi i lawer o’r swyddi hyn gael eu colli? Byddwn yn dymuno i chi egluro a difrïo’r ffaith mai £8 miliwn yn unig a roddodd y Trysorlys tuag at adfywio. Daeth y swm o £8 miliwn o Ewrop a daeth £76 miliwn o’n cyllideb graidd, o danwariant mewn iechyd ac addysg. A ellwch greu cywilydd yn y Trysorlys a’i berswadio o leiaf i fod yn fwy parod i fod yn greadigol drwy roi cymhorthion gweithredu i ni a helpu prosiectau megis yr adfywio trefol.

O ran cysylltiadau, croesawn yn galonnog y newyddion am y cynnydd ar y rheilffyrdd. Fodd bynnag, a ydych yn ymwybodol bod adroddiad cynharach wedi awgrymu bod angen o leiaf £30 miliwn—nid £7 miliwn—i ddarparu gwasanaeth llawn, modern i deithwyr o Lynebwy i Gaerdydd? A dderbyniwch, pe baem yn cael ein cyfran deg o 5 y cant o’r £70 biliwn o’r buddsoddiad yn rheilffyrdd y DU, byddem yn cyhoeddi prosiect £7 miliwn bob wythnos o’r flwyddyn, pa un a fyddem mewn sesiwn neu doriad? A dderbyniwch fod Glynebwy yn haeddu buddsoddiad llawer iawn mwy na’r 5 y cant o fuddsoddiad y DU mewn un wythnos?

Croesawaf y flaenoriaeth a roddir i Flaenau Gwent mewn cysylltiadau band llydan. Dyna oedd un o brif bwyntiau fy ymgyrch etholiadol, er y credaf efallai nad oedd pobl yn deall am beth yr oeddwn yn sôn. Fodd bynnag, a wnewch gadarnhau fod eich bwriad yn mynd yn bell y tu hwnt i’r cynllun blaenorol a gyhoeddwyd gan eich Gweinidog sydd â chyfrifoldeb dros dechnoleg gwybodaeth, ac y bydd yn darparu llinell danysgrifio ddigidol anghymesur i bob rhan o’r sir ac i bob ardal sy’n dioddef ergydion economaidd? Nid blwyddyn yn ôl y dechreuodd problemau Glynebwy; mae llawer ohonynt wedi bodoli am o leiaf tair blynedd. Er ein bod yn croesawu sawl elfen o’r pecyn hwn, nid oes yr ymdeimlad o frys, ac yn sicr nid oes gennym y gyllideb sydd ei hangen i fynd i’r afael â’r broblem hon.

Nodaf yr hyn a ddywedwyd gennych am TGCh, yr ymgyrch etholiadol a phobl heb ddeall yr hyn a ddywedwyd gennych. Nid chi yw’r gwleidydd cyntaf i hawlio nad oedd yr etholwyr yn deilwng ohonoch chi a’ch ymgyrch.

Mae’n bwysig ein bod yn ceisio sicrhau TGCh yn ardal blaenau’r Cymoedd. Disgwyliwn i 2002 fod yn flwyddyn gyffrous o ran dod â TGCh i Flaenau Gwent a lleoedd eraill ym mlaenau’r Cymoedd. Fel y gwyddoch, Phil, mae anghydbwysedd oherwydd gosodwyd symiau anferth o geblau ffeibr optig ym mae Caerdydd, ond mae llawer yn tybio ei bod yn gamgymeriad i’w gosod mewn ardaloedd diwydiannol oherwydd natur y busnesau sydd yno.

Yr wyf yn falch ichi sôn am y rheilffordd oherwydd gofynnodd John Griffiths gwestiwn ynglŷn â hynny ac anghofiais ei ateb. Rhaid inni dderbyn bod gallu sefydlu gwasanaeth i Gaerdydd yn gynnar ac yn rhad yn fonws. Dywedodd Railtrack wrthym y byddai’n cymryd wyth mlynedd o leiaf i agor y rheilffordd ar gost o £30 miliwn, ac y byddai’n golygu ailosod signalau ar y rhan rhwng cyffordd Ebwy a gorsaf Casnewydd. Fodd bynnag, dywedodd Railtrack wedyn, pe baem yn ymestyn y gwasanaeth i Gaerdydd, ni fyddem yn dod ar draws y problemau o ran ailosod signalau ac y gellid ei wneud yn rhad ac yn gynnar a’i hagor ymhen tua tair blynedd. Felly yr ydym wedi dewis hynny, sydd yn fonws mawr. Nid yw hynny’n golygu nad ydym yn awyddus i ailagor y gwasanaeth i Gasnewydd. Derbyniaf yr hyn a ddywed John a chithau eich bod yn reddfol yn meddwl am y gwasanaeth fel un sy’n cysylltu Glynebwy â Chasnewydd, ac yr oedd hynny’n wreiddiol yn destun trafodaeth oherwydd dyna sut y mae afon Ebwy’n llifo. Fodd bynnag, daethom ar draws rhwystr technegol sydd, yn ôl Railtrack, yn amhosibl i’w oresgyn. Yn hytrach na dweud nad oeddem am gael gwasanaeth os nad oedd yn cysylltu â Chasnewydd, yr ydym wedi dewis yr opsiwn hawdd a chynnar hwn, a fydd yn ehangu’r dewis o swyddi i bobl ar hyd cwm Ebwy i gyffordd Ebwy a Chaerdydd.

Sonioch am gymhorthion gweithredu. Rhoddaf yr un ateb i chi. Mae gennym ddiddordeb yn y maes hwn. Mae cymhorthion gweithredu y cwmni adfywio trefol yn hollbwysig. Edrychwn ymlaen at gyhoeddiad y gyllideb, ac yr ydym yn parhau i bwyso ar y Trysorlys ar y mater hwn.

