O dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998 mae’n ofynnol i’r Cynulliad wneud cynllun sy’n nodi sut y mae’r Cynulliad, wrth arfer ei swyddogaethau, yn bwriadu cynnal a hyrwyddo llywodraeth leol yng Nghymru. Rhaid cynhyrchu adroddiad ar y cynllun hwn ar gyfer pob blwyddyn ariannol.

Mae’r Cyngor Partneriaeth statudol gyda llywodraeth leol wedi chwarae rhan o bwys wrth drafod materion polisi a ffurfio’r fframwaith polisi hwn. Archwiliodd y materion sydd bwysicaf i bobl Cymru a’u gwasanaethau cyhoeddus, fel iechyd, tai ac addysg. Ymdriniodd hefyd â materion a barai bryder ar y pryd fel y darpariaethau i geiswyr nodded a’r ymatebion i lifogydd.

Mae’r Cyngor Partneriaeth yn cynnwys y cwbl o lywodraeth leol, ac mae’n fforwm pwysig i’r awdurdodau heddlu a thân ac awdurdodau’r parciau cenedlaethol, yn ogystal â chynghorau tref a chymuned. Pan ystyriwyd yr adroddiadau hyn gan y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai, cofnododd ei werthfawrogiad o gyfraniad y cyrff hynny, ac yr wyf yn ategu hynny’n gryf.

Cyflwyniad gan yr awdurdodau tân a arweiniodd at y camau presennol i wella diogelwch rhag tân mewn tai drwy ddarparu larymau mwg gwifredig a systemau taenellu dŵr. Mae hynny’n enghraifft o’r modd y mae gweithio mewn partneriaeth yn bodoli o’r dadleuon cyntaf hyd at welliannau ymarferol na fyddai wedi digwydd fel arall. Edrychaf ymlaen at ystyried yr adroddiad ar atal llosgi bwriadol sydd hefyd wedi’i gynhyrchu dan nawdd y Cyngor Partneriaeth.

Mae ein trafodaethau gyda’r heddlu hefyd wedi tynnu sylw at y modd y gallai polisïau’r Cynulliad gyfrannu at gynyddu diogelwch cymunedol. Bydd y Cyngor Partneriaeth yn ystyried cynigion ar y pwnc hwn yn ei gyfarfod nesaf.

Mae cynrychiolwyr cynghorau tref a chymuned hefyd wedi rhoi cyflwyniadau i’r Cyngor Partneriaeth, ac i Bwyllgor Llywodraeth Leol a Thai y Cynulliad, am eu rôl. O ganlyniad i gynnig gan y Cyngor Partneriaeth, cytunodd Llywodraeth Cynulliad Cymru i gomisiynu ymchwil i gynghorau tref a chymuned i fod yn sail i ddatblygu polisi yn y dyfodol. Mae’r astudiaeth honno’n mynd rhagddi ar hyn o bryd ac fe’i cwblheir yn Ebrill 2003.

Enghraifft arall o ddull gweithredu a wnaed yng Nghymru i sicrhau gwella parhaus mewn gwasanaethau llywodraeth leol yw rhaglen Cymru ar gyfer gwella. Yr oedd hon hefyd wedi’i datblygu mewn partneriaeth â llywodraeth leol ac yr oedd yn cynnwys partneriaid allweddol eraill fel y sector gwirfoddol, busnes ac undebau llafur. Dadlau yn y Cyngor Partneriaeth a bennodd y cyfeiriad i’r rhaglen honno, sy’n seiliedig ar yr egwyddor y dylai’r awdurdodau lleol eu hunain arwain y broses o wella a mynd i’r afael â’r materion hynny lle y gallant wella eu perfformiad fwyaf.

Cynigiodd y Cynulliad gymorth ymarferol i lywodraeth leol Cymru hefyd. Eleni gwnaethom helpu i ariannu sefydlu uned cydraddoldeb i lywodraeth leol sydd wedi’i lleoli yng Nghymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Edrychaf ymlaen at weld sefydlu uned debyg i hybu arfer da mewn caffael.

Ym Mawrth 2002, cyhoeddodd Llywodraeth Cynulliad Cymru’r datganiad polisi ‘Rhyddid a Chyfrifoldeb mewn Llywodraeth Leol’ a nodai ei gweledigaeth ar gyfer llywodraeth leol a’r fframwaith polisi er mwyn ei gwireddu. Rhoddwyd croeso cyffredinol i hwnnw fel dull gweithredu newydd sydd, ynddo’i hun, yn dystiolaeth o’r bartneriaeth rhwng y Cynulliad a llywodraeth leol, sy’n aeddfedu. Mae llywodraeth leol yn edrych ymlaen yn benodol at y gwaith ar adolygu cynlluniau grant penodol a gyhoeddwyd yn ‘Rhyddid a Chyfrifoldeb mewn Llywodraeth Leol’ ac at ofynion cynllunio symlach.

Mae’r fframwaith polisi hwn yn sail gadarn i gynnydd pellach ar weithio ar y cyd â llywodraeth leol. Mae’n rhoi pwyslais pendant ar rôl yr awdurdodau lleol mewn arweinyddiaeth gymunedol. Bellach mae’r awdurdodau lleol yn datblygu strategaethau cymunedol i’w hardaloedd mewn partneriaeth ag eraill. Ni ddylai’r un Aelod danbrisio eu pwysigrwydd. Mae ynddynt botensial i wella effeithiolrwydd gwasanaethau cyhoeddus yn sylweddol, i ddefnyddio’n well yr hyn sydd gan y partneriaid i’w gynnig, ac i leihau dyblygu ac ymdrech ofer. Byddant hefyd yn goleuo’r ddeialog rhwng y Cynulliad a llywodraeth leol am flaenoriaethau cenedlaethol a lleol. Cymeraf gamau i sicrhau bod y cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad yn chwarae rhan lawn wrth hybu datblygiad y strategaethau cymunedol hynny.

Rhaid asesu unrhyw gynllun yn ôl yr hyn y mae’n ei gyflawni. Mae’r hyn yr ydym wedi’i gyflawni, gan weithio gyda phob agwedd ar lywodraeth leol yn y ddwy flynedd diwethaf, yn dangos ein bod yn gwireddu ysbryd y cynllun yn ogystal â’r gair. Cymeradwyaf yr adroddiadau hyn i’r Cynulliad.

