Adroddiad ar y cynnydd a wnaed ar y cynllun datblygu gwledig yw hwn ac mae’n ganlyniad i gynigion a ddaeth gerbron y Cynulliad y llynedd. Mae’n rhoi cyfle inni asesu’r cynnydd a wnaed ar ein cynlluniau tymor hir ar gyfer y Gymru wledig, yn enwedig yn sgîl argyfwng clwy’r traed a’r genau y llynedd. Cymeradwywyd y cynllun datblygu gwledig, sy’n cynnwys 2000-06, gan y Comisiwn Ewropeaidd fis Hydref diwethaf. Hwn oedd y cyntaf o gynlluniau’r Deyrnas Unedig i’w gymeradwyo, ac mae’n cynnwys gwariant o £450 miliwn dros saith mlynedd. Cyfyngir ar faint yr hyn y gallwn ei wneud oherwydd y dyraniad siomedig o fach o adnoddau Ewropeaidd i’r Deyrnas Unedig, sy’n dod i ddim ond £12.6 miliwn y flwyddyn i Gymru. Yr ydym wedi lleihau’r broblem honno drwy ychwanegu adnoddau gan y Cynulliad—mwy o lawer na’r hyn sydd wir ei angen i gyfateb i’r arian Ewropeaidd—a thrwy gyflwyno modiwleiddio ar dderbynebion cymhorthdal uniongyrchol, a rhoi cyllid cyfatebol ar gyfer hynny hefyd.

Mae’r Cynulliad yn gweithredu saith o’r naw mesur o dan y rheoliad datblygu gwledig. Mae’r rhain yn cynnwys cymorth i ardaloedd llai ffafriol, cynlluniau amaeth-amgylchedd, fforestu a mesurau coedwigaeth eraill, prosesu a marchnata, hyfforddi fel rhan o Cyswllt Ffermio, a llu o fentrau datblygu gwledig mwy cyffredinol o dan erthygl 33 o’r rheoliad datblygu gwledig. Ar gyfer yr ardaloedd llai ffafriol, Tir Mynydd yw cynllun newydd y Cynulliad i roi cymorth yn y mynyddoedd. Mae’n symud yn raddol oddi wrth dâl y pen at gynllun ar sail arwynebedd ynghyd â darpariaeth bwysig o arian ychwanegol i ffermwyr ar gyfer arferion sydd o fudd i’r amgylchedd ar eu ffermydd. Er mwyn cydnabod effeithiau’r newid sylweddol hwn yn sail y taliadau, negodwyd rhwyd ddiogelwch i hwyluso’r newid at y system newydd sydd bellach ar waith. Mae’r rhwyd ddiogelwch hon, sy’n diogelu’r ffermwyr hynny a roddir dan anfantais gan y system newydd, wedi’i lleihau o 90 y cant o’r hawliau blaenorol yn 2001 i 80 y cant ar gyfer 2002. Gwnaed taliadau o £36.1 miliwn eisoes ar gyfer 2002.

Mae gweithrediad y cynlluniau amaeth-amgylchedd, Tir Gofal, a’r cynllun ffermio organig wedi’i lesteirio’n ddifrifol gan glwy’r traed a’r genau. Cafwyd ei bod yn amhosibl cynnal unrhyw ymweliadau gan swyddogion prosiect rhwng Chwefror ac Awst 2001. O ganlyniad i hynny, dim ond saith cytundeb Tir Gofal a arwyddwyd yn ystod y cyfnod hwnnw. Fodd bynnag, ers ailddechrau’r ymweliadau, gwnaed cynnydd da ar ymdrin â’r ôl-groniad o gytundebau sy’n disgwyl eu harwyddo.

Er gwybodaeth i’r Aelodau, bwriadaf dderbyn ymyriadau pan ymatebaf i’r ddadl hon. Bydd rhywun nad yw wedi gallu gofyn cwestiynau’n gallu gwneud bryd hynny.

Arwyddwyd tua 630 o gytundebau Tir Gofal, gan ddod â chyfanswm arwynebedd o tua 57,000 hectar o dan reolaeth amgylcheddol, ac mae 200 o gytundebau pellach ar fin eu cwblhau. Arwyddwyd tua 120 o gytundebau’r cynllun ffermio organig, sy’n cynnwys 11,000 hectar o dir, yn 2001-02. Daw hynny â chyfanswm y ffermydd a ymunodd â’r cynllun ers ei gyflwyno yn 1999 i 550.

Ynghylch coedwigaeth, y cynllun grantiau coetir yw’r prif offeryn o hyd i sicrhau plannu newydd a rheolaeth ar goetir. Fodd bynnag, ar ôl lansio strategaeth ‘Coetiroedd i Gymru’ y Cynulliad Cenedlaethol yr haf diwethaf, cynhaliwyd dau adolygiad i werthuso’r cymorth grant yn y sector hwn. Gwneir archwiliad o’r canlyniadau i weld a ellir gwella’r peirianwaith ar gyfer gweithredu’r grant. Mae’r cynllun premiwm coetir ffermydd yn rhedeg ar y cyd â’r cynllun grantiau coetir, ac mae wedi denu tua 650 o ffermwyr i’r cynllun, ac wedi talu tua £365,000 mewn grantiau.

Mae Cyswllt Ffermio’n parhau’n elfen hollbwysig yn y cynllun datblygu gwledig. Amcan y cynllun arloesol hwn yw helpu teuluoedd ffermio i wella hyfywedd eu busnesau. Darperir cymorth drwy fentrau fel cynlluniau busnes am ddim, hyfforddi, cyngor arbenigol, ffermydd arddangos, a chanolfannau rhagoriaeth, i sicrhau yr hysbysir ein diwydiant yn llawn am y datblygiadau diweddaraf a’i fod yn gallu elwa ohonynt. Gohiriwyd lansio Cyswllt Ffermio, a fwriadwyd ar gyfer gwanwyn 2001, gan argyfwng clwy’r traed a’r genau. Aeth ymlaen yn y diwedd ar 17 Medi 2001. Mae’r oedi wedi cyfyngu ar y graddau y gallai’r ymgynghorwyr baratoi cynlluniau busnes gyda’r ffermwyr ac, felly, mae’r cynnydd ar y dechrau wedi ymddangos yn gyfyngedig ar brydiau. Er hynny, bu galw mawr am gynlluniau busnes, a chafwyd dros 4,000 o geisiadau. Mae’r gwaith wedi dechrau ar fwy na 1,800 o’r cynlluniau hyn, a chwblhawyd dros 360 o gynlluniau busnes. Yr ydym yn ystyried dulliau o symleiddio’r gwasanaeth a lleihau oedi yn barhaus, ac mae gwelliannau i’r pecyn cynllunio busnes yn cael eu cyflwyno’n awr. Byddaf yn cwrdd cyn hir ag Awdurdod Datblygu Cymru, a ddatblygodd y mater hwn, i sicrhau ein bod yn cyflymu nifer yr ymweliadau gan ymgynghorwyr ac yn lleihau’r ôl-groniad.

Mae grantiau cyfalaf ar gael hefyd drwy Cyswllt Ffermio ar gyfer gwelliannau i ffermydd ac arallgyfeirio. Datblygwyd y grantiau hyn mewn partneriaeth â chyrff eraill fel y WDA, Bwrdd Croeso Cymru a’r Comisiwn Coedwigaeth, i ddarparu gwasanaeth trefnus a chydlynol i ffermwyr. Mae’r grantiau gwella ffermydd a mentrau fferm yn ddibynnol, wrth gwrs, ar gwblhau cynllun busnes fferm. Oherwydd hynny, araf fu’r cynnydd ar y dechrau, ond erbyn hyn mae dros 160 o geisiadau am grant wedi dod i law, a chymeradwywyd 42 o ganlyniad. Mae grantiau prosesu a marchnata ar gael yn awr, ac mae cyfarwyddiaeth bwyd y WDA, sy’n gweinyddu’r cynllun ar ein rhan, yn cynnal trafodaethau gweithredol â nifer sylweddol o gwmnïau ac mae wedi cymeradwyo 20 o geisiadau ledled Cymru, sy’n golygu buddsoddi £17.3 miliwn o’r newydd. Mae cyfanswm o £3.2 miliwn o’r buddsoddiad hwn yn gysylltiedig ag ardaloedd nad ydynt yn y rhanbarth Amcan 1 ac mae ar gyfer tri phrosiect—yng Nglannau Dyfrdwy, Wrecsam a Chaerdydd.

Mae erthygl 33 o’r rheoliad datblygu gwledig yn ymdrin â chyfanswm o 13 o fesurau sydd â’r amcan o hyrwyddo datblygu gwledig mwy cyffredinol. Gweithredir pump o’r mesurau hyn yng Nghymru ar hyn o bryd, ac mae dau ohonynt yn ategu’r cynllun grant cyfalaf a Tir Gofal. O ran y tri mesur arall, mae’r Cynulliad yn gweithio gyda’r WDA i ddatblygu cynigion, a chynhelir cyfarfodydd cyn hir. Bydd y cynigion sy’n datblygu’n rhoi cymorth i bartneriaethau cymunedol ar gyfer amryw o weithgareddau. Y nod yw gwella’r gwasanaethau sylfaenol i’r economi wledig a’r boblogaeth, i adnewyddu a datblygu pentrefi, i ddiogelu a chadw’r dreftadaeth wledig, ac i hybu cyfraniad gweithgareddau crefft a thwristaidd i’r economi wledig, yn enwedig y rhai a fydd yn rhoi adenillion o werth uchel o dwristiaeth neu’n helpu i ymestyn y tymor ymwelwyr yn yr ardal. Yr wyf yn gobeithio gallu gwneud cyhoeddiad pellach ar fy mwriad i roi cymorth yn y maes hwn yn y dyfodol agos.

Mewn rhai agweddau, ni fu’r cynnydd a wnaed ar weithredu’r cynllun mor gyflym ag y byddem wedi dymuno, ond ni allai neb fod wedi rhagweld argyfwng clwy’r traed a’r genau a’i effaith ar gynnydd y cynllun. Er hynny, mae cyfanswm y gwariant dan y cynllun yn agos i’n rhagolygon gwreiddiol ar gyfer y ddwy flynedd cyntaf, gyda gwariant sylweddol ar gymorth i’r ardaloedd llai ffafriol ac ar gynlluniau amaeth-amgylchedd, gan gynnwys Tir Gofal a’r cynllun ffermio organig. At ei gilydd, cafwyd dros £90 miliwn o wariant cyhoeddus erbyn diwedd 2001. Yn achos y mesurau hynny yr oedd canlyniadau clwy’r traed a’r genau wedi effeithio arnynt waethaf, mae’r momentwm yn cynyddu o ganlyniad i’r ymdrechion sylweddol i wneud iawn am y pum mis a gollwyd oherwydd yr argyfwng. Yr wyf yn ffyddiog y caiff yr holl fesurau sydd ar waith eu gweithredu’n llawn yn y flwyddyn ariannol gyfredol.