I gloi, ar fater cyfrif y colledion swyddi yn yr ardaloedd yr effeithiwyd arnynt, yr ydym wedi trafod hyn yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Ni ddywedais ddim gwahanol i chithau. Nid wyf yn ceisio gwadu, os cyfunwch yr holl golledion swyddi yn y busnesau bach a chanolig, y byddwch yn cael ffigurau tebyg. Fodd bynnag, pan ystyriwch yr effaith a gaiff colledion swyddi ar lefelau diweithdra wrth i gyflogaeth gynyddu, tueddwch i weld nad ydych yn dal mwy na 20 y cant o’r symudiadau mewn cyflogaeth. Dyna’r farn a fynegwyd yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd gan Mike Phelps, ein prif ymgynghorydd economaidd. Waeth pa mor dda y mesurwch yr ystadegau, mae’n debyg na chyfrifwch fwy na 20 y cant o’r symudiadau mewn cyflogaeth oherwydd ni allwch gyfrif symudiadau arwyddocaol—sy’n gysylltiedig ag un neu ddau o weithwyr yn colli’u swyddi mewn busnesau bach. Pe bai llawer o’r busnesau hynny yn cyflogi un neu ddau o weithwyr ychwanegol, byddai diweithdra’n gostwng. Os cânt wared ar yr un neu ddau hynny, wedyn mae diweithdra’n cynyddu. Dyna beth sydd wedi bod yn digwydd yn economi Cymru yn ystod y flwyddyn ddiwethaf.

Diolchaf i’r Prif Weinidog am gadw’i air heddiw gydag addewid a wnaeth y llynedd i’r ardaloedd lle mae gweithfeydd dur wedi cau yng Nglynebwy, Casnewydd, Shotton a’r lle bach hwnnw o’r enw Bryngwyn. Yn anffodus, ni wyddai rhai ble yr oedd y lle hwnnw yn ystod ein dadl ddiwethaf ar y mater; mae’n rhan o etholaeth Edwina Hart. Ni fydd hithau’n siarad ar hyn heddiw, ond mae wedi gweithio’n galed gyda’r gweithlu a’r gymuned i wneud gwahaniaeth.

Glynebwy, Blaenau Gwent yw’r prawf i’r Cynulliad oherwydd os na wnawn ni newid pethau, yna byddwn wedi methu. Mae Llywodraeth Cymru eisoes wedi cymryd llawer o gamau bras yn fy etholaeth i fynd i’r afael ag amddifadedd ac yr wyf yn ddiolchgar am hynny. Mae gan fy ardal ddiweithdra uchel, diffyg hygyrchedd, allgáu cymdeithasol ac amddifadedd. Yr wyf wrth fy modd gyda’r cyhoeddiad heddiw y caiff pecyn cymorth o tua £20 miliwn ei sianelu i gyfeiriad Blaenau Gwent ar ddechrau’r camau adfywio.

Fel y dywedodd y Prif Weinidog nid yw ymfodloni yn opsiwn. Ym mis Gorffennaf, pan fydd gwaith Glynebwy yn cau, bydd 450 o bobl yn ddi-waith, ac ychwanegir bron i 200 pan gollir swyddi is-gontractwyr. Ni chawsom fawr o lwyddiant wrth ddod o hyd i swyddi newydd i bobl sydd wedi colli eu swyddi’n barod. Nid wyf yn twyllo fy hunan; mae’n debyg yr aiff hi’n waeth cyn y gwnaiff wella. Efallai y cymer hi dair i bum mlynedd cyn y bydd y sefyllfa’n gwella. Rhoddwyd ymrwymiad heddiw i’r ffatrïoedd a’r seilwaith. Bydd diheintio yn golygu amser. Mae’r rhwydwaith technoleg gwybodaeth a chyfathrebu—y cyfeiriodd Phil Williams ato ac sydd yn cael ei gyflwyno ym Mlaenau Gwent, y cyntaf yn y de ddwyrain—yn hollbwysig. Mae’n rhoi gobaith i bobl mewn cymuned ddifreintiedig ac yn dweud wrthynt eu bod hwythau hefyd yn rhan o chwyldro’r dyfodol.

Yr un newid gweladwy y bydd y cyhoeddiad hwn yn ei olygu i bobl Blaenau Gwent yw y bydd y gwasanaeth rheilffordd i deithwyr yn dychwelyd ar ôl 42 o flynyddoedd. Dim ond drwy fargeinio cadarnhaol y Blaid Lafur y gellid bod wedi cyflawni hyn. Beth bynnag a ddywed unrhyw un arall, gorfoleddwch ynddo. Dyma’r cyhoeddiad mwyaf cadarnhaol a glywyd ers sawl blwyddyn yn y Cymoedd lle yr wyf i’n byw. Mae fy mhapur lleol, y Gwent Gazette, gyda’i ymgyrch ‘back on track’, yr awdurdod lleol a minnau wedi bod yn ymgyrchu ers 10 mlynedd. Heno, byddwn yn dathlu y rhan bwysig hon o’r cyhoeddiad. Mae’n gamp enfawr. Mae’n rhoi system trafnidiaeth gyhoeddus gyflym a modern i bobl ar gyfer cyfleoedd economaidd, addysgol a chymdeithasol, na fu gennym fel cymuned gaeëdig am gynifer o flynyddoedd.

Cofnodaf fy niolch i’m ffrind, Sue Essex, y Gweinidog dros yr Amgylchedd. Ei hymagwedd oleuedig hi sydd wedi rhoi’r cyhoeddiad yma inni. Diolchaf iddi am bopeth a wnaeth, ac edrychaf ymlaen at ei weld yn cael ei weithredu. Nid Glynebwy yn unig ydyw: mae cangen i Abertyleri a lleoedd eraill y byddaf yn eu dilyn yn gadarn.

Mae gennym gyfle i newid dyfodol pobl mewn cymunedau difreintiedig. O’m rhan i mae’r frwydr yn parhau. Yr ydym yn ymladd am ddyfodol i’r genhedlaeth nesaf, a gryfhawyd drwy gefnogaeth holl Aelodau’r Cynulliad. Yr wyf yn ddiolchgar am y gefnogaeth honno ac am arweiniad Llywodraeth Cymru. Mae’r adfywiad—

Yr wyf yn ddiolchgar, Lywydd, oherwydd yr ydych yn cydnabod ar sail eich profiad bod pobl o’r tu allan yn gwylio heddiw, oherwydd eu dyfodol hwy yw hyn. Diolch i chi am roi rhwydd hynt i mi.

I gloi, a wnaiff y Prif Weinidog sicrhau y gwnaiff bopeth yn ei allu i ddarparu swyddi o safon i’r ardal honno? Dyna beth sydd ei angen. Yna byddwn yn gweld y cyfleoedd, efallai gyda’i help cynnil ef i gyfeiriad diwydiant. Rhaid i hynny gael ei ystyried wrth sôn am leoedd caeëdig 40 milltir o’r arfordir. A wnaiff hefyd ystyried darparu ardal fenter a fydd yn rhoi manteision mawr i’m cymuned? Ysgrifennais ato ynglŷn â hyn y llynedd, a byddai llawer o bobl ym Mlaenau Gwent yn croesawu ardal o’r fath. Yr wyf yn ddiolchgar am y cyhoeddiad.