Cynigiaf welliant 2. Ar ôl pwynt 1, ychwanegu pwynt newydd ac ailrifo’r pwyntiau dilynol yn unol â hynny:

Cynigiaf welliant 3. Dileu’r pwynt 2 gwreiddiol ac yn ei le rhoi:

Mae’r adroddiad ar gyfer Ebrill 2001 i Fawrth 2002 yn haeddu ei ystyried, gan ei fod yn amlinellu datblygiadau o bwys yng nghynllun partneriaeth llywodraeth leol. Fodd bynnag, byddai’n adlewyrchu’n wael ar y Cynulliad pe na allem ffurfio partneriaeth â’r awdurdodau lleol, gan fod profiad gan lawer o’r Aelodau o fod mewn llywodraeth leol. Ar y cyfan, mae’r cynllun partneriaeth llywodraeth leol yn ddatblygiad i’w groesawu, ac mae wedi dangos bod ofnau arweinyddion llywodraeth leol yn ddi-sail. Mae’r Cynulliad wedi cryfhau llywodraeth leol.

Gwerthfawrogaf fod adran 7.1 o’r cynllun partneriaeth llywodraeth leol yn mynnu bod y Cynulliad Cenedlaethol yn paratoi adroddiad ar ôl pob blwyddyn ariannol am y modd y gweithredwyd ei gynigion, a nodir yn y cynllun, yn y flwyddyn ariannol honno. Yn hytrach na gadael bwlch mor hir cyn dod â’r adroddiad ar gyfer Awst 2000 i Fawrth 2001 i’r Cynulliad, dylai’r weinyddiaeth fod wedi egluro y byddai’r cytundeb a datblygiad y cynllun yn dwyn ffrwyth yn ystod 2001-02. Yr wyf yn sicr y byddai esboniad o’r fath wedi sicrhau cefnogaeth y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai.

Mae ceisio cyflwyno’r adroddiad ar gyfer Awst 2000 i Fawrth 2001 yn fwy na 15 mis ar ôl diwedd y cyfnod ariannol, a gallu cyflwyno’r adroddiad ar gyfer Ebrill 2001 i Fawrth 2002 ar ôl dim ond tri mis, yn dangos bod yr adroddiad cyntaf yn esiampl amaturaidd ac anobeithiol o ddarllen proflenni, ac yn tynnu sylw at y ffaith bod yr ail adroddiad wedi’i ddisodli. Yn wir, drwy gyhoeddi’r adroddiadau blynyddol dilynol hyn ar yr un pryd, mae’n ymddangos bod y weinyddiaeth hon wedi disodli’r adroddiad cyntaf yn fwriadol. Fodd bynnag, yn hytrach na mynnu eglurhad am ddyddiad cyhoeddi’r adroddiad—yn enwedig pan fo rhannau o’r testun yn dangos ei fod wedi’i ysgrifennu cyn 9 Gorffennaf 2001—yr ydym yn ceisio edrych y tu hwnt i’r adroddiad ac ystyried adroddiad sy’n gyfredol ddilys yng nghyd-destun y presennol.

Mae’r adroddiad cynllun partneriaeth yn amlinellu’r cynigion a weithredwyd dan y cynllun yn ystod y flwyddyn ariannol a nodir. Mae’n dangos y graddau y mae partneriaeth gadarnhaol wedi datblygu gyda llywodraeth leol.

Gwaetha’r modd, ceir rhai gwallau yn yr adroddiad hwn. Mae paragraff 9 yn gosod y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau mewn Cyfarfod Llawn a gynhaliwyd ar 31 Rhagfyr 2001, yn cyhoeddi casgliadau’r ymgynghori ar y bartneriaeth gyhoeddus-preifat a’r fenter cyllid preifat yng Nghymru. Efallai fod Aelodau Cynulliad o bleidiau eraill wedi cwrdd i wneud adduned blwyddyn newydd i dderbyn cyllid y sector annibynnol i sicrhau gwell darpariaeth o wasanaethau yng Nghymru ar 31 Rhagfyr.

Mae’r grŵp Ceidwadol yn deall gwerth prosiectau o’r fath a’r angen amdanynt. Fodd bynnag, pan fu dadl yn y Cynulliad ar y bartneriaeth gyhoeddus-preifat a’r fenter cyllid preifat, yr oedd 90 y cant o’r cyfraniadau gan lawer o Aelodau Cynulliad o’r pleidiau eraill yn gollfarnu ar y sector annibynnol yn ariannu’r ddarpariaeth o wasanaethau, a 10 y cant yn gydnabyddiaeth mai hon yw’r unig ffordd i ddarparu’r gwasanaethau o ansawdd da y mae ar bobl Cymru eu hangen. Yr ydym yn cefnogi’r gydnabyddiaeth i’r cyfraniad hollbwysig y gall y sector annibynnol ei wneud yng Nghymru.

Mae’r adroddiad yn tynnu sylw at y cytundebau a wnaed gan bob un o’r 22 awdurdod lleol i gyrraedd targedau’r weinyddiaeth hon ar gyfer cael cyllid ychwanegol drwy’r grant cymhelliad perfformiad. Mae’r cytundebau hynny’n uniongyrchol—

Dymunaf eich herio ar yr hyn a ddywedasoch am drefniadau partneriaeth breifat. Dywedasoch fod ymdeimlad o 90 y cant yn erbyn defnyddio busnesau preifat ond dywedasoch wedyn fod cytundeb mai honno oedd yr unig ffordd i ariannu’r gwasanaethau hynny’n briodol. Efallai y byddwch am fyfyrio ynghylch hynny; dywedodd yr Aelodau mai honno oedd yr unig ffordd yr oedd y Llywodraeth Lafur hon yn ei chynnig. Wrth gwrs, gellir ariannu a chadw gwasanaethau cyhoeddus yn ddigonol fel gwasanaethau cyhoeddus o ansawdd da drwy’r pwrs cyhoeddus. Mae dewis amgen i gyllid preifat.

Cytunaf fod dewis amgen, yn dechnegol. Er hynny, fe wyddom oll am benderfyniad cadarn Canghellor y Trysorlys i beidio â chynyddu gofyniad benthyca’r sector cyhoeddus.