Trof yn awr at y gwelliannau gan ddechrau â gwelliant 1 Jonathan Morgan. Fe ddylem nodi â chymeradwyaeth y cynnydd a wnaed hyd yn hyn. Rhaglen sylweddol yw hon ac iddi lawer o fanteision i’r Gymru wledig a gafodd ddechrau anodd. Ni allasai neb ragweld argyfwng clwy’r traed a’r genau neu raddau’r problemau a godai o ganlyniad, eto llwyddasom i neilltuo a gwario £90 miliwn o’r £100 miliwn a oedd ar gael yn y flwyddyn ariannol honno. Fel y dywedais eisoes, gwneir ymdrechion mawr o hyd i wneud iawn am yr oedi a ddioddefodd y rhaglen. Gan hynny, mae’n gywir cydnabod ymdrechion y diwydiant amaethyddiaeth yng Nghymru, y gweision sifil, yr asiantaethau ac eraill a gynorthwyodd i hyrwyddo datblygiad y rhaglen hon. Mae’r cynnydd a wnaed yng ngolwg yr anawsterau hyn yn ganlyniad i gryn ymdrech gan unigolion ledled Cymru. Felly gwrthodaf welliant 1.

Nid yw gwelliant 2 yn rhoi unrhyw ystyriaeth o gwbl i’r anawsterau a brofodd y rhaglen a’r cynnydd sylweddol a wnaed gan y gwahanol asiantaethau, cyrff ac unigolion, er gwaethaf y problemau a wynebwyd. Felly gwrthodaf welliant 2. Gwrthodaf hefyd welliant 3, gan fod cryn gefnogaeth i’r ddarpariaeth amaeth-amgylchedd. Mae Tir Gofal yn gynllun i Gymru gyfan ac mae’n darparu tua £12 miliwn y flwyddyn—cyllideb sy’n graddol gynyddu. Mae’r cynllun ffermio organig yn gynllun i Gymru gyfan hefyd ac mae’n darparu £2.7 miliwn bellach y flwyddyn. Yn ogystal â hynny, mae cynlluniau amaeth-amgylchedd yn mynd rhagddynt sy’n werth £10 miliwn y flwyddyn ymhellach. Mae’r cynlluniau hyn yn hybu’r arfer gorau sy’n ystyriol o’r amgylchedd. Er hynny, parhawn i chwilio am gyfleoedd i hyrwyddo’r nodau hyn ymhellach.

Gwrthodaf welliant 4 gan ei fod yn trafod term technegol a arferir yn aml ac yn amlwg yng nghynlluniau’r Comisiwn Ewropeaidd. Yn union fel y mae gennym ‘gorllewin Cymru a’r Cymoedd’, felly hefyd y mae gennym ‘dwyrain Cymru’. Nid yw ond yn fater o’r modd yr ydym yn geirio’r materion hyn.

Yn olaf, yr wyf yn ddiolchgar am ymdrechion pawb yn ystod y cyfnod anodd hwn, wrth gyfrannu at gynnydd y cynllun a sicrhau canlyniad llwyddiannus.

Datganaf fuddiant fel partner mewn busnes ffermio. Cynigiaf y gwelliant hwn ar sail ymrwymiad a ffeithiau cadarn. Mae’r newid i gynorthwyo amaethyddiaeth ar ffurf cymorth amgylcheddol i fod yn fater o bwys mawr i’r Llywodraeth glymblaid, ac eto mae’r gweithredu ar brosesu taliadau ac adnewyddu cynlluniau’n llanastr. Mike, sut y gallech ddarllen eich araith gan gadw wyneb syth? Ar eich diwrnod cyntaf yn eich swydd, mae’n rhaid eich bod wedi derbyn swp o ohebiaeth oddi wrthyf am daliadau ardal amgylchedd arbennig a oedd heb eu talu, a oedd yn dod i filoedd lawer o bunnoedd sy’n ddyledus i ffermwyr. Yn ogystal â hynny, mae’r rhan fwyaf o hawliadau’r cynllun grant cyfalaf, lle y mae ffermwyr yn talu’n gyntaf ac yn hawlio arian yn ôl, yn dal i fod yn ddyledus. Mae hyn yn ychwanegu eto at fenthyca amaethyddol. Gwaeth na hynny yw methiant y swyddogion i adnewyddu’r cynlluniau pum mlynedd, sy’n golygu na wneir y taliadau safonol, a hefyd nad oes modd i ragor o gynlluniau grant cyfalaf ddechrau. Mae hynny’n peryglu swyddi gwledig, mewn meysydd fel gwaith saer maen, gosod gwrychoedd, ffensio, gosod gatiau, adfer gwrychoedd, plannu coed, a chreu coridorau afonydd.

Dros 12 mis yn ôl, codais yn y Cynulliad fater y broblem ddifrifol ar lefel y swyddfeydd adrannol ynghylch prosesu a derbyn y cynlluniau a’r hawliadau hyn. Ni chefnogodd yr un blaid, heblaw fy un i, fy ngwelliant a alwai am adolygiad o swyddfeydd adrannol y Cynulliad. Er hynny, drannoeth, Mike, fe gododd eich llefarydd ar amaethyddiaeth yn y Cynulliad, Mick Bates, yr union fater hwn yn The Western Mail. Dyma’r un unigolyn a alwodd yr wythnos hon am ymchwiliad i glwy’r traed a’r genau, ond a bleidleisiodd yn erbyn ymchwiliad yn y Cynulliad. Mae’n amlwg ei bod yn well gan y Democratiaid Rhyddfrydol gynnal breichiau gweinyddiaeth Lafur na gwneud safiad egwyddorol o unrhyw fath dros y Gymru wledig, a dylai pob un ohonoch deimlo cywilydd.

Nid wyf yn beirniadu’r staff neu arferion gweithio’r swyddfeydd adrannol; yr wyf am weld gwella’r offer a’r hyfforddiant annigonol fel y gallant ymdopi â’r amgylchiadau eithriadol y mae’r staff yn gorfod eu hwynebu ar hyn o bryd.

Yn yr ychydig ddyddiau diwethaf, tynnwyd fy sylw at y ffaith bod y tagio llythyren-a-rhif yn y system olrhain gwartheg wedi newid. Rhoddwyd rhifau yn lle’r llythrennau. Gwaetha’r modd, gan nad yw’r rhifau’n ffitio’n awr i’r blychau a ddarparwyd, ni ellir sganio’r papurau a rhaid eu prosesu â llaw. Mae’r baich hwnnw ar staff yn annerbyniol, ac mae’n debygol y bydd y gwaith yn pentyrru ar daliadau grant ar gyfer gweddill y cynlluniau premiwm arbennig eidion a phremiwm buchod sugno o ganlyniad i hynny.

Ynghylch Cyswllt Ffermio, nid yw’r arian yn cyrraedd ffermwyr. Clywais faint o arian yr ydych yn ei roi i’r cynllun ond, fel y gwyddoch, mae’n mynd yn sownd mewn cors fiwrocrataidd. At ei gilydd, nid yw’r ymgynghorwyr busnes yn ateb y gofyn. Nid ydynt yn deall y systemau amaethyddol, a’u hunig gyngor yw y dylid naill ai ymuno â Thir Gofal, â’i restr aros o ddwy flynedd, neu’r newidiadau organig, sy’n achosi trychineb yn y diwydiant.

I propose amendment 3. In line 2 delete ‘which includes’ and replace with ‘and calls for adequate’.

I propose amendment 4. In line 3, delete ‘east Wales’ and replace with ‘the East’.

On behalf of the Plaid Cymru group, I express our disappointment that the Minister refused to take interventions during his opening speech, and that he will confine them to his closing speech. As a result, those of us who will speak after him will not have the chance to express a view on his response to various interventions. That would have been interesting and informative.

In terms of the rural development plan, Farming Connect offers three capital subsidy schemes, including the farm enterprise grant and the farm improvement grant. It was not possible for many people to apply for the subsidies in 2001 because of foot and mouth disease. As for the grant for processing and marketing, to my knowledge only one scheme has been approved in that sector. What is being done with the money that was available for those grants, which was not spent during the last financial year? Is the money still available, or has it been decommitted?

On Tir Mynydd, in 2003, as the Minister knows, the safety net will fall to 50 per cent. That will have a great impact on many farms in less-favoured areas of Wales, especially those farms that have invested in the land, and have cultivated it so that it is suitable for livestock. As a result of that change, some relatively small farms that have invested heavily in their land will lose out, while larger farms, with land unsuitable for grazing, will benefit. Is the Minister happy with that?

Will he tell us whether element 2 of Tir Mynydd will safeguard farms in terms of stock density, to ensure that Wales’s production industry continues? I accept what he says; of course we must shift the emphasis away from production and onto the environment and sustainability. However, having said that, I am confident that the Minister will agree that we must safeguard the production industry.

Many questions arise in relation to Tir Gofal. It was initially described as a Welsh scheme responding to Welsh needs. However, we know by now that all farms in Wales cannot enter this scheme. As the Minister himself admitted, there are lengthy delays in processing some of these farms’ applications. His predecessor, Carwyn Jones, said that there would be an additional £1.5 million in the budget over the next three years, but there remains a two-year wait to enter this scheme.

Will he accept that further funding is needed for this scheme, and will he also explain the existing problem, given that Wales has the ability, particularly in Objective 1 areas, to support Tir Gofal to a far greater extent with European subsidies? Why can we not do that? It is possible to secure 75 per cent in European subsidy for Tir Gofal in the Objective 1 areas. Why is the Government of Wales unwilling to take advantage of that?

I will refer briefly to modulation. I have heard the Minister giving a guarantee that full match funding from the Treasury in Westminster will be available for modulation. I hope that he will be able to confirm that in his closing remarks. I will make a brief reference to organic farming. The aim is to ensure that 10 per cent of Welsh produce is organic by 2005. In April of this year, only 3 per cent of Welsh farms were producing organically. How will the Minister reach this target?

Er nad Delyn yw’r etholaeth fwyaf gwledig yng Nghymru, yr wyf wedi talu sylw manwl ar y cynllun datblygu gwledig. Mae’r holl gynlluniau dan y cynllun hwn wedi dod â budd mawr i bobl Cymru, a chroesawaf y cyfle hwn i roi fy marn am yr hyn sy’n mynd yn dda a’r hyn y mae angen ei wella. Mae Cyswllt Ffermio, er iddo gael ei ohirio, gwaetha’r modd, oherwydd clwy’r traed a’r genau tan fis Medi diwethaf, wedi cael effaith fawr. Mae arallgyfeirio’n allweddol i ffermio cyfoes, ac yr wyf yn falch o weld bod mwy na 100 o geisiadau wedi dod i law am grantiau menter a gwella ffermydd. Mae wedi bod yn hollbwysig cysylltu’r gwaith o hyrwyddo arallgyfeirio â hyfforddiant. Rhaid i’r ffermwr cyfoes wrth synnwyr busnes a sgiliau hwsmona. Yr allwedd i gynnydd pellach yw hysbysebu a chyfleu buddion arallgyfeirio. Mae mentrau cydweithredol a chlystyru’n ddau ddull da i’r fferm fach hybu cynhyrchu a lleihau costau. Yn fy etholaeth i, cofiaf y gorstocio a fu ar ffermydd a barodd ddioddefaint mawr i lawer o hen ddefaid am na allent fwyta am eu bod yn colli eu dannedd—sy’n dwyn i gof yr hyn sy’n digwydd i mi—ond ni ddylai ddigwydd byth eto.