Diolchaf ichi hefyd, Peter, am eich ymateb cadarnhaol. Rhaid ei bod yn gyfnod anodd i’ch etholaeth chi o hyd, gan na weithredir o leiaf hanner y diswyddiadau tan yr haf. Bydd yn ddiwrnod symbolaidd, gan mai’r gymuned honno, yn seiliedig ar lo a dur, a ddechreuodd y broses o ddiwydiannu’r byd cyfan tua 250 o flynyddoedd yn ôl. Caeodd y pwll glo olaf amser maith yn ôl, a bydd y cysylltiad olaf hwn â’r diwydiant dur a thunplat yn cau yn yr haf.

Deallaf pa mor fawr fydd yr ergyd emosiynol honno, a pha mor anodd ydyw i godi ysbryd o dan amgylchiadau o’r fath, ond os gall unrhyw un wneud hynny, chi yw hwnnw, Peter. Dyma pam yr wyf yn ddiolchgar am eich ymateb cadarnhaol. Mae’r pedair ymagwedd hon o ran buddsoddi—yn y seilwaith diwydiannol; addysg ac hyfforddiant; TGCh, ac mewn cysylltiadau trafnidiaeth, i Gaerdydd yn y lle cyntaf, ac i Gasnewydd yn ddiweddarach—yn rhan allweddol o’r broses o greu dyfodol newydd, pan fo diwydiannau traddodiadol Glynebwy ar fin diflannu.

Mae gennym brofiad cyfyngedig o ardaloedd menter yng Nghymru; dim ond un ohonynt sydd gennym, yn Abertawe. Nid ystyriwyd y rhai a sefydlwyd yn y DU yn llwyddiant mawr gan mai ardaloedd datblygu eiddo oeddent mewn gwirionedd. Ni chynhyrchwyd llawer o fenter ond, yn hytrach, manteisiodd y datblygiadau eiddo ar y manteision treth a gynigiwyd. Dyna pam y tueddwn i ddefnyddio cymhorthion gweithredu, sy’n darparu elfen fenter yr ardal fenter heb i’r elfen datblygu eiddo dra-arglwyddiaethu. Dyna brofiad rhan fwyaf yr ardaloedd menter a sefydlwyd 20 mlynedd yn ôl, a gyflwynwyd gan Geoffrey Howe pan oedd yn Ganghellor y Trysorlys. Felly, gobeithiaf y cawn fudd o’r ardaloedd menter pan gyhoedda Gordon Brown ei gyllideb yn Ebrill. Gobeithiaf y cawn newyddion da yn hynny o beth.

Cydnabyddwn eich ymrwymiad i’r mater hwn ac yr ydym yn ddiolchgar ichi am y datganiad hwn, a ddengys ffordd ymlaen yng ngoleuni’r problemau penodol yn y maes hwn.

Fe’ch atgoffaf imi ofyn ichi ar 5 Chwefror 2001 ynglŷn â sefydlu archwiliad sgiliau. Ni welaf ddim yn y datganiad o ran hynny, er bod Jane Davidson wedi gwneud datganiadau rhesymol ar y mater hwn. Mae’r ffactor penodol hwn yn bwysig wrth gydnabod pa ddarpariaeth sydd ei hangen o ran hyfforddiant, y gofynnaf ichi ei ystyried. Mae’r bobl a gollodd swyddi yn y ffatrïoedd hyn eisoes wedi gwneud cais am swyddi eraill. Maent wedi cael hyfforddiant mewn sgiliau penodol. Fodd bynnag, nid oes profiad ganddynt a golyga hyn eu bod o dan anfantais fawr wrth wneud cais am swyddi. A ystyriwch broses rhannu swydd arloesol fel y gall pobl wneud cais am swyddi, yn enwedig yn ardal Peter Law lle nad yw’r cyfleoedd yn bodoli? Mae llawer o bobl yn gwneud cais am bob swydd. Nid oes ganddynt brofiad na hyfforddiant i’w cynnig sy’n eu rhoi o dan anfantais o’r cychwyn cyntaf.

Croesawaf hefyd eich ymrwymiad i sicrhau nad yw Corus yn dianc yn ddi-gosb, yn eich geiriau chi. Os bydd yn rhaid i Corus wneud cais am arian y Gymuned Ewropeaidd, mae pawb ohonom yn gobeithio y byddwch yn cyhoeddi faint o arian a roddir iddo fel ein bod yn gwybod y caiff yr arian ei wario mewn ffordd briodol i geisio adfywio ardal enfawr: 16 milltir sgwâr yw gwaith dur Llanwern ar ei ben ei hun.

A ydych wedi darllen yn ofalus adroddiad Lee Shostak o’r asiantaeth Gwybodaeth a Rennir, sy’n dechrau cydnabod y nodweddion geoffisegol sy’n gwneud rhannau uchaf y Cymoedd yn llai deniadol i ddiwylliant? Bu ichi grybwyll y gwaith o ddatblygu eiddo busnes ac eiddo diwydiannau, ond gwyddoch eu bod eisoes ar gael. Bu llawer ohonynt yn wag ers eu hadeiladu. Mae diwydiannau wedi mynd i’r ffatrïoedd hynny, wedi cymryd y grant ac wedi diflannu. Nid ydynt wedi ymddwyn er budd gorau y gymuned na diwydiant. A wnewch flaenoriaethu sicrhau bod busnesau yn aros yn y ffatrïoedd hynny a’u bod yn ad-dalu’r grant os gadawant?

I gloi, gofynnaf am eich ymrwymiad, y credaf y gallwch ei roi, i’r broblem barhaus hon a fydd yn parhau am flynyddoedd lawer? Er ein bod yn croesawu’r cysylltiadau trafnidiaeth ychwanegol, a wnewch sylwadau pellach o ran ffordd liniaru’r M4, a fydd yn helpu i ddatrys y problemau sy’n rhwystro llawer o fuddsoddwyr rhag buddsoddi yn y De Ddwyrain ac a fydd yn ein galluogi i ddarparu rhagor o swyddi yn yr ardal anodd hon?