Mae Gwerth Gorau a’r cynllun Gwerth Gorau diwygiedig wedi tynnu sylw at lawer o feysydd lle y gellir gwella effeithlonrwydd ein hawdurdodau lleol. Gobeithir y bydd Rhaglen Cymru ar gyfer Gwella yn symud y pwyslais o’r dull o ddarparu’r gwasanaeth at ansawdd y gwasanaeth a ddarperir. Fodd bynnag, yr ydym yn dal i ddisgwyl cadarnhad bod yr arbedion o Gwerth Gorau o ran effeithlonrwydd yn fwy na chostau gweithredu’r system.

Yr ydym yn cefnogi’r mentrau a weithredwyd gan y Cyngor Partneriaeth llywodraeth leol sy’n ceisio sicrhau mwy o dryloywder, fel datblygu e-lywodraeth a chynnal mwy o gyfarfodydd y tu allan i Gaerdydd. Maent yn cynnig mwy o fynediad i bobl, nid yn unig i broses llywodraeth, ond at y camau a gymerir ar eu rhan.

Mae’r adroddiad ar gyfer 2001-02 yn disgrifio cynllun y bartneriaeth llywodraeth leol i’r cyfnod hwnnw, a’r rhaglen o fentrau a ystyrir ar gyfer y flwyddyn ariannol bresennol. Yr ydym yn cydnabod y bartneriaeth sy’n datblygu rhwng y Cynulliad a llywodraeth leol. Gofynnaf i’r Aelodau gefnogi ein gwelliannau.

Mae’r berthynas rhwng y Cynulliad a llywodraeth leol yn un gyd-ddibynnol, ar lawer cyfrif. Dibynnwn arni i gyflawni ein polisïau a’n rhaglenni, ac mae llywodraeth leol yn dibynnu ar y Cynulliad am y rhan fwyaf o’i chyllid. Fel y ceir mewn unrhyw berthynas rhwng dau gorff llywodraethol etholedig, mae rhywfaint o anghytuno. Pe byddai pawb yn cytuno, ni fyddai unrhyw ddiben mewn cael llywodraeth leol neu ddatganoli. Er enghraifft, nid yw Cyngor Sir Ddinbych, sy’n cael ei redeg gan Blaid Cymru, hyd yn oed wedi gwneud cais ar gyfer y rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, sydd â’r bwriad o adfywio cymunedau lleol. Yr ydym yn annog y cyngor i’w mabwysiadu, ond ei benderfyniad ef ydyw. Mae’r Llywodraeth bartneriaeth hon wedi cydweithio’n agos â llywodraeth leol, ac eto mae’n parchu ei hawl i anghytuno. Mae beirniaid y berthynas rhwng llywodraeth leol a Llywodraeth y Cynulliad, er eu bod yn cymryd arnynt sefyll o blaid llywodraeth leol, yn ei thrin yn nawddoglyd. Mae dadlau ac ymrannu’n beth iach i ddemocratiaeth. Yn hytrach na gwneud môr a mynydd o bob ymraniad bach, dylai’r pleidiau gydnabod hynny, a chanmol aeddfedrwydd eraill, os nad eu haeddfedrwydd eu hunain.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Tref Rhuthun. Er mwyn cywiro sylw Eleanor, byddai Plaid Cymru wrth ei bodd yn rhedeg Cyngor Sir Ddinbych. Dim ond grŵp o wyth cynghorydd sydd ganddi, ond mae’r cyngor wedi gweld yn ddoeth y gwerth o gael arweinydd Plaid Cymru, a dyna’r gwahaniaeth.

Ynghylch sylwadau William am y gwelliannau a gyflwynwyd, rhaid cael adroddiad blynyddol ar y Cyngor Partneriaeth bob blwyddyn, sy’n cymell y cwestiwn: pam yr ydym ddwy flynedd yn hwyr yn adolygu un o’r adroddiadau hyn? Ni chawsom y ddadl hon y llynedd. Fodd bynnag, byddech yn disgwyl gweld gwelliant y naill flwyddyn ar ôl y llall pan gyflwynir yr adroddiadau. Dylid gosod un adroddiad, ac wedyn dylem adolygu’r cynnydd a wnaed erbyn adeg yr ail adroddiad yn y flwyddyn ganlynol. Os cymharwch y ddau adroddiad, maent yn dangos cynnydd a rhywfaint o ddatblygu. Ni allaf weld sut y gallwn wrthod adroddiad 2000-01, ac nid wyf wedi fy argyhoeddi bod unrhyw synnwyr yng ngwelliannau’r Torïaid.

Trafodaf rai o’r gwahaniaethau rhwng y ddau adroddiad. Yn adran 31 o’r adroddiad ar gyfer 2000-01, ac yn adran 33 o’r adroddiad ar gyfer 2001-02, ceir rhannau o dan y teitl ‘Cynghorau Tref a Chymuned’. Yn yr adroddiad ar gyfer 2000-01, nodir bod cynigion i’w trafod yng nghyfarfod y Cyngor Partneriaeth yng Ngorffennaf i gomisiynu astudiaeth gwmpasu o gynghorau tref a chymuned. Byddai’r astudiaeth yn sail i werthuso unrhyw awgrymiadau am fesurau buddiol y gallai’r Cynulliad, neu’r cynghorau tref a chymuned, eu cyflwyno ynghylch rôl y cynghorau tref a chymuned a’u peirianwaith ar gyfer deialog â’r awdurdodau lleol a’r Cynulliad. Yn yr adroddiad ar gyfer 2001-02, dywedir bod yr astudiaeth wedi’i chomisiynu a bod y gwaith arni wedi dechrau ar 1 Ebrill 2002. Bydd yn parhau am flwyddyn, felly bydd yn adrodd yn ôl yn Ebrill 2003. Croesawaf gomisiynu’r astudiaeth hon, ond yr wyf yn siomedig y bydd yn cymryd cymaint o amser i adrodd yn ôl. Bydd yn cymryd dwy neu dair blynedd oddi ar gomisiynu’r astudiaeth a gwneud y gwaith arni, i adrodd yn ôl. Ar ddiwedd y cyfnod hwnnw, ni fydd ond yn sail i ddatblygu polisi pellach. A wnaiff y Gweinidog roi awgrym am yr amserlen y mae’n ei dilyn ar yr adroddiad hwn? Yn ogystal â hynny, pryd y gallwn ddisgwyl awgrymiadau ar gyfer datblygu polisi pellach mewn cysylltiad â chynghorau tref a chymuned? Gwn nad yw pawb ym mhlaid y Gweinidog yn croesawu’r gobaith o ddatblygu dyletswyddau cynghorau tref a chymuned; mae braidd yn debyg i’r comisiwn dan arweiniad yr Athro Eric Sunderland, a gyhoeddodd ei adroddiad ar drefniadau etholiadol ddoe, a gomisiynwyd gan y cytundeb partneriaeth. Nid yw’r Comisiwn a’r cytundeb partneriaeth yn boblogaidd gan bawb ym mhlaid y Gweinidog. Mae agweddau ar adroddiad ddoe y byddai rhai’n hoffi gweld eu claddu. Hyderaf na ddaw’r un dynged i ran canlyniad yr astudiaeth gwmpasu hon ar gynghorau tref a chymuned. Mae’n amlwg y bydd y Cynulliad nesaf wedi’i ethol cyn cyflwyno’r argymhellion ac, erbyn hynny, mae’n ddigon posibl y bydd plaid fwyafrifol wahanol yn y Siambr a fyddai, fe wn, yn ystyried yr argymhellion yn wahanol.