Yr wyf yn hapus bod nodau Tir Gofal o wella a diogelu ein bywyd gwyllt a’n treftadaeth, a chaniatáu mynediad i fwy o bobl i gefn gwlad, yn cael eu cyflawni. Ni ellir cwyno am 2,000 o safleoedd treftadaeth ychwanegol a thros 700 cilomedr o lwybrau newydd. Byddwn wedi hoffi gweld Delyn yn diogelu mwy o gynefinoedd erbyn hyn, ond mae hynny mewn golwg. Fodd bynnag, mae poblogrwydd y cynllun yn dangos bod angen pendant, a gwn y bydd yn rhaid rhoi mwy o arian yn y pwrs ac y caiff yr angen ei ddiwallu.

Mae ffermio organig yn ganmoladwy. A yw’r Gweinidog wedi penderfynu a fydd yn darparu cyllid i roi cymorth bob blwyddyn i’r ffermwyr sydd ond wedi troi at ffermio organig yn ddiweddar? Mae’r cynllun ffermio organig wedi gwneud gwahaniaeth, oherwydd, fel y dywedwyd, penderfynodd dros 550 o ffermydd fynd yn organig ers ei sefydlu. Er hynny, os ydym i hybu ffermio organig yng Nghymru, mae’n rhaid bod modd cynyddu’r anogaethau ymhellach.

Ychydig fisoedd yn ôl, yr oeddwn yn falch iawn o wahodd Pren Cymru i roi cyflwyniad i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd. Rhoddodd ei farn ar sut i droi coed Cymru’n fusnes. Yr oedd llawer o’i syniadau’n arloesol, yn enwedig mewn cysylltiad â rhan L yn y rheoliadau adeiladu tai a ddiwygiwyd yn ddiweddar, sy’n mynnu mwy o ddefnydd o goed. Fodd bynnag, yr ydym wedi darganfod nad yw coed Cymru’n gallu cystadlu’n llawn am fod gormod o geinciau ynddo, a’i fod yn annerbyniol oherwydd hynny. Un nod boblogaidd yw creu mwy a mwy o goetiroedd amrywiol, ond sut y gellir goresgyn rhwystrau o’r fath? Croesawaf y cyfle i wneud sylw am y cynllun hwn. Mae’n gwneud cyfraniad gwerthfawr a hollbwysig i les ein cymunedau gwledig at y dyfodol, ac yn galluogi ein busnesau gwledig i addasu a newid yn wyneb yr heriau. Gwrandewch ar yr hyn sy’n digwydd a pheidiwch â bod yn negyddol.

I will concentrate on young farmers. This report shows no progress on transferring farms from the older to the younger generation, because a young entrants’ scheme is not part of the coalition Government’s rural development plan. This might be the time for the new Minister to put his stamp on the rural development plan and introduce an entrants scheme for young farmers.

The current plan puts some new young farmers at a disadvantage. For example, a young farmer took over a farm in the Tregaron area in 1999 and was too late to qualify for hill livestock compensatory allowance that year. In 2000 he was eligible for Tir Mynydd payments, but, in contrast to the other farmers in the Tregaron area in their 50s and 60s—most of whom probably do not have mortgages—this new young farmer in his 30s was not eligible for the safety net of 90 per cent of the previous year’s hill livestock compensatory allowance payments. Therefore, he received several thousand pounds less in Tir Mynydd payments than farmers who had been in the business for several years. I wrote to the former Minister for Rural Affairs about this inequity in the present scheme, which places the very people who most need financial assistance at a disadvantage. The Government must ensure that every scheme in the rural development plan is assessed to ensure that newcomers are not disadvantaged.

The transfer of farms from one generation to the next is important for several reasons. One reason is the stability that it brings to the Welsh language, particularly in west Wales communities. There has been much discussion in several Committees about the future of the Welsh language. However, the viability of agriculture is as important to the Welsh language in west Wales as several other factors that are discussed. There is a higher percentage of Welsh speakers working in agriculture than in any other industry, and, just as generations of miners passed on the language in the valleys of west Wales, so it is with agriculture. The stability of the Welsh language is dependent on the stability, from one generation to the next, of a few important industries. The future of the Welsh language is not in lying on a bookshelf, but among people living and working in their communities.

Although the coalition Government continues to refuse to establish a new entrants scheme for young farmers, an unexpected but interesting announcement was made by the former Minister for Rural Affairs some months ago. It noted that the Government was considering a scheme to buy farms from retiring farmers, and then let them to younger farmers. No details were given, but I hope that the new Minister will, in replying to today’s debate, confirm the coalition Government’s intent to be of real assistance to young farmers. I hope that he will also be able to put some meat on the bones of what Carwyn Jones presented to the Assembly and on television some months ago, which showed some progress in the Government’s thinking on supporting young farmers. If employing fewer and fewer people in agriculture is the Government’s aim, then doing nothing as it is at present is the best way to achieve that. If that is not the intention, it is time for the new Minister to introduce an amendment to the rural development plan, approved by the European Union, and include a new entrants scheme for young farmers.

Datganaf fuddiant fel partner mewn busnes ffermio.

I’r sawl ohonom sy’n credu’n angerddol yn yr angen i adfywio ein cymunedau gwledig, mae’r cynllun datblygu gwledig yn rhan annatod o’r broses. Ategir y weledigaeth gan ein hawydd am gymdeithas gynaliadwy, fel y cedwir yr iaith a’r diwylliant, sydd â’i gwreiddiau yn yr economi amaethyddol. Fodd bynnag, mae angen dull mwy integredig ar gyfer y weledigaeth. Mae’r dull gweithredu integredig yn ‘Rural Scotland: A New Approach’ yn fodel rhagorol. Gobeithiaf y bydd y grŵp adfywio gwledig trawsbynciol newydd yn archwilio’r ddogfen honno ac yn cynhyrchu gweledigaeth gwbl integredig. Mae nifer ohonom yn dal i weld colli Bwrdd Datblygu Cymru Wledig ac yr wyf yn gwir obeithio y bydd y grŵp adfywio gwledig hwn yn canolbwyntio’n fwyfwy ar weithredu.

Yn y blynyddoedd diwethaf, mae ffermwyr a’r economi wledig ehangach wedi dioddef y naill ergyd ar ôl y llall, o enseffalopathi sbyngffurf buchol i glwy’r traed a’r genau. Yn ogystal â hynny, mae’r ardaloedd gwledig wedi gweld cau cyfleusterau a gwasanaethau, gan gynnwys swyddfeydd post, gorsafoedd petrol, tafarndai pentref ac ysgolion pentref. Mae problem gynyddol hefyd o ran cadw pobl ifanc yn ein cymunedau. Gan hynny, mae’r cynllun datblygu gwledig yn rhan hollbwysig o’r broses o adnewyddu’r Gymru wledig. Mae arnom daer angen creu dyfodol cynaliadwy i bawb yn yr ardaloedd gwledig ac, yn enwedig, datblygu cyfleoedd hollbwysig i bobl ifanc. Yr wyf yn cydymdeimlo’n fawr â sylwadau Elin am gymorth ychwanegol i ffermwyr ifanc. Gŵyr y rhan fwyaf fod Cyswllt Ffermio’n rhoi 10 y cant yn ychwanegol i’r rhai dan 40 oed.

Rhaid inni dderbyn ein bod yn rhan o Ewrop ac o’r economi fyd-eang a rhaid inni ddefnyddio’r hyn sy’n gwneud Cymru’n wahanol ac arfer ein cryfderau’n fwy cadarnhaol. Amcan y cynllun grant prosesu a marchnata, er enghraifft, yw gwella’r prosesu a marchnata ar gynhyrchion a’u gwneud yn fwy cystadleuol. Os nad yw’n fasnachol gystadleuol, nid oes dyfodol economaidd cynaliadwy i’r Gymru wledig. Mae marchnata a hyrwyddo cynnyrch o Gymru’n hollbwysig. Edrychaf ymlaen at gynigion gan y Gweinidog—yn yr hydref, hyderaf—ar gyfer mwy o gaffael lleol yn y sector cyhoeddus, gan y bydd hynny’n hybu cydweithredu rhwng cynhyrchwyr ac etheg fusnes fwy effeithiol. Bydd hynny’n rhoi sylfaen fasnachol fwy cadarn i’n busnesau gwledig.

Mae cynlluniau amaeth-amgylcheddol, fel Tir Gofal, yn hanfodol hefyd er mwyn sicrhau ffyniant. Fodd bynnag, er bod Tir Gofal yn llwyddiannus ac yn eang ei apêl, rhaid ei ymestyn fel y caiff mwy o bobl fynediad i gynlluniau amaeth-amgylcheddol. Mae hynny’n hollbwysig. Yr wyf yn falch o’r cynnydd yn y buddsoddiad yn Tir Gofal ond rhaid inni ganiatáu i fath arall o gynllun amaeth-amgylcheddol ddatblygu, y gall pob ffermwr ymuno ag ef. Mae Tir Gofal yn rhy elitaidd o lawer.

Credaf fod yr holl Aelodau’n cefnogi’r cynigion sylfaenol i gadw ein hamgylchedd a’n treftadaeth wledig wych yng Nghymru. Gallwn oll gytuno ar y nodau hynny. Nodais, Weinidog, ichi ddweud y byddech yn gwneud datganiad pellach am etheg partneriaeth mewn cymunedau lleol. Edrychaf ymlaen at hynny, gan y bydd yn ychwanegu at y gwaith rhagorol a wnaed drwy’r rhaglenni LEADER. Mae datblygu cymunedol yn hanfodol i ffyniant yn aml, ac mae hynny’n deillio o adfywio cymunedol.

Mae Cyswllt Ffermio yn hollbwysig hefyd i’r broses o ddod ag etheg busnes i’n holl ddiwydiannau. Mae’n rhan annatod o’r cynllun ac, fel y dywedodd eraill, mae’n fodd i gyrraedd mesurau fel y grant gwella ffermydd, y grant menter fferm a’r grant marchnata a phrosesu. Er hynny, fel yr wyf wedi dweud wrth Weinidogion blaenorol, mae’r sawl ohonom yn y Dwyrain o dan anfantais gan ein bod yn derbyn llai o gymorth na ffermwyr ardal Amcan 1.

Mae cynlluniau hefyd i hybu coedwigaeth a chynnal a datblygu coedwigoedd. Bydd ein strategaeth fiomas yn hollbwysig o ran helpu i ddatblygu prosiectau ynni adnewyddadwy ledled Cymru.