O ran ffordd liniaru’r M4, mae sicrhau nad yw tynelau Brynglas, sy’n tueddu i fod yn brysur am tua awr neu awr a hanner yn y bore a’r nos, yn dod yn rhwystr mawr i fuddsoddwyr yn un o’r materion pwysicaf ar agenda Sue Essex, fel y Gweinidog sy’n gyfrifol am drafnidiaeth, ac agenda Robin Shaw, fel y cyfarwyddwr trafnidiaeth. Mae gennym sawl opsiwn, nad yw pob un ohonynt yn cynnwys ffordd liniaru’r M4, i sicrhau nad yw tynelau Brynglas yn cyfyngu i raddau helaeth ar y datblygiadau i’r gorllewin o afon Wysg yng Nghymru.

Gwnaethoch bwynt am ddiwydiannau sy’n symud i unedau a adeiladir iddynt gan Awdurdod Datblygu Cymru, ac wedyn yn gadael. Tybiaf eich bod yn cyfeirio at y gwaith LG yng Nghasnewydd a gaewyd, gan achosi tristwch mawr. Adeilad enfawr ydyw, a adeiladwyd yn unol â safonau ystafelloedd glân, ac a gostiodd tua £60 miliwn neu £70 miliwn i’w adeiladu. Ni allem ddod o hyd i neb i ddefnyddio’r adeilad oherwydd problemau benthyca cychwynnol enfawr economi Corea, ac wedyn methiant y diwydiant lled-ddargludyddion. Nid yw’r broblem honno yn unigryw i Gymru; wynebwyd yr un problemau yn yr Alban ynglŷn â gwaith Hyundai. Ni ddigwyddodd dim yno ychwaith. Mewn rhai o’r diwydiannau cylchol hynny, mae’n bosibl cael gofynion gwahanol iawn rhwng dechrau adeiladu gwaith a’i orffen. Parhawn i obeithio, er efallai y bydd yn rhaid inni aros rywfaint—efallai 18 mis—y caiff yr opsiwn ei dderbyn gan y cwmni newydd sy’n cymryd ei le, sef y cwmni lled-ddargludyddion LG-Hyundai cyfunedig. Os na ddigwydd hynny, mae’r brydles yn darparu modd o adennill y gwaith fel y gallai cwmnïau lled-ddargludyddion eraill sydd â rhagolygon masnachol gwell ei ddefnyddio.

Nid wyf yn siŵr am y broblem benodol y cyfeiriodd Lee Shostak ati fel nodweddion geoffisegol y Cymoedd uchaf. Mae pawb ohonom yn gyfarwydd â’r angen am gymhellion i ddarbwyllo diwydiant i fynd i’r Cymoedd uchaf. Ni chredaf y bydd angen ymgynghorwyr newydd arnom i ddweud rhywbeth wrthym y bu’r rhan fwyaf ohonom yn ymwybodol ohono ers inni fod yn blant. Mae sicrhau bod gan y Cymoedd uchaf economïau amrywiol yn bwysig, gan ein bod yn gwybod bod ardaloedd dirwasgedig, ardaloedd a gynorthwyir, ardaloedd i’w datblygu—beth bynnag y’u gelwir—wedi bodoli ers i ddirywiad y farchnad allforio glo ddechrau yn y 1920au. Buom yn ceisio dod o hyd i ddiwydiannau newydd i ddygymod â’r swyddi a gollwyd ym meysydd glo’r Gogledd Ddwyrain a’r De ers 80 mlynedd. Un pwll glo sydd ar ôl. Un gwaith dur integredig sydd ar ôl, yn ogystal ag un llai yng Nghaerdydd, a llawer o weithfeydd dur terfynu. Dyna broblem Cymru: sut y dylech amrywio’r economi i ddygymod â’r swyddi a gollwyd yn y diwydiannau glo, dur a thunplat? Bu’n broblem i lywodraethau ers tua 75 o flynyddoedd.

Gofynnaf i Jane Davidson ysgrifennu atoch ynglŷn â’ch pwynt am archwiliad sgiliau. Yn fy natganiad, crybwyllais y ffaith bod 750 o weithwyr wedi cael hyfforddiant i wella eu cyflogadwyedd a bod 650 o weithwyr wedi cael cefnogaeth ehangach, sydd â’r nod o ddileu’r rhwystrau i gael swyddi eraill, nad yw’n hyfforddiant, a bod yn fanwl gywir. Gwnaethpwyd llawer o ran hynny, ond gofynnaf i Jane ysgrifennu atoch ar y mater hwnnw.

Yn ddiddorol, yn y trafodaethau gyda Tony Pedder, Mark Carr a Stuart Pettifor ddoe, yr oedd yn amlwg bod Corus wedi newid ei feddwl o ran yr hyn a ddylai ddigwydd i’w adeiladau a’i safleoedd. Nid yw bellach yn ystyried y mater o ran yr arian y gallai ei gael am yr adeiladau; mae bellach am gydweithio â ni i weld beth sydd orau i’r gymuned.

Fe’ch llongyfarchaf, Rhodri, am ymagwedd Tîm Cymru wych tuag at y mater hwn. Gofynnaf ichi drosglwyddo’r llongyfarchiadau hynny i bob un o’r awdurdodau lleol a’r asiantaethau sydd wedi cydweithio mor agos i lunio’r adroddiad hwn. Mae’n amlwg bod asiantaethau Llywodraeth y DU, llywodraeth leol ac asiantaethau’r Cynulliad wedi gweithio’n galed i roi hyn ar waith heddiw. Dylid croesawu’r pecyn gwerth £92 miliwn, sy’n arwydd clir gan Lywodraeth y Cynulliad o’i hymrwymiad i’r cymunedau yr effeithiwyd fwyaf arnynt.