Agwedd arall ar yr adroddiad yw’r diffyg cyfeiriad yn y Cyngor Partneriaeth at yr awdurdodau heddlu, yr awdurdodau tân a’r parciau cenedlaethol. Mae’r Gweinidog wedi’u crybwyll heddiw, ond nid ydynt yn ymddangos yn yr adroddiad. Dymunaf weld cywiro hynny erbyn y flwyddyn nesaf, gan fod pob un o’r tri chorff hynny’n chwarae rhan hollbwysig.

Yr wyf yn falch o gefnogi hyn, gan ei fod yn enghraifft wych arall o’r cydweithio agos rhwng Llywodraeth Cymru a llywodraeth leol; mae’n debyg mai hon yw’r bartneriaeth orau a welsom erioed. Canmolaf y Gweinidog ar hynny. Mae’n Weinidog sy’n gwrando ac mae cyfraniad llywodraeth leol yn bwysig ganddi. Mae’n hollbwysig ein bod yn gweithio gyda’n partneriaid i ddarparu gwasanaeth o ansawdd da ar gyfer pobl Cymru. Ers ei sefydlu, mae gwaith y Cynulliad wedi amlygu’r cydweithio hwnnw, yn enwedig drwy’r trefniant Cyngor Partneriaeth unigryw hwn, sy’n destun cenfigen i’r DU. Gallwn ymfalchïo yn hynny.

Mae’n bwysig inni weithio’n galed gyda’n partneriaid anrhydeddus mewn llywodraeth leol, ac mae’r adroddiad yn pwysleisio hynny. Dyna’r ffordd y mae’n rhaid ei dilyn, os ydym i roi i bobl Cymru y gwasanaeth y maent yn ei haeddu. Cymerwyd rhai camau da yn y flwyddyn ddiwethaf, yn enwedig wrth sefydlu’r uned ystadegol i lywodraeth leol Cymru, sy’n ganlyniad i waith y Gweinidog gyda’n partneriaid mewn llywodraeth leol. Gwyddom lawer am ein cytundebau polisi; nid ydym yn gorfod wynebu’r un math o bridiannu ag y mae awdurdodau Lloegr. Yr ydym yn gweithredu’n wahanol yn y fan hyn; yr ydym ni’n gwrando. Mae’r Gweinidog yn ystyried syniadau llywodraeth leol, ac yr ydym yn gweithio gyda’n gilydd er lles pawb yng Nghymru.

Mae gennym berthynas dda â’r awdurdodau tân, sydd wrth eu bodd â’r Cyngor Partneriaeth, a’u bod yn cael eu cydnabod o’r diwedd. Yn wir, deallaf y byddai’r awdurdodau tân yn gyffredinol yn dymuno bod yn rhan o gylch gwaith y Cynulliad Cenedlaethol o ran materion gweithredol. Gobeithiaf y gwelwn y datblygiad hwnnw yn y dyfodol.

Gwelsom ein perthynas â’r awdurdodau heddlu, sydd hefyd yn eistedd ar y Cyngor Partneriaeth, yn datblygu hefyd. Gwnaiff hynny wahaniaeth mawr. Mae’r holl gyrff hyn—ac awdurdodau’r parciau cenedlaethol—yn dod at ei gilydd fel bod gennym gorff canolog i drafod materion sydd o ddiddordeb cyffredin ledled Cymru. Mae’n enghraifft ragorol o weithio mewn partneriaeth.

Ar y dechrau, dywedodd y Gweinidog fod yn rhaid i’r cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad gofio bod ganddynt ran i’w chwarae wrth gefnogi strategaethau cymunedol. Mae hynny’n bwysig. Yr wyf wedi dweud hynny yn y Pwyllgor fel y mae Aelodau eraill. Os ydym i gael dull gweithredu cynhwysfawr er lles pobl Cymru, ni wiw i gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad feddwl y gallant ddilyn eu ffordd eu hunain. Nid felly y rhoddir i bobl Cymru y gwasanaethau gwell yr ydym yn ymladd drostynt.

Mae’r adroddiad hwn yn enghraifft arall o arfer da mewn llywodraeth leol. Canmolaf y Gweinidog arno. Yr oedd y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai’n fodlon ag ef ar y cyfan. Edrychwn ymlaen at weithio arno yn y dyfodol, a datblygu ymhellach byth ein perthynas ragorol â llywodraeth leol, Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, a’n cynghorau tref a chymuned, sy’n gwneud cymaint o waith da ledled Cymru dros y bobl a gynrychiolant.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ac arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf.

Peth anfoesgar fyddai gwadu na chafwyd buddion o’r cydweithio hwn rhwng llywodraeth leol a’r Cynulliad Cenedlaethol. Fodd bynnag, ni all gymryd lle datganoli llawn yng Nghymru, sef yr unig fodd y datblygir system wleidyddol wirioneddol Gymreig, yn rhydd oddi wrth reolaeth a dylanwad annerbyniol gan San Steffan a Whitehall.

Er gwaethaf yr arwyddion o agenda polisi Gymreig mewn ychydig o sectorau, daw gormod o’r ysgogiad wrth lywodraethu Cymru o’r tu allan i Gymru o hyd. Mae’n seiliedig ar ddogma wleidyddol y Blaid Lafur, sy’n gwthio ar Gymru ei hymdrechion i dawelu’r dosbarth canol ymddieithriedig yn ne-ddwyrain Lloegr sy’n groes i anghenion a diwylliant Cymru. Dim ond Cynulliad Cenedlaethol a chanddo bwerau llawn a fydd yn ddigon aeddfed i ffurfio gwir bartneriaeth â llywodraeth leol yng Nghymru a ddaw â newid economaidd a chymdeithasol cynaliadwy.