Mae’r cynllun ffermio organig i’w groesawu hefyd. Fodd bynnag, rhaid inni hybu mwy o gydweithredu ymysg y cynhyrchwyr i sicrhau buddsoddi mewn prosesu, fel bod Cymru’n meddu ar y seilwaith sydd ei angen i sicrhau gwerth ychwanegol. Yr wyf hefyd yn croesawu’r cynnydd a wnaed ar weithredu’r cynllun datblygu gwledig; bu oedi oherwydd clwy’r traed a’r genau. Mae heriau mawr, ond mae gennym gyfle i greu Cymru wledig lewyrchus drwy weithio gyda’n gilydd a gellir cyflawni hynny o gael agwedd gadarnhaol.

Datganaf fuddiant gan fod fy ngwraig a mi’n bartneriaid mewn busnes ffermio.

Mae’r cynllun datblygu gwledig i Gymru’n strategaeth gynhwysfawr, sy’n seiliedig ar sawl agwedd bwysig ar ddatblygu gwledig. Fodd bynnag, i mi, pwrpas canolog y cynllun yw datblygu polisi amaeth-amgylcheddol. Mae Cymru’n wlad brydferth, gyda’i mynyddoedd, ei hafonydd, ei harfordir a’i dyffrynnoedd, ac yr ydym yn ei rhannu ag amrywiaeth o greaduriaid eraill. Yr ydym oll yn goroesi—neu’n methu â goroesi—drwy rwydwaith cyd-ddibynnol cymhleth.

Fe’m ganed ar fferm yn y Canolbarth, a bûm yn byw ar y tir ar hyd fy oes, yn yr ystyr bod cefn gwlad yn fywoliaeth, yn gartref, yn ddifyrrwch ac yn ddiddordeb i mi. Dros y blynyddoedd, yr wyf wedi sylwi bod llawer o’r creaduriaid a oedd o’m cwmpas wrth imi dyfu bron â diflannu erbyn hyn. Pan oeddwn yn laslanc, yn gweithio ar dir âr yn barod i hau hadau ceirch, sef y cnwd arferol bryd hynny, fe’m dilynid yn ddieithriad gan haid o gornicyllod, y mwyaf chwim eu hehediad o’r holl adar. Pan arferwn gerdded y bryniau, byddai ehedydd bob amser yn yr awyr yn canu’n uchel, gan hofran yn bryfoclyd o agos i’m golwg. Ni welwn ehedyddion na chornicyllod y dyddiau hyn, nac ysgyfarnogod brown.

Pan gymerais drosodd fferm y teulu yn 1976, nid oeddwn erioed wedi clywed am gynllun amaeth-amgylcheddol, felly cyflwynais fy fersiwn fy hun. Yr oedd yn golygu dim gwrteithiau, y chwistrellu lleiaf posibl, un toriad hwyr o gynhaeaf a chyfraddau stocio is. Yr oedd fy nghymdogion yn fy wfftio gan fy ystyried yn dipyn o granc. Fodd bynnag, ddegawd yn ddiweddarach, dechreuodd y cynlluniau amaeth-amgylcheddol ymddangos. Yn 1999, barnais fod cynllun datblygu gwledig y Cynulliad Cenedlaethol yn gam mawr ymlaen tuag at fy ngweledigaeth sylfaenol o reoli Cymru wledig gyfan o dan gynllun amaeth-amgylchedd. Bydd yn digwydd ryw ddiwrnod, ond nid yw’r cynllun datblygu gwledig wedi dod â’r cynnydd mawr tuag at y weledigaeth honno yr oeddwn wedi gobeithio amdano.

Gallai Tir Gofal fod yn gynllun da. Efallai fod gormod o fiwrocratiaeth, ond felly y mae yng nghynlluniau’r sector cyhoeddus. Mae cynlluniau amaeth-amgylchedd yn rhoi arian i ffermwyr at ddiben penodol. Dylid eu hystyried yn gynlluniau i bawb sy’n byw yng nghefn gwlad Cymru neu’n dymuno’i mwynhau. Mae Tir Gofal yn talu am ddiogelu cynefinoedd ysgyfarnogod brown, ehedyddion, cornicyllod, brithion y gors, brithion perlog, a llu o greaduriaid eraill. Mae’n sicrhau mynediad i bobl sydd am fwynhau cefn gwlad drwy gytundeb ac ewyllys da, nid drwy’r ddeddfwriaeth hawl i grwydro dra annymunol, sef y ddeddf ormesol fwyaf cywilyddus a basiwyd gan Lywodraeth Brydeinig mewn amser heddwch. Mae’n hwb i ddiogelu’r tirlun, bywyd gwyllt a nodweddion hanesyddol, ac yn hyrwyddo’r gwaith o reoli cynefinoedd blaenoriaethol a mesurau i wella cynefinoedd eraill. Yn bwysicaf oll, daw â phobl y wlad a phobl y dref at ei gilydd gan hybu cyd-ddealltwriaeth. Nid oes dim yn fy siomi’n fwy na chlywed ymdrechion bwriadol yn y Cynulliad i greu rhaniad rhwng pobl y dref a phobl y wlad. Fe wnaeth un AC hynny yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yr wythnos diwethaf pan oeddem yn trafod pwnc anodd hela â chŵn. Er imi fod yn hollol ddiduedd fel y Cadeirydd, yr oedd ei sylwadau am y rhai a anghytunai ag ef yn fy nhramgwyddo’n fawr.

Mae’n bryd cydnabod na fydd Tir Gofal yn unig yn cyflawni gweledigaeth amaeth-amgylchedd i Gymru gyfan. Mewn gwirionedd, mae’n gynllun i Gymru gyfan gyda chyllideb i ran o Gymru. At hynny, nid yw’r cynllun yn dod â’r buddion economaidd neu amgylcheddol a fwriadwyd, neu y gallai eu rhoi. Rhaid ariannu cynlluniau amaeth-amgylchedd yn well os ydynt i lwyddo. Yr ail newid sydd ei angen yn awr yw cyflwyno’n gyflym yr hyn a elwir yn gynllun eang a bas, i weithio ochr yn ochr â Tir Gofal.

Os yw’r egwyddor modiwleiddio i’w derbyn byth gan y gymuned ffermio, rhaid cael hierarchiaeth o gynlluniau amaeth-amgylchedd y gall pob ffermwr ymuno â hwy. Y weledigaeth y dylem ei chael i Gymru yn y pen draw, er nad yw’n realistig ar hyn o bryd, yw y dylai’r holl dir sy’n cael ei ffermio gael ei reoli yn unol ag egwyddorion Tir Gofal. Cam ymlaen mwy realistig a derbyniol fyddai i Gymru gyfan gael ei rheoli o dan gynllun amaeth-amgylchedd eang a bas.

Yr ydym yn symud tuag at y weledigaeth honno, ond yn rhy araf. I’r graddau hynny, nid yw’r cynllun datblygu gwledig wedi cyflawni ein gofynion. Mae ar gefn gwlad Cymru daer angen Gweinidog a Llywodraeth sydd â gwir weledigaeth. Ni chafodd y weledigaeth honno yn nhair blynedd cyntaf y Cynulliad Cenedlaethol; gobeithiaf weld gwelliant yn y dyfodol.

Atebaf y rhan fwyaf o’r cwestiynau a godwyd. Efallai y bydd yr Aelodau na chawsant gyfle i siarad yn dymuno ymyrryd. Ynghylch pwyntiau Peter Rogers, fel y gwyddoch, Peter, rhaid i’r ffigurau fod yn gwbl gywir ar gyfer cynlluniau Ewropeaidd, ac os oes oedi wrth gyflwyno’r holl wybodaeth sydd ei hangen, ni ellir talu nes bydd y ffigurau ar gael. Fodd bynnag, fe wnaed 82 y cant o’r holl daliadau ardal amgylchedd arbennig o fewn cyfnod targed y safon siarter y llynedd, sy’n golygu bod 1,293 o’r taliadau ar 1,578 o hawliadau wedi’u gwneud mewn pryd. Nid wyf yn ymwybodol o unrhyw anawsterau o ran adnewyddu cytundebau ardal amgylchedd arbennig yn unol â chymal y toriad pum mlynedd. Nid wyf wedi gweld eich gohebiaeth, ond os anfonwch y manylion ataf, byddaf yn falch o ystyried y mater.

Gwrthodaf yr awgrym nad yw ymgynghorwyr busnes Cyswllt Ffermio yn ateb y gofyn. Sicrhawyd safon pob un ohonynt, maent wedi’u hyfforddi’n llawn, ac yn derbyn hyfforddiant parhaus. Mae galw mawr amdanynt yn y sector preifat. Efallai y byddwch am ailystyried eich sylwadau pan welwch eu gwaith yn agos. Anghywir yw dweud nad yw’r ymgynghorwyr hyn ond yn awgrymu ymuno â’r cynllun Tir Gofal neu’r cynllun ffermio organig—nonsens yw hynny. Maent yn siarad â ffermwyr am geisiadau am grant cyfalaf, yn eu hannog i gymryd cyngor arbenigol, ac yn cynnig ymweliadau â ffermydd arddangos arbenigol. Maent yn ymwneud â gweithgarwch amrywiol iawn.

Ynghylch grantiau prosesu a marchnata, nid yw’n wir mai dim ond un cynllun a gymeradwywyd. Dywedais yn fy araith agoriadol fod 20 o gynlluniau wedi’u cymeradwyo. Mae’r ffigur hwnnw’n codi’n raddol a bydd yn parhau i wneud hynny wrth inni fwrw ymlaen â’r ymweliadau ymgynghori ar ffermydd.

Cyfeiriodd Rhodri Glyn Thomas at gynllun Tir Mynydd. Mae rhwyd ddiogelwch ar waith. Nid oeddem am ei chael ond ni ellid ei gwrthod, gan fod y Comisiwn Ewropeaidd yn dymuno’i chael ac wedi’i rhoi ar waith. Mae wedi peri anawsterau ond dyna oedd y gorau y gellid ei wneud o ystyried safbwynt pendant y comisiwn. Gwn fod y Cynulliad yn disgwyl yn llawn diddordeb am Tir Mynydd II. Mae’n cael ei drafod ar hyn o bryd, ac yr ydym yn siarad ag undebau’r ffermwyr ac yn y blaen. Cyflwynaf gynigion arno cyn hir.

Nodaf y mater a godwyd gan Glyn, Rhodri Glyn Thomas ac eraill, bod Tir Gofal yn—

Gorffennaf y pwyntiau hyn yn gyntaf. Dim ond nifer penodol o ffermwyr sydd wedi gallu ymuno â’r rhaglen hon gan nad yw ond i fod i wasanaethu nifer cyfyngedig o ffermwyr. Nodaf sylwadau Glyn ar y posibiliadau o gael cynllun eang a bas gyda diddordeb, ac edrychaf ymlaen at gael trafodaethau ar hyn, wedi i Franz Fischler gyhoeddi ei gynigion y mis nesaf, ac at y ddadl sy’n parhau ar fodiwleiddio a sut y dylem fwrw ymlaen â’r materion hynny—

Yr oeddwn ar fin derbyn ymyriad, ond fe derfynaf os mai felly y mae. Gall yr Aelodau hynny sy’n bryderus ynghylch ymyriadau drwy fesurau’r Cynulliad Cenedlaethol fod yn dawel eu meddwl mai’r cynllun datblygu gwledig yw’r conglfaen i gynnydd. Bydd yn hollbwysig gweithio mewn partneriaeth ym mhob rhan o’r economi wledig i sicrhau dyfodol go iawn i amaethyddiaeth a rhannau eraill o’r economi wledig.

