Pleser mawr i mi yw cyflwyno’r cynnig hwn heddiw. Mae’n dilyn oddi ar fy nadl fer ddydd Iau diwethaf ar gau cartrefi gofal, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig, a’r colli swyddi a’r canlyniadau difrifol eraill a ddaw yn sgîl hynny.

Ddydd Gwener diwethaf, cefais alwad ffôn gan athrawes bryderus a chanddi 20 mlynedd o brofiad sydd yn poeni fod ei swydd yn y fantol oherwydd cwymp yn niferoedd disgyblion ysgol. Yn y Gogledd, collir bron 50 o swyddi erbyn gwyliau’r haf. Dywedodd yr athrawes ei bod yn poeni’n arw am ei swydd a’i bod yn teimlo’n fregus am ei bod yn dysgu plant yng nghyfnod allweddol 2. Wedi 20 mlynedd yn y proffesiwn, byddai’r arbediad i lywodraethwyr yr ysgol o beidio â thalu ei chyflog o fudd mawr i gyllideb ei hysgol. Dywedodd wrthyf y byddai’r nifer a ddeuai i mewn i’r ysgol ym Medi yn cwympo ymhellach, cwymp o 24 disgybl. Mae hi’n fam i ddau o blant sy’n gobeithio mynd i’r brifysgol, un eleni a’r llall ymhen dwy flynedd. Eglurodd y sefyllfa enbyd y câi ei hun ynddi pe collai ei swydd ar adeg mor bwysig ym mywydau ac addysg ei phlant. Cysylltais â chyfarwyddwr addysg yn y Gogledd a ddywedodd wrthyf mai’r dechrau yn unig yw’r colledion swyddi eleni mewn ysgolion gwledig. ‘Education, education, education’: geiriau pwy oedd y rheini?

A wyddoch chi beth y byddai llai o athrawon mewn ysgolion gwledig yn ei olygu? Byddai’n golygu dosbarthiadau mwy a dirywiad mewn safonau dysgu. Nid oes gan y ffaith bod llai o blant bellach yn byw mewn ardaloedd gwledig ddim i’w wneud ag atgenhedlu, ond mae i wneud â’r ffaith nad oes dim swyddi, dim dyfodol a bod pobl ifanc felly’n symud i ffwrdd. Gadewch inni groesawu penderfyniad Scottish Power i gau ei siopau trydanol; bydd yn cefnogi swyddfeydd post gan y bydd raid i bobl dalu eu biliau a phrynu tocynnau trydan yn y fan honno. Gadewch inni weld ymrwymiad gan y Cynulliad i gefnogi ardaloedd gwledig. Cofiwn ddywediad newydd cefn gwlad: ‘os ydych am ddod ymlaen, gadewch’. Cofiwn hefyd mai’r diwydiant pwysicaf yn y Gymru wledig yw amaethyddiaeth. Mae’r cyfan o’r Gymru wledig dan fygythiad os na wnawn gydnabod bod diwydiant amaethyddol llwyddiannus yn hanfodol i gefn gwlad byw. Nac anghofiwn y ffigur moel o 60,000 o swyddi a gollwyd ers 1998.

Mae angen bwyd arnom, cyn sicred â bod nos yn dilyn dydd. Rhaid i ffermwyr y DU gystadlu am archebion archfarchnadoedd â chynnyrch tramor, a gynhyrchir dan lai o reolau o ran lles anifeiliaid, hylendid, rheoliadau amgylcheddol a’r gallu i olrhain. Yn hytrach na siarad am fasnach rydd, rhaid i’r Llywodraeth ymladd dros fasnach deg i sicrhau y caiff ffermwyr fargen deg. Rhaid inni beidio â gorfodi rheolau Ewropeaidd yn gyflymach nag y gwna’r Almaen, yr Eidal, Iwerddon a Ffrainc. Gwnawn yr un fath â hwy a gadael i rai o’r rheolau hyn hel llwch ar y silff. Pam mae’n rhaid inni reoleiddio o hyd? Ers 1998, cyflwynwyd mwy na 15,000 o reoliadau ar amaethyddiaeth. Dyna 3,000 y flwyddyn, 250 y mis a 58 yr wythnos. Mae’r meddylfryd gorchymyn a rheoli sydd â’i wreiddiau yn y polisi amaethyddol cyffredin ac y gwelir ei fynegiant yn y mynydd o gyfarwyddebau a gorchmynion gan Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig yn gwneud niwed difesur i’r diwydiant.

Gwnewch ddadl rymus ynglŷn â’r rheoliadau sy’n deillio o’r Undeb Ewropeaidd. Fodd bynnag, melltithiwyd y cyfnod yr ydych yn cyfeirio ato gan gyfres o ddigwyddiadau, nid yn lleiaf broblemau BSE. A ydych yn derbyn bod llawer o’r cyfarwyddebau y cyfeiriasoch atynt yn angenrheidiol yn y cyfnod hwnnw i ddelio ag effaith BSE ar iechyd dynol ac anifeiliaid?

Cytunaf fod yn rhaid rheoli clwy’r traed a’r genau a chlefydau eraill. Fodd bynnag, rhaid cofio ein bod yn mynd yn ôl i 1997. Rhoddais enghraifft berffaith yn y Cyfarfod Llawn heddiw o’r hyn a wneir i ffermwyr dofednod ledled y wlad heb feddwl am y canlyniadau. Byddwch chi, Ron, yn deall y bydd diddymu’r diwydiant dofednod mewn un ergyd greulon yn gadael y wlad hon gyda 2 filiwn tunnell ychwanegol neu fwy o rawn, a ddefnyddir ar hyn o bryd gan y diwydiant hwnnw.

A dderbyniwch fod y Llywodraeth yr oeddech chi’n ei chefnogi drwy gydol y 1970au a’r 1980au yn benderfynol o ddilyn llwybr dadreoleiddio, a bod hynny wedi methu â gwarchod y sector cyhoeddus gan arwain at gyfres o glefydau fel BSE? Onid yw’n wir fod y cywion hynny wedi dod adref i glwydo?

Os ystyriwn BSE, gallwn weld faint y mae wedi ei gostio i ni a’r niwed parhaus i’r diwydiant a achoswyd gan rai sylwebwyr a’r rheolau. Gosodwyd y rheol ddiweddaraf, ynglŷn â thynnu’r madruddyn o ŵyn, gan Ffrainc yr wythnos diwethaf. Rhaid inni dynnu llinell dan hyn a chwestiynu ein dealltwriaeth o BSE.

A gytunwch, pe buasai rheoliadau yn eu lle i ddiogelu porthiant anifeiliaid pan gyflwynwyd BSE i’r wlad hon, y gallasem fod wedi osgoi’r holl beth?

Yr ydym newydd gael trychineb gyda chlwy’r traed a’r genau. Nid ydym wedi cymryd unrhyw ragofalon ers hynny ar gyfer y dyfodol. Dylem fod yn ystyried sut i achub economi cefn gwlad a chyflwyno cynlluniau i roi diwydiant ffermio hyfyw ar ei draed eto.

Mae ar y diwydiant angen cyfnod o lonydd a chysondeb ar ôl blynyddoedd o gwymp mewn incwm. Dengys y ffigurau diweddaraf ostyngiad o ryw 77 y cant yn incwm ffermwyr. Rhaid inni sicrhau y gallwn reoli unrhyw un o’r clefydau heintus hyn sy’n achosi cymaint o helynt. Rhaid inni achub y fferm deuluol. Rhaid inni beidio â chael mwy o chwalfa a newid. Nid yw Mike German, y trydydd Gweinidog cyfrifol am amaethyddiaeth mewn cynifer o flynyddoedd—a Democrat Rhyddfrydol—mewn unrhyw sefyllfa i gynnig arbenigedd na phrofiad. Creodd clwy’r traed a’r genau lanastr ar draws y wlad gan beri digalondid ac anobaith i fusnesau, llawer ohonynt heb gysylltiad ag amaethyddiaeth. Anallu bwngleraidd y cyn Weinidog dros Faterion Gwledig, Carwyn Jones, oedd yn bennaf gyfrifol am hynny. Yn fy ardal i gwelwyd y gorladdfa mwyaf o anifeiliaid yn y byd modern am bob achos o glwy’r traed a’r genau a gadarnhawyd. Gallwn dynnu dagrau i’ch llygaid gyda hanesion am y trallod yr oedd y Gweinidog yn gyfrifol amdano. Yn awr mae gan yr un Gweinidog hwn yr hyfdra i gyflwyno cynigion yn ei longyfarch ei hun. Onid oes ganddo gywilydd?

Yr oedd ymateb Ewrop i haint clwy’r traed a’r genau yn llygad ei le. Gorfodwyd gwaharddiad ar symud anifeiliaid yn ddi-oed. Pe bai’r Llywodraeth wedi gweithredu yn yr un modd, buasai gogledd Cymru wedi osgoi’r clwy. Yn awr mae gwaharddiad symud 20 diwrnod arnom—rheoliad afresymegol sy’n dinistrio’r diwydiant. Pe bai clwy’r traed a’r genau yn taro eto, ni fyddai’r rheol 20 diwrnod newydd yn gwneud dim i atal y feirws rhag cyrraedd gogledd Cymru yn yr un modd yn union ag y gwnaeth y llynedd. Er hynny, mae rheol 20 diwrnod wedi’i gosod, sy’n tagu’r diwydiant a’r ocsiynau da byw yn enwedig, ac sydd eto yn rhoi mandad i’r archfarchnadoedd reoli prisiau. Mae angen inni herio’r rheol 20 diwrnod er mwyn atal y clwy rhag dod i mewn i’r wlad eto ac i atal niwed pellach i’r economi; nid yn unig y gwahaniaethir yn erbyn ocsiynau, ond mae’r diwydiant cyfan yn dioddef.

Nid wyf am ildio, Cynog.

Yr hyn sydd arnom ei angen, a’r hyn y bu’r diwydiant yn sgrechian amdano dros y chwech neu saith blynedd diwethaf, yn dilyn dinistr clefyd y moch ac yn awr clwy’r traed a’r genau, yw mesurau rheoli mewn porthladdoedd a dociau fel y rheini a weithredir gan bob gwlad arall sy’n cynhyrchu bwyd er mwyn gwarchod eu diwydiant. Mae angen i gynwysyddion fod wedi’u marcio’n glir ac mae angen arwyddion i drafaelwyr waredu cynhyrchion cig. Mae angen cŵn synhwyro, a chyhoeddusrwydd i sicrhau bod pobl yn ymwybodol o sut y gall cig a fewnforir yn anghyfreithlon niweidio ein diwydiant.

Bu digon o siarad gwag yn y Cynulliad am hyfforddi cŵn synhwyro a phobl i ddarparu gwarchodaeth. Yr ydym dros dair blynedd i mewn i ddatganoli ac nid oes byth unrhyw arwydd o warchodaeth i’r diwydiant. Yr ydym wedi niweidio’r system ocsiwn, sy’n arf marchnata allweddol; rhaid peidio ag erlid y cwmnïau hyn. Rhaid gwerthfawrogi a chefnogi eu rôl hanfodol. Rhaid iddynt beidio â bod yn fwch dihangol i Lywodraeth a gymerodd gam gwag.

Mae gan ffermwyr ifanc le arbennig yng nghynlluniau’r Llywodraeth hon, neu felly y tybiwn i. Pam nad oes cwota defaid ar gael i ffermwyr newydd a pham fod rheolau a biwrocratiaeth sy’n atal ceisiadau am gwota buchod magu? Beth yr ydym ni wedi’i wneud dros ffermwyr newydd? Prin fod unrhyw hyfforddiant amaethyddiaeth i bobl ifanc.

Pam na chymerwn ein harwain gan Lywodraeth Ffrainc? Mae wedi plymio iddi ac wedi rhoi grantiau hael o hyd at £14,000 heb fod gofyn am ad-daliad i ddenu ffermwyr ifainc o Brydain i Ffrainc. Gellir benthyca hyd at £72,000 dan nawdd y wladwriaeth ar log o 2 y cant. [Torri ar draws.] Bydd gennych chi ddiddordeb yn hyn, Cynog; caf sgwrs â chi wedi’r cyfarfod.

Yn ogystal, ceir blaendal dan nawdd y wladwriaeth tuag at wella ffermydd—[Torri ar draws.]

Nid bod yn haerllug ydwyf wrth beidio ag ildio; mae fy amser yn mynd yn brin.

Ceir blaendal o £74,000 dan nawdd y wladwriaeth tuag at wella ffermydd. Mae Ffrainc yn meddwl ei bod yn bwysig annog ffermwyr ifainc, yr ystyrir mai hwy yw’r dyfodol i ardaloedd gwledig, ac mae’n rhoi pob cymorth iddynt. Mae ar Ffrainc eisiau i lawer o bobl ffermio darn rhesymol ac ymarferol o dir yn hytrach na chael ychydig o ffermwyr breintiedig yn gweithio darnau anferthol ohono. Dyna sut y mae’n hybu’r economi wledig ac yn sicrhau bod cartrefi’n cael pobl i fyw ynddynt a bod ysgolion, siopau a swyddfeydd post yn aros ar agor.

I propose amendment 3. Add at the end of the motion:

I listened carefully to what Peter Rogers had to offer—the Conservative Party’s vision regarding rural areas and the rural economy. With the exception of deregulation, he did not propose anything. He mentioned a vague idea about dogs that would sniff some incredible things and thus transform the rural economy.

If we are to propose such debates, we should place recommendations before the Assembly. It is one thing to attack the current Government, and I agree that its policies in the Assembly and in Westminster have been detrimental to rural areas. However, there is no point in attacking the Government time after time, without proposing any measures. I challenge Peter on this. Deregulation was his only suggestion and it will not solve the problems of agriculture. We should take advantage of the fact that we have an industry that is regulated to such an extent that we can state unequivocally that Welsh produce is of the highest possible quality. We must market Welsh produce as clean and green. There should be a financial premium on it to ensure that farmers receive what they deserve for such quality produce. There is no point in attacking Europe and being negative.

There are possibilities for the industry. If we talk down the industry constantly, and say that it is in crisis, there is no hope for agriculture in Wales—we are condemning it to death. We might as well bury the industry; that is what we are doing by constantly saying that the situation is hopeless. There are farmers in Wales today who see hope, despite the difficult situation. We have all spoken to farmers, and it is a heartbreaking experience at the moment. They are aware of the problems, but they want to ensure that they can compete because of the quality of their produce.

We should also remember that the rural economy is wider than agriculture, although we would still argue that agriculture is the backbone of the rural economy in Wales. It has been said in the past that agriculture does not contribute much in terms of gross domestic product per head or make a significant contribution to the economy. In the rural areas of mid Wales, 30 per cent of jobs—and over 30 per cent of jobs in rural parts of south-west Wales—depend in some way on agriculture. The same is true of north-west Wales. Therefore, agriculture is exceptionally important.

On the amendments, the United Kingdom Government’s policies over recent years have been detrimental to rural areas. Services are being lost from the countryside and centralised, and, once those essential services have been lost, it is increasingly difficult for people to stay in those communities. As a result these areas enter a depression, with people moving with the jobs to the towns and cities, and leaving the countryside. As a result an important contribution to the rural economy is lost.

We would argue that the funding policies of the past Conservative Government and the present Labour Government have been destructive in rural areas, but nothing has affected the agriculture industry as much as the value of the pound. With regard to the dairy sector, and many other sectors, joining the euro, or removing the difference between the strong pound—although it is not as strong as it has been—and the comparatively weak euro, would perhaps make the biggest difference to agriculture.

We must acknowledge the problems with the policies of the United Kingdom. We must have regional targets. We have emphasised this time after time—I will not discuss it further because the Deputy Presiding Officer wants me to wind up—but if we are serious about planning for the rural economy, we need regional targets.

We will reject amendment 1. I thought that there was a typing error, and that it should read ‘and which aims to regenerate rural communities in the distant future’ rather than ‘far into the future’, because I believe that that is the aim of the Government’s policies.

Cytunaf â rhai o sylwadau’r siaradwr blaenorol am wasanaethau gwledig, a dadl yw hon am wasanaethau gwledig, nid amaethyddiaeth yn unig. Canolbwyntiaf ar ychydig o agweddau ar wasanaethau gwledig, wedyn siaradaf am amaethyddiaeth. Ar wasanaethau gwledig, mae Llywodraeth y Democratiaid Rhyddfrydol a Llafur wedi esgeuluso gwariant ar addysg ac iechyd mewn ardaloedd gwledig. Gwelsom effaith hynny ar ysgolion bach yn y Gymru wledig, sydd yn aml yn gysylltiedig â bygythiad i’r iaith Gymraeg hefyd. Ar hyn o bryd, mae dwy apêl ar ddesg y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes gan ysgolion bach yn Sir Benfro—Trewyddel a Dinas. Mae llawer o ysgolion bach eraill dan fygythiad, nid yn lleiaf yn Sir Frycheiniog—yn Nhrecastell a Libanus. Pe buasai gennym bolisi unffurf ar ysgolion bychain i warchod yr ysgolion hyn, byddai llai o fygythiad i ardaloedd gwledig.

Fodd bynnag, nid yw hyn wedi’i gyfyngu i addysg yn unig. Mae’r un peth yn wir am iechyd. Ers tro nid ydym wedi gwario digon ar iechyd mewn ardaloedd gwledig. Ni chymerir gwledigrwydd i gyfrif yn iawn yng nghyswllt gofal iechyd yng nghefn gwlad. Nid oes unman lle mae hyn yn fwy gwir nag yn y gwasanaeth ambiwlans, sydd dan fygythiad difrifol drwy’r Canolbarth a’r Gorllewin. Mewn rhannau o’r Canolbarth nid oes ambiwlans ar gael os bydd un wedi’i alw i ddamwain ddifrifol ar un ochr i Geredigion neu Bowys, sy’n arwain at broblemau mewn mannau eraill. Felly, mae hyn yn fater trawsbynciol, ac nid yn gysylltiedig ag amaethyddiaeth yn unig. Cytunaf fod rhai problemau y tu allan i reolaeth uniongyrchol y Cynulliad, fel darpariaeth cabanau ffôn Telecom Prydain. Byddai pwysau gennym ni i gyd efallai’n helpu i sicrhau y gwarchodir blychau ffôn BT, sydd dan fygythiad mewn ardaloedd gwledig ym mhobman.

A throi at amaethyddiaeth, nid ymddengys y dysgwyd gwersi ers clwy’r traed a’r genau, sy’n destun pryder. Rhan o’r rheswm am hynny yw na chynhaliwyd ymchwiliad cyhoeddus, a oedd yn gamgymeriad. Camgymeriad, yn ystod yr haint, oedd mynnu cau llwybrau ar draws y wlad a defnyddio coelcerthi i waredu’r cyrff, a chamgymeriad oedd peidio â brechu. Siawns nad yw’r cyfaddefiad hwn o gamgymeriadau’n mynnu ymchwiliad cyhoeddus llawn. Nid yn aml y cytunaf â llefarydd y Democratiaid Rhyddfrydol ar amaethyddiaeth, ond geiriau Mick Bates yw’r rheini, ac ni allwn gytuno mwy. Siomedig, felly, oedd iddo bleidleisio yn erbyn ymchwiliad cyhoeddus pan ddaeth hynny gerbron Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

Nid oedd gennym y grym yma i gynnal ymchwiliad cyhoeddus llawn, fel y gwyddoch yn iawn, felly daliaf at yr hyn a ddywedais. Ar ysgolion bach, beth a wnaeth eich plaid chi i weithredu polisi i achub ysgolion bach ac i ystyried sut y gall ysgolion gwledig fyw? Dim o gwbl.

Yr amser iawn i ymyrryd ar y mater hwnnw fuasai pan oeddwn yn ei drafod. Deuaf yn ôl at hynny. O ran eich sylwadau ar glwy’r traed a’r genau, yr wyf yn falch eich bod wedi tanlinellu’r ffaith y dylid cael ymchwiliad cyhoeddus. Mae’n od nad oedd y grym gennym yma, ond cymerwyd pleidlais arno a phleidleisioch chi yn ei erbyn. Mae hynny’n siomedig. Mae’n siŵr y cewch air â’ch ffrind, Dirprwy Brif Weinidog Cymru a’r ‘Gweinidog dros Deithio Rhyngblanedol ac Amaethyddiaeth’ ar y mater hwnnw.

A wnewch chi fyfyrio ar sut y pleidleisiodd Cadeirydd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, Glyn Davies, ar yr un mater? Ni phleidleisiodd yntau o blaid ymchwiliad ychwaith.

Wedi nodi’n gynharach—

Fe’m cynddeiriogwyd gymaint gan sylwadau Mick nes imi ganiatáu dau air yn unig i Nick Bourne cyn torri ar draws. Gŵyr Mick Bates yn berffaith iawn, am ei fod yn Gadeirydd Pwyllgor ei hun, fod protocol ynghylch sut y mae Cadeiryddion yn pleidleisio. Os nad yw wedi dysgu hynny, nid yw’n addas i fod yn Gadeirydd.

Dyna’r pwynt yr oeddwn i ar fin ei wneud, ond fe’i gwnaethpwyd yn llawer mwy di-flewyn ar dafod gan Glyn.

Dywedodd Mick Bates nad oedd y grym gennym i alw am ymchwiliad cyhoeddus yma. Nid oedd gennym y grym ychwaith i roi pwerau statudol i gomisiynydd plant, ond fe basiwyd cynnig mewn Cyfarfod Llawn yn gofyn i San Steffan weithredu ar ein rhan. Pam, felly, na chefnogodd gynnig yn gofyn i San Steffan gynnal ymchwiliad cyhoeddus llawn?