Collwyd gormod o gyfleoedd eisoes, wrth i’r Cynulliad ymdrechu i ddianc rhag cysgod San Steffan a datblygu strategaethau ac atebion Cymreig ar gyfer anghenion Cymru.

Ai gweledigaeth Pauline yw cael rheolaeth ar drwyddedau teithio ar bont Hafren?

Fe roddaf i’r cwestiwn hwnnw yr ateb y mae’n ei haeddu—dim un o gwbl. Un enghraifft yn unig yw’r setliad cyllid llywodraeth leol yng Nghymru o fater allweddol na all y cynghorau gynllunio’n hyderus yn ei gylch. Mae’r wybodaeth yn cyrraedd yn rhy hwyr, ac mae’r sbin wleidyddol yn drysu’r gwir negeseuon. Mae’r ddibyniaeth gynyddol ar grantiau fel cymelliadau i yrru awdurdodau lleol i gyfeiriadau penodol, a methiant i roi’r ychwanegedd angenrheidiol ar gyfer mentrau allweddol fel Amcan 1 a’r rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, yn golygu bod y Cynulliad yn amddifadu cynghorau yng Nghymru o’r arian angenrheidiol a’r rhyddid i ddewis i fodloni anghenion a dyheadau pobl leol. Er gwaethaf hyn, ar yr un pryd, bernir ein perfformiad ar faterion allweddol fel gostwng troseddu yn ôl y targedau a osodwyd ar gyfer Lloegr.

Mae’r Cynulliad wedi creu’r amodau ar gyfer ymdeimlad mawr o fethiant cenedlaethol ar adeg pan fo angen inni hybu ysbryd, disgwyliadau a gobeithion pobl Cymru y gallwn greu gwell bywyd i bawb. Ar y llaw arall, mewn meysydd eraill, mae’n ymddangos bod y Cynulliad yn fodlon gosod targedau llai uchelgeisiol na’r rhai yn Lloegr a chondemnio cenhedlaeth arall yng Nghymru i safonau gwasanaeth cyhoeddus eilradd.

Yn y Cyngor Partneriaeth, mae’n bwysig bod Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru’n siarad yn hyderus fel llais holl awdurdodau lleol Cymru. Ni all hynny ddigwydd pan fo nifer gynyddol o awdurdodau nas rheolir gan y Blaid Lafur yn teimlo eu bod wedi’u gwthio i’r ymylon a’u gwahanu oddi wrth y clwb preifat lle y caiff bargeinion eu taro rhwng rhai arweinyddion Llafur a Gweinidogion y Cynulliad y tu ôl i ddrysau caeëdig.

Pe byddai partneriaeth gyfartal a gwirioneddol yng Nghymru, byddai’r Cynulliad yn codi’r cyfyngiadau oddi ar yr awdurdodau lleol o ran y gofynion beichus i gynhyrchu cynlluniau strategol ac adroddiadau monitro cynnydd diddiwedd sy’n aml yn aros heb eu darllen yn swyddfeydd swyddogion y Cynulliad. Mae llawer iawn o amser, arian ac egni’n cael ei droi oddi wrth ddarparu gwell gwasanaethau i bobl leol dan y gyfundrefn hon, sy’n gwaethygu yn hytrach na gwella, er gwaethaf addewidion y Cynulliad. Dim ond pan fydd arweinyddiaeth Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru’n adlewyrchu’n briodol holl sbectrwm gwleidyddol yr awdurdodau lleol yng Nghymru a phan fydd Cabinet y Cynulliad yn cwrdd yn gyhoeddus gyda chofnod llawn ac agored o’i drafodion y gall Cymru ddangos ei bod wedi dod i’w llawn dwf yn wleidyddol ar ôl datganoli.

Yn gyntaf, ymdriniaf â gwelliannau Jonathan Morgan. Mae’n ofynnol inni baratoi adroddiad blynyddol am y cynigion a weithredwyd yn nghynllun partneriaeth llywodraeth leol. Rhaid i’r cynllun partneriaeth gael ei ystyried gan y Cyngor Partneriaeth a’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai. Ystyriwyd yr adroddiad ar gyfer 2000-01 gan y Cyngor Partneriaeth a’r Pwyllgor. Nid oes dim sy’n anghyson am drafod y ddau adroddiad yn y Cyfarfod Llawn heddiw. Ar lawer cyfrif, mae’n bwysig inni eu trafod i ddangos sut y mae’r cynllun yn gweithio yn ei gyfanrwydd. Gallwch weld y gymhariaeth yn erbyn y ddwy flynedd. Gwnaf sicrhau bod dadl flynyddol ar gynllun partneriaeth llywodraeth leol, os bydd hynny o gymorth i Aelodau.

Yr oedd y ddealltwriaeth o faterion llywodraeth leol yn y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai wedi’i hadlewyrchu’n dda yn rhai o sylwadau William Graham heddiw. Cymeraf i ystyriaeth yr hyn a ddywedodd am Gwerth Gorau. Rhaid inni sicrhau bod y cynllun newydd yn cyflawni’i amcan o ran ansawdd y gwasanaethau a’r modd y mae talwyr y dreth gyngor yn elwa yn hynny o beth. Cydnabyddaf bwyntiau Janet Ryder ar sawl mater, ond byddai rhagor o waith ar yr awdurdodau heddlu a thân yn dreth ar y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai. Yr wyf wedi hysbysu swyddogion y dylai’r adroddiadau gynnwys mwy o fanylion ar y materion hynny, gan adlewyrchu’r wir bartneriaeth sy’n bodoli rhwng cyrff yng Nghymru, y cyfeiriodd Peter Law ati.