Ni chrybwyllwyd eto y tri maes yr hoffwn ymchwilio iddynt. Y maes cyntaf yw’r gorfforaeth adfywio trefol yng Nghasnewydd. Dylid croesawu hynny. Mae’n ffordd newydd o symud ymlaen o ran cael partneriaethau cyhoeddus-preifat. Gobeithiaf mai’r arwydd cyntaf ydyw yng Nghymru y gallwn wireddu uchelgeisiau mawr. Pa gynnydd a wnaethpwyd tuag at gyflawni’r newidiadau treth hynny, a fydd ar gael i bobl o fewn corfforaeth adfywio trefol, ac a gyhoeddwyd gan Ganghellor y Trysorlys? A gytunwch mai dyma’r amser delfrydol i ddwyn pwysau ar y Canghellor, cyn y gyllideb, i sicrhau bod cymaint o gymorth gweithredu â phosibl yn mynd i’r gorfforaeth adfywio trefol? A fyddwch hefyd yn ei chymeradwyo i gydweithwyr ym Mlaenau Gwent fel llwybr a fyddai’n well ganddynt yn y dyfodol o bosibl?

Yr ail faes nas trafodwyd yw’r gronfa datblygu menter gymdeithasol a gyhoeddwyd gennych y bore yma. Bydd llawer o bobl wedi colli hyder yn sgîl yr hyn a wnaeth Corus. Bydd y gronfa honno yn rhoi cyfle iddynt fod yn gynyddol hyderus, gan sefydlu eu busnesau eu hunain o bosibl. A ehangwch ar y cyfleoedd a ddarperir ganddi?

Yn drydydd, crybwyllwyd y seilwaith cyhoeddus, ond ni chrybwyllwyd eto ehangu ffordd osgoi y Cwm a’r gwaith ar ffordd Blaenau’r Cymoedd, a fydd hefyd yn sicrhau cysylltiadau gwell. A ystyriwch fod yr holl waith hwn gymaint yn rhan o’r patrwm hwnnw ag y mae’r gwaith o geisio sicrhau bod cyfleoedd ar gael ar ben gogleddol ein cymoedd fel y gall pobl chwilio am swyddi newydd? O’i gyfuno â’r gwaith a wnaethpwyd o ran y gronfa datblygu menter gymdeithasol, rhydd gyfle inni ddod â phobl ynghyd sydd am ddechrau eu busnesau eu hunain.

I gloi, o ran ymchwil a datblygu, caiff y broblem gydag ESM ei gweld bellach yng Nghasnewydd. Bydd hynny’n creu bwlch mawr yn ein gallu i ddweud ein bod yn rhan ganolog o economi syniadau newydd. Pa rai o’r cynigion hyn a fydd yn sicrhau ein bod ar y blaen o ran y gwaith hwn? Cymeradwyaf bopeth a ddywedwyd gennych ynglŷn â sicrhau nad yw Corus yn dianc yn ddi-gosb. Ni ddylai osgoi ei gyfrifoldebau am yr hyn a wnaeth i’r cymunedau creulon, yn arbennig ym mhen gogleddol y Cymoedd, ond hefyd yng Nghasnewydd. Nid oes atebion syml; yr ydych yn gywir yn hynny o beth. Dyma rywbeth y mae’n rhaid inni ei ddatrys, yn hytrach na’r sefyllfa yr hoffai’r Cynulliad ei gweld. Gobeithiaf y bydd y rhaglen a gyflwynwyd gennych heddiw yn rhoi gobaith yn y byrdymor i’r tymor canolig i’r bobl hynny y mae gweithredoedd Corus wedi cael effaith mor wael arnynt.

Hoffwn gofnodi dau gamgymeriad. Credaf ichi olygu dweud ‘ergydion creulon i’r gymuned’ yn hytrach na ‘chymunedau creulon’ yn yr ardaloedd gogleddol. Hefyd, ‘cwmni adfywio trefol’ ydyw. Yr oeddwn yn credu eich bod chi’n gywir ac fy mod i’n anghywir am funud, ond edrychais i weld, ac mae’r ‘c’ yn URC yn sefyll am ‘company’.

Mae eich pwynt am waith tîm yn briodol; mae pobl yn ymateb yn dda mewn argyfwng a chawsom sawl argyfwng yn ystod 2001: clwy’r traed a’r genau yng nghefn gwlad, a’r argyfwng hwn yn rhannau diwydiannol Cymru. Mae awdurdodau lleol, y Cynulliad, y WDA, ELWa, y gweithlu a’r cwmni wedi dod ynghyd i weld sut y gallwn ymateb. Ni ellir creu ateb gwyrthiol; nid yw hynny’n bosibl. Nid oes ateb gwyrthiol ar gael. Ceisiwch ddod o hyd i ateb ar gyfer y problemau byrdymor, tymor canolig a hirdymor a dyna’r hyn yr ydym wedi ceisio ei wneud yn ystod y 12 mis diwethaf.

O ran y newidiadau treth, nid ydynt wedi’u pennu eto ond dylent fod o fudd i’r cwmni adfywio trefol yng Nghasnewydd, mewn egwyddor. Mae’r Trysorlys yn eu gweithredu a bydd mater yn codi ynglŷn ag Ewrop. Eglurwyd y syniadau gan ein ffrind, yr Arglwydd Rogers, yn ei adroddiad i’r Llywodraeth dair blynedd yn ôl ar sut i ddenu mwy o fuddsoddwyr preifat i’r ardaloedd hynny yr ymddengys fod y diwydiant preifat neu’r diwydiant datblygu eiddo wedi’u hanwybyddu, drwy geisio sicrhau eu bod yn gweld y manteision o ran trethi. Rhaid i ni, a’r Trysorlys, ystyried ym mha ffordd y gallwn addasu hynny i amgylchiadau cymdeithasol Casnewydd lle yr ydym am weld swyddi newydd sy’n talu cyflogau tebyg i rai Corus, os bydd hynny’n bosibl, i adeiladu dyfodol newydd i Gasnewydd a’i dalgylch.

O ran y cronfeydd menter cymdeithasol, yr ydych yn gywir, mater o forâl ydyw. Yr ochr fecanyddol yw lle y darparwch fwy o dir, ffatri arall neu seilwaith trafnidiaeth gwell. Fodd bynnag, rhaid ichi ystyried wedyn i ba raddau y mae cymunedau yn colli hyder ar ôl colli’r prif ddiwydiannau y maent wedi dibynnu arnynt ers 250 o flynyddoedd. Nid tasg fecanyddol ydyw; tasg ailadeiladu cymuned ydyw a rhaid i hynny ddigwydd ar lefel sylfaenol y gymdeithas. Dyna lle y mae’r gronfa ddatblygu cymdeithasol yn ceisio helpu i dynnu pobl allan o’r hyn a all fod yn sefyllfa eithaf digalon, fel y gallant ddechrau busnesau a busnesau cymunedol ac ati. Darpara hynny’r sylfaen ar gyfer cyflawni gweithgareddau economaidd eraill oherwydd bod gan bobl ymagwedd gadarnhaol am eu bod o’r farn y gallant reoli eu tynged eu hunain. Maent yn dysgu gwneud hynny.