Dechreuaf drwy fynegi fy edmygedd o’r ymrwymiad a’r penderfyniad a amlygodd Edwina Hart pan oedd yn gyfrifol am gyfle cyfartal. Yr ydym wedi etifeddu gwaith da ganddi, a gwnaf weithio’n ddiflino i fwrw ymlaen â’r hyn a gychwynnodd.

Mae hiliaeth yn wenwyn; dim ond felly y gellir ei disgrifio. Mae’n esgus i rai pobl fwrw’r bai ar eraill am eu diffygion eu hunain, ac i gyflwyno damcaniaethau hiliol diegwyddor a di-sail. Gwyddom mor bell y mae hiliaeth wedi ymledu mewn cymdeithas; gwelsom hynny drwy hanes, nid yn unig yn y DU, ond ledled Ewrop.

Cynllun cadarn sy’n hybu gwrth-hiliaeth a chydraddoldeb hiliol yw nod amgen cymdeithas wâr, lle y mae pobl yn rhydd oddi wrth bob math o wahaniaethu. Mae hefyd yn arwydd o’n hamherffeithrwydd—nid yn unig yng Nghymru, ond ledled y byd—fod rhaid inni barhau i ymdrechu’n hyderus ac yn benderfynol i sicrhau bod pob menter bosibl ar waith i hyrwyddo cydraddoldeb hiliol. Neges gryf yw hon oddi wrth y Cynulliad Cenedlaethol: collfarnwn bob amser y rhai sy’n ceisio bwrw’r bai ar eraill, neu wahaniaethu yn eu herbyn, dim ond am eu bod yn wahanol.

Yn natganiad Edwina ar 30 Mai cyhoeddwyd y câi cynllun cydraddoldeb hiliol y Cynulliad ei gyhoeddi, yn unol â gofynion y Ddeddf Cysylltiadau Hiliol (Diwygio) 2000. Gwn fod Edwina yn bryderus, oherwydd yr angen i gyhoeddi’r cynllun erbyn 31 Mai, nad oedd yr Aelodau wedi cael cyfle i gyfrannu’n llawn at baratoi’r cynllun. Mae’r ddadl hon yn gyfle, felly, i’r Aelodau gyfrannu at ddatblygu’r cynllun fel rhan o’r broses o’i wella a fydd yn digwydd dros y 12 mis nesaf. Sicrhaf hefyd y caiff y Pwyllgor Cyfle Cyfartal gyfle yn yr hydref eleni i drafod cydraddoldeb hiliol yn fanylach, gan gynnwys trafodaeth lawnach ar y cynllun hwn. Bydd canlyniadau’r broses ymgynghori gyfredol ar gael yn ystod yr hydref, a byddant o gymorth i’r Pwyllgor ystyried y cynllun yn briodol. Mae’r Cynulliad dan rwymedigaeth gyfreithiol i adolygu’r cynllun bob tair blynedd o leiaf. Fodd bynnag, er mwyn adlewyrchu’r cyfraniadau o’r ymgynghoriad cyfredol, ac fel y gall yr Aelodau gymryd rhan lawnach yn y weithdrefn adolygu, bydd adolygiad cyntaf y cynllun—y bydd y Pwyllgor yn chwarae rhan lawn ynddo—yn digwydd ymhen 12 mis.

Ni fyddwn yn sefyll yn stond yn y cyfnod hwnnw ond yn gweithio’n rhagweithiol, fel y dywedais, i wella’r cynllun drwy weithio mewn partneriaeth â’r Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol, gyda phartner gyrff a chyda’r rhanddeiliaid yng Nghymru, yn benodol, Cymdeithas Lleiafrifoedd Ethnig Cymru Gyfan, y cynghorau cydraddoldeb hiliol a Rhwydwaith Sector Gwirfoddol Pobl Ddu. Byddwn yn parhau i ddatblygu’r cynllun wrth inni ddysgu oddi wrth ein prosiectau cychwynnol a chanfod syniadau newydd, y gallwn eu defnyddio i’n helpu i hyrwyddo cydraddoldeb hiliol a dileu gwahaniaethu. Ni allaf wneud digon i bwysleisio mor bwysig yw’r rhan a gymerir gan y cyrff a’r mudiadau hyn, ac mor bwysig yw deall yn glir yr ymrwymiad a wnaethom iddynt. Rhaid inni fod yn atebol ac yn weladwy i’r cymunedau hyn drwy ein hymrwymiadau. Mae’r Ddeddf yn awdurdodi’r Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol i ystyried y cynnydd a wnawn o dan y cynllun.

Deddfwriaeth arloesol yw hon sy’n ei gwneud yn ddyletswydd bendant i bob awdurdod cyhoeddus ddileu gwahaniaethu a hyrwyddo cydraddoldeb hiliol—gwireb syml a nod amgen cymdeithas wâr. Fodd bynnag, mae’n berthnasol hefyd i gyrff sector preifat sy’n gweithio i awdurdodau o’r fath. Er mai dim ond y rhai a enwir yn y Ddeddf sy’n gorfod cyhoeddi cynllun cydraddoldeb hiliol, mae eraill yn dal i fod dan y ddyletswydd gyffredinol a nodir yn y Ddeddf. Bwriadaf sicrhau ein bod yn gweithio i hyrwyddo cydraddoldeb hiliol a bod y cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad a’r rhai a wnânt fusnes â hwy, yn mabwysiadu’r un dull gweithredu hefyd. Mae’r Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol eisoes wedi rhoi cyngor a chyfarwyddyd amhrisiadwy i’r Cynulliad wrth ddatblygu’r cynllun hyd yma. Yr wyf yn croesawu cefnogaeth y comisiwn i’n dull gweithredu a’i gefnogaeth a’i gyfraniad parhaus wrth inni ddatblygu’r cynllun. Gwn fod Edwina wedi ysgrifennu at Gurbux Singh gan fynegi ei diolch am gyfraniad y comisiwn, ac ategaf y diolch hwnnw. Yr wyf hefyd yn ddiolchgar am gyfraniad y Pwyllgor Cyfle Cyfartal, o dan arweinyddiaeth Edwina, wrth ddatblygu’r cynllun. Mae’r cynllun yn ategu’r prosiectau eraill a weithredwyd i hyrwyddo cydraddoldeb yn holl waith y Cynulliad.

Mae Edwina a’r Pwyllgor wedi gosod safon uchel o ran cydraddoldeb yng Nghymru, fel y darganfûm dros y dyddiau diwethaf ers imi ymgymryd â’r cyfrifoldeb dros gyfle cyfartal a’r cynllun penodol hwn. Yr wyf wedi ymrwymo’n llwyr i barhau â’r gwaith a wnaed eisoes ac, yn benodol, i sicrhau bod y cynllun hwn gystal o leiaf â’r safonau uchel a osodwyd o’r blaen. Mae’r cynllun yn ymddangos yn gymhleth ar y darlleniad cyntaf, ac nid ymddiheuraf am hynny. Gan ein bod yn gyfrifol am amrediad eang o swyddogaethau, mae datblygu cynllun cydraddoldeb hiliol effeithiol yn her. Ni allwn ddisgwyl ei gael yn iawn y tro cyntaf; yr her fydd canfod faint y gallwn ei ddysgu a pha mor gyflym.

Mae’r cynllun hwn yn gam pwysig arall yng ngwaith y Cynulliad yng nghyd-destun hyrwyddo cydraddoldeb. Er ei fod yn ymdrin yn benodol â materion sy’n ymwneud â chydraddoldeb hiliol, bwriadaf ddilyn yr un dull gweithredu dros amser ym mhob un o’r meysydd cydraddoldeb y mae Deddf Llywodraeth Cymru 1998 wedi rhoi cylch gwaith pendant i’r sefydliad hwn ar eu cyfer. Yr ydym wedi cychwyn ar daith hir. Bydd yn rhaid wrth gydymrwymiad a chydbenderfyniad parhaus gan y Cynulliad Cenedlaethol i ymdrin â rhai o’r problemau dwfn, sylfaenol, sy’n golygu bod rhai elfennau yn ein cymunedau’n dal i fod o dan anfantais. Ar lawer cyfrif, dyna’r her fwyaf o bosibl i’r sefydliad hwn wrth sicrhau tegwch, cyfle a chyfiawnder cymdeithasol i’r rhai yn ein cymuned sydd heb eu cael eto. Mae’r rhan fwyaf o’r Aelodau’n gefnogol i’r hyn a wnaed hyd yma, a gofynnaf ichi gefnogi a chymeradwyo’r gwaith yr ydym yn ei wneud wrth ymdrin â mater pwysig anghydraddoldeb.

I agree with everything that Carwyn Jones said about Edwina Hart’s work. She will be a great loss to the Committee on Equality of Opportunity, but no doubt she will continue as an equal opportunity powerhouse, particularly in her work as Minister for Finance. However, during yesterday’s Committee meeting, Carwyn showed us that he is more than capable of taking on this work and that he will be an effective successor. Therefore I welcome the Minister for Open Government to his new post.

Plaid Cymru will support this motion, and we are satisfied with the scheme as it stands. I agree with a great deal of what the Minister said regarding the context of the scheme.

I wish to address the scheme’s development process and the concerns expressed about the possible side-effects of the new responsibilities placed on public bodies. In terms of the scheme’s development, I am sure that Carwyn Jones and Edwina Hart would agree that it was a complete mess. The scheme brought before the Committee was inadequate, had not been worked through sufficiently and was prepared at the last minute. The situation was described as an ‘undignified scramble’, as we had to bring forward a new scheme at the eleventh hour by means of a statement rather than a debate.

We resolved the problem through collaboration, and we now have before us, as the subject of a debate, a commendable scheme that we can all endorse. It is important that we avoid a similar situation in future. I therefore ask the Minister to ensure that more resources are made available to the Assembly’s equality policy unit. The explanation given to the Committee for the first version of the scheme was that the staff had excessive workloads. I am prepared to accept that. No politician would press for more civil servants but, in this case, more people are needed to carry out the work. The unit’s staff are very effective, but they are working under tremendous pressure. I am aware that the possibility of secondments is being discussed with the Commission for Racial Equality, to ensure that the scheme is monitored effectively. Will the Minister report on progress made in that regard? It is important that the Minister makes a commitment to give appropriate priority to this work in future, so that we do not find ourselves in the same situation next year of having to scramble to finalise a scheme.

I turn to my second point. I welcome the fact that, at a British level, the Race Relations (Amendment) Act 2000 requires public bodies to promote race relations positively and proactively. This is nothing new to us in Wales because our absolute responsibility under the Government of Wales Act 1998 to promote equality of opportunity means that we are already leading the way. However, the new Act has led to concerns among, for example, women’s groups and groups representing disabled people. The new responsibility under the Act could lead public bodies to shift their focus and concentrate on racial equality while loosening their grip on other aspects. This is by no means inevitable, but we must ensure that it does not happen.