Cododd Janet fater y cynghorau cymuned. Bu llawer o drafodaethau â hwy ar y dull o’u trefnu. Yr oedd yn bwysig cael y fanyleb yn iawn o ran yr hyn yr oeddem am ei wneud. Yn sicr, nid tacteg oedi ydoedd. Y cynghorau cymuned a bennodd gyflymder fy ymateb. Ni chododd y Cyngor Partneriaeth na’r cynghorau cymuned fater yr amserlenni gyda mi. Maent yn fodlon ar yr amserlen. Fodd bynnag, wedi inni gael canlyniadau’r adroddiad, bydd yn hollbwysig cynnal trafodaeth gyda’r Cyngor Partneriaeth. Bydd yn rhaid inni ystyried beth y gallwn ei weithredu wedi inni drafod yr adroddiad.

Yr oedd Eleanor yn feirniadol o Gyngor Sir Ddinbych. Yr wyf yn cael trafodaethau ag ef ynghylch ei brosiectau Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Bu anawsterau ar y dechrau, ond gall fod yn anodd cychwyn prosiectau.

Dymunaf gywiro ensyniad Eleanor mai cyngor dan arweinyddiaeth Plaid Cymru a ohiriodd y prosiect Rhoi Cymunedau’n Gyntaf—digwyddodd yr oedi dan arweinyddiaeth cynghorydd annibynnol, ac mae’n cael ei ddatrys yn awr dan arweinyddiaeth cynghorydd Plaid Cymru.

Y peth pwysig yw ei fod yn cael ei ddatrys. Mae hyn yn fater pwysig i Aelodau fel Ann Jones hefyd, sy’n aml yn codi pwyntiau ynghylch pwysigrwydd prosiectau Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn ardal y Rhyl.

Peter Law, wrth gyfeirio at y gwaith ar uned ystadegau llywodraeth leol a sut y gwnaed y cytundebau polisi, a ddangosodd bwrpas partneriaeth. Ategaf y pwynt pwysig a wnaeth am rôl y cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad a’r rheidrwydd arnynt i gymryd rhan mewn partneriaeth â llywodraeth leol yng Nghymru. Gwn fod Prif Weinidog Cymru’n ymwybodol iawn o farn llywodraeth leol yng Nghymru am y modd y dylai cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad gysylltu â’r awdurdodau lleol er mwyn cyflawni ein cynlluniau cyffredin.

Buasai araith Pauline yn fwy addas i ddarllediad plaid wleidyddol nag i drafodaeth ar y Cyngor Partneriaeth. Bu ein perthynas â llywodraeth leol yng Nghymru, a fu’n drawsbleidiol gan mwyaf, yn un dda. Mae gan Gymru lai o gyfundrefnau grant penodol na Lloegr ac aiff canran lai o arian iddynt. Yr ydym yn gostwng nifer y cynlluniau ac yn ystyried sut y gallwn eu symleiddio. Mae hyn yn rhan o ‘Rhyddid a Chyfrifoldeb mewn Llywodraeth Leol’, a gyhoeddais ac y bwriadaf ei weithredu. Diddorol yw sylwi bod Janet Ryder wedi nodi mewn dadl gynharach fod rhaid inni fynd i’r afael â’r awdurdodau lleol ynghylch digartrefedd, ond ei bod yn ymddangos nad yw Pauline am fynd i’r afael â hwy ar unrhyw faterion o gwbl. O ran y setliad, yr ydym yn ceisio gweithredu mewn dull Cymreig, sy’n sicrhau y caiff adnoddau eu dyrannu’n briodol. Mae llywodraeth leol yn cydnabod hynny gan mwyaf. Am drafferthion mewnol Pauline gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, mater i’w chlwb hi yw hynny, nid i’r Cynulliad Cenedlaethol.

Pleser mawr i mi yw gwahodd fy nghyd-Aelodau i gefnogi’r cynnig hwn. Yn y Cyfarfod Llawn ar 1 Tachwedd y llynedd, eglurais gefndir sefydlu’r grŵp ymgynghorol, ac mai ein nod oedd darparu gwybodaeth glir am y gwasanaethau a’r cymorth y dylai rhai ag anableddau dysgu, eu teuluoedd a’u gofalwyr allu galw arnynt yn yr unfed ganrif ar hugain yng Nghymru, fel y nodir yn ‘Gwireddu’r Addewidion’. Cawsom 198 o ymatebion i’r ymgynghoriad oddi wrth amryw o gyrff ac unigolion, a diolchaf i bawb a ymatebodd.

Caiff y materion a godwyd yn ‘Gwireddu’r Addewidion’, a’r ymatebion i’r ymgynghoriad, eu hystyried yng nghyd-destun ein cylch cynllunio cyllideb cyfredol, ond yr wyf yn falch heddiw o roi’r ymateb a ganlyn ar ran Llywodraeth Cynulliad Cymru. Yn gyntaf, bwriadwn roi cyfarwyddyd i’r awdurdodau, gan nodi’r egwyddorion gwasanaeth ar gyfer oedolion sydd ag anableddau dysgu, a’r ymatebion gwasanaeth y dylai gwasanaethau iechyd a chymdeithasol eu mabwysiadu. Gwahoddir yr awdurdodau i archwilio eu trefniadau gwasanaeth a chymorth presennol yn ôl yr egwyddorion a’r ymatebion hyn, ac i baratoi cynllun gweithredu i newid a datblygu eu trefniadau gwasanaeth a chymorth, gyda blaenoriaethau a brisiwyd.

Yn ail, bwriadwn ddatblygu ymhellach y gwasanaethau hunaneiriolaeth, eiriolaeth dinasyddion ac eiriolaeth argyfwng tymor byr ledled Cymru ar gyfer rhai sydd ag anableddau dysgu, yn ystod 2003-04. Bydd y cynllun hwn yn ychwanegu at y buddsoddiadau presennol mewn gwasanaethau eiriolaeth o’r fath ac yn rhoi sylw i fylchau yn y ddarpariaeth.

Yn drydydd, byddwn yn ceisio ariannu datblygu pellach ar y cynllun talu uniongyrchol ledled Cymru. Mae hon yn elfen allweddol o ran annog pobl i arfer dewis ac annibyniaeth yn eu trefniadau gwasanaeth a chymorth. Cynigiwn felly y dylai’r buddsoddi pellach hwn helpu nid yn unig y rhai sydd ag anableddau dysgu, ond yr holl bobl anabl yng Nghymru.

O ran gwasanaethau i blant, bwriadaf ymdrin â’r materion a godwyd yn ‘Gwireddu’r Addewidion’ yn y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol i blant, sy’n cael ei ddatblygu ar hyn o bryd. Bydd Arolygiaeth Gwasanaethau Cymdeithasol Cymru hithau’n datblygu cyfarwyddyd newydd i’r awdurdodau lleol, a fydd yn ategu’r broses asesu unedig er mwyn troi cynllunio sy’n canolbwyntio’n fwy ar y person yn realiti.