Gwnaethoch bwynt am ESM hefyd, a wnaeth Phil yn gynharach. Mae hwnnw’n gwmni pwysig ac mae’r negodiadau wedi cyrraedd cam sensitif ar hyn o bryd. Nid wyf am ddweud rhagor gan fod llawer o arian yn gysylltiedig â hyn ac mae negodiadau yn digwydd wrth inni siarad.

Diolch am eich datganiad, a ddaw flwyddyn ar ôl cyhoeddiad trychinebus Corus. Dengys eich bod yn ymwybodol o anghenion y cymunedau yr effeithiwyd arnynt ac y bydd Llywodraeth y Cynulliad o dan arweiniad y Blaid Lafur yn parhau i sicrhau bod eu hanghenion yn un o’r materion pwysicaf ar yr agenda. Yn Sir y Fflint, yr ydym yn ymwybodol iawn o’r effaith drychinebus ar gymunedau pan gaiff llawer o swyddi eu colli yn y diwydiant dur ac yr ydym yn gyfarwydd iawn â’r effaith honno. Yr ydym yn profi canlyniadau hynny hyd yn oed heddiw. Yr ydym wedi dysgu llawer o wersi. A ymunwch â mi wrth gydnabod, fel y dywedwyd gennych, yr ymagwedd gadarnhaol a rhagweithiol a fabwysiadwyd gan Gyngor Sir y Fflint a’r asiantaethau wrth ddelio â chanlyniadau rhagor o ddiswyddiadau yn fy etholaeth yn Shotton? A roddwch sicrwydd imi y parhawn i gynnal buddsoddiadau fel sail i’r cynnydd yn Sir y Fflint fel y bydd yr elw a wnaed yn parhau i fod o fudd i bob rhan o’r Gogledd? Croesawaf y £1 filiwn o’r gronfa leddfu, sy’n ddiau yn bwysig yn y broses honno. Cyfeiriaf hefyd at y rôl gadarnhaol, adeiladol ac aeddfed a chwaraewyd gan yr undebau llafur drwy gydol y broses. Yn wyneb ymagwedd ddigyfaddawd ac ymosodol gan Corus, rhaid inni gydnabod na wthiwyd yr undebau llafur i gymryd camau byrbwyll. Mewn gwirionedd, gwnaethant ystyried yn ofalus ym mha ffordd y gallent gyfrannu at anghenion y cymunedau hynny y mae’r diswyddiadau hyn yn parhau i gael effaith arnynt. Dylem gydnabod bod gennym fudiad undebau llafur effeithiol yng Nghymru.

Yr ydych chi a’ch cymuned mewn sefyllfa unigryw gan nad ydych mewn ardal a gynorthwyir. Yr oedd y rheswm dros hynny’n amlwg i bawb cyn 11 Medi, sef bod twf wedi’i hybu gan y diwydiant aerofod a Pharc Diwydiannol Glannau Dyfrdwy—ystad ddiwydiannol fwyaf llwyddiannus Prydain yn ôl pob tebyg. Sefydlwyd y parc pan gaewyd ochr drom gwaith Shotton yn 1980, ond bu’n llwyddiant ysgubol yn ystod yr 20 mlynedd diwethaf. Cyn 11 Medi, credem fod yr ateb gennym, sef ailhyfforddi’r gweithwyr tunplat ar gyfer y diwydiant aerofod. Nid yw mor hawdd erbyn hyn a cheisiwn ddod o hyd i atebion eraill. Fodd bynnag, nid yw’n briodol dweud bod pob gobaith am dwf yn Sir y Fflint wedi dod i ben ar 11 Medi. Problem dros dro ydyw; efallai y bydd yn para dwy flynedd ond problem dros dro yn ddiau ydyw o hyd. Rhaid ystyried rhan ddwyreiniol Sir y Fflint fel un o’r ardaloedd economaidd pwysicaf yn economi Cymru, os nad yr un bwysicaf. Mae’r gallu hwnnw i dderbyn ergydion yn fwy nag mewn unrhyw ran arall o Gymru, sef y rheswm pam nad yw’n ardal a gynorthwyir. Fodd bynnag, rhaid inni adolygu’r sefyllfa i weld a yw gwendidau sylfaenol yn dechrau dod i’r amlwg o ystyried yr ergyd enfawr i’r ardal—a grybwyllwyd gennych yn eich araith—yn sgîl yr hyn sy’n parhau i gael ei ystyried fel y nifer fwyaf o ddiswyddiadau a gyhoeddwyd gan un cyflogwr mewn un diwrnod yn hanes Ewrop. Cyhoeddwyd wyth mil o ddiswyddiadau y diwrnod hwnnw yn 1980.

Mae un cwestiwn gennyf, sy’n ymwneud â’r materion a godwyd gennych mewn gohebiaeth. A allwch egluro i’r bobl hynny o blith fy etholwyr, a ddiswyddwyd yn orfodol gan Corus oherwydd, fel y dywedwyd wrthynt, amgylchiadau economaidd ychydig o fisoedd cyn i’r cyfnod a gwmpaswyd gan y cynllun gwell ddechrau, pam mae eu cyn-gydweithwyr, a ddiswyddwyd yn wirfoddol neu a ymddeolodd yn gynnar ychydig o fisoedd yn ddiweddarach, yn gymwys i gael taliadau a chymorth drwy’r cynllun hwn na allant eu cael? Unwaith eto, a wnewch chi, ar y cyd â’r undebau llafur, ystyried adolygu’r cynllun i gynnwys y nifer fach honno o ddynion a ddiswyddwyd yn orfodol yng Nghymru ychydig o fisoedd cyn i’r cynllun ddod i rym?