Mae’n bwysig ein bod yn ymarfer datganoli cyhyrog. Pe cawn roi cyngor i’r Democratiaid Rhyddfrydol, mae’n hen bryd iddynt sylweddoli hynny. I ddychwelyd at y pwynt am ymchwiliad cyhoeddus llawn, buasai hynny wedi dangos o leiaf ddau beth. Yn gyntaf, mae angen mesurau rheoli priodol mewn porthladdoedd a phwyntiau mynediad i sicrhau na ddaw cig heintiedig i mewn i’r wlad. Mae gwledydd eraill, fel Unol Daleithiau America ac Awstralia, yn llwyddo i reoli mewnforion. Buasai wedi dangos hefyd fod arnom angen lladd-dai bach, lleol. Mae Llywodraeth ar ôl Llywodraeth wedi gwneud camgymeriad wrth adael i’r lladd-dai hyn ddiflannu’n raddol heb helpu i’w cadw, ond y llynedd, ysywaeth, cwtogwyd eu cyllideb gan weinyddiaeth y Democratiaid Rhyddfrydol/ Llafur. Dyna ddau gamgymeriad enfawr. Y mae pwyntiau difrifol yma. Yr ydym yn cynnig polisïau adeiladol i’w cywiro, ac mae angen dull trawsbynciol, go iawn, i ystyried yr holl faterion hyn sy’n effeithio ar y Gymru wledig.

Datganaf fuddiant fel partner mewn busnes ffermio. Yr wyf yn falch o gymryd rhan yn y ddadl hon, oherwydd mae a wnelo â chymunedau gwledig a’u hadfywiad. Ni all fod un Aelod o’r Cynulliad nad yw’n credu bod angen inni gymryd camau i gynorthwyo’n cymunedau gwledig yng Nghymru. Dyna pam y gwrandewais ar sylwadau Peter Rogers â siom enfawr. Fodd bynnag, yr oeddwn yn falch o glywed rhai o sylwadau Nick Bourne. Mae ef yn sylweddoli nad amaethyddiaeth yw unig elfen datblygu gwledig. Mae cymaint o faterion trawsbynciol y mae’n rhaid i’r Cynulliad roi sylw iddynt i adfywio cymunedau nes mai amhosibl a chynllunio gwael fyddai canolbwyntio ar un mater.

Teimlais gywilydd mawr wrth wrando ar araith agoriadol y ddadl hon. Nid ymunodd yr un aelod o Blaid Geidwadol Cymru â mi erioed ar yr achlysuron niferus pan gynrychiolais y diwydiant ffermio a buddiannau gwledig wrth bledio am atal toriadau o 25 y cant yn nhaliadau ffermwyr mynydd ac am gadw gwasanaeth cynghori a fyddai’n helpu amaethyddiaeth i ailstrwythuro. Gallwn roi sawl enghraifft o’r fath o blaid yr oedd ei harweinydd ar y pryd yn gwadu fod y fath beth â chymdeithas yn bod. Yn awr mae’n ymddangos bod y blaid ar y ffordd i Ddamascus. Llawenhaf eich bod o’r diwedd wedi gweld y golau, a’ch bod bellach yn credu mewn adfywio cymunedau gwledig.

Yr ydych yn camliwio’r hyn a ddywedais. Dechreuais drwy siarad am ysgolion a’r perygl o gau ysgolion gwledig a’r colledion swyddi a ddeilliai o hynny. Soniais am gartrefi gofal. Soniais am swyddfeydd post, sy’n bwysig, a chyhoeddiad Scottish Power heddiw. Soniais hefyd am siopau pentref ac ysgolion pentref. Nid am amaethyddiaeth yn unig y siaradais. Beth bynnag, mae’n rhaid inni atal all-lifiad pobl ifanc, Mick.

Diolch am yr eglurhad hwnnw. Yr wyf yn siŵr y byddai pob un o’r 60 Aelod Cynulliad yn cytuno â’ch sylw diwethaf.

Byddwn i wrth fy modd yn gweld targedau cliriach ar gyfer ardaloedd gwledig. Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth ein bod eisoes wedi methu ar rai materion yn ein tair blynedd o fodolaeth. Yr wyf yn byw mewn gobaith o glywed Ceidwadwyr Cymru’n dweud y methodd eu plaid ar BSE ac mai camgymeriad oedd dileu llaeth ysgol. Syrthio ar glustiau byddar a wnaeth ein galwadau ar y materion hynny. Mae arnaf eisiau ymddiheuriad gennych am wendidau polisïau eich plaid ar BSE pan oedd mewn Llywodraeth. Gwelais y gwendidau hynny pan gymerais dystiolaeth dros y Llywodraeth ar gael gwell rheoliadau i sicrhau na all unrhyw brionau fynd i mewn i’r gadwyn fwyd. Yr ydych chi’n siarad am lai o reoleiddio. Rhaid inni roi iechyd y cyhoedd yn gyntaf. Os yw cael gwared ar reoliadau yn golygu peryglu iechyd y cyhoedd, yr ydych ar fai yn awgrymu hynny, Peter.

Soniwch am BSE, a fuasai’n anodd i unrhyw Lywodraeth ei wynebu. Fodd bynnag, a ydych yn cydnabod y cynhaliwyd ymchwiliad cyhoeddus llawn ac y dysgwyd gwersi ganddo? A wnewch chi danlinellu eto eich bod o blaid ymchwiliad cyhoeddus llawn i glwy’r traed a’r genau ac y galwch ar Lywodraeth San Steffan i gynnal un?

Yr wyf eisoes wedi gwneud hynny, fel y gwyddoch. I ehangu ar faterion targedau gwledig clir, mae angen inni gytuno ar rai materion. Rhaid gweithredu i sicrhau y caiff pobl ifanc gyfle i aros mewn cymunedau gwledig.

Mae ffyniant yn allweddol i’r ddadl hon. Sut mae sicrhau hynny? Yn gyntaf, mae angen targedau clir. Croesawaf y grŵp adfywio gwledig trawsbynciol yn y Cabinet, a fydd yn ystyried targedau clir i’n hardaloedd gwledig. Gadewch inni obeithio mai rhan o hynny yw sicrhau cyllid digonol ar gyfer strategaeth bio-màs, ac ystyried sut y gallwn gael y sector cyhoeddus i brynu cynhyrchion lleol—bwyd a phob cynnyrch arall. Mae sawl her i ni o hyd. Mae arnaf eisiau sicrhau bod y Llywodraeth hon yn symud ymlaen yn y ffordd iawn i gyflawni’r ffyniant mwy hwnnw. Wedi’r cyfan, mae’r Llywodraeth bartneriaeth eisoes wedi rhoi £46 miliwn ychwanegol i mewn i gynlluniau amaeth-amgylcheddol. Yr ydym wedi ychwanegu £40 miliwn y flwyddyn i Tir Gofal. Yr ydym wedi sicrhau hefyd fod gennym bolisi ysgolion bach a gwledig, ac wedi darparu £10 miliwn i helpu awdurdodau addysg lleol i ailymaddasu ac ailstrwythuro er mwyn gweld beth y gallant ei wneud i gadw ysgolion.

Yn ystod y cyfnod cymharol fyr hwn fel Llywodraeth bartneriaeth yr ydym wedi gwneud cyfraniad cadarnhaol i ddatblygu gwledig, ond mae sawl her bellach yn ein hwynebu. Gyda’n gilydd, pe gallem daflu i ffwrdd yr holl falu awyr a rhethreg yma, a chytuno o’r diwedd fod—[Chwerthin.] O’r holl bobl sydd yma fi sydd â’r hawl i ddweud hynny, oherwydd imi wrando ar gymaint ohono gan fy nghyd-Aelodau ar y dde imi. Gyda’n gilydd gallwn gyflawni gweledigaeth pobl cefn gwlad Cymru. Os lluniwn bolisïau y gallant eu parchu ac a ddaw â ffyniant, gallwn adfywio’n cymunedau gwledig. Gwrthodaf y cynnig hwn, sy’n awgrymu nad oes dim wedi’i wneud a bod polisïau’r Llywodraeth yn fethiant.

Rhoddaf sylw ar ddau fater penodol a gofynnaf i’r Gweinidog ateb iddynt. Y cyntaf yw parthau sy’n agored i nitradau. Ardaloedd cymharol fach yng Nghymru yw’r rhain, ond i’r bobl y maent yn effeithio arnynt, maent yn arbennig o ddifrifol. Mae hyn yn effeithio ar nifer o ffermydd, yn enwedig yn ardal yr hen Went. Yn anffodus, mewn camgymeriad difrifol gan y Llywodraeth, llofnodwyd cyfarwyddeb nitradau’r UE, sy’n berthnasol i bob cwrs dŵr, ac nid dim ond y cyrsiau dŵr hynny sy’n cyflenwi dŵr yfed. Bydd y cynigion hyn yn taro ffermydd ieir, moch—er ei bod yn anodd dod o hyd i ffermydd moch yng Nghymru—a llaeth galetaf. Mewn ardaloedd lle mae gan gyrsiau dŵr lefel nitradau o 50 mg y litr, mae grantiau 40 y cant ar gael i wella cyfleusterau. Yn anffodus dywedir bod hyn yn wyddonol wallus. Sylweddolwch fod hyn yn golygu bod yn rhaid i bob ffermwr unigol ganfod y gweddill. Ar adeg economaidd anodd mewn ardaloedd gwledig nid dyma’r ffordd ymlaen.

Canolbwyntiaf hefyd ar y diciâu ymhlith gwartheg. Rhaid gweithredu ar fyrder i drechu lledaeniad yr afiechyd hwn. Yng Nghymru ar hyn o bryd mae 214 gyrr o wartheg dan gyfyngiadau’r diciâu—47 ohonynt yn ardal yr hen Went. Mae cyfres o astudiaethau gwyddonol dros yr 20 mlynedd diwethaf wedi cysylltu’r diciâu mewn gwartheg â phresenoldeb moch daear heintiedig. Golyga hyn fod angen taclo’r clefyd ar ddau dalcen—mewn gwartheg ac mewn moch daear—gyda’r nod o sicrhau iechyd da byw a bywyd gwyllt. Yn ystod ein hymweliad â Bangor ar gyfer gwasanaeth diolchgarwch Jiwbilî Aur y Frenhines, cymerasom y cyfle i gyfarfod â Bob Parry o Undeb Amaethwyr Cymru, a bwysleisiodd y broblem arbennig hon inni. Dywedodd fod firws y diciâu yn aros yn y pridd am bedwar mis mewn niferoedd digonol i ddarparu dos effeithiol ac y gall ffermwyr newid eu dulliau hwsmonaeth i gadw gwartheg oddi ar y tir hwn am bedwar mis ond os oes moch daear wedi’u heintio â’r diciâu ar y fferm mae’r holl hwsmonaeth honno’n ddiwerth. Dywedodd hefyd nad oes pwynt lladd gwartheg heintiedig ac anwybyddu moch daear heintiedig a bod Undeb Amaethwyr Cymru eisiau sicrhau da byw iach a moch daear iach.

A wnaiff y Gweinidog ymateb yn benodol i’r pwyntiau hynny?

We have heard about the problems facing rural communities almost ad nauseam. I deplore, therefore, Carwyn Jones’s self-satisfied amendment; it suggests to me that the Government is refusing to face reality. I also deplore the vacuous contributions of the Tories’ first two speakers; they offered nothing but negative rhetoric. If members of the rural population have been listening to this debate expecting to be enlightened, they must be sorely disappointed.

The dairy and clothing industries are two sectors that are under pressure. Dairy farmers are producing at a loss at present. Several businesses, creameries in particular, are dependant upon this industry.

Yr wyf newydd sylweddoli mai fi oedd ail siaradwr Ceidwadwyr Cymru. Beth oedd mor negyddol yn eich golwg chi yn yr alwad am wario rhagor o arian i ailgyflwyno lladd-dai bach? Beth sydd o’i le mewn gofyn am fesurau rheoli priodol i atal cig heintiedig rhag dod i mewn i’r wlad neu mewn dweud bod arnom angen polisi cyson ar ysgolion bach ledled Cymru i warchod yr ysgolion hynny? Ni welaf ddim byd negyddol yn hynny. Dywedais, yng nghyswllt y lladd-dai bach, fod rhan o’r bai ar y Llywodraeth Geidwadol flaenorol.

I did not hear anything new or original. Nick Bourne repeated the same old clichés, and I heard even less from Peter Rogers.

Two clothing factories in Cardigan and Fishguard employ between 500 and 600 people. I do not want to heighten fears or cause distress, but I am not optimistic about the future of these factories. Their loss would be a huge blow to the areas they serve. However, I want to be more positive. Last Friday, I toured several innovative and successful businesses in the Welshpool area of Montgomeryshire. Some of these businesses have arranged an exhibition called ‘Pigs Fly’, which is sponsored by the town council and will be held on 4 July. The exhibition intends to show people how to succeed in rural Wales, therefore creating a confident climate. Electronic links are vital in this regard.

One of the businesses I visited was Mid Wales Machinery Ring Ltd, which provides information on how to increase economic activity through co-operation and by sharing services and resources. I also visited Welshpool Printing Group Ltd., a successful printing company employing some 80 people. I then visited three smaller companies whose work is based on the worldwide web and e-mail, namely Invest E Ltd, Insight Research and Rural Resources; I could name others. These companies, which employ tens of people, analyse and sell information and advice on the web. Why are these three small companies located in rural areas? They told me that the reason for their location is a combination of the environment, quality of life and, in particular, the electronic revolution. They also stressed the need for broadband connections, as the current provision is inadequate.

These companies want to see rural Wales developed and marketed as the perfect location for their kind of activity. They believe that we have much to offer, and this type of urban employment is on the increase. There is a lesson to be learnt here: even though agriculture continues to be a vital industry, as Rhodri Glyn said, the reality at best is that land-based sectors, such as forestry and so on, even with the inclusion of tourism, will not be sufficient to maintain an economically viable society in rural areas. We must attract and create urban jobs in these areas, or within reach of them. This means creating and establishing regions that combine urban and rural elements as a framework for development, which will allow people to move from one place to another to find the jobs and lifestyle to which they aspire. Regional targeting is vital in that regard.

We must offer young people a lifestyle that combines the best of urban and rural life. Wales offers an ideal environment for this, and there is great potential. However, it means investing in broadband connections, in roads and railways, in a convenient and attractive built environment, and in education and training.

This is where there is a big question mark, because Wales and the Assembly must try to succeed with inadequate financial resources. We should receive, through the Barnett formula, an additional £800 million a year in core funding. In terms of European funds, we still do not receive additionality; the Treasury does not provide match funding. European funding for Tir Gofal and similar schemes ends up in the Treasury, not with farmers, which means that these schemes are limited. A fundamental change in the attitude of the United Kingdom Government is needed if we are to get to grips with the crisis in rural areas and release their potential.

You would expect every Welshman and Welshwoman worth their salt to agree with these sentiments and to lobby continually for change. Unfortunately, that is not the case. Until the Assembly’s Labour Government supports calls of this kind, we cannot say that it represents the welfare of Wales; it is not fit to govern Wales.

Nid wyf yn honni gwybod llawer iawn am amaethyddiaeth. Mewn ymdrech i wella fy ngwybodaeth sylfaenol, treuliais un diwrnod ar fferm. Yr oedd yn ddiwrnod hynod o werthfawr o safbwynt gwerthfawrogi ymrwymiad—

A wnewch chi gymryd ymyriad?

Na wnaf, yn bendant.

Dim ond eisiau eglurhad yr oeddwn o ba fath o fferm a welsoch. Ai fferm ddefaid ydoedd?

Fferm ddefaid ydoedd yn etholaeth Brian Gibbons a mi. Ymwelais â’r fferm yn ystod y tymor wyna, a dysgais beth wmbredd am hynny. Nid oedd gennyf—yn gwbl amlwg o’r dystiolaeth a gyflwynwyd ers hynny—ddim profiad blaenorol o drin defaid, a dysgais lawer am y ffyrdd gorau o ddelio â hwy.

Pwrpas amlygu hyn yw meddwl am ymrwymiad ffermwyr i’w stoc. Heb os, mae eu hymroddiad a’u hanhunoldeb wrth ofalu am eu stoc yn hynod. Defnyddiaf y gair ‘anhunanol’, gan nad oes amheuaeth am yr aberth personol a wnânt i edrych ar ôl eu stoc. Bydd pobl yn sôn am safon magu anifeiliaid yn y wlad hon, ond y cwbl sydd ar ffermwyr ei eisiau yw’r hawl i gynhyrchu cig a bwyd dan yr un telerau a rheoliadau â gweddill Ewrop. Gwell fyth fyddai pe bai Ewrop yn cynhyrchu dan yr un telerau a rheoliadau â’r DU.

Ni fu sôn eto am waharddiad Ffrainc ar gig eidion o Brydain. Nid oes gan ffermwyr Prydain yr hawl i allforio cig eidion i Ffrainc, eto nid yw bwyd a fewnforir i’r DU yn cydymffurfio â’n rheoliadau diogelwch llym ni, ac mae’r cyfnod sefyll 20 diwrnod yn ffrwyno gallu ffermwyr i fasnachu’n rhydd. Fel y dywedodd Peter Rogers, dyna’r cyfan y mae ffermwyr yn gofyn amdano, yn hytrach na chymorth ariannol drwy grantiau. Mae Ffrainc yn dal i wahardd ein cig eidion ac nid yw bwyd a fewnforir yn cydymffurfio â’n safonau ansawdd. Ai dyma a olygodd Prif Weinidog y DU pan ddywedodd fod arno eisiau chwarae rhan arweiniol yn Ewrop?

Heddiw, mae patrwm arferol dadl plaid leiafrifol wedi dod i’r wyneb. Mae Llywodraeth y Cynulliad dan arweiniad Llafur yn dwyn ymlaen bolisïau i hybu economi Cymru, ac i sicrhau arallgyfeirio a datblygu adeiladol a blaengar. Fodd bynnag, mae’r gwrthbleidiau o hyd yn collfarnu a beirniadu’n ddiffrwyth heb gynnig ffordd arall, gadarnhaol, ymlaen. Dyna’r cefndir cyson i’r math hwn o ddadl.

Enghraifft glasurol oedd cyhuddiad Nick Bourne nad oes dim wedi’i wneud dros y gwasanaeth ambiwlans yn y Gymru wledig. Mewn gwirionedd, cyflenwyd pum cerbyd ymateb cyflym a sawl ambiwlans yn y tair blynedd diwethaf. Rhoddwyd miliwn o bunnoedd o arian datblygu ac mae cryn dipyn o weithgaredd yn digwydd i wella’r gwasanaeth ambiwlans yng nghefn gwlad Cymru. Yn amlwg nid yw Nick Bourne yn gwybod dim amdano.

Ie, Brian—

Ni ddywedais nad oedd dim wedi’i wneud; dywedais y dylid gwneud mwy. Os oes arno eisiau enghraifft o’r angen am fwy o weithredu, dim ond tri ambiwlans yng Ngheredigion, o Aberystwyth, Llanbedr Pont Steffan ac Aberteifi, sy’n rhedeg 24 awr y dydd. Nid yw hynny’n ddigon i wasanaethu anghenion y Gymru wledig. Mae hynny’n amlwg pan fu raid cludo claf yn ddiweddar yng nghefn car heddlu i’r ysbyty am nad oedd ambiwlans ar gael. Mae’r sefyllfa honno’n anfoddhaol. Beth ddylai’r heddlu ei wneud mewn amgylchiadau o’r fath? Mae rhywbeth yn cael ei wneud, ond nid yw’n ddigon. Dylech wrando’n fwy astud.

Mae sylwadau Nick yn gyfeiliornus. Mae Brian wedi disgrifio’r sefyllfa’n ddigonol.

Dylem fanteisio a datblygu delwedd Cymru fel gwlad werdd a hyfryd. Mae llawer o’r hyn a wna’r Llywodraeth yn cyflawni hynny. Pan ddaw pwnc llosg, amserol i’r amlwg sydd un ai’n tynnu oddi wrth neu’n ategu’r ddelwedd yr ydym eisiau ei sicrhau, yna gallwn weld pwy sy’n cynorthwyo’r safonau y mae arnom eu heisiau yng Nghymru a phwy sydd ddim. Mae’r ddadl gyfredol ar hela â chŵn yn enghraifft. Pan drafodir mater fel hwnnw, gallwn weld y llinell rannu. Os ydym am hyrwyddo Cymru fel gwlad flaengar, caredig i anifeiliaid, caredig i’r amgylchedd, rhaid inni gael gwared â’r barbariaeth a’r anfoesoldeb sydd ynghlwm wrth hela am hwyl. Mae hynny’n bwysig i’r rhai sydd eisiau hyrwyddo Cymru fel gwlad ag economi amrywiol a diwydiant twristiaeth sy’n helpu’r amgylchedd; mae arnom eisiau i Gymru fod y math o wlad y mae pobl eisiau ymweld â hi ac yn ei hystyried yn wlad flaengar. Fodd bynnag, pan drafodwn faterion sy’n bwysig ar lawr gwlad, gwelwn pwy sydd o blaid Cymru flaengar, amgylchedd-garedig gyda safonau da o ran lles anifeiliaid, a phwy sydd yn erbyn.

Mae’n debyg bod dadl heddiw wedi bwrw mwy o wres na goleuni ar yr hyn sydd angen ei wneud yn y Gymru wledig. Mynegwyd llawer iawn o negyddiaeth a chytunaf â Rhodri Glyn Thomas nad dyna’r ffordd i adfywio cefn gwlad Cymru. Cyfeiriaf at sylwadau agoriadol Peter Rogers. Mae’n rhyfedd iawn ei fod yn meddwl mai llacio rheoliadau yw’r ffordd gywir i symud ymlaen pan na fyddai hynny ond yn—

A wnewch chi ildio?

Ildiaf tua diwedd fy nghyfraniad; mae arnaf eisiau symud ymlaen. Mae gennyf lawer i’w ddweud am y polisïau y mae’r Llywodraeth hon yn eu sefydlu.

Nid dyma’r amser i siglo hyder y cwsmer yn ein bwyd. Tybed pam y mae Peter eisiau dileu’r arwyddion cyntaf hyn o adfer hyder. Dylai feddwl yn fwy gofalus am hynny.

Cyfeiriaf at fater allfudo mewn munud. Ar ddau bwynt penodol William Graham, ysgrifennaf ato ar y parthau sy’n agored i nitradau, ond, fel y gŵyr, mae gennym gyfrifoldeb am drin diciâu gwartheg ond dim adnoddau. Mae rhai Aelodau o’r grŵp Ceidwadol o blaid mwy o rym i’r Cynulliad Cenedlaethol a gobeithiaf felly y cefnogant y pwysau yr ydym yn eu rhoi am adnoddau, staff a gallu i gyflawni mwy yn y maes hwn.

Trof at rai o’r materion allweddol yn ymwneud â ffermio, amaethyddiaeth a’r economi wledig. Mae pethau’n symud ymlaen drwy ‘Ffermio ar gyfer y Dyfodol’, gweledigaeth eglur a chydlynol Llywodraeth y Cynulliad ar gyfer cyfeiriad ffermio i’r dyfodol. Yr wyf yn falch hefyd fod y grŵp Ceidwadol wedi cymeradwyo’r hyn a gyflawnwyd i weithredu’r cynllun datblygu gwledig. Wrth bleidleisio dros hynny, maent yn dangos nad ydynt bob amser yn negyddol. Yr wyf yn meddwl y cefnogant hefyd y camau yr ydym yn eu cymryd i symud y diwydiant i’r cyfeiriad a ddisgrifir yn y cynllun. Po fwyaf o deuluoedd ffermio a all gynhyrchu gwell incwm, mwyaf o ffermydd teulu yng Nghymru a all fyw. O’r 50 cam gweithredu yn y rhaglen honno gan y Cynulliad, mae dros 90 y cant wedi’u cwblhau neu’n mynd rhagddynt yn dda.

Yr ail ffordd y mae’r Llywodraeth wedi delio â’r mater hwn yw drwy Cyswllt Ffermio, sy’n helpu teuluoedd ffermio i ailfeddwl am eu hagwedd at fusnesau ffermio. Cafodd hwnnw dderbyniad da, fel y gŵyr Aelodau. Mae’r galw’n uchel, ac yr wyf yn ystyried sut i wneud y prosesau’n fwy effeithlon yn y dyfodol fel y gallwn gyflwyno gwasanaethau newydd, i sicrhau y rhoddir sylw cyflym i geisiadau yn y dyfodol a bod mwy o bobl yn cael y grantiau sydd ar gael.

Mae strategaeth bwyd-amaeth Cymru ar hyn o bryd yn cynnwys y sectorau llaeth, cig oen, eidion ac organig. Mae cynlluniau gweithredu ar y gweill ar gyfer sectorau eraill, yn cynnwys garddwriaeth a datblygu coetiroedd a bio-màs, ac fe’u cyhoeddir yn y dyfodol agos. Clywsom eisoes am y cynllun grantiau prosesu a marchnata y prynhawn yma, sydd wedi cefnogi dros 20 o brosiectau hyd yma, gan ddosbarthu oddeutu £6.9 miliwn.

Cafodd Tir Gofal, gyda’i gyllideb estynedig, ganmoliaeth ar draws Ewrop. Mae’n chwarae rhan arwyddocaol tuag at gyrraedd ein targed o sicrhau bod 25 y cant o dir amaethyddol Cymru dan gytundeb amgylcheddol erbyn 2003. Mae’r galw’n cynyddu’n gyflym, ac yr ydym wedi ymrwymo arian ychwanegol tuag at hynny yn rhaglenni’r gyllideb ar gyfer eleni a 2003-04.

Mae’r cynllun ffermio organig, y cynllun adfer cefn gwlad ac ati’n dangos bod Llywodraeth y Cynulliad yn rhoi’r economi wledig ac amaethyddiaeth wrth galon ei syniadaeth. Yr oedd straen yng nghefn gwlad yn elfen allweddol o’r cynllun adfer cefn gwlad. Talaf deyrnged i’r rhai a fu’n gweithio’n agos gyda chymunedau gwledig dros y cyfnod anodd hwn, gan roi cefnogaeth a chysur i bobl. Daeth y bartneriaeth aml-asiantaeth honno â chyrff statudol, gwirfoddol a chymunedol a chyrff ffermwyr ynghyd i ddatblygu cynlluniau.

Un mater allweddol cadarnhaol a godwyd oedd helpu ffermwyr newydd. Y ffordd orau o wneud hynny yw cael diwydiant hyfyw, arloesol. Cyflwynwn adroddiad yn ddiweddarach eleni i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ar y camau a gymerwn tuag at sicrhau hynny. Mae ymgynghori’n digwydd ar hyn o bryd ar ryddhau cwotâu ac mae adnoddau ychwanegol ar gyfer ffermio organig.

Cymeraf ymyriadau tua diwedd fy araith, ac fe’u cymeraf yn y drefn y gwelais Aelodau’n codi. Mae gwaith newydd arwyddocaol yn digwydd ar raglen LEADER+ i helpu cymunedau gwledig i ddatblygu’u hunain. Gwelais waith cychwynnol cyffrous y rhaglen LEADER+ ym Mhowys yr wythnos diwethaf.

Mae llawer o Aelodau wedi crybwyll mynediad at wasanaethau gwledig a busnesau gwledig. Mae hynny’n allweddol i ddyfodol yr economi wledig. Derbynnir bod mynediad at wasanaethau’n gwella ansawdd bywyd cefn gwlad. Mae’r Llywodraeth wedi ymrwymo i weithredu i gefnogi gwasanaethau manwerthu gwledig cynaliadwy. Fel rhan o’r cytundeb partneriaeth, mae Canolfan Gydweithredol Cymru wedi cwblhau ei hastudiaeth i Lywodraeth y Cynulliad yn ddiweddar ar anghenion y sector hwn. Deuaf â chynigion i’r Cynulliad maes o law.

Yr wyf yn cydnabod hefyd fod swyddfeydd post yn chwarae rhan allweddol ym mywyd cymunedau Cymru. Dyma ganolbwynt y gymuned yn aml. Mae rhwydwaith swyddfa’r post yn wynebu sawl her, ac yr ydym yn awyddus i ddod o hyd i ffyrdd o gysylltu swyddfeydd post ag undebau credyd a siopau cymunedol i wasanaethu cymunedau difreintiedig.

Rhaid inni reoli’r newidiadau strwythurol sy’n digwydd mewn amaethyddiaeth, Rhodri Glyn. Rhaid i’r pwyslais fod ar arallgyfeirio’r sylfaen economaidd drwy ddarparu cyfleoedd swyddi amgen safonol mewn amrediad eang o sectorau. Mae gweithgareddau Awdurdod Datblygu Cymru mewn ardaloedd gwledig yn cwmpasu pob rhaglen yn y brif ffrwd, gan gynnwys datblygu eiddo, cefnogi busnes, mewnfuddsoddi ac adfywio cymunedau. Byddwn yn parhau i weithio’n agos gyda’r awdurdod datblygu a chyda’r bwrdd croeso i sicrhau bod busnesau mewn ardaloedd gwledig yn cael y gefnogaeth sydd ei hangen arnynt.

Soniodd Peter am allfudiad pobl ifanc. Dyna pam y rhoddwyd y contract ar gyfer yr astudiaeth ar gydbwysedd oedran cymunedau i Newidiem, yn gweithio mewn partneriaeth â Phrifysgol Cymru, Caerdydd, a Menter a Busnes. Bydd yn arddel ymagwedd drawsbynciol er mwyn nodi’r materion sy’n achosi i bobl ifanc adael cymunedau gwledig ac yn eu rhwystro rhag dychwelyd.

Pan gwblheir yr adroddiad hwnnw yn yr hydref, bydd yn cynnwys cynllun gweithredu’n rhoi manylion y mesurau sydd eu hangen i ddelio â’r materion allweddol a nodwyd. Dyna pam y bydd is-bwyllgor newydd y Cabinet, y cadarnhaodd y Cabinet ei aelodaeth ddoe, yn ymgymryd â’r gwaith angenrheidiol hwn o gydlynu adfywiad cefn gwlad. Bydd yn ymgymryd i ddelio â’r materion a godwyd y prynhawn yma mewn modd cadarnhaol.

Ynglŷn â phobl ifanc yn dod i mewn i amaethyddiaeth, un o’r problemau sydd gennym yw nad oes cwota ar gael iddynt eleni. Mae problem aruthrol cael cwotâu buchod magu i’r bobl ifanc hyn. Oni chytunwch fod y cwotâu hynny’n hanfodol i unrhyw berson ifanc gychwyn busnes?

Mae hynny’n destun ymgynghori ar hyn o bryd. Un o’r materion yn y broses ymgynghori honno yw rhoi’r flaenoriaeth gyntaf i ffermwyr newydd ifanc alw ar y cwota a ryddheir drwy’r gronfa genedlaethol.

Yn olaf, soniaf am bartneriaeth wledig. Mae partneriaeth wledig Cymru wedi dwyn ynghyd amrediad eang o farn a phrofiad ar faterion cefn gwlad. Byddaf yn adolygu’r ffordd y mae’n gweithio er mwyn sicrhau ei fod yn ateb anghenion yr is-bwyllgor Cabinet newydd. Edrychaf ymlaen at weithio’n agos gyda’n partneriaid i gyd, gan gario’r gwaith hwn ymlaen a gweithredu strategaeth i’r Gymru wledig yn ei chyfanrwydd, a fydd yn gymar i ‘Ffermio ar gyfer y Dyfodol’ ac yn rhoi glasbrint ar gyfer dyfodol economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol hyfyw i’n cymunedau gwledig. Wrth gefnogi gwelliant y Llywodraeth a gwrthod y cynnig a’r gwelliannau eraill, rhaid inni gydnabod gymaint o dda sydd yng nghefn gwlad Cymru—y tir, yr ymdeimlad o gymuned, y fenter a’r ysbryd. Rhaid inni chwarae i’r cryfderau hyn a chyhoeddi llwyddiannau’r cryfderau hyn.

Datganaf fuddiant, gan fod fy ngwraig a mi’n bartneriaid mewn busnes ffermio. Bu llawer o anghytuno yn y Siambr heddiw, ond nid oes dim anghytuno ynglŷn â’r problemau sy’n wynebu cefn gwlad Cymru a’r ansicrwydd sy’n bodoli mewn llawer o’r Gymru wledig ar hyn o bryd. Yr ydym i gyd yn pryderu’n fawr a dyna pam y cyflwynodd y grŵp Ceidwadol y cynnig hwn heddiw. Amlinellodd Peter Rogers lawer o’r problemau sy’n wynebu amaethyddiaeth yn ei araith. Mae problemau difrifol. Collir miloedd o swyddi bob blwyddyn. Yr wyf yn siŵr y bydd pob un ohonom, ni waeth beth fo’n cefndir, yn cydymdeimlo’n aruthrol â’r ansicrwydd a’r boen a achosir gan golledion swyddi ar raddfa mor fawr. Mae incwm ffermydd yn isel ac yn debyg o fod yn is y flwyddyn nesaf oherwydd yr ydym i gyd wedi gweld y cwymp ym mhrisiau llaeth, a fydd yn golygu cyfartaledd incwm is. Mae hynny’n amddifadu cymunedau lleol o’r grym gwario a geir gydag incwm rhesymol. Mae’r rhain i gyd yn broblemau aruthrol.

Ni chrybwyllwyd twristiaeth heddiw. Fodd bynnag, gallesid ei chrybwyll oherwydd effaith ddifaol clwy’r traed a’r genau ar dwristiaeth y llynedd, ac ar gefn gwlad Cymru. Nid effeithiodd ar lwybrau arfordirol Cymru yr un fath, felly pryd bynnag yr ystyrir cyfartaleddau, ni phwysleisir ddigon yr effaith ar gefn gwlad Cymru. Mae’r un peth yn wir am y diwydiant cynhyrchu, a ddioddefodd dros gyfnod hir i raddau helaeth oherwydd gwendid yr ewro. Mae cynhyrchu—trydedd gainc yr economi wledig—wedi dioddef hefyd. Nid wyf yn awgrymu mai cyfrifoldeb Llywodraeth y Democratiaid Rhyddfrydol/Llafur yw holl helbulon cefn gwlad Cymru—nid yw hynny’n wir. Serch hynny, rhaid i bob llywodraeth dderbyn cyfrifoldeb democrataidd am bethau sy’n mynd o chwith a rhaid i ni ddelio â’r modd y mae llywodraethau’n ymateb.

Cyfeiriwyd yn gynharach at effaith BSE yn oes y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf. Yr oedd yn broblem aruthrol ac ni wyddom hyd heddiw sut y dechreuodd. Bu ambell awgrym, ac mae pobl wedi pwyntio at newidiadau yn y rheoliadau. Nid yw hynny wedi’i brofi. Mae fel dweud mai mewnforion cig oedd achos clwy’r traed a’r genau y llynedd. Dywed pobl hynny gyda sicrwydd mawr, ond ni wyddom. Gwnaeth Nick Bourne y pwynt na chynhaliwyd ymchwiliad cyhoeddus. Yr oedd hynny’n warthus. Gwariwyd swm o £8 biliwn ac ni wyddom eto o ble y daeth. Ni welais erioed achos gwell dros ymchwiliad cyhoeddus llawn. Heb hynny, mae’n anodd symud ymlaen. Dangosodd ofn y Prif Weinidog o ymchwiliad cyhoeddus wendid anhygoel. Yr oedd hynny’n ofnadwy.

Ceir anghytuno yn y Pwyllgor—ac mae’r rhan fwyaf o aelodau’r Pwyllgor yma yn y Siambr—ond cefais i, fel Cadeirydd, fy synnu gan faint o gytuno a wnaethom. Yr ydym i gyd yn cytuno, er enghraifft, fod dyfodol amaethyddiaeth yn dibynnu ar lwyddiant Tir Gofal. Yr ydym i gyd yn sylweddoli ei bod yn anochel y bydd cynlluniau amaeth-amgylcheddol yn chwarae rhan yn y dyfodol, sy’n hollbwysig i waith y Pwyllgor. Mae arallgyfeirio’n rhan allweddol o argymhellion a gwaith y Pwyllgor. Trwy fy mywyd yr wyf wedi ymwneud â cheisio arallgyfeirio economi cefn gwlad. Cefais siom enfawr pan ddiddymwyd Bwrdd Datblygu Cymru Wledig, a anelai’n benodol at arallgyfeirio. Ymddangosai fel cam ofnadwy tuag yn ôl ac yr wyf yn dal i feddwl mai cam gwag ydoedd. Mae angen o hyd am yr agwedd agos-atoch-chi honno ar raddfa brwsh llydan ar draws yr economi wledig.

Ategaf bwynt Cynog fod canolbwyntio ar ddatblygu gwledig yn bwysig. Ni chytunaf â thargedau rhanbarthol, ond rhaid inni gael ffocws ar ddatblygu gwledig.

Mae gennym Weinidog newydd. Dymunwn yn dda iddo yn ei swydd newydd. Mae gennym nifer o faterion sydd angen sylw ond, yn bennaf oll, rhaid inni gael gweledigaeth ar gyfer cefn gwlad Cymru. Efallai mai’r allwedd i hynny yw datblygu dealltwriaeth rhwng y Gymru wledig a’r bobl sy’n byw yn y trefi. Mae’r bwlch hwnnw wedi tyfu ac, yn fwy na dim byd arall, gobeithiaf mai canolbwynt eich gweledigaeth, Weinidog, yw ein bod yn culhau’r bwlch hwnnw.

Datganaf fuddiant yn y diwydiant amaethyddol.

Datganaf finnau fuddiant.