Un argymhelliad pellach yn ‘Gwireddu’r Addewidion’ yw y dylem adolygu ein hymrwymiad i gau ysbytai anabledd dysgu arhosiad hir, a gosod dyddiad targed newydd o 2006 i gwblhau ein rhaglenni ailsefydlu. Cyflwynwyd y cynllun ailsefydlu cynhwysfawr arfaethedig ar gyfer Ysbyty Bryn y Neuadd imi’n gynharach eleni, ac yr wyf yn sicr mai honno yw’r ffordd fwyaf priodol ymlaen. Gan hynny, yr wyf yn falch iawn o gyhoeddi fy mod yn derbyn y cynllun hwn, sydd â dyddiad cwblhau o 2006.

I am pleased to hear your comments on this plan, and that you are now willing to accept it. However, are you satisfied with the level of consultation with the families representing patients in Bryn y Neuadd Hospital?

Fel y dywedais, Gareth, yr oedd argymhelliad yn ‘Gwireddu’r Addewidion’ y dylid cau ysbytai arhosiad hir erbyn 2006 ac, o ganlyniad i’r £25 miliwn ychwanegol a fuddsoddwyd gennym mewn ailsefydlu, mae’r cynllun ar gyfer Bryn y Neuadd wedi mynd rhagddo. Cyflwynwyd y cynllun ailsefydlu cynhwysfawr i mi ac yr wyf yn hyderus bod ymgynghori wedi digwydd. Credaf y bydd croeso i’r newydd hwn ymhlith y rhai sy’n byw yn Ysbyty Bryn y Neuadd, a’u gofalwyr, eu ffrindiau a’u perthnasau. Yr ydym wedi cyflawni ein hymrwymiadau ac wedi cadw ein haddewidion i’r rhai sy’n byw yn Bryn y Neuadd a’u teuluoedd. Golyga hefyd nad oes angen gwelliant 4, gan fy mod wedi cyhoeddi ein hymrwymiad heddiw i gau’r ysbytai hyn.

Wrth ymateb i ‘Gwireddu’r Addewidion’ ac i’r ymgynghoriad, yr ydym wedi edrych y tu hwnt i’m portffolio i, ac mae’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes eisoes yn dilyn agendâu a fydd o les i blant ac oedolion sydd ag anableddau dysgu. Er enghraifft, fis Tachwedd diwethaf, cymeradwyodd y Cynulliad Cenedlaethol y cod ymarfer anghenion addysgol arbennig yng Nghymru, sy’n ceisio dileu rhwystrau i gyfranogi a dysgu. Mae’r grŵp ymgynghorol wedi cynnig hefyd y dylai’r Cynulliad Cenedlaethol ddarparu adnoddau ychwanegol fel y gall 1,500 o bobl ychwanegol ag anableddau dysgu fyw’n annibynnol, oddi wrth gartref y teulu, erbyn 2010. Bwriadwn gomisiynu astudiaeth i anghenion tai pobl ag anawsterau dysgu yn awr ac yn y dyfodol i fod yn sylfaen dystiolaeth i oleuo ein hymateb ac i fwrw ymlaen â’r mater hwn.

Yr wyf hefyd yn dymuno sicrhau y caiff ein hymatebion i ‘Gwireddu’r Addewidion’ eu gweithredu mewn partneriaeth, a dyna sut y gwnaethom ddatblygu’r strategaeth gyfan. Cyfarfûm â’r grŵp ymgynghorol anabledd dysgu yr wythnos diwethaf a chynnig y dylid sefydlu grŵp gweithredu allanol newydd i arolygu’r gwaith o weithredu ein hymateb a rhoi cyngor yn ei gylch. Croesawodd y grŵp ymgynghorol fy nghynnig mewn egwyddor, a thrafodwn gylch gorchwyl a chyfansoddiad y grŵp gweithredu dros doriad yr haf. Rhagwelaf y bydd y grŵp gweithredu newydd yn cwrdd ar ôl cwblhau proses ein cylch cynllunio cyllideb cyfredol.

Yr ydych wedi fy nghlywed yn sôn yn aml am therapyddion iaith a lleferydd. Sut y gwireddwn ein haddewid a sicrhau y caiff pobl ifanc ac oedolion y therapi lleferydd y mae arnynt ei angen? Sut yr ymdriniwn â’r prinder therapyddion iaith a lleferydd?

Un o’m datganiadau cyntaf heddiw oedd y byddwn yn rhoi cyfarwyddyd i’r awdurdodau i sicrhau eu bod yn archwilio eu trefniadau gwasanaeth a chymorth yn ôl yr egwyddorion a nodir yn fy ymateb.

Trof at welliannau 1, 2 a 3. Mae’r grŵp ymgynghorol yn amcangyfrif bod y gwariant gan awdurdodau iechyd a lleol gyda’i gilydd yng Nghymru ar wasanaethau anabledd dysgu yn 1999-2000 yn fwy na £193 miliwn. Mae heriau amlwg o ran ariannu a gwasanaethau ond mae ein hymateb yn dangos ein bod yn wynebu’r heriau hynny ac felly mae gwelliant 1 Jocelyn yn ddiangen. Mae fy nghynigion ynghylch eiriolaeth a thalu uniongyrchol yn peri bod gwelliant 2 Jonathan Morgan yn ddiangen ac mae fy nghynigion i gwblhau’r rhaglen ailsefydlu erbyn 2006 yn peri bod gwelliant 4 yn ddiangen hefyd.

Gan droi at welliant 3, cydnabyddaf y gall gweithwyr gofal iechyd sylfaenol gael budd o hyfforddiant mewn deall anghenion y rhai sydd ag anableddau dysgu. Fodd bynnag, o ran profion iechyd, dylai ein hymdrechion ganolbwyntio ar sicrhau bod pobl ag anableddau dysgu’n cael mynediad llawn i’n gwasanaethau gofal sylfaenol ac, felly, ni chefnogaf y gwelliant hwnnw.