Mae’n ddrwg gennyf ond ni chlywais ran o’ch rhagymadrodd gan nad oedd eich microffon ymlaen, Helen Mary. Os oes gohebiaeth nad wyf eto yn ymwybodol ohoni, byddwn yn ddiolchgar pe gallech ysgrifennu ataf yn dilyn y cwestiwn hwnnw rhag ofn imi golli rhywbeth, a gallwn ei drafod. Fodd bynnag, rhaid imi bwysleisio y byddwch bob amser yn dod o hyd i rywun sydd o dan anfantais dim ond am i’r unigolyn hwnnw gael ei ddiswyddo ychydig cyn y dyddiad y penderfynir bod taliad arbennig ar gael drwy’r cronfeydd cymunedau glo a dur. Felly, hyd yn oed os symudwn y dyddiad yn ôl, byddai gennych wedyn grŵp o weithwyr o dri mis yn gynharach a fyddai wedyn yn gofyn pam nad ydynt wedi’u cynnwys. Mae’n anodd. Rhaid ichi dynnu’r llinell yn rhywle ac yr wyf o’r farn i’r llinell gael ei thynnu yn y lle priodol. Fodd bynnag, yr wyf yn fodlon ymateb i lythyr gennych ar y mater hwn.

O ran y pwynt olaf hwnnw, Rhodri, efallai bod dadl dros ôl-ddyddio’r cynllun ychydig i adeg sefydlu Corus gan fod y cynllun wedi’i ôl-ddyddio i Ionawr 2000 a sefydlwyd Corus ychydig o fisoedd yn gynharach. Efallai fod dadl foesol dros sicrhau y caiff y bobl hynny a gyflogwyd gan Corus eu trin yn yr un ffordd. Fodd bynnag, canolbwyntiodd eich datganiad ar ardaloedd Glynebwy a Chasnewydd, ac mae hynny’n hollol ddealladwy. Fodd bynnag, gwnaethoch nifer o sylwadau y dylid eu croesawu ynglŷn â’r sefyllfa ym Mhort Talbot, sy’n haeddu sylw gan ein bod wedi colli’r hen linell galfaneiddio a Chanolfan Technoleg Cymru—a grybwyllwyd gennych. Yr wyf yn siŵr y bydd trigolion Port Talbot yn croesawu eich datganiad ar ffwrnais chwyth rhif 5, sy’n gwneud gyfraniad bach ond pwysig i geisio lleddfu’r boen a’r trawma yn dilyn 8 Tachwedd.

Yn gysylltiedig â’r gwaith o ailadeiladu ffwrnais chwyth rhif 5 mae’r posibilrwydd gwirioneddol o ddymchwel ffwrnais chwyth rhif 3; tynnwyd sylw at y mater ym mhapur newydd lleol Port Talbot neithiwr, mewn cysylltiad â’r ffordd ddosbarthu ymylol. Ni chrybwyllwyd hynny gennych yn eich datganiad, ond gellid ei ystyried yn deg fel rhan o ymateb cyffredinol i’r problemau a wynebwn yn y diwydiant dur.

Crybwyllwyd hefyd gamau datblygedig y cynlluniau i adfer y ganolfan technoleg uwch. A allech roi rhagor o wybodaeth am hynny oherwydd imi ymweld â’r ganolfan dechnoleg gyda’r AS dros Aberafan, Hywel Francis, bythefnos yn ôl, a lleisiwyd pryderon yno am ddyfodol hirdymor ei lleoliad, a byddai’n braf clywed newyddion yn fuan.

I gloi, a allwch gadarnhau bod y Cynulliad Cenedlaethol yn cydweithio â Patricia Hewitt ar ei hymgyrch i adfer diwydiant gweithgynhyrchu Prydain gan fod honno’n farchnad bwysig i Corus? Mae hefyd yn bwysig ategu’r gwaith a wneir gan Gyswllt Busnes Castell-nedd Port Talbot a’r WDA gyda’r cyflenwyr haen gyntaf ac ail haen yn ardal Port Talbot a weithiodd gyda Corus yn flaenorol. Mae eu rhagolygon yn cyd-fynd ag economi ehangach y DU.

O ran ffordd ddosbarthu ymylol Port Talbot, byddech wedi fy nghyhuddo o gynnwys deunydd diangen yn y datganiad hwn pe byddwn wedi ailgyhoeddi rhywbeth a gyhoeddodd Sue Essex yn ei datganiad. Daw o dan bennawd gwahanol, ond mae’n amlwg yn rhan o raglen adfer Port Talbot. Yn anffodus, mae angen rhan o safle’r ganolfan technoleg uwch arni, ond credwn y gallwn ddod o hyd i ateb amgen i’r broblem honno.

O ran y ganolfan technoleg uwch, yr ydych yn gywir; mae cadw pobl ar dennyn tra eich bod yn gweithio mor gyflym ag y gallwch i sicrhau cyfranogiad y prifysgolion, y sefydliadau cenedlaethol a’r sector preifat, yn anodd. Fodd bynnag, bydd y WDA yn penodi prif swyddog gweithredu i ddatblygu’r fenter o fewn yr ychydig wythnosau nesaf. Gobeithiaf y bydd hynny’n rhoi sicrwydd i’r rhai sy’n ceisio penderfynu lle y bydd eu llwybr gyrfa yn mynd â hwy nesaf, ei bod yn bendant yn werth iddynt aros, gan fod diddordeb gennym yn y bobl a’r gallu meddyliol a fu yn y ganolfan technoleg uwch ers amser maith, nawr bod angen iddi ymgymryd â rôl newydd.

O ran y mater ôl-ddyddio, byddwn yn barod i ystyried llythyr gennych, ond nid oes llawer o obaith gennyf o ran y mater hwn am y rhesymau a roddais i Helen Mary.

O ran Patricia Hewitt a’r ymgyrch i sicrhau bod y diwydiant gweithgynhyrchu yn ehangu eto yn y DU, cyfarfu Tony Pedder â Patricia y diwrnod cyn iddo gyfarfod â mi, a mynegodd hyn mewn ffordd rymus iddi: nid yw’n bosibl rhedeg diwydiant dur oni bai bod cwsmeriaid ganddo, gan fod sefyllfa’r bunt a’r ewro yn golygu nad yw’n bosibl allforio dur. Felly, rhaid sicrhau bod marchnad i ddur yn y wlad hon. Croesewir arwyddion bod y diwydiant ceir yn tyfu neu’n ailddatblygu ond, serch hynny, bu nifer ei gwsmeriaid yn lleihau ers mwy nag 20 mlynedd, a dyna broblem wirioneddol Corus; ni all wneud elw drwy allforio ac mae wedi rhoi’r gorau i allforio heb elw, fel y dangosodd drwy ei benderfyniad ar 1 Chwefror 2001.