The Assembly has an absolute responsibility to promote equality of opportunity in every field where the unjust discrimination of the past can still be found. Will the Minister give a commitment to monitor the situation and advise public bodies in order to ensure that they understand and accept that other fields are just as important, even though those fields may not involve statutory obligations? I welcome what the Minister has already said in this regard. Attention should also be given to identifying a means of insisting that statutory bodies and local government draw up more general, wide-ranging equal opportunity schemes so that they include statutory concepts about race, and to ensure that they are put in context.

The Committee looks forward to monitoring the scheme’s implementation and to ensuring that its laudable recommendations are implemented fully, effectively and promptly as part of the Assembly’s wider commitment to equality of opportunity.

Ategaf y diolch i Edwina a chroesawaf Carwyn i’r Pwyllgor. Cytuna’r holl bleidiau bod anghydraddoldeb a rhagfarn hiliol yn annerbyniol mewn cymdeithas wâr. O’i chymharu â gwledydd eraill—gan gynnwys gwledydd eraill y Deyrnas Unedig—mae gan Gymru record dda o ran cydraddoldeb hiliol. Fodd bynnag, mewn termau absoliwt, mae llawer i’w wneud. Nid yw anghydraddoldeb hiliol yn deillio o ragfarn hiliol yn unig. Mae Cymru’n wlad amlhiliol ers cenedlaethau os nad canrifoedd, a chan Gaerdydd y mae’r gymuned ddu hynaf ym Mhrydain. Pa un a yw’r achosion yn deillio o hiliaeth neu ddosbarth, erys y ffaith fod graddau’r anghydraddoldeb hiliol yng Nghymru’n annerbyniol o uchel.

Yr ydym hefyd yn cytuno bod y cyfrifiad diwethaf yn anaddas o ran deall Cymru a’i phobl. Yr oedd yn annerbyniol nad oedd blwch ticio i’r Cymry. Er hynny, yr agwedd waethaf ar y cyfrifiad oedd y rhagdybiaeth bod pawb a oedd yn Gymry neu’n ‘arall’—fel y nodwyd ar y ffurflen—yn wyn. Nid oedd yn bosibl i Gymry du, Asiaidd neu gymysg eu hil nodi eu hil. Bydd yr argymhellion a gynigiwyd yn datrys y problemau hynny ac yr ydym yn ffyddiog na wneir camgymeriadau tebyg eto yn y cyfrifiad nesaf.

Mae’r cynllun yn cyffwrdd â’r cofnodi rheolaidd o wahaniaethau ethnig mewn ystadegau swyddogol; er enghraifft, nid oes digon o ddata yn yr ystadegau diweithdra am nodweddion ethnig. Mae’n hollbwysig cael dealltwriaeth dda o gyfansoddiad amrywiol Cymru er mwyn gwerthfawrogi ac ymateb i’r methiannau a’r llwyddiannau mewn gwahanol faterion yng Nghymru a chreu’r gymdeithas y dymunwn ei chael.

Ar ran Plaid Geidwadol Cymru, croesawaf gyhoeddi’r cynllun hwn. Yr ydym yn ei gymeradwyo, fel y gwnaeth y pleidiau eraill, ac mae’r grŵp Ceidwadol wedi ymrwymo i’w gefnogi.

Mae’n bwysig bod yr holl asesiadau a wnawn o’n polisïau hefyd yn ystyried prosesau mewnol y Cynulliad, fel un o’r cyflogwyr mwyaf yng Nghymru. Yr oeddwn yn falch bod hynny wedi’i gynnwys yn y cynllun, ac mae’n bwysig inni sicrhau y caiff hynny ei roi ar waith.

Dylid croesawu’r bwriad i gynnal archwiliadau rheolaidd o feysydd polisi ac mae hynny’n briodol, gan fod pethau’n newid gydag amser, a gallai rhywbeth sy’n bwrpasol heddiw wynebu sefyllfa wahanol ymhen ychydig flynyddoedd. A wnaiff y Gweinidog roi sicrwydd mai’r cylch pum mlynedd wrth adolygu polisi fydd y cyfnod hwyaf ac y gellid adolygu llawer o bolisïau’n amlach, fel y bo’n briodol? Os yw’r amgylchiadau’n newid, mae’n bosibl y bydd yn rhaid adolygu polisi ar ôl dwy neu dair blynedd. Mae’n ymddangos ar hyn o bryd ein bod yn defnyddio cylch pum mlynedd heb fawr o gyfle i amrywio hynny. Hoffwn gael ymateb gan y Gweinidog ynghylch y modd y mae’n bwriadu rhoi hynny ar waith.

Mae’n bwysig inni gadw golwg ar recriwtio a dyrchafu staff. Mae’r Cynulliad yn gyflogwr o bwys, ac mae’r math o weision sifil yr ydym yn eu recriwtio yn arwydd pwysig. Yn ogystal â hynny, pan fo gweithlu yn ei le, mae’n bosibl i nenfwd gwydr ddisgyn, gan gadw pobl mewn swyddi isel yn hytrach na chaniatáu iddynt ennill dyrchafiad. Rhaid inni fod yn ofalus ynghylch hynny a sicrhau ein bod yn cadw golwg ar ddyrchafiadau yn ogystal â recriwtio. Gwn fod y Gweinidog yn awyddus i wneud hynny, ond nid yw’r data presennol yn ein helpu i wneud dadansoddiad o’r fath. Mae gwaith i’w wneud, a dymunaf yn dda i’r Gweinidog ar hynny; yr wyf yn ei sicrhau y byddaf yn archwilio’r gwaith hwnnw i sicrhau ei fod wedi’i gwblhau’n foddhaol.

Yr oeddwn yn falch o ddarllen am y mesurau cadarnhaol pwysig, y mae un ohonynt yn ymwneud â gweithwyr allanol. Ni ddylem fod yn adweithiol yn unig a disgwyl i aelodau o gymunedau ymgeisio am swyddi yn y gwasanaeth sifil neu, gan fod yr un egwyddor yn berthnasol, am benodiadau cyhoeddus. Rhaid inni genhadu a chysylltu â hwy’n weithredol, nid yn unig drwy ymweliad blynyddol, ond drwy ymddiddori mewn grwpiau a’u cynghori ar y dull gorau o ymgeisio am swyddi mewn gweithdrefn a allai fod yn ddieithr iddynt. Efallai na fyddant yn gyfarwydd â cheisiadau ffurfiol neu gallent deimlo nad ydynt yn meddu ar y cyfuniad o sgiliau sydd ei angen. Efallai y bydd arnynt angen rhywfaint o gymorth i ymdrin â hynny. Mae arnom angen polisi mwy egnïol o lawer.

Yn olaf, mae’n bwysig darparu hyfforddiant cyfle cyfartal rheolaidd i’r staff, nid yn unig i’r staff yn y rhengoedd canolig ac uwch, ond i’r holl staff. Mae llawer o aelodau staff, ar y lefel is yn aml, yn dod i gysylltiad â grwpiau y tu allan i’r Cynulliad ac â’r cyhoedd. Mae’n bwysig bod hyfforddiant cyfle cyfartal digonol a bod ymwybyddiaeth hiliol yn agwedd hollbwysig ohono.

Mae dyletswydd ar bob un ohonom i greu a chynnal cymdeithas weddus a gwâr a chytgord hiliol yn un o’i nodweddion naturiol. Fodd bynnag, ni ddylem gymryd ein twyllo. Nid yw’r ffaith ei bod yn bodoli heddiw’n sicrwydd y bydd yn bodoli yfory. Rhaid inni fod yn wyliadwrus bob amser. Mae grymoedd cudd a chas i’w cael, y mae eithafwyr yn falch o’u corddi. Bydd y Cynulliad yn elwa’n fawr o gymeradwyaeth a brwdfrydedd yr holl bleidiau i’r cynllun hwn.

Mae brawddegau agoriadol dogfen y cynllun cydraddoldeb hiliol yn sylweddol, yn glir ac yn apelgar:

‘Mae Cynulliad Cenedlaethol Cymru wedi rhoi nod sylfaenol iddo’i hun i drin pobl yn deg ac yn gyfartal ym mhobpeth a wna. Mae’n gweithio tuag at greu cymdeithas oddefol lle mae parch at amrywiaeth.’

Mae’r cynllun yn ddogfen fuddiol ac mae bwriadau da ynddo na allai neb anghydweld â hwy. Dynodwyd datblygu cynaliadwy, cynhwysiant cymdeithasol a chyfle cyfartal yn dair egwyddor sylfaenol yng ngwaith y Cynulliad Cenedlaethol. Yn yr achos hwn, bydd yr egwyddorion hyn yn goleuo’r gwaith o baratoi a gweithredu cynllun cydraddoldeb hiliol y sefydliad hwn.

Croesawaf y camau a restrwyd yn y cynllun i hyrwyddo cydraddoldeb o fewn y Cynulliad ac, yr wyf yn gobeithio, drwy esiampl, y tu allan i’r Cynulliad. Mae’r cynllun yn cynnwys rhestr faith o gyflawniadau, ac un o’r amlycaf ohonynt yw’r dylanwad a gafodd polisïau cydraddoldeb hiliol y Cynulliad ar y cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad, a, thrwy’r cod ymarfer gwirfoddol, ar gyflenwyr gwasanaethau i’r Cynulliad Cenedlaethol.

Yr wyf hefyd yn falch o weld y cynlluniau i asesu effaith polisïau sy’n hyrwyddo cydraddoldeb hiliol a’r bwriad i gasglu data wrth wneud hynny. A wnaiff y Gweinidog gyhoeddi adroddiad yn y dyfodol agos ar ymateb y Llywodraeth i ddata a ryddhawyd y llynedd, a ddangosodd fod 95 y cant o’r dynion Somalïaidd ifanc yng Nghaerdydd yn ddi-waith?

Yn yr adran ar gyflogaeth, sylwaf fod y Cynulliad Cenedlaethol wedi ymrwymo i bolisi o gyfle cyfartal i’r holl staff beth bynnag fo’u tarddiad ethnig, eu cred grefyddol, eu rhyw, eu tueddiad rhywiol a’u hanabledd. Sylwaf hefyd nad oes cyfeiriad at iaith. Ai’r diffyg hwnnw sy’n egluro pam mai dim ond 3 y cant o’r staff ym Mharc Cathays sy’n ddwyieithog yn y Gymraeg a’r Saesneg? Neu a wnaeth cyd-aelod o’r Pwyllgor Cyfle Cyfartal egluro’r gwahaniaethu hwn pan awgrymodd yn y Pwyllgor fod y polisi recriwtio negyddol o ran dwyieithrwydd yn adlewyrchu’r ffaith nad yw’r llinyn bogail rhwng Whitehall a Pharc Cathays wedi’i dorri?

Er hynny, nid wyf yn sinigaidd nac yn ddifater ynghylch cyfle cyfartal na chydraddoldeb hiliol. Cymerodd y Pwyllgor gamau bras ymlaen dan arweinyddiaeth Edwina Hart ac yr wyf yn sicr y gwnawn yr un peth â Carwyn Jones wrth y llyw. Bydd y cynnydd buan yn parhau ar ôl Mai 2003 pan ddaw Helen Mary Jones yn Gadeirydd.