Croesawaf y cyfraniadau gan yr holl bleidiau gwleidyddol, ac yn bwysicaf oll, gan y rhai ag anableddau dysgu yng Nghymru, wrth fwrw ymlaen â hyn. Mae llawer o’r bobl hynny’n bresennol yn y Cynulliad heddiw i ddathlu’r cam hwn tuag at sicrhau y gallant gyflawni eu potensial ac y gallwn wireddu ein haddewidion.

I declare an interest as a general practitioner, county councillor and, in the context of this debate, I declare that my brother-in-law is a consultant psychiatrist who specialises in learning disabilities.

Amendment 1 notes the significant challenge in terms of financing and providing services to realise the objectives of ‘Fulfilling the Promises’. It also notes that funding and the desperate need to improve services is a common theme in the responses to the report. The report aims to ensure that everyone with learning disabilities receives modern, flexible services that are relevant to their needs and circumstances and easily accessible.

There is an emphasis on flexibility and on reintegrating individuals into the community. Providing services to people with learning disabilities is a broad and complex issue. In the time I have to speak, I can only address some of the issues.

First, I emphasise the importance of planning on the basis of individual needs and of continuous assessment of those needs. We need sufficient resources to provide respite care and home care services and information to families on the help available to them.

It is essential that those with learning disabilities are at the centre of planning provision. That is particularly important in the transition phase between being a child and being an adult. Provision for that period has not yet been standardised, and waiting while statutory services decide whether services for children or adults are most appropriate for the individual can put a strain on the individual, the family and carers. There must be more co-ordination between children’s services, education services and services for adults with learning disabilities during the transition period. Perhaps a specialist team should be created to oversee this crucial period.

However, planning for the transition period, and the ensuing periods, will not be successful unless resources are available to people after they have finished their schooling. Very few people with learning disabilities enter the workforce. People with learning disabilities need choice and flexibility—as we all do—with regard to work and career, and where they live.

Following concerns expressed by people with learning disabilities, I ask the Minister whether the introduction of the Care Standards Act 2000 will lead to homes for people with learning disabilities having to register as registered care homes? That could lead to the loss of tenancy and benefit rights. I hope that the Minister can answer that point today.

I turn to autism. There has been a massive increase in the number of cases of autism over the last few years, and the deficiencies in services for young people and children suffering autistic spectrum disorder are mentioned in the report. A clear and wide-ranging scheme is needed to get to grips with the increasing problem of autism. A register of autism cases in Wales is needed, and specialist services are urgently needed to deal with the huge challenge of autism.

Another group deserving of attention in today’s debate is people with challenging behaviour. We need early assessment and challenging behaviour support teams. Consultative, training and support services for regular carers and service providers are needed. Services for people with challenging behaviour and severe challenging behaviour are scarce.

There is a serious need to improve access for people with learning disabilities to health services in general. We know that co-operation between education and children’s services and so on is needed, and co-operation is also needed to ensure that people with learning disabilities benefit from our health service. A huge challenge remains. Kerry Smallman from Mencap asked for honesty in the Health and Social Services Committee meeting last November. We need honesty to realise these aims, we need funding and services at the grassroots, and we need these guidelines to have statutory force in order to realise and fulfil these promises.

Cynigiaf welliant 3. Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 4. Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Croesawaf yr adroddiad hwn a’r broses ymgynghori. Llafur cariad yw darllen y dogfennau hir hyn fel arfer, yn enwedig mynd drwy’r gwahanol ymatebion â chrib mân. Fodd bynnag, bu’r ddadl hon ar ei hennill o gael unfrydedd ymysg y rhai a ymatebodd i gynigion y Llywodraeth ac oherwydd eglurder a thryloywder yr hyn y maent yn dadlau drosto. Yr wyf wrth fy modd bod cynifer o’r defnyddwyr gwasanaeth, y gofalwyr a’r cyrff a mudiadau gwirfoddol yn yr oriel gyhoeddus y bore yma i glywed y ddadl hon. Mae hynny’n briodol, a gallant fod yn dawel eu meddwl eu bod wedi cael cryn ddylanwad ar y trafodaethau a gynhaliwyd yn y Cynulliad. Canmolaf y dogfennau a anfonwyd ar y cyd gan Rhoi Pobl yn Gyntaf Cymru Gyfan, Cynhadledd Sefydlog Mudiadau Gwirfoddol dros Rai ag Anabledd Dysgu yng Nghymru, Fforwm Rhieni a Gofalwyr Cymru Gyfan a Mencap Cymru. Maent yn dangos gwaith y sector gwirfoddol ar ei orau. Mae’r dogfennau’n eglur ac maent yn canolbwyntio ar chwe egwyddor, sydd hefyd yn dod i’r golwg yn y nifer fawr o ymatebion gan unigolion i’r ymgynghoriad. Cymeradwyaf y chwe phwynt hwnnw. Mae’r cyntaf yn ymwneud â chynllunio person-ganolog, a grybwyllwyd eisoes. Yr wyf yn atgoffa’r Cynulliad mai pobl ag anableddau dysgu a ddylai fod yn ganolbwynt i’r gwasanaeth. Yn hytrach na gorfodi gwasanaeth i ddiwallu eu hanghenion os oes cyfatebiaeth yn digwydd bod â’r ddarpariaeth bresennol, dylid ei gynllunio i ddiwallu anghenion pobl ag anableddau dysgu. Os nad oes cyfatebiaeth ddigonol rhwng strwythur presennol y gwasanaeth a’u hanghenion hwy, dylid ei newid. Mae hynny’n hanfodol.

Yn ail, mae angen adnoddau i gyflawni’r strategaeth. Er tegwch, fe wnaeth y Gweinidog sylw am hyn. Fe’i harchwilir o ran ei hymddygiad yn y dyfodol, ond gwnaeth gyfraniad cadarnhaol ar ddechrau’r ddadl hon. Yn drydydd, mae angen hyfforddiant ar gyfer staff iechyd, ac yr oeddwn yn falch bod y Gweinidog yn derbyn hynny mewn egwyddor. Yn bedwerydd, dylai gwybodaeth fod yn hawdd ei chael, nid yn unig gan ofalwyr ond gan y rhai sydd ag anableddau dysgu a gweithwyr gofal iechyd proffesiynol, y dymunwn eu hyfforddi, yn ogystal ag eraill yn y sector gofal cymdeithasol. Mae’n hollbwysig darparu gwybodaeth ragorol. Yn bumed, rhaid diwallu anghenion llety hefyd, ac nid yn unig o ran y rhaglen ailgartrefu, er bod honno’n bwysig tu