Croesawaf y newyddion am y rheilffordd i deithwyr o Lynebwy drwy Islwyn oherwydd bydd o fudd i’m hetholwyr. Croesawaf hefyd yr hyn a ddywedwch am barc busnes Oakdale, ac yr wyf wedi gofyn ichi gefnogi cynllun y sir i adeiladu parc menter Sirhywi gan ei bod yn bwysig i ddatblygiad a chynnydd yr ardal. Fodd bynnag, a gredwch ei bod yn briodol i’r Blaid Lafur dderbyn rhodd ariannol gan berchennog cwmni a fyddai ar ei ennill yn sgîl lleihau capasiti gweithgynhyrchu dur Corus a’r DU?

I ddelio â’r ‘honiad’ yn eich pwynt olaf, darllenais y stori, ar ôl darllen y pennawd yn The Western Mail. Stori arall ydoedd lle y cafwyd pennawd cyffrous, ond ar ôl darllen yr erthygl, yr oeddech yn ceisio canfod beth oedd y stori mewn gwirionedd. Ni allaf ddeall o gwbl yr hyn y mae Adam Price yn ei honni. Beth yw’r cysylltiad? Beth yw’r achos a’r effaith y mae Adam Price AS yn eu honni? Mae ei achos ef rhwng cwmni dur Lakshmi Mittal Isbat a’r hyn a ddigwyddodd gyda Corus. Yr unig gysylltiad a awgrymodd oedd bod rhywun wedi methu â chefnogi’r opsiwn lle y byddai’r gweithwyr yn prynu’r gwaith gan fod Lakshmi Mittal wedi rhoi arian i’r Blaid Lafur. Byddai unrhyw un a oedd yn bresennol pan wnaeth Edwina a minnau annerch gweithlu Bryngwyn—a oedd yn ymddangos fel yr unig syndicet o weithwyr a oedd yn debygol o brynu’r cwmni—yn gwybod nad oedd unrhyw gysylltiad o gwbl ag unrhyw roddion ariannol a roddwyd i’r Blaid Lafur. Er mwyn sicrhau bod rhywbeth sy’n debyg i’r hyn a ddigwyddodd ym Mhwll Glo’r Tŵr pan y’i prynwyd gan y gweithwyr yn llwyddo, mae angen marchnad debygol, arweinyddiaeth gref a brwdfrydedd y gweithlu. Nid oedd a wnelo dim ag unrhyw arian a roddwyd gan Mr Mittal i’r Blaid Lafur. Os bydd Adam Price am inni ei gymryd o ddifrif, rhaid iddo feddwl am stori well na honno.

Ar drywydd arall, Brian, yr wyf yn ddiolchgar eich bod yn croesawu’r ffaith y bydd y llinell rhwng Glynebwy a Chaerdydd yn mynd drwy Islwyn, eich etholaeth chi. Bydd yn aros mewn nifer o fannau yno ac yn ehangu’r dewis o swyddi sydd ar gael i drigolion Islwyn. Maent am weithio yn y gwasanaethau proffesiynol yng Nghaerdydd; maent am weithio mewn canolfannau galw yng Nghaerdydd, nad ydynt yn bodoli yn eu hetholaeth hwy. Yn yr un modd, o ran parc busnes Oakdale, gall trigolion Caerdydd weithio yn y parc busnes, yn General Dynamics, os dymunant. Gallant fynd i swyddi yn y Cymoedd hefyd. Dyna ganlyniad gwella’r system drafnidiaeth. Yn yr un modd, mae’n gwella hygyrchedd i fyfyrwyr sy’n mynychu sefydliadau addysg uwch yng Nghaerdydd, fel yr ysgol feddygaeth ac yn y blaen, ac mae’n dda gennyf eich bod yn croesawu hynny.

Diolchaf ichi am eich datganiad y bore yma. Fodd bynnag, mae’r 44 o swyddi a gaiff eu colli yng ngwaith dur Panteg a gyhoeddwyd heddiw yn ergyd arall i’r diwydiant dur a’r diwydiant gweithgynhyrchu, yn fy etholaeth i yn benodol. A roddwch sicrwydd inni y byddwch yn cymryd camau ar unwaith i gydweithio â’r WDA ac ELWa i sicrhau bod y gweithwyr hynny sydd wedi colli eu swyddi yn cael cymorth buan a chyfle i ailhyfforddi a chael cymorth i ddod o hyd i swydd newydd? Dyma enghraifft arall o’r problemau gwirioneddol a wynebir ar hyn o bryd gan y diwydiant gweithgynhyrchu yng nghymoedd Gwent. A sicrhewch hefyd fod y cwmni adfywio trefol yn cydnabod ei gyfrifoldebau i gymoedd ehangach Gwent a’i fod hefyd, wrth gefnogi’r gwaith o adfywio Casnewydd, yn ceisio darparu cyfleoedd cyflogaeth a busnes mewn ardaloedd megis Tor-faen? A ystyriwch, fel mater o frys, pa gamau pellach y gall y weinyddiaeth a’r Cynulliad eu cymryd i fynd i’r afael â’r problemau gwirioneddol a wynebir yng nghymoedd Gwent?

Gwnaf, Lynne. Yr oedd yn rhaid imi ychwanegu hynny ar y funud olaf gan inni gael gwybod yn swyddogol am 9.00 a.m. pan oeddwn yn eistedd yn y Siambr. Yr oeddwn o’r farn y byddai’n anghywir peidio â’i gynnwys, er nad yw Corus bellach yn gysylltiedig yn uniongyrchol ag AvestaPolarit, ar wahân i’r ffaith bod ganddo gyfranddaliad o 20 y cant yn y cwmni. Y warws fydd yn cau. Bydd gweithgynhyrchu yn parhau fel o’r blaen, fel y deallwn. Serch hynny, caiff 44 o swyddi eu colli yn ardal Griffithstown. Cytunaf yn llwyr â’r hyn a grybwyllwyd gennych, oherwydd efallai fod adnoddau gwerthfawr yno o ran ceisio cael y cyfleoedd hyfforddi priodol a’r cyfleoedd ailgyflogi priodol i’r 44 o bobl a fydd yn colli eu swyddi. Mae’n bosibl y gallwn helpu i sicrhau y defnyddir yr adeiladau hyn eto pan fydd y warws yn cau ym mis Gorffennaf.