Yr wyf yn cynrychioli cenhedlaeth o bobl sydd wedi tyfu a chael ei haddysgu gyda ffrindiau o wahanol darddiadau ethnig, heb feddwl bod dim byd rhyfedd am hynny. Mae fy agwedd at hil a chysylltiadau hiliol ychydig yn wahanol o bosibl i’r rhai sy’n perthyn i genedlaethau lle yr ystyrid bod ymddygiad hiliol agored yn dderbyniol. Efallai mai hynny sy’n peri imi gwestiynu’r angen am y gormodedd di-ben-draw o gyrff a noddir yn gyhoeddus sydd wedi codi i ddileu hiliaeth, fel y tybir, mewn gwlad sy’n sicr o fod ymysg y rhai mwyaf goddefgar yn y byd. Pe bai’r wlad hon yn ddim heblaw esiampl o oddefgarwch a chysylltiadau hiliol da, ni fyddem yn gyrchfan mor ddeniadol i bobl dlawd o bedwar ban y byd, a ddaw yma’n aml drwy wledydd eraill yn Ewrop.

Nid wyf yn awgrymu nad oes problemau. Mewn gwirionedd, bu cynnydd gofidus mewn gwrth-Semitiaeth yn ddiweddar. Mae’n briodol inni fynd i’r afael â’r problemau hyn. Er hynny, mae arnaf ofn bod gweithredoedd rhai cyrff, a ddylai fod yn ymladd â hiliaeth, yn wrthgynhyrchiol. Er enghraifft, Rhwydwaith Menywod Lleiafrifoedd Ethnig Cymru, a sefydlwyd yn rhannol ag arian loteri ac yn rhannol ag arian y Cynulliad. Mae ei weithgareddau’n cynnwys mynd â menywod du ac Asiaidd ar deithiau am ddim i atyniadau twristaidd.

Cymeraf mai cyfraniad personol yw hwn. Nid yw’ch sylwadau gwarthus am bobl ddiamddiffyn sy’n ffoi rhag pob math o ormes yn cynrychioli barn Plaid Geidwadol Cymru. A wnaiff rhywun eu gwrthod?

Dim ond dweud a wneuthum fod llawer o bobl dlawd yn dod yma o bedwar ban y byd. Mae honno’n ffaith gydnabyddedig y byddai’ch Ysgrifennydd Gwladol yr Adran Gartref yn ei derbyn.

Af yn ôl at bwnc MEWN Cymru. Mae ei gymhellion yn anrhydeddus ac, er tegwch, yr oedd ei drefnydd yn barod iawn i siarad â mi. Fodd bynnag, fe roddodd ar ddeall nad oedd croeso i bobl wyn ar ei deithiau gan nad oedd ei gleientiaid yn teimlo’n esmwyth ynghylch hynny. Mae hynny’n drist. Holl amcan grwpiau fel MEWN Cymru yw dymchwel muriau rhwng grwpiau ethnig, nid eu parhau drwy annog lleiafrifoedd i beidio â chymdeithasu â gweddill y boblogaeth. Nid wyf yn dymuno sôn yn neilltuol am MEWN Cymru. Mae ei agwedd yn symptom o farn gyffredinol sydd, mae arnaf ofn, yn deillio o’r Llywodraeth ac sydd dan ddylanwad gweithwyr proffesiynol gwyn dosbarth canol mewn bywyd cyhoeddus. Y farn honno yw na ddylai’r rhai sy’n cyrraedd y wlad hon o’r newydd deimlo eu bod dan unrhyw bwysau i gymathu neu ymaddasu at y prif ddiwylliant—

Ildiaf mewn eiliad. Nid wyf ond am wneud y pwynt hwn: os arddelwn y farn hon, gallem greu’r math o getoau—neu’n waeth byth, math o apartheid yn ôl y ffaith, y gwelais ei ganlyniadau yn Ne Affrica’n ddiweddar—lle y mae pawb yn byw ymysg eu grwpiau ethnig eu hunain yn hytrach na bod pawb yn cymysgu â’i gilydd, sef fy ngweledigaeth i o Brydain.

Byddwch yn synnu o wybod na chefais erioed unrhyw broblemau o ran mynychu cyfarfodydd neu ddigwyddiadau a drefnwyd gan MEWN Cymru. Gobeithiaf y daw’r amser, a gofynnaf ichi rannu’r gobaith hwnnw, pan na fydd arnom angen y grwpiau arbenigol hyn sy’n galluogi pobl i fagu hyder a dod yn rhan o’n cymdeithas. Fodd bynnag, hyd nes y bydd pawb mor oddefgar ag yr ydych chi, David, rhaid inni ddarparu cyllid ac adnoddau i helpu rhai pobl i fagu’r hyder hwnnw er mwyn cymryd rhan yn ein cymdeithas.

O ran mynychu cyfarfodydd MEWN Cymru, nid wyf ond yn ailadrodd yr hyn a ddywedodd ei drefnydd wrthyf. Dywedodd na fyddai ei gleientiaid yn teimlo’n esmwyth ped âi pobl wyn ar ei deithiau. Fodd bynnag, yr wyf yn cytuno y byddai’n llawer gwell arnom pe na bai angen grwpiau fel MEWN Cymru. Cytunaf fod arnom angen grwpiau i ymladd â hiliaeth ond yr wyf yn bryderus ynghylch agwedd rhai o’r grwpiau hyn ac a ydynt yn ymladd â hiliaeth neu’n ei gwaethygu.

Mae perygl pellach. Prydeiniwr ydych beth bynnag fo lliw eich croen; nid wyf am i unrhyw un o’m cyd-ddinasyddion gael ei drin yn ddim mwy, neu lai, ffafriol am ei fod yn ddu, yn frown, yn wyn, yn wryw neu’n fenyw. Nid wyf am fyw mewn gwlad lle y mae cymunedau sy’n ystyried eu bod ym Mhrydain, ond heb fod yn Brydeinig o gwbl.

Yr ydym oll yn gwybod bod eich dyheadau yn hynny o beth yn anrhydeddus, David, ond a wnewch egluro hynny’n uniongyrchol i’r shîc mewn mosg yn Llanelli y poerwyd arno, yr arllwyswyd cwrw drosto ac yr ymosodwyd ar ei fosg am fod ei groen yn frown ac am ei fod yn Foslem? A ydych yn cytuno, cyhyd ag y bo pobl yn wynebu pwysau a pheryglon o’r fath, y bydd arnynt angen lleoedd diogel, fel a geir yn MEWN Cymru, lle y gallant ddod at ei gilydd a dod yn rhan o’n cymdeithas a pheidio â chymathu. Mae gas gennyf y gair ‘cymathu’. Fel Cymraes Gymraeg, gwrthodaf gymathu â’r diwylliant Saesneg. Mae ar bobl angen lleoedd diogel, a hynny am nad yw cymdeithas yn ddiogel.

Mae hynny’n warthus, wrth gwrs, ond mae arnaf ofn fy mod hefyd yn synhwyro—ac mae’n gas gennyf ddweud hyn—ragrith. Pryd bynnag yr ymosodir ar bobl Asiaidd gan bobl wyn, codir y mater yn gyhoeddus, ac mae hynny’n briodol. Fodd bynnag, pryd bynnag yr ymosodir ar bobl wyn gan Asiaid, ni ddigwydd hynny. Nid yw hynny’n dderbyniol ychwaith.

Derbyniaf fod hyn yn fater sensitif, ac yr wyf yn gobeithio y bydd y rhai sy’n anghytuno’n gweld fy mhryderon am yr hyn ydynt. Yr wyf yn bryderus ynghylch polisïau ac asiantaethau Llywodraeth, ac nid wyf yn beirniadu unrhyw grŵp ethnig o gwbl. Yn groes i sylwadau gwarthus cadeirydd Gwasanaeth Erlyn y Goron yn ddiweddar, nid yw’r mwyafrif o bobl y wlad hon yn hiliol, ond y mae lleiafrif bach o bobl ddu, gwyn ac Asiaidd. Mae hynny’n beth drwg a dylem fynd i’r afael ag ef.

Mae tuedd hefyd i daflu cyhuddiadau o hiliaeth at rywun sy’n meiddio codi’i lais yn erbyn y sector cysylltiadau hiliol. Os na chaniateir gwrandawiad teg i rai sy’n mynegi barn wahanol, yr wyf yn poeni ynghylch cysylltiadau hiliol yn y dyfodol yn y wlad hon.

Mae David newydd ddweud nad yw mwyafrif y bobl yn hiliol. Er hynny, mae’n anodd newid wyneb cyhoeddus y cyrff statudol, ac os yw cynlluniau fel hwn i lwyddo, rhaid eu harwain o’r pen i’r gwaelod. Mae’r cynllun hwn wedi’i lywio’n gadarn, ac mae ar ei ennill oherwydd hynny. Fel y dywedai Edwina Hart bob amser, mae’n dymuno i’r cynlluniau hyn ddylanwadu ar y cyrff yr ydym yn gweithio â hwy. Mae llywodraeth leol yn gyfran fawr o’r cyrff hynny, ac mae’r awdurdodau wedi ymuno â’r her arweinyddiaeth. Maent yn sylweddoli bod problemau y mae’n rhaid eu hwynebu a’u trin.

Mae’n ddiddorol darllen ystadegau fel y rhai a gyhoeddwyd yn ddiweddar yng Nghyfrifiad Cenedlaethol Cynghorwyr Awdurdod Lleol yng Nghymru a Lloegr 2001. Mae Syniad wedi dadansoddi’r ystadegau sy’n ymwneud â Chymru. Ymatebodd llawer o gynghorwyr i’r cyfrifiad ac mae’n dal i ddangos, gwaetha’r modd, fod 99 y cant ohonynt yn wyn, mai dim ond 19 y cant sy’n fenywod, ac mai 15.3 y cant sydd ag anabledd. Mae llawer iawn i’w wneud eto i newid y ddelwedd gyffredinol o’n siambrau cyngor o rai lle y mae dynion gwyn ag oedran cyfartalog o 59 yn dal yr awenau. Wrth inni ddatblygu ein cynllun, rhaid inni ddylanwadu ar y cyrff yr ydym yn gweithio â hwy fel eu bod yn datblygu eu cynlluniau eu hunain. Maent yn gwneud hynny, ond rhaid inni sicrhau y cânt eu gweithredu. Mae’r arolwg hwnnw’n dangos ystadegau diddorol eraill hefyd, gan ei fod yn tynnu cymariaethau â’r arolwg yn 1997. Ers hynny, mae mwy o gynghorwyr â chyfrifoldeb gofalu am ddibynyddion. Maent hefyd yn fwy tebygol o gynrychioli Plaid Cymru, tra byddont yn llai tebygol o fod yn ddi-waith, ac yn llai tebygol o gynrychioli’r Blaid Lafur. Felly, mae 99 y cant o’r cynghorwyr yn wyn. Mae’r Siambr hon yn 100 y cant yn wyn. Mae gennym lawer iawn i’w wneud o ran newid ein cynrychiolwyr etholedig. Rhaid inni chwarae ein rhan yn hynny. Rhaid i’r cynllun hwn arwain drwy esiampl. Rhaid iddo chwarae’i ran drwy ddylanwadu ar gyrff eraill a newid wyneb ein cyrff etholedig yng Nghymru.

I will respond to Helen Mary’s points first, and welcome her support for this scheme.

It is true that there have been problems in the past in terms of implementing the scheme. Those problems have since been resolved, and we must ensure that lessons are learned in future. We are anxious to do that.

Staffing and background support for the Committee and the Minister are currently being considered to strengthen the equality policy unit by bringing in more staff. I accept that.

David Melding mentioned conducting a pre-quinquennial review, and we can consider that in more detail if necessary. A review is already due to be undertaken at the end of the first year. On Owen John Thomas’s comment that only 3 per cent of Cathays Park staff are Welsh speakers, I do not believe that there was a policy to ensure that there were no Welsh-speaking staff in Cathays Park. If there is a need to increase the number of Welsh-speaking staff there, we must consider that. In some other Assembly offices, such as the Caernarfon office, nearly everyone speaks Welsh. Over half the staff at the Carmarthen office speak Welsh and there are many Welsh speakers in the Llandrindod office. It is not true that there has been a longstanding policy to prevent Welsh speakers from being appointed to the civil service.

Are you content that only 3 per cent of Cathays Park staff are Welsh speakers?

in Welsh If that figure is correct we must consider how we can increase the number of Welsh speakers among Cathays Park staff. I am not saying that we believe that this is acceptable, but I reject any claims that there has been a deliberate policy to dissuade Welsh speakers from joining the civil service. That is nonsense.

yn Saesneg Ymdriniaf â sylwadau David Davies. Nid yw’n gywir dweud bod y Deyrnas Unedig yn seiliedig ar oddefgarwch. Nid oes ond rhaid ichi astudio hanes y DU i weld hynny. Bwriwyd yr Iddewon allan o Loegr yn 1216. Bu deddfau cosb yn erbyn y Cymry o 1536 ymlaen, ac mae’n dal i fod yn bosibl cael eich saethu â bwa saeth yng Nghaer neu yn Amwythig os ydych yn Gymro a chithau wedi’ch darganfod yno ar ôl 12 o’r gloch y nos. Bu deddfau cosb yn erbyn Catholigion yn Iwerddon am flynyddoedd lawer ac mae’n dal i fod yn amhosibl i Gatholig etifeddu gorsedd y Deyrnas Unedig. Bu deddfau cosb yn erbyn y bobl yn Ucheldiroedd yr Alban ar ôl gwrthryfeloedd yr Ucheldiroedd. Y Prydeinwyr a ddyfeisodd apartheid i bob pwrpas ym mha le bynnag yr aent yn y byd ac fe’i harddelwyd gan yr Affricaneriaid yn Ne Affrica a’i wneud yn ddeddf yn 1948. Nid apartheid yn ôl y ffaith yw’r hyn a welwch yn Ne Affrica, ond apartheid yn ôl y gyfraith. Dyna’r math mwyaf gwenwynig o gymdeithas y mae modd ei greu. Rhaid ichi dderbyn hynny. Nid yw’n gywir dweud mai eraill a ddyfeisiodd ddeddfau hiliol a deddfau sy’n hyrwyddo hiliaeth oherwydd, mewn llawer achos, Prydain a’u dyfeisiodd. Nid yw’n gywir dweud nad oes gennym gymunedau nad ydynt am fod yn Brydeinig. Mae hynny’n wir yng Ngogledd Iwerddon, lle y mae o leiaf 40 y cant o’r boblogaeth nad ydynt am fod yn Brydeinig. Mae cymunedau yno lle nad yw’r bobl yn eu hystyried eu hunain yn Brydeinwyr o gwbl—

Dyna’r pwynt a oedd gennyf. Gwneuthum y pwynt hwnnw am Ogledd Iwerddon mewn araith flaenorol. Os oes gennych sefyllfa lle y mae nifer fawr o bobl nad ydynt yn teimlo unrhyw deyrngarwch at y syniad o Brydain neu wladwriaeth Prydain, yr ydych yn sicr o gael trychineb yn y trefi. Os na fyddwn yn ofalus, fe welwn hynny’n digwydd mewn rhai cymunedau ledled Lloegr ac yng Nghymru o bosibl. Dyna pam y mae mor bwysig inni annog pobl i ymfalchïo ym Mhrydain. Yr wyf yn siomedig bod Gweinidog mor wybodus a dysgedig â chi’n teimlo’r fath gywilydd o hanes y wlad hon. Yr ydych wedi tynnu sylw at un neu ddau o bwyntiau drwg, ond mae cymaint yn y wlad hon y gallwn ymfalchïo ynddo.

Mae’r wlad hon wedi cyfrannu llawer i’r byd, ond bu llawer ohono’n negyddol. Ofer yw ceisio celu’r ffeithiau. Nod cenedl-wladwriaeth aeddfed yw ei gallu i sylweddoli’r camgymeriadau a wnaed yn y gorffennol ac ymfalchïo yn llwyddiannau’r gorffennol. Nid yw’n iawn celu’r hyn a ddigwyddodd. Chi a gododd y pwynt, David, drwy awgrymu bod y wlad hon yn batrwm o oddefgarwch erioed. Oes, mae llawer o enghreifftiau o arfer da yn y wlad hon, ond na foed inni anghofio’r hyn a ddigwyddodd yn ein hanes, y deddfau cosb, y gwahaniaethu a’r hiliaeth a fodolai drwy hanes y Deyrnas Unedig, y bu pobl Cymru’n rhan ohonynt. Na foed inni dybio ein bod y tu allan i hyn i gyd a bod ein gwneuthuriad genetig yn golygu nad ydym rywsut yn hiliol yn bennaf. Buom yn rhan ohono. Yn 1888, bu terfysg ymysg y Cymry yn erbyn y Gwyddelod yn Nhredegar. Yr oedd hynny amser maith yn ôl, ond na foed inni dybio ein bod ni yng Nghymru’n well o ran hiliaeth neu wrth-hiliaeth.

Dywedodd David Davies fod hiliaeth ym mhob cymuned, ac mae hynny’n wir, ond onid yw’n wir y bu angen mewn democratiaethau drwy’r oesoedd i amddiffyn lleiafrifoedd gan y gallent fod yn agored i niwed. Yn hynny o beth, mae lleiafrifoedd du’n arbennig o agored i niwed gan y gellir gweld eu bod yn lleiafrif. A ydych yn derbyn hynny?

Mae hynny’n sicr o fod yn wir. Nid yw’n wir am y DU yn unig; mae’n wir am wledydd eraill. Mae UDA yn ymffrostio mewn rhyddid. Fodd bynnag, yn y gorffennol, meddai ar rai o’r deddfau mwyaf gwahaniaethol y gellid eu dychmygu ac yr oedd yno hefyd, i bob pwrpas, bolisi o hil-laddiad yn erbyn y boblogaeth Americanaidd frodorol, yn enwedig yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, pan oedd y cysyniad o dynged amlwg—bod pobl â chroen coch wedi’u tynghedu i ddarfod o’r tir—yn rhan o feddwl swyddogol y Llywodraeth yn America. Awgrymaf nad oes yr un wlad yn y byd sy’n gwbl rydd oddi wrth staen hiliaeth. Rhaid inni dderbyn hynny a symud ymlaen. Yr anhawster a geir yng Ngogledd Iwerddon yw bod un rhan o’r gymuned na wnaiff byth dderbyn ei bod yn Wyddelig a rhan arall na wnaiff byth dderbyn ei bod yn Brydeinig. Nid oes tir cyffredin, felly mae’n arbennig o anodd.

Yr oedd modd gelyniaethus y Gweinidog o ymateb i gyfraniad David Davies yn ofid i mi. [AELODAU CYNULLIAD: ‘O.’] Byddwn yn ddiolchgar o gael gwneud fy nghyfraniad heb i neb weiddi ar draws. [Chwerthin.]

Onid oedd byrdwn araith David Davies yn sensitif ac yn synhwyrol, pan ddywedodd fod rheidrwydd arnom i gyd yn hyn o beth? Mae rheidrwydd arnom, fel pobl wyn ddosbarth canol gan mwyaf, i ddiogelu buddiannau grwpiau lleiafrifol, ond mae rheidrwydd ar y grwpiau hynny i integreiddio â chymdeithas er mwyn sicrhau bod hiliaeth yn cael ei chwalu’n llwyr.

Ymatebais i David ar sail yr hyn a ddywedodd. Ceisiais dynnu sylw at ffeithiau’r sefyllfa, yn hytrach na thaflu baw ato. Cymerais ofal i egluro hanes y wlad hon a beth yw ein cefndir. Nid ydym mewn sefyllfa lle y gallwn honni ein bod yn gwbl rydd oddi wrth ddigwyddiadau’r gorffennol. Mae David yn teimlo ei fod yn perthyn i genhedlaeth lle y mae amlhiliaeth yn arferol. Nid wyf ond yn bedair blynedd yn hŷn na David. Er hynny, nid yw hynny’n ddigon inni allu dweud bod popeth yn iawn. Rhaid inni barhau i wneud cynnydd ar hynny. Gwelsom dyndra hiliol y llynedd, yn enwedig yn Oldham, a ysgogwyd gan y Blaid Genedlaethol Brydeinig. Mae hynny’n dangos y gall hiliaeth ddod i’r blaen o hyd, a rhaid inni ei churo i lawr bob amser. Amcan y cynllun hwn yw sicrhau na wnawn byth anghofio hynny.

A wnewch ymdrin â’r sylwadau gan David Davies am rai o’r cyrff a noddir gan y wladwriaeth a allai integreiddio â chymdeithas yn well? A wnewch fynegi’ch barn am hynny?

Profiad y bobl a ddaw i’r wlad hon erioed yw eu bod yn dod yn rhan o brif ffrwd cymdeithas. Pan rwystrwyd hwy rhag gwneud hynny, gwnaethom geisio mynd i’r afael â hynny. Nid oes neb yn ein cymdeithas nad yw’n dymuno teimlo ei fod yn rhan o’r Deyrnas Unedig. Fodd bynnag, mae pobl yn dymuno cadw eu diwylliant a’u traddodiadau, a hynny’n gwbl gyfiawn. Yr ydym yn ymladd i sicrhau hynny yng Nghymru. Nid oes dim o’i le ar hynny. Mae awgrymu nad yw rhai sy’n cadw eu diwylliant a’u traddodiadau eu hunain yn gallu bod yn wir Brydeinwyr yn gyfystyr ag awgrymu na all pobl fod yn Gymry ac yn Brydeinwyr. Gwrthodaf hynny, gan fy mod yn gwybod bod pobl am fod yn Gymry ac yn Brydeinwyr. [Torri ar draws.]

Yr wyf yn ddiolchgar am y sylwadau a wnaed heddiw, a gofynnaf i’r Cynulliad Cenedlaethol gefnogi’r cynnig.