Yr wyf yn falch o gael y ddadl hon gan ei bod yn garreg filltir o bwys yn natblygiad y Cynulliad ac yn fan cychwyn i’r comisiwn, a fydd o dan gadeiryddiaeth yr Arglwydd Richard. Yr wyf yn falch o groesawu’n ôl i Gaerdydd heddiw yr Arglwydd Richard o Rydaman, Ivor Richard, sy’n awyddus i achub ar y cyfle hwn i glywed barn yr Aelodau ac i fesur gwres y Cynulliad ar y pwnc hwn.

Nid wyf erioed wedi’i ystyried yn waith i mi fel Prif Weinidog Cymru fogailsyllu ar y setliad presennol, ond i weithredu’r setliad hwnnw hyd eithaf ein gallu gyda’n gilydd. Yr wyf bob amser yn ymwybodol o’r manteision mawr o gael cyfansoddiad anysgrifenedig pryd bynnag y siaradaf â’m cymheiriaid Ewropeaidd. Yr ydym yn ceisio datrys problemau wrth iddynt godi ac nid yw erioed wedi ymddangos yn synhwyrol imi fod ag obsesiwn â meddwl ai’r fersiwn penodol hwn o’r setliad yw’r gorau y gallem ei gael. Y cwbl a wnawn yw mynd ymlaen â’r gwaith. Y gwir brawf yw ein gallu i beri i’r setliad hwn weithio.

Nid oes dim yn parhau am byth. Yr ydym yn dod at sesiynau olaf tymor cyntaf y Cynulliad, ac yr ydym wedi sefydlu’r comisiwn hwn. Bydd y comisiwn yn dechrau ar ei waith cyn yr etholiad nesaf a bydd yn ei gwblhau ar ei ôl. Felly gall y comisiwn edrych yn ôl ar dymor llawn cyntaf y Cynulliad, ac achub ar y cyfle, cyn iddo adrodd yn ôl i ni, i ystyried amodau ehangach y setliad. Bydd yn gofyn cwestiynau sylfaenol, ymysg cwestiynau eraill, ynghylch a ellid gwella’r trefniadau presennol. A allent weithio’n well dros Gymru? A ellid diwygio system etholiadol y Cynulliad gan ei gwneud yn fwy cynrychioladol? A ellid newid pwerau’r Cynulliad? A ellid gwneud y setliad yn ei gyfanrwydd yn fwy effeithiol er mwyn pobl Cymru?

Mae’n bwysig ein hatgoffa ein hunain o ble y daeth y symbyliad i’r comisiwn. Yr oedd y cytundeb partneriaeth yn Hydref 2000 yn cynnwys yr ymrwymiad a ganlyn:

‘Cyn diwedd tymor cyntaf y Cynulliad, byddwn yn sefydlu Comisiwn annibynnol i edrych ar bwerau a threfniadau etholiadol y Cynulliad Cenedlaethol er mwyn sicrhau ei fod yn gallu gweithredu er budd pennaf pobl Cymru. Dylai’r arolwg hwn ymchwilio ymysg pethau eraill i ehangu cyfranoldeb yng nghyfansoddiad y Cynulliad, a’r grymoedd perthnasol a ddatganolwyd. Bydd yr arolwg yn cyhoeddi ei argymhellion ym mlwyddyn gyntaf ail dymor y Cynulliad Cenedlaethol fel y gellir pwyso a mesur tymor llawn cyntaf y Cynulliad yn ddigonol.’

Yn unol â’r ymrwymiad hwn, ar 18 Ebrill 2002 cyhoeddais benodi’r Arglwydd Richard o Rydaman yn gadeirydd y comisiwn. Pennwyd mai wyth neu naw fydd nifer aelodaeth y comisiwn, yn ogystal â’r cadeirydd. Detholir pedwar o’r aelodau hynny drwy enwebiad y pleidiau a detholir yr aelodau sy’n weddill drwy broses agored o hysbysebu, ymgeisio a dethol yn null Nolan-Neill. Ymddangosodd hysbyseb yn y wasg ar 5 a 6 Mehefin, gyda dyddiad cau i geisiadau o 27 Mehefin. Mae cannoedd wedi ateb. Cynhelir y cyfweliadau yn yr wythnos sy’n dechrau 22 Gorffennaf. Nid yw’r ffaith bod cannoedd wedi ymgeisio eisoes yn golygu nad ydym yn croesawu rhagor o geisiadau yn yr wythnos olaf cyn y dyddiad cau. Os bydd yn ymarferol, ac yn amodol ar drefniadau gwyliau’r rhai a benodir, bwriedir cynnal cyfarfod llawn cyntaf y comisiwn cyn diwedd Gorffennaf.

Byddwch yn gyfarwydd eisoes â chylch gorchwyl y comisiwn, gan ei fod wedi’i gylchredeg i’r Aelodau. Mae’n cynnwys ymrwymiadau y bydd y comisiwn, er enghraifft, yn ystyried a yw pwerau presennol y Cynulliad yn ddigonol, ac a yw lled a dyfnder pwerau’r Cynulliad yn ddigon i ganiatáu llunio polisi ar faterion lle y mae agenda Gymreig bendant ac ar wahân. Yn unol â’r bwriad gwreiddiol, bydd y comisiwn yn ystyried a yw trefniadau etholiadol y Cynulliad yn ddigonol ac yn addas: yn benodol, a yw maint y Cynulliad yn ddigon i ganiatáu iddo weithredu’n effeithiol o fewn wythnos waith arferol, heb roi gormod o bwysau ar yr Aelodau. Bydd hefyd yn ystyried a yw’r dull o ethol y Cynulliad, gan gynnwys y graddau o gyfranoldeb, yn cynrychioli’r holl fuddiannau pwysig yng Nghymru’n ddigonol ac yn gywir.

Bydd y comisiwn yn adrodd ar ei drafodion, gan gynnwys ei argymhellion ar y materion uchod, erbyn diwedd 2003. Fodd bynnag, caiff wneud adroddiadau dros dro ar ei argymhellion os yw’n ystyried hynny’n briodol. Yr wyf yn benderfynol y dylai’r comisiwn, wrth ddod i’w gasgliadau, fod yn rhydd oddi wrth ddylanwad y Cynulliad fel cyfangorff, a’i Lywodraeth. Bydd y comisiwn yn pennu’i agenda a’i flaenoriaethau ei hun o fewn y cylch gorchwyl, a bydd yn pennu ei weithdrefnau. Bydd hefyd yn penderfynu sut i gymryd tystiolaeth ac oddi wrth bwy, a pha astudiaethau neu gymariaethau y mae’n dewis eu hystyried o ran yr Alban neu unrhyw oruchwyliaethau datganoledig eraill.

Wrth i’r comisiwn fagu momentwm, bydd yn gallu pennu trefniadau manylach i adolygu profiad y Cynulliad dros dymor llawn cyntaf y Cynulliad, ac i gymryd tystiolaeth gan yr Aelodau yma a chan y rhai mewn mannau eraill sydd â buddiant yn natblygiad ein democratiaeth.

Mae pob un ohonom sydd yma, yn rhinwedd y rhan a gymerwn yn y sefydliad hwn, yn arddel safbwyntiau sydd ar gofnod ar y pwyntiau sylfaenol y bydd y comisiwn yn ymdrin â hwy. Mae fy safbwynt i ar bwerau sylfaenol, er enghraifft, yn hysbys ers tro. Fodd bynnag, nid yr un yw’ch safbwynt personol chi ag un y maniffesto y gwnaethoch ymladd drosto yn 1997 a 1999. Nid yw’r profiad hwnnw’n unigryw i mi. Er hynny, nid heddiw yw’r adeg imi ailadrodd fy safbwynt. Mae’n gyfle i’r Aelodau na fuont â chysylltiad agos â sefydlu comisiwn Richard gyfrannu yn ei gyfnod ffurfiannol, cyn iddo ddechrau ar ei waith. Edrychaf ymlaen at glywed y ddadl a’r syniadau a ddaw ohoni.

Mae heddiw’n gyfle hefyd i gychwyn y comisiwn ar ei waith, gyda chefnogaeth y Cynulliad. Gan fy mod yn gobeithio y bydd y gefnogaeth honno’n frwdfrydig, ni chefnogaf y gwelliannau cwenclyd braidd yn enw Jonathan Morgan. Nid ydynt yn gwrthwynebu’r modd y bu inni sefydlu comisiwn Richard, neu’r ffaith ein bod wedi’i sefydlu, ond nid yw eu cywair yn gydnaws â’r achlysur, ac anogaf yr Aelodau i beidio â’u cefnogi. Yr wyf yn ddiolchgar i’r holl arweinyddion plaid am roi o’u hamser a’u cyngor wrth gadarnhau ac amserlennu trefniadau’r comisiwn. Er y byddwn ni, neu ein holynwyr, am gael dadl ar ganlyniad terfynol ei waith, dyma’r adeg, yn fwy na dim, i ddymuno pob llwyddiant i’r comisiwn yn y gwaith pwysig y mae’n dechrau arno. Mae datganoli’n broses ac nid yw’n sefyll yn ei unfan. Ymunais â’r Swyddfa Gymreig yn 1966 yn was sifil ifanc, pan oedd yn dod i ddiwedd ei hail flwyddyn. Yr oedd y swyddogaethau a oedd wedi’u datganoli’n weinyddol i’r Swyddfa Gymreig yn 1964 yn gwbl wahanol i’r swyddogaethau a etifeddodd y Cynulliad gan y Swyddfa Gymreig yn 1999. Mae’r cynnig heddiw’n darparu’r fframwaith gorau i ddatblygu o’r fath. Yn hytrach na chynhyrchu gwres wrth ystyried y materion dan sylw, bydd yn taflu goleuni arnynt. Gobeithiaf y byddwch oll yn cefnogi’r cynnig.

Cynigiaf welliant 2. Yn pwynt 2, dileu ‘cymeradwyo’ a rhoi ‘nodi’ yn ei le.

Cynigiaf welliant 3. Dileu pwynt 3, ac ychwanegu pwynt newydd:

Yn gyffredinol, croesawaf sylwadau Prif Weinidog Cymru wrth gyflwyno’r ddadl. Yr oeddent yn asesiad teg, ar wahân i’w grynodeb o’r gwelliannau, yr anghytunaf ag ef, wrth gwrs. Fodd bynnag, yr wyf hefyd yn anghytuno â’r rhagosodiad sylfaenol a gyflwynodd. Mae’r comisiwn hwn yn syniad a ysbrydolwyd gan y Democratiaid Rhyddfrydol—os nad yw hynny’n groesddywediad. Syniad y Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig a Chymru Dramor ydoedd yn y bôn. Fodd bynnag, mae gennyf bryderon eraill yn ei gylch.

Pan bleidleisiodd pobl Cymru dros ddatganoli yn 1997 o fwyafrif bach, gwnaethant hynny gan gredu y byddem ni, y cynrychiolwyr etholedig, yn ceisio cyflawni sylwedd yr hyn yr oeddent yn pleidleisio drosto. Dyna’r dasg y’n hymddiriedwyd â hi. Addawodd Plaid Geidwadol Cymru dderbyn penderfyniad y bobl. Mae popeth a wnaethom ers hynny wedi dangos ein bod yn ei dderbyn. Dyna ein safbwynt diamwys o hyd. Derbyniaf bwynt Prif Weinidog Cymru bod angen rhywfaint o waith tacluso ar yr ymylon, yn enwedig o ran trosglwyddo swyddogaethau. Mae’n wir bod hynny’n digwydd ers 1964. Felly y bu o dan Lywodraethau Llafur a Cheidwadol. Mae sôn yn awr am drosglwyddo swyddogaethau o Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig i’r Cynulliad. Swyddogaeth arall sydd i’w throsglwyddo, er yn rhy araf, yw honno sy’n ymwneud â datblygiadau fferm wynt mawr. Gellid ystyried trosglwyddo swyddogaethau eraill, fel darlledu. Yr ydym yn agored ein meddwl o hyd ynghylch trosglwyddo swyddogaethau yn hytrach na throsglwyddo—[Torri ar draws.]

Os yw’r Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig a Chymru Dramor yn dymuno ymyrryd, byddwn yn falch o ildio.

Yr ydym yn dal i wrthwynebu trosglwyddo pwerau deddfu sylfaenol neu bwerau codi trethi i’r Cynulliad. Dylai sbin diweddar y Democratiaid Rhyddfrydol ynghylch y ‘Gweinidog tramor’ newydd i Gymru beri i bawb aros i feddwl a stopio’n stond.

A ydych yn derbyn bod perygl pendant, yng ngolwg rhai sylwadau diweddar, os câi darlledu ei ddatganoli, y byddai Gweinidogion y Democratiaid Rhyddfrydol, sy’n dymuno dileu hawliau’r BBC, yn ymyrryd?

Cytunaf fod y posibiliad hwnnw’n peri pryder. Fodd bynnag, cyfeiriaf Peter at safbwynt ei blaid ei hun ac at y perygl mawr o roi Democratiaid Rhyddfrydol mewn unrhyw swydd bwerus. Mae gwendidau a diffygion yr Ysgrifennydd Gwladol dros Faterion Tramor a Materion y Gymanwlad presennol, beth bynnag y bônt, yn fach o’u cymharu â’r hyn a brofem pe byddai gennym ysgrifennydd tramor dros Gymru. Yr ydym oll yn cysgu’n dawelach o wybod mai Jack Straw, ac nid Mike German, yw’r Ysgrifennydd Tramor.

Fodd bynnag, nid yw hynny’n golygu na fyddwn yn chwarae rhan lawn yn y comisiwn ar bwerau a threfniadau etholiadol y Cynulliad. Fe wnawn hynny gan wybod bod y rhan fwyaf o bobl Cymru yn erbyn trosglwyddo pwerau deddfu a chodi trethi i’r Cynulliad. Cynrychiolwn eu safbwynt hwy, ac nid un Ceidwadwyr Cymru’n unig, ar y comisiwn.

Diolchaf i Brif Weinidog Cymru am ei sylwadau ar gydweithredu. Bu cydweithredu, yn sicr, rhwng yr arweinyddion plaid wrth sefydlu’r comisiwn hwn. Os ydym i gael comisiwn, rhaid iddo redeg yn effeithiol. Anghytunais â Phrif Weinidog Cymru ynghylch gosod hysbysebion mewn un papur newydd cenedlaethol yn unig, The Guardian. Ni wn a newidiwyd hynny.

Mae hynny’n fater i’r ymgynghorwyr. Nid oes gan Weinidogion ran ynddo.

Derbyniaf hynny. Fodd bynnag, mae’n drist, yn ogystal â dewis yn briodol hysbysebu yn y wasg a’r cyfryngau yng Nghymru, eu bod wedi hysbysebu mewn un papur newydd cenedlaethol yn unig. Bydd hynny’n sicr o gamystumio’r ymateb a gawn. Mae The Guardian yn annwyl gan y Gweinidog dros Gymru Dramor, ond a wnaiff dderbyn y byddai’n decach pe byddai’r hysbyseb wedi’i gosod mewn papurau newydd eraill hefyd. Nid wyf yn gwrthwynebu gosod yr hysbyseb yn The Guardian, ond mae’n rhesymol disgwyl y caiff papurau newydd cenedlaethol eraill eu defnyddio. Ni ddigwyddodd hynny.

Dychwelaf at y prif bwynt. [Torri ar draws.] Byddwn yn falch o ildio i Aelodau’r Democratiaid Rhyddfrydol, er ei bod bob tro’n ymddangos bod ganddynt fwy i’w ddweud wrth ei gilydd nag wrth neb arall. Fe’n hymddiriedir â’r gwaith o sicrhau y caiff y setliad datganoli ei roi ar waith ac o fynd i’r afael â’r materion sydd o bwys i bobl—darparu gofal iechyd, y rhestrau aros poenus o hir, dirywiad y Gymru wledig, cau swyddfeydd post gwledig, yr anhawster wrth recriwtio ymarferwyr cyffredinol a deintyddion mewn ardaloedd gwledig a phwysigrwydd llwyddo o ran Amcan 1, sy’n ddryswch ar hyn o bryd. Llwyddiant economaidd a darparu gwasanaethau cyhoeddus sy’n bwysig i bobl, a bernir y Cynulliad ar y materion hynny. Dyna pam yr ydym wedi cyflwyno gwelliannau i’r perwyl y dylid nodi’r trefniadau hyn yn hytrach na’u croesawu.

in Welsh I welcome this debate. I approach it from an entirely different viewpoint to that of the First Minister and, possibly, the leader of the Welsh Conservatives. It is evident to many people that the Assembly needs full legislative powers in all the devolved areas. Problems have arisen over the last three years as a result of the Government of Wales Act 1998, lack of clarity on our powers and our inability to make progress on issues on which all parties are agreed. We should ensure full legislative powers as soon as possible.

in Welsh We have heard the same old line that the Assembly must prove itself under its present powers—that we must learn to crawl before we can walk. I reject that. As the current settlement is so weak and complex, and as it has such fundamental problems, we cannot afford to waste more time in trying to implement it. We do not want to spend years trying to clear the mist and fog surrounding the settlement.

yn Saesneg Mae’n amlwg bod diffyg sylfaenol yn y setliad cyfansoddiadol presennol. Nid oes neb yn amau nad yw’n welliant sylweddol: cyfeiriodd Prif Weinidog Cymru at y sefyllfa o dan y gyn Swyddfa Gymreig. Fodd bynnag, os ydym i beri i ddatganoli weithio’n ystyrlon, rhaid inni gryfhau ac egluro’r pwerau. Nid oes gennym eglurder ar hyn o bryd. Nid ydym yn meddu ar bwerau dros yr holl feysydd a ddatganolwyd. Gwneir cymaint o ddeddfwriaeth eilaidd—os nad mwy mewn rhai meysydd—ar gyfer Cymru yn San Steffan ag yn y Cynulliad Cenedlaethol, ar feysydd y mae’r rhan fwyaf o bobl yn credu eu bod wedi’u datganoli. Yr wyf yn amau y byddai’n syndod i lawer, gan gynnwys Aelodau Seneddol Llafur Cymru, wybod bod cynifer o offerynnau statudol sy’n effeithio ar Gymru yn mynd drwy San Steffan bob wythnos ag sy’n mynd drwy’r Cynulliad Cenedlaethol ar faterion y mae gan y Cynulliad bwerau drostynt, megis iechyd, addysg, trafnidiaeth a’r amgylchedd.

yn Saesneg Er bod y Llywodraeth Cymru bresennol yn defnyddio ymadroddion fel ‘polisïau Cymreig ar gyfer atebion Cymreig’, yn achos deddfwriaeth mae hynny’n fwy o droelli nag o sylwedd. Ychydig o offerynnau statudol neilltuol Gymreig a fu. Mae mwyafrif helaeth yr offerynnau statudol a gymeradwywn drwy’r Cynulliad Cenedlaethol yn atgynhyrchu’r ddeddfwriaeth bresennol yn Lloegr. Yn aml, ac mae hon yn broblem wirioneddol, mae oedi cyn eu cyflwyno yng Nghymru, fel bod cyfraith Cymru, o ran deddfwriaeth eilaidd, yn aml yn hen gyfraith.

Mae’n bosibl bod llawer o bobl yn cytuno â’ch pwynt. Fodd bynnag, yr ydym yn gweithio o fewn y pwerau sydd gennym. Os ydych mor awyddus i gael deddfwriaeth neilltuol Gymreig, pam nad yw Plaid Cymru erioed wedi cyflwyno dim yn ei dadleuon plaid leiafrifol, fel y gwnaeth y Democratiaid Rhyddfrydol pan oedd yn wrthblaid?

Fe wnaethom hynny, fel y gwyddoch yn iawn. Byddai nifer o’n cynigion, a wrthodwyd gennych chi a’r Llywodraeth, wedi newid deddfwriaeth eilaidd, i ysgolion beidio â chael eu codi ar dir halogedig, er enghraifft. Pam y gwnaethoch bleidleisio yn erbyn hynny? Wrth gwrs, nid ydych am ymateb i hynny.

Dychwelaf at yr hyn sy’n digwydd dan y setliad presennol. Mae cryn gefnogaeth drawsbleidiol i lawer o faterion, ond ni allwn ddarbwyllo San Steffan i ddeddfu drosom. Nid yn unig y mae San Steffan yn gwneud offerynnau statudol drosom, ond yr ydym yn colli pwerau i San Steffan mewn rhai materion, fel yr amgylchedd, ac nid oes hyd yn oed sôn am Gymru mewn deddfwriaeth a ddylai drosglwyddo pwerau i’r Cynulliad, fel hynny ar iechyd anifeiliaid. Hyd yn oed pan fo barn unfrydol yma o blaid deddfwriaeth, fel hynny ar wneud Dydd Gŵyl Ddewi’n ŵyl banc, nid oes dim yn digwydd. Os ydym am beri i ddatganoli weithio dros bobl Cymru, gorau po gyntaf y symudwn at fod yn senedd ddeddfwriaethol. Deallaf pam y mae’n rhaid inni sefydlu’r comisiwn. Mae er mwyn hwylustod gwleidyddol. Mae’r angen am eglurder a phwerau ychwanegol yn amlwg. Mae Prif Weinidog Cymru yn cytuno â hynny, ond nid yw’n dwyn pawb yn ei blaid gydag ef ar hyn o bryd. Os na allwch weithredu ar unwaith, yr ydych yn gohirio gweithredu nes ei bod yn bosibl na fydd yn rhaid i chi weithredu o gwbl, neu hyd nes bydd rhagor o’ch Aelodau’n ymuno â chi a chithau’n gallu symud ymlaen.

Yn ein barn ni, nid oedd yn rhaid sefydlu’r comisiwn, gan fod y ddadl dros ddiwygio’n gwbl amlwg. Er hynny, mae’n gam buddiol ymlaen yng ngolwg yr anawsterau presennol rhwng Llafur a’r Democratiaid Rhyddfrydol yn y cytundeb partneriaeth. Mae’n bwysig, a’r comisiwn bellach wedi’i sefydlu, ein bod yn dymuno’n dda i’r Arglwydd Richard wrth ei gadeirio. O leiaf y bydd yn rhoi cyfle inni gael dadl agored, gyhoeddus yng Nghymru am y ffordd ymlaen i’r Cynulliad Cenedlaethol. Nid wyf yn amau—ac yr wyf yn sicr, yn eu calonnau, nad yw llawer yn y Cynulliad yn amau—na fydd y comisiwn yn datgan o blaid pwerau deddfu sylfaenol dros faterion a ddatganolwyd. Fodd bynnag, ni wyddom a yw’r Llywodraeth bresennol yn meddu ar ddigon o ewyllys gwleidyddol i hyrwyddo unrhyw newidiadau y gallai’r comisiwn hwn eu cynnig. Byddai o gymorth pe byddai’r Llywodraeth yn ymrwymo heddiw i dderbyn argymhellion y comisiwn a gweithredu’n unol â hwy.

Mae hon yn ddadl bwysig yn natblygiad y broses ddatganoli, y siaradodd Ron Davies amdani. Dechreuodd y broses hon amser maith yn ôl, pan gyflwynwyd y Mesur ymreolaeth cyntaf yn y Senedd. Mae hwn yn gam pwysig yn y broses honno i ddatblygu corff gwirioneddol gynrychioladol a phwerus i weithredu ar ran pobl Cymru.

Yr wyf yn falch fod Nick Bourne, arweinydd Ceidwadwyr Cymru, yn honni mai syniad y Democratiaid Rhyddfrydol yw hwn, ac yr wyf yn falch o’m cysylltu fy hun, a’m plaid, â’r comisiwn. Fe’i hamlinellwyd yn ein maniffesto a’i gynnwys yn y cytundeb partneriaeth.

Fel y dywedodd Ieuan, hon yw’r adeg briodol, yng ngoleuni ein profiadau dros y tair blynedd diwethaf, i ystyried y posibiliad o ymestyn ein pwerau ac ymestyn y drefniadaeth etholiadol, ac efallai nifer yr Aelodau Cynulliad. Hon yw’r adeg briodol. Yr ydym mewn sefyllfa gryf i allu ystyried a yw ein pwerau presennol yn llwyddo. Fel y dywedodd Ieuan, mae gennym bwerau dros lawer o faterion ond yn aml cawn ein bod wedi’n llyffetheirio ac yn methu â gweithredu, yn aml ar faterion yr ydym yn unfrydol am yr hyn yr ydym am ei wneud yn eu cylch. Er enghraifft, er ein bod mewn sefyllfa gryfach o lawer yn awr nag yr oeddem o dan y Swyddfa Gymreig, yr ydym heb y gallu o hyd i gyflwyno archwiliadau deintyddol i bawb am ddim. Yr oeddem yn gallu cyflwyno archwiliadau deintyddol am ddim i rai yn y gymdeithas yng Nghymru, ond nid i bawb, am nad yw’r Cynulliad yn meddu ar y pŵer i wneud hynny. Mae’r un peth yn wir am brofion llygaid; mentraf ddweud y caem gefnogaeth yn y Siambr i gyflwyno profion llygaid am ddim i bawb ond mae angen deddfwriaeth sylfaenol i wneud hynny.

Er bod yr Aelodau’n ymwybodol o anawsterau ein setliad, a’i hynodrwydd, mewn rhai ffyrdd, mae’n anodd egluro i bobl y tu allan i’r Siambr hon a’r corff ynysig hwn, sy’n credu ein bod â rheolaeth dros y gwasanaeth iechyd, pam na allwn weithredu ar rai mesurau. Mae’n anodd iddynt ddeall hynny.

Fel y dywedodd Ieuan, mae llawer o faterion y pleidleisiodd y Cynulliad yn unfrydol i fynd ymlaen â hwy, fel y diwrnod o wyliau ar Ddydd Gŵyl Ddewi neu adroddiad Rees ar ffioedd dysgu, ond rhaid inni ddibynnu ar ewyllys da San Steffan i ganiatáu amser ar ei hamserlen i fynd â’r materion hyn ymlaen. Mae’n gas gennyf fod yn feirniadol, ond ni fuom yn arbennig o lwyddiannus wrth ganfod rhiciau amser yn San Steffan i ddeddfwriaeth benodol Gymreig.

Yr enghraifft amlycaf sy’n dangos mor gyfyng yw ein pwerau oedd mater Comisiynydd Plant Cymru, a gefnogwyd yn unfrydol gan y pleidiau gwleidyddol yma. Treuliasom lawer o amser yn paratoi’r cynigion a datblygu’r hyn a ystyriem yn rôl briodol i’r comisiynydd plant. Wedyn, fodd bynnag, yr oedd yn rhaid inni fynd â’n cap yn ein llaw at y Llywodraeth yn San Steffan i ofyn am gyflwyno’r Mesur. Ar y dechrau, nid oedd y Mesur a gynhyrchwyd yn San Steffan yn adlewyrchu penderfyniad unfrydol y Cynulliad Cenedlaethol. Bu’n rhaid i’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ac aelodau o’r Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig ymladd dros newidiadau i’r Mesur hwnnw fel y gallem gael y comisiynydd plant yr oedd y Cynulliad wedi’i ragweld. Yr oeddem yn ddibynnol ar San Steffan am hynny. Dyna’r enghraifft amlycaf y gallaf feddwl amdani yn y tair blynedd diwethaf, ac mae’n dangos bod taer angen y comisiwn fel y gallwn ddechrau dadl ar y ffordd ymlaen. Mae hynny’n mynd y tu hwnt i bwyntiau arweinydd Ceidwadwyr Cymru am drosglwyddo swyddogaethau. Mae gwahaniaeth sylfaenol rhwng gallu cyflwyno deddfwriaeth sylfaenol i greu comisiynydd plant a chwarae ar yr ymylon, sef yr hyn y mae’n ei awgrymu wrth sôn am drosglwyddo swyddogaethau.

Dymunaf yn dda i’r Arglwydd Rogers—mae’n ddrwg gennyf, yr Arglwydd Richard, llithriad Freudaidd oedd hwnnw—a’i dîm ar ddechrau eu taith. Cefais y fraint o wasanaethu fel aelod o Grŵp Ymgynghorol y Cynulliad Cenedlaethol cyn sefydlu’r Cynulliad. Teithiasom ar hyd a lled Cymru, gan siarad â phobl am eu gweledigaeth ar gyfer y Cynulliad. Yr wyf yn sicr y caiff y comisiwn brofiad yr un mor bleserus wrth drafod â phobl ba bwerau y dylai’r Cynulliad feddu arnynt o ran deddfu, codi ei gyllid ei hun—yn enwedig yng ngoleuni’r cynlluniau ar gyfer datganoli yn Lloegr—a sut y gellir ei gyfansoddi’n well i gyflawni dros bobl Cymru. Mae Nick yn iawn; rhaid inni barhau â’n gwaith beunyddiol yn y Cynulliad, ond gallem fynd i’r afael â rhai o’r problemau y tynnodd sylw atynt yn well o lawer o gael y pwerau i wneud hynny.

Bedair blynedd yn ôl, pleidleisiodd pobl Cymru o drwch blewyn dros Gynulliad i Gymru—nid senedd. Bryd hynny fe wrthwynebais y Cynulliad, nid yn unig oherwydd y gost ond hefyd am fy mod i, ac eraill, yn darogan y byddai’r rhai a etholid i’r Cynulliad yn ceisio ennill pwerau ychwanegol, fesul cam, i droi’r cynulliad yn senedd. Ni allai neb fod wedi darogan mor gyflym y digwyddai hynny. Y comisiwn yw’r amlygiad diweddaraf o’r awydd ymysg y dosbarthiadau gwleidyddol yng Nghymru i roi pwerau pellach iddynt hwy eu hunain. Ym mhle y bydd hyn yn gorffen? Mae Senedd yn yr Alban, Cynulliad yng Nghymru, ac mae cynlluniau eisoes ar gyfer seneddau a chynulliadau rhanbarthol yng ngweddill Lloegr. Mae’n llanastr cyfansoddiadol—ffaith y mae llawer yn ei chydnabod, gan gynnwys arweinydd Plaid Cymru, sydd newydd ei alw’n ateb ‘â diffyg sylfaenol’. Ni ddywedodd hynny pan oedd yn ymgyrchu dros gynulliad i Gymru, er bod y rhai yn yr ymgyrch ‘Na’ wedi gwneud. Dylem oll gofio am y peryglon o chwarae â chyfansoddiad fel hyn—

As you have accepted that the situation as it stands is inadequate and fundamentally flawed, are you arguing in favour of a parliament with full legislative powers or are you arguing in favour of abolishing the Assembly? You must decide one way or another.

Nid oes rhaid imi benderfynu’r naill ffordd neu’r llall. Atebaf y cwestiwn hwnnw, ond gadewch imi ddod yn ôl ato, gan mai hwnnw fydd fy mhwynt olaf. Yr wyf yn siarad dros y rhan fwyaf o bobl Cymru na wnaethant bleidleisio dros Gynulliad i Gymru. Dylai’r Aelodau gofio mai dim ond un ym mhob pedwar a oedd am inni fod yn y Siambr hon heddiw. Cymro ydwyf fi, ond yr wyf hefyd yn ddinesydd Prydeinig. Ni welaf unrhyw wrthdaro yn hynny, ond byddaf bob amser yn deyrngar i Brydain yn gyntaf. Yr wyf yn pryderu bod y camau hyn tuag at genedlaetholdeb rhanbarthol a senedd yng Nghymru yn cymell pobl i’w hystyried eu hunain yn Gymry’n unig neu, yn yr Alban, yn Albanwyr yn unig neu, pan fydd gennym seneddau rhanbarthol dros weddill Lloegr, yn Gernywiaid, neu’n Efrogiaid neu beth bynnag yn unig.

Ni wnaf ildio; yr wyf am orffen. Mae peryglon mawr mewn hybu cenedlaetholdeb o’r fath. Ers canrifoedd, bu’r DU yn un o wledydd mwyaf sefydlog a chydlynol Ewrop. Mae hynny am inni bob amser fod yn deyrngar i Brydain yn gyntaf. Pan yw pobl mewn gwlad neu wladwriaeth a gydrennir yn dechrau eu diffinio’u hunain yn bennaf neu’n gyfan gwbl yn ôl y rhanbarthau lle y maent yn byw, yn ôl eu crefydd, neu yn ôl unrhyw nodwedd arall, gall yr ansefydlogrwydd sy’n dilyn arwain at drychineb. Mae enghreifftiau o hynny heddiw ledled Affrica, y dwyrain canol, yn y Balcanau, a hyd yn oed yng Ngogledd Iwerddon—yr unig gornel o’r DU lle y mae nifer sylweddol o bobl nad ydynt yn deyrngar i’r wladwriaeth Brydeinig yn gyntaf. Mae gennym Gynulliad ac, fel y dywedodd arweinydd Plaid Cymru, anghydbwysedd cyfansoddiadol. Gallai Lloegr ei anwybyddu, neu gellid ei gywiro yn San Steffan. Rhaid inni aros i weld. Fodd bynnag, os awn ymlaen â senedd, bydd gennym anghydbwysedd cyfansoddiadol mwy byth. Byddai pwerau pellach yn creu mwy o anghydbwysedd. Gadewch inni anghofio am y ddadl gyfansoddiadol hon a bwrw ymlaen â’r gwaith y’n hetholwyd i’w wneud—gwella’r gwasanaethau iechyd ac addysg a chanolbwyntio ar gefnffyrdd a’r holl faterion eraill. Gallai hynny ymddangos yn ddiddrwg-ddidda, ond i wneud hynny y’n hetholwyd. Os gwnawn rywbeth heblaw hynny, gallem fod ar y ffordd i drychineb.

Yr wyf yn falch o siarad ar y mater hwn heddiw. Yn gyntaf, dylem ddiolch i’r Arglwydd Richard am roi o’i amser i gadeirio’r comisiwn hwn. Bydd ei bresenoldeb nodedig yn gymorth mawr i ni. Fodd bynnag, gadewch inni ddeall hyn yn iawn. Yn y pen draw, bydd yn rhaid gwneud penderfyniad gwleidyddol. Bydd o ddiddoreb imi weld canlyniad hyn, fel y bydd i bawb arall yng Nghymru. Mae llawer yn credu o hyd fod rhaid inni wneud mwy â’r hyn sydd gennym. Efallai y bydd yn rhaid inni eu hargyhoeddi ar y ffordd. Yr wyf yn falch o dalu teyrnged i’m cyd-Aelod, Ron Davies ac i Lafur. Llafur—a Ron Davies yn bensaer—a roddodd inni Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Fe’i sefydlwyd ar ôl 600 mlynedd ac ni ddylem byth anghofio hynny, na’i fychanu. Ni fyddem yn eistedd yma heddiw oni bai am waith y Llywodraeth Lafur a Ron Davies. Rhoddwyd Cynulliad democrataidd i bobl Cymru.

Pan oeddwn yn y Weithrediaeth, bu adegau pan oeddwn yn siomedig; teimlwn nad oeddem bob amser yn cael bargen deg. Mae rhai yn Llywodraeth y DU, yn y gwasanaeth sifil yn enwedig, nad ydynt yn deall datganoli. Mae materion i’w hystyried a bydd hyn yn ymarfer defnyddiol yn hynny o beth. Rhaid inni ystyried a ddylid datganoli’r gwasanaethau tân a heddlu. Os rhoddir pwerau codi refeniw i ranbarthau Lloegr, ni ddylai Cymru gael ei gadael allan; dim ond yn ddiweddar y darllenasom am hynny.

Mae gwaith pwysig i’w wneud a dymunaf yn dda i’r Arglwydd Richard a’r comisiwn. Yr wyf yn falch o glywed bod cannoedd wedi ymgeisio am aelodaeth o’r comisiwn. Ni wn ai Prif Weinidog Cymru neu rywun arall a wnaiff benodi’r aelodau. Dywedir wrthyf y caiff hynny ei wneud yn unol ag egwyddorion Nolan-Neill; nid wyf ond yn gobeithio na chaiff y comisiwn ei lanw â Democratiaid Rhyddfrydol, gan y bu patrwm o hynny mewn rhai cyrff cyhoeddus dros y flwyddyn neu ddwy ddiwethaf. Byddwn yn cadw llygad barcud ar hynny.

Daw hynny â mi at bwynt arall sydd o fewn cylch gwaith y comisiwn, sef a yw’r dull o ethol y Cynulliad, gan gynnwys y graddau o gyfranoldeb, yn adlewyrchu’n ddigonol ac yn gywir yr holl fuddiannau pwysig yng Nghymru. Fe ŵyr y rhan fwyaf o’r Aelodau am fy marn i am gynrychiolaeth gyfrannol. Er hynny, fe ddylwn ei hailadrodd heddiw. Mae cynrychiolaeth gyfrannol yn ystumio realiti. Mae’r ffenomen honno wedi profi’n drychineb yn y Cynulliad. Nid oes ond rhaid ichi edrych ar y gynrychiolaeth o’r beddrod Ceidwadol, lle y mae’r meirwon gwleidyddol wedi’u hadfywio. A wahân i un, ni fyddent yma oni bai am gynrychiolaeth gyfrannol. Mae hynny’n dangos y fath ystumiad o ddemocratiaeth ydyw.

Os na chredwch hynny, nid oes ond rhaid ichi edrych tua blaen y Siambr, lle y mae’r Dirprwy Brif Weinidog Cymru newydd-benodedig yn rhoi hygrededd i’r dywediad, ‘mae’r lloerigion yn rhedeg y gwallgofdy’. Pan yw rhywun yn dod yn drydydd mewn etholiad y cyntaf heibio i’r postyn yng Nghaerffili, gyda 12 y cant o’r bleidlais, ac wedyn yn cael y swydd fwyaf pwerus ond un yng Nghymru, rhaid ichi feddwl tybed ym mhle yr aeth democratiaeth o chwith. Dyna a ddywed pobl wrthyf fi.

Nid yw’r rhan fwyaf o bobl yn deall, yn dymuno nac yn credu mewn cynrychiolaeth gyfrannol. Maent yn cefnogi system ddemocrataidd draddodiadol y cyntaf heibio i’r postyn a fu’n brif gynheiliad i Brydain gyhyd. Yr wyf yn synnu nad yw’r Ceidwadwyr wedi cyflwyno gwelliant ar y mater hwn heddiw. Arferent alw cynrychiolaeth gyfrannol yn bob math o enwau nes iddynt ddod i’r Cynulliad. Nid oeddent erioed wedi credu mewn datganoli ac ni wnaethant bleidleisio dros y Cynulliad. Plaid ragrithiol yw eu plaid hwy. Mae’n falch yn awr o gael wyth Aelod yma, yn derbyn cyflogau ac yn rhan o’r system.

Mae cynrychiolaeth gyfrannol yn ystumiad o ddemocratiaeth. Pan ystyriwch yr hyn sydd o’r budd mwyaf i bobl Cymru, nid yw cynrychiolaeth gyfrannol a’r system restr yn cynrychioli pobl ledled Cymru’n deg ac yn ddigonol. Dywedais hynny lawer gwaith o’r blaen, yn enwedig wrth arweinydd grŵp Democratiaid Rhyddfrydol Cymru. Fel arfer mae’n troi ataf, neu efallai y bydd ei was bach, a elwir fel arall yn ‘Black y Cynffonnwr’, yn gwneud, ac yn dweud wrthyf iddo gael ei ethol â 24,000 o bleidleisiau ar restr Dwyrain De Cymru. Cafodd y Blaid Lafur 84,000 o bleidleisiau ar restr Dwyrain De Cymru ac ni chawsom sedd. Mae pobl yn gofyn i mi ‘ai peth felly yw democratiaeth?’ Cawsom ein twyllo. Nid pawb sy’n hoffi’r modd—

Cytunaf fod cynrychiolaeth gyfrannol yn ystumiad o ddemocratiaeth. Fodd bynnag, y Blaid Lafur a gynlluniodd y system honno. Nid yw’r Ceidwadwyr ond wedi chwarae yn ôl y rheolau a orfodwyd arnom. Ni ofynnodd neb erioed i’r Democratiaid Rhyddfrydol, nac i neb arall nad yw o blaid system y cyntaf heibio i’r postyn, pam y maent yn barod i gymryd eu seddau yn y Senedd. Pam, felly, yr ydych yn gofyn i ni pam y cymerasom ein seddau o dan y rheolau a ddyfeisiwyd gennych chi? Pam na chyfeiriwch eich sylwadau at y rhai a orfododd y rheolau ofnadwy hyn arnom?

Credaf ei fod yn rhesymol, Ddirprwy Lywydd. Nid oes dim sarhaus yn ei gylch.

Nid oedd dim hiliol ynghylch y sylw; gwnaf hynny’n glir. Fodd bynnag, fe’i tynnaf yn ôl os credwch ei bod yn briodol gwneud hynny. Ni wnaf ond ei alw’n gynffonnwr i Mike German, arweinydd grŵp Democratiaid Rhyddfrydol Cymru. Cynffonnwr ydyw, gan ei fod yntau’n Ddirprwy Weinidog. Sut y gellir rhoi swydd o’r fath i chi, a chithau ond wedi cael 12 y cant o’r bleidlais?

O ystyried eich obsesiwn â Mike German a’ch anfodlonrwydd â’i swydd, mae’n rhaid eich bod yn siomedig mai Democratiaid Rhyddfrydol a enillodd y ddau is-etholiad cyngor diwethaf yn eich etholaeth, mewn ymgyrchoedd y bu gan Mike German ran fawr ynddynt. Nid yw’ch etholwyr yn derbyn beth bynnag yr ydych yn ei borthi iddynt, Peter.

Nid oedd hynny ond yn ddau anghysonder bach o ganlyniad i gamhysbysrwydd y Democratiaid Rhyddfrydol, yr ydym oll yn gyfarwydd ag ef.

Derbyniaf fod pobl yma am fod y system wedi’i chynllunio felly. Nid wyf yn cymryd unrhyw glod am y system honno. Fodd bynnag, mae’r Aelodau Ceidwadol hynny sy’n dal i ddymuno diddymu’r Cynulliad yn rhagrithio pan dderbyniant gyflogau fel Aelodau Cynulliad.

Tynnaf fy sylw’n ôl; nid oedd ond yn ymddangos ei fod yn ymddwyn felly.

Anghytunaf â’r ddau siaradwr blaenorol. Mae sôn am y wladwriaeth Brydeinig yn hen-ffasiwn. Mae’r genedl-wladwriaeth yn gysyniad o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Y dyddiau hyn, dylem sôn am lywodraeth briodol ar wahanol lefelau. Sylwaf na ddywedwyd dim am y ffaith ein bod yn ddinasyddion Ewropeaidd. Fodd bynnag, dymunaf ganolbwyntio ar y trefniadau etholiadol. Anghytunaf â Peter Law ar gynrychiolaeth gyfrannol. Mae’n system a ddaeth yn hwyr i’r byd gwleidyddol ym Mhrydain ac mae’n ymwneud â cheisio cael cysylltiad agosach rhwng y gyfran o bleidleisiau a gaiff eu bwrw dros grŵp a nifer y seddau y mae’n eu hennill. Mae’n ymwneud â bod yn deg â’r etholwyr, nid â’r gwleidyddion, a’r angen i gynrychiolwyr etholedig wrando a gweithredu yn ôl dymuniadau’r rhai sy’n pleidleisio drostynt. Mae’n ymwneud hefyd â datblygu cysylltiadau agos rhwng gwleidyddion a’r etholwyr. Mae gwrthddywediad yn hynny o beth, oherwydd y system fwyaf cyfrannol yw’r un lle y ceir un etholaeth fawr a lle yr etholir pobl mewn cyfrannedd â’r pleidleisiau a gaiff y blaid y maent yn ei chynrychioli. Y prif anhawster ynghylch y senario hwnnw yw nad oes gan neb gyfrifoldeb penodol dros ardaloedd penodol. Hefyd, gall y pleidiau benderfynu pwy fydd ar ben y rhestr yn lle cael rhestr agored.

Nid yw hynny’n golygu y dylem gael gwared â’r system. Cafwyd ymdrechion i ddyfeisio system sy’n sicrhau’r cydbwysedd gorau rhwng cyfranoldeb a chynrychiolaeth atebol ac sy’n gryfach na chynnal etholiad bob pedair neu bum mlynedd. Bu rhai o’r cynigion yn gymhleth—mae system y Cynulliad yn eithaf cymhleth, fel y gwn, a minnau wedi ceisio ei hegluro i lawer o bobl. Fodd bynnag, mae systemau o’r fath yn well na system y cyntaf heibio i’r postyn, a all alluogi plaid a chanddi ganran fach o’r pleidleisiau mewn rhai ardaloedd i gadw grym y naill etholiad ar ôl y llall. Un fantais i’r system hon y cyfeirir ati’n aml yw ei bod yn arwain at lywodraeth gryf. Nid yw hynny’n wir. Ar un rhan o dair o’r cynghorau lleol yn y DU nid oes plaid â mwyafrif dros bawb. Hefyd, er ei bod yn hawdd sôn am fanteision llywodraeth gryf, mae anfanteision hefyd. Gall llywodraethau o’r fath fod yn llai atebol, ymgynghori’n llai a bod yn ddiofal o leiafrifoedd. Mewn achosion eithafol, gall arwain at lywodraeth unbenaethol.

Rhoddwyd system newydd o gynrychiolaeth gyfrannol i’r Cynulliad. Fel Aelod rhestr, gwelaf yr anfanteision o geisio cynrychioli ardal etholaethol fawr. Mae’n ddigon posibl bod system well; mae system y bleidlais sengl drosglwyddadwy yn diwallu llawer o anghenion, ond nid oes dewis perffaith. Mae’n bwysig cael y system orau i Gymru a Llywodraeth a senedd sy’n ymatebol, yn atebol ac yn agored, gan roi cynrychiolaeth deg i’r holl bleidleiswyr a gallu cyflawni’r strategaethau hynny—a deddfwriaeth yn y dyfodol, yr wyf yn gobeithio—a fydd yn hybu cydraddoldeb ac yn gwneud Cymru’n lle dymunol i fyw.

Cefnogaf gynnig y Llywodraeth y bore yma, ond mae’n bwysig cofnodi rhai o’m hamheuon difrifol ynghylch y ddadl hon. Mae hon yn ddadl bwysig, ond fe ddaeth yn rhy fuan o lawer yn oes y sefydliad hwn. Mae’n golygu bod perygl i bobl ein gweld yn y modd y gwelir gwleidyddion yn rhy aml, sef rhai sy’n llawn hunanbwysigrwydd ac yn fwyaf brwd pan ydym yn sôn amdanom ein hunain. Yr wyf yn falch bod y cylch gorchwyl wedi’i ddrafftio’n fanwl, er nad wyf yn gwbl argyhoeddedig y dylai fod wedi’i ddrafftio cyn inni gwblhau un tymor llawn.

Gobeithiaf y bydd y comisiwn yn cydnabod y rôl ddilys sydd i lywodraeth leol yn ei waith. Mae ein pwerau’n effeithio ar ei rôl hi’n gymaint ag y maent ar y berthynas rhwng y Cynulliad a Senedd y DU. Yn yr un modd, rhaid cydnabod rôl Senedd y DU a rhoi llais iddi. Bydd newidiadau i’n pwerau’n gofyn deddfwriaeth sylfaenol hefyd—swyddogaeth yr etholwyd Aelodau Seneddol i’w chyflawni. Fodd bynnag, yn gyffredinol, mae’r cylch gorchwyl yn canolbwyntio’n briodol ar y trefniadau polisi presennol ac a ydynt yn ddigonol i gyflawni’r newid a’r diwygio y mae arnom eu hangen. Mae’r mater hwn yn ganolog i’r ddadl.

Yr wyf wedi cefnogi ac ymgyrchu dros ddatganoli ar hyd fy oes fel oedolyn, ond byddwn yn cefnu arno yfory pe credwn fod dull gwell a mwy effeithiol i sicrhau cyfiawnder cymdeithasol. Nid yw datganoli’n bod er ei fwyn ei hun. Nid yw’r sefydliad hwn yn bod dim ond i roi gwaith i ni. Mae’n duedd naturiol i bob sefydliad geisio ennill mwy o bwerau a dylanwad, ond byddwn yn bryderus pe byddem yn ceisio hynny ar ôl dim ond pedair blynedd mewn grym. Ar ben hynny, byddai’n annymunol pe byddem yn ceisio gwneud hynny heb ofyn yn gyntaf am gydsyniad y bobl unwaith eto. Gobeithiaf y bydd y comisiwn yn cydnabod ei bod yn wleidyddol onest, ar ôl penderfyniad pobl Cymru yn y refferendwm, inni ymgynghori â hwy eto cyn inni roi unrhyw newid cyfansoddiadol ar waith yn y dyfodol.

Enillasom gytundeb bregus yn 1997 i sefydlu’r sefydliad hwn, ond os ydym i newid amodau’r cytundeb hwnnw, ni ddylem ond gwneud hynny ar ôl cael cydsyniad o’r newydd. Ni fu ymchwydd mawr o gefnogaeth i’r Cynulliad ers y chwyldro—[Chwerthin.] Mae’n ddrwg gennyf, rhan o hen araith oedd hynny. Ni fu ymchwydd mawr o gefnogaeth i’r Cynulliad ers y refferendwm, ac mae’n naturiol bod pobl am roi amser i’r sefydliad weithio. Ni fydd pobl yn ymateb i wleidyddion sydd bob amser am ailgynnal ymgyrch y refferendwm, ac nid oes rheswm inni wneud hynny. Fodd bynnag, fe fyddant yn ymateb yn gadarnhaol o weld y Cynulliad yn dod â newid a chyfiawnder cymdeithasol.

Gellid defnyddio ein pwerau presennol mewn llawer o ddulliau nas ymchwiliwyd iddynt i sicrhau newid cadarnhaol i bobl Cymru. Hon yw’r her bwysicaf o lawer i’r Cynulliad. Mae angen y ddadl hon a’r comisiwn hwn, ond cynamserol yw cychwyn cyn inni gwblhau hyd yn oed un tymor llawn. Byddai’r nifer fawr o ddulliau posibl o ddefnyddio ein pwerau presennol yn caniatáu inni fod yn radical iawn yn y modd yr ydym yn ymdrin â phroblemau Cymru, pe byddem yn ddigon eofn i fynd i’r afael â’r buddiannau breintiedig sy’n rhwystro cyfiawnder cymdeithasol yn ein gwlad.

Croesawaf sefydlu’r comisiwn hwn. Cam doeth ydyw gydag amserlen realistig, a bwriadaf roi tystiolaeth i’r comisiwn. Byddai unrhyw adolygiad teg yn dod i’r casgliad y dylid cael pwerau deddfu sylfaenol yng Nghaerdydd, yn ogystal ag yn Belfast ac yng Nghaeredin. Mae gan y Cynulliad Cenedlaethol gyfrifoldeb dros addysg, iechyd, trafnidiaeth a llu o bynciau eraill. Eto, nid yw’n gallu deddfu. Rhaid i ddeddfwriaeth i Gymru gystadlu â’r holl Fesurau eraill yn y dagfa seneddol. Ar rai adegau, yr unig reswm dros beidio â throi cynigion da gan Lywodraeth y Cynulliad yn ddeddf yw diffyg amser yn San Steffan. Yn wir, nid yw ond yn bosibl i’r setliad presennol weithio’n effeithiol os yw Ysgrifennydd Gwladol Cymru a Phrif Weinidog Cymru’n dawnsio’n gwbl gytûn, gan droedio’n ddeheuig ac yn gwbl gyd-drefnus ar rew cyfansoddiadol tenau. Yr ydym yn wirioneddol ffodus bod Paul Murphy a Rhodri Morgan yn Torvill a Dean i’n hoes ni.

Er enghraifft, sefydlwyd rôl statudol comisiynydd plant i Gymru drwy impio cymalau ar Ddeddf Safonau Gofal 2000. Yr oedd yn rhaid i ddeddfwriaeth pellach ddilyn yn ddiweddarach i roi’r pwerau i’r comisiynydd wneud y gwaith. Ni all hynny gelu’r ffaith y buasai un Ddeddf i Gymru, yn hytrach na blerwch cyfreithiol, yn ymateb mwy addas i ymchwiliad Waterhouse i’r gamdriniaeth eang o blant yn y Gogledd.

The Labour Party and the Liberal Democrats pride themselves on the duties and responsibilities of the Children’s Commissioner for Wales. Why, therefore, were his important comments on not building schools in Wales on contaminated land ignored?

Mae hynny’n fater ar wahân ac mae’r Gweinidog dros yr Amgylchedd wedi rhoi eglurhad boddhaol ichi am hynny eisoes.

Yr oedd y diwygiadau pwysig mewn ariannu addysg ôl-16 yng Nghymru, gan gynnwys sefydlu Dysgu ac Addysgu Cymru, corff cynllunio ac ariannu ôl-16 yr oedd ei fawr angen, hefyd wedi’u sicrhau drwy atodi cyfres o gymalau i Gymru’n unig i’r Ddeddf Dysgu a Sgiliau 2000.

Mae’r Mesur Addysg diweddaraf yn hynod gan ei fod yn cynnwys dwy set wahanol o gynigion i addysg yng Nghymru a Lloegr, ac mae’n ganlyniad i lawer o fynd a dod rhwng Caerdydd a Llundain. Gall y setliad presennol weithio pan yw dwy set o wleidyddion a swyddogion o’r un blaid yn cydweithredu’n egnïol. Fodd bynnag, ni allai’r ysbryd hwn o gydweithredu a pharch gan y naill at y llall i sicrhau gwahanol ganlyniadau mewn un Ddeddf byth barhau ar ôl ethol llywodraethau o wahanol bleidiau ym mae Caerdydd a San Steffan.

If a Plaid Cymru government had proposed a similar motion in relation to the Education Bill, are you suggesting that the Labour Government in London would have refused to co-operate with its recommendations?

Mae hynny’n bwynt da. Mae’n anodd dyfalu sut y byddai’r setliad presennol yn gweithio pe byddai llywodraethau o wahanol bleidiau yng Nghaerdydd a Llundain.

Bu sôn mai unwaith y bydd y Llywodraeth wedi’i phrofi ei hun yn ôl rhyw feini prawf annelwig, y gallai pwerau sylfaenol ddilyn ymhen amser. Mae hynny’n debyg i ofyn i ddyn â siaced gaeth amdano dorri ffos ddwfn â’i ddwylo noeth, a’i wobrwyo drwy dynnu’r siaced a chyflwyno rhaw iddo. Ni ddylid ystyried y diwygiadau a gynigiaf fi’n faldod i ddosbarth y clebrynnod ar adeg pan ddylem ganolbwyntio ar ddarparu gwasanaethau cyhoeddus. Yr wyf am weld newid am fod y trefniant cyfansoddiadol presennol yn rhwystr diangen i allu’r Cynulliad i gyflawni dros bobl Cymru.

Mae Llywodraeth Cymru dan arweiniad Llafur wedi gwneud llawer o bethau da, yn amrywio o ddarparu trafnidiaeth am ddim i bensiynwyr i grantiau myfyrwyr i’n pobl ifanc. Fe wnaethom lawer, ond gallem wneud rhagor gyda’r pwerau sylfaenol hynny.

Talaf deyrnged i bawb a fu’n gyfrwng i sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru’n croesawu’r comisiwn hwn, a chredaf ei bod yn adeg briodol inni gryfhau ein sefyllfa. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yng Nghymru’n credu mewn Prydain ffederal ac ailsefydlu’r Cynulliad yn Senedd Gymreig, gyda’r un pwerau â Senedd yr Alban. Senedd i Gymru yw polisi ein plaid ers dros 100 mlynedd. E. T. John, yr Aelod Seneddol Rhyddfrydol, a gyflwynodd y Mesur ymreolaeth gyntaf i Gymru yn 1914. Yr ydym o blaid Senedd Gymreig a chanddi bwerau i godi trethi, ond dim ond os bydd pobl Cymru’n cefnogi hynny mewn refferendwm.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru’n credu, er gwaethaf haeriad Peter Law, y dylai pleidlais pawb gyfrif; nid yn unig pleidleisiau 100,000 o bobl mewn seddau ymylol, fel a ddigwydd yn etholiadau San Steffan. Mae cynrychiolaeth gyfrannol yn decach ac yn fwy cynrychioliadol na system y cyntaf heibio i’r postyn. Dylid ethol 80 o Aelodau drwy’r bleidlais sengl drosglwyddadwy mewn etholaethau aml-Aelod. Byddai hynny’n sicrhau Senedd fwy cynrychioladol, gyda mwy o gydraddoldeb rhwng yr Aelodau, mwy o ddylanwad i’r pleidleiswyr a llai o ddylanwad i’r pleidiau.

Mae meysydd pwysig mewn polisi trafnidiaeth nad oes gan y Cynulliad bwerau drostynt. Mae rheilffyrdd, trafnidiaeth awyr a bysiau, yn benodol, yn dal i fod o dan reolaeth Llywodraeth San Steffan i raddau helaeth. Mae hynny’n ei gwneud yn fwy anodd cyrraedd y nod bwysig o system drafnidiaeth integredig, y mae’n hen bryd ei chael yng Nghymru, er mwyn adfywio cymunedau a helpu i gadarnhau cynhwysiant cymdeithasol.

Os dymunwn sefydlu awdurdod trafnidiaeth teithwyr i Gymru, ni allwn fynd ymlaen a gwneud hynny. Os yw pob un ohonom yn pleidleisio o’i blaid, rhaid inni ddisgwyl am ddeddfwriaeth sylfaenol yn San Steffan. Mae’n ymddangos bod arweinydd Ceidwadwyr Cymru, Nick Bourne, mewn penbleth ynghylch y cyfeiriad y dylai’i blaid fynd iddo ar y mater o fwy o bwerau i’r Cynulliad. Fel arfer, mae’n mynnu bod ei blaid yn credu na ddylai’r Cynulliad gael rhagor o bwerau. Fodd bynnag, yn ystod ei ddadl fer ar ffermydd gwynt ar 28 Chwefror 2002, galwodd am drosglwyddo’r pŵer i benderfynu ar geisiadau cynllunio sy’n ymwneud â ffermydd gwynt o 50 cilowat a mwy i’r Cynulliad. Ai hynny oedd dechrau tröedigaeth at gredu y dylai’r Cynulliad gael rhagor o bwerau?

Yr oedd gan y Swyddfa Gymreig bwerau helaeth dros gynllunio, felly nid oedd Nick yn gofyn am ddim byd ychwanegol. Cafodd Lloyd George bob cyfle i wireddu’r addewid hwnnw gan Lafur, ond cefnodd arno, felly nid yw’n bolisi i’r blaid erioed.

Y llynedd cyhoeddodd y Blaid Geidwadol daflen a ddywedai na ddylid rhoi unrhyw bwerau pellach i Gynulliad Cenedlaethol Cymru, a mynnai y dylai unrhyw refferendwm ar roi rhagor o bwerau i’r Cynulliad gynnwys y dewis o gael gwared â’r Cynulliad yn gyfan gwbl. Dyna gloi fy nadl.

I welcome this debate, as well as Lord Richard’s appointment. I am glad to see him here today. He is an extremely appropriate person to undertake this great task, and the people of Ammanford in my region are proud of him.

The commission has a great responsibility, and I hope that it will focus clearly on how we can respond more effectively to the needs of the people of Wales. I do not agree with the leader of Plaid Cymru that there are fundamental flaws in the present arrangements. If the best example he can give is the need to create a bank holiday on St David’s Day, I am not convinced. I do not believe either that we should be slavishly following Scotland, which has a quite different background and institutions to us in Wales. The challenge for us is to develop a power arrangement that is appropriate to the needs of the people of Wales in the context of our strong and valuable relationship with the rest of the United Kingdom.

I agree with Huw Lewis that we can do much more within the present powers. That is the greatest challenge for us as an Assembly, not creating the false and totally misleading impression that it is possible to solve all of Wales’s problems by changing the settlement. That is not true. The commission must consider all policy areas as a whole, and I look forward eagerly to its conclusions. I make one request regarding appointments to the commission. I hope that the Assembly’s honourable emphasis on equality of opportunity will be reflected in the appointments and that there will be a good representation of young people, as well as minority groups, on the commission.

Ymunaf ag eraill i ddymuno’n dda i’r comisiwn yn ei waith pwysig er mwyn dyfodol Cymru. Mae rhai Aelodau wedi sôn am hanes y Swyddfa Gymreig a’i datblygiad parhaus ac anorfod. Mae’r un peth yn wir am y Cynulliad. Yr her yw sicrhau bod y datblygiad hwnnw’n effeithiol ac yn amserol. Mae’n amlwg o’n profiad hyd yn hyn—ac mae llawer o’r Aelodau wedi cyfeirio at enghreifftiau yn ystod y ddadl hon—fod angen cael pwerau deddfu sylfaenol i’r Cynulliad os ydym i wasanaethu pobl Cymru’n briodol.

Mae llawer o gyrff a phobl wedi dweud wrthyf fod ganddynt feddwl mawr o’r Cynulliad o ran y modd y mae’n ymwneud â phobl Cymru, ac wedi dweud cymaint o welliant a fu o’i gymharu â’r Swyddfa Gymreig gynt, nad oedd ganddi ond ychydig o Weinidogion. Yr oedd y mynediad at y Gweinidog hynny’n wael. Ni allai pobl gyfleu eu safbwyntiau, ac yr oedd yr ymgynghori a’r cysylltu’n wannach o lawer nag y maent yn awr. Mae’n peri rhwystredigaeth i bobl pan yw’r broses, y cysylltu, y gweithredu agored, y tryloywder, ac yn y blaen yn arwain at gonsensws cyffredinol ynghylch y ffordd ymlaen i Gymru ar fater penodol, dim ond i weld llesteirio ewyllys pobl Cymru gan ddiffyg pwerau deddfu sylfaenol y Cynulliad. Mae hynny wedi digwydd yn aml, a chlywsom enghreifftiau heddiw. Yr her i ni yw sicrhau na fydd hynny’n dal i ddigwydd yn y dyfodol. Mae amserlen ddeddfwriaethol orlawn San Steffan yn broblem yn y cyd-destun hwnnw, yr ydym oll yn ymwybodol ohoni.

Trof yn fyr at faint y Cynulliad. O brofiad, mae’n amlwg nad yw 60 o Aelodau’n ddigon i’n galluogi i gyflawni ein dyletswyddau a’n cyfrifoldebau’n briodol ac yn effeithiol. Er enghraifft, gyda dim ond 60 Aelod mae’n anodd hyd yn oed gyflawni ein dyletswyddau a’n cyfrifoldebau pwyllgor yn ddigonol.

I wish to place the issue in a wider context and ask whether the current arrangements for the governance of Wales at all levels are appropriate and effective. That question should encompass local government and the entire structure of Assembly sponsored public bodies. That is beyond the remit of the Richard commission but that wider discussion will be needed at some point.

Awarding full legislative powers would entail, as John Griffiths has just said, increasing the size of the Assembly, in terms of Members and the civil service. More Members would be needed for them to carry out their functions properly and so that there would be a sufficient pool from which to select ministers. The Richard commission must examine the size and structure of the civil service. It is a truism to say that the quality of a country’s government and therefore the quality of people’s lives—which answers Huw Lewis’ point perhaps—depends on the quality of its civil service. That is the body of people who are committed to serving the country in every way. I do not doubt for a minute the commitment of the Assembly’s civil service, which has distinguished itself despite its insufficient resources. Every Member is indebted to them and the people of Wales are indebted them, to a greater extent than anyone realises.

It is clear that the Assembly’s existence and the reality of devolution is creating a new, more Welsh frame of mind among civil servants, which is less colonial and more nationalistic. That is healthy but we need to think further and more radically, in the context of the fact that Wales is a nation and that the task before us is to create a national future.

Our civil service is part of the home civil service. That is inevitable and necessary, but it will not be permanently inevitable. Naturally, Plaid Cymru would want to see a fundamental change to that. What kinds of arrangements would be appropriate? The aim should be an integrated national public service for the different tiers and components of government: the Assembly, local government, public bodies and others. We are already seeing secondments between those tiers, which is a useful start. The integrated public service would mean: a wider pool of talent, ability and expertise being available to different areas; the creation of a Welsh mindset in public servants; a strengthened understanding between different levels of government; and the creation of career structures and paths in Wales, which is an important aspect of national life.

Are you now prepared to be open with the people of Wales and say what devolution means to your party? Is it a characteristic step on the path to independence?

Yes, of course. We envisage Wales at the end of its journey achieving what we call full national status in Europe. However, I have an interest in the good governance of contemporary Wales and that is why we strongly support the creation of a parliament in Wales on the Scottish model. It would then be a matter for the people of Wales to decide how far they want to go beyond that.

To conclude, concerning my idea of an integrated public service, I can already hear some making the accusation that that would lead to a mindset that would be insular, introverted, and so on. On the contrary, that is not the situation in the civil services of other European small countries and national regions. I would want systems of exchanges and secondments between the Welsh public service and the public services of the three other British nations, the European Commission and the other states and regions of Europe. That may be a long-term vision, but it needs to be considered now and we need to prepare the way for it. I know that there are people high up in this civil service are already thinking along those lines, which is helpful.

I hope that the Richard commission will think seriously in such terms.

in Welsh I asked for variety during the debate, to enable me to give guidance to Lord Richard’s commission, and that is what I got. Some say that we have set up the commission too early, and others that it is too late. We should have moved forward without the commission, or should have started it in the months following the Assembly’s inception, three years ago.

in Welsh The idea behind appointing the commission was not to delay a decision, as Ieuan Wyn Jones suggested—you do not buy a Rolls Royce just to keep it in the garage. We will use this commission to bridge the past months with the Assembly’s first term, to study and analyse the settlement. Then, we can see whether we could have an improved, more effective model. We cannot do that before concluding one Assembly term under the current settlement, or people would think that we were complaining without reason. Evidence must be seen and heard. The same kind of variety must be heard, but not from the political classes as I think David Davies mentioned, but from the general public of Wales. It is they who will have the right to give evidence to the commission.

yn Saesneg Bydd y ffrae fach ddiddorol rhwng Eleanor Burnham a David Davies yn berthnasol i waith y comisiwn. Cyfeiriodd David Davies at ran David Lloyd George yn y mater hwn. Pe byddech yn mynd i’r cyntedd gwreiddiol ym Mharc Cathays ac yn darllen y ddau blât pres sy’n talu teyrnged i’r rhai a fu farw yn y ddau ryfel byd, fe ddysgech ragor am hunanlywodraeth ddatganoliadol Gymreig ym Mhrydain. Mae’r plac cyntaf yn cyfeirio at y staff a fu farw rhwng 1914 a 1918 fel staff Bwrdd Cymreig y Comisiynwyr Yswiriant Gwladol. Wrth ddatganoli yswiriant gwladol yn 1911, gwnaeth Lloyd George roi Cymru ar ben ffordd datganoli. Datganoli oedd hynny ar y pryd. Mae’r ail blât yn cyfeirio at staff Bwrdd Iechyd Cymru a fu farw. Pe buasai trydydd rhyfel byd—ac yn ffodus, ni fu un—gallai’r plac hwnnw fod wedi cyfeirio at staff y Swyddfa Gymreig neu hyd yn oed y Cynulliad. Mae hynny’n dangos hanes cymhleth hunanlywodraeth ddatganoliadol, a sut yr ydym wedi cyrraedd y fan yr ydym heddiw yng Nghymru.

Mae hynny’n swnio’n ddiddorol ac fe ddarllenaf y placiau hynny. Fy mhwynt i yw bod Lloyd George wedi cefnogi ymreolaeth i Gymru’n wreiddiol, ond wedi gwrthgilio wedyn. Dyna oedd pwnc fy ‘ffrae fach’. Nid yw’r Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi ymreolaeth erioed; pan gawsant gyfle i’w gweithredu, gwnaethant wrthod gwneud hynny.

Cododd y diffiniad o ‘ymreolaeth’—boed yn hunanlywodraeth ddatganoliadol neu’n annibyniaeth—sawl gwaith yn ystod y ddadl mewn ffrae fach arall, rhwng Gwenda Thomas a Cynog Dafis, y credais ei bod yn un enghreifftiol i gomisiwn Richard. Mae cenedlaetholdeb yng nghyd-destun datganoli’n gallu peri problemau. Mae Plaid Cymru’n dweud yn aml wrth bobl Cymru y buasai’n well pe byddem wedi cael yr un setliad â’r Alban. Fodd bynnag, mae eu cymheiriaid yn yr Alban, Plaid Genedlaethol yr Alban, yn amlygu’r un anfodlonrwydd ar setliad yr Alban. Iddynt hwy, nid hwnnw yw’r peth go iawn, ac yn yr un modd nid ein setliad ni yw’r peth go iawn i Blaid Cymru.

Canmolaf Janet Davies ar ei chyfraniad, a roddodd mewn cyd-destun Ewropeaidd. Dyna pam y mae amseriad comisiwn Richard mor arwyddocaol mewn cyd-destun Ewropeaidd. Bydd y cytundebau Ewropeaidd yn cael eu diwygio’n helaeth mewn cynhadledd rynglywodraethol ddechrau 2004. Sefydlwyd cynhadledd Laeken ar gyfer y 12 mis nesaf, ac ystyrir pwnc is-reolaeth ddwbl. Beth y dylai Ewrop, yr aelod wladwriaethau a llywodraethau’r haen ranbarthol fod yn ei wneud? Dyna oedd y fargen rhwng Tony Blair a Gerhard Schröder yn uwch-gynhadledd Nice ar ddiwedd 2001. Dyna pam y mae cynhadledd Laeken ar ei hanterth yn awr, a dyna pam y byddai unrhyw argymhellion gan gomisiwn Richard yn berthnasol i gasgliadau’r gynhadledd rynglywodraethol yn chwarter cyntaf 2004.

Yr ydych wedi crwydro i gyfeiriad athronyddol i sôn am natur datganoli, cenedlaetholdeb, hunaniaeth, a’r hyn y mae rhai geiriau’n ei olygu i bobl. Er eich bod wedi gwneud sylw am safbwynt y Ceidwadwyr, a gwyddom fod Plaid Cymru am symud yn gyflym at fodel yr Alban, a bod y Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi hyn, nid ydym wedi clywed eich barn chi eto. A wnewch chi ddweud wrthym beth y credwch a ddylai ddigwydd?

yn Saesneg Cyfeiriais at fy marn bersonol yn fy araith agoriadol. Mae’n wahanol i’r safbwynt yn ein maniffesto, ac nid oeddwn am wthio fy marn i fel Prif Weinidog Cymru, gan fy mod yn cael digon o gyfle i wneud hynny ar adegau eraill. Fodd bynnag, yr wyf am i’r comisiwn ddechrau ar ei waith wedi clywed yr amrywiaeth o farnau, a thalaf deyrnged i bawb a gyfrannodd i’r ddadl.

in Welsh Delyth Evans raised an important issue about the nature of civil society in Wales. It is different to that of Scotland. It is important that we appoint people to the commission that represent the different races and regions of Wales.

yn Saesneg Byddwn hefyd yn ceisio sicrhau cymysgedd o benodiadau gwleidyddol, ynghyd â phenodi arbenigwyr a dinasyddion, yn unol ag egwyddorion Nolan-Neill, i sicrhau eu bod yn cynrychioli pob elfen, ardal a chenhedlaeth yng Nghymru.

yn Saesneg Gwnaeth John Griffiths bwynt pwysig am faint aelodaeth y Cynulliad. Nid wyf yn cytuno â phwynt Alun Pugh, er ei fod yn bwysig ac yn eglurhaol. Llywodraeth Lloegr a ymgysylltodd wrth Fesur Cymru, nid fel arall. Defnyddiodd ein model ni, ac mae hynny’n dangos ichi y gall weithio’r ddwy ffordd. Bydd comisiwn Richard yn ystyried pa wersi y gellir eu dysgu o hynny, ac a ydym yn cael ein llesteirio neu beidio wrth fynd â Mesurau drwy’r Senedd. Mae pob Llywodraeth yn profi rhwystredigaeth, gan gynnwys Llywodraeth San Steffan, ac Arlywydd Unol Daleithiau America. Rhaid i’r comisiwn ystyried a ydynt yn rhwystrau anarferol y gellir eu dileu drwy adolygu neu newid y pwerau.

yn Saesneg Pwysaf eto ar yr Aelodau i beidio â chefnogi’r gwelliannau a diolchaf i bawb a gyfrannodd i’r ddadl ragorol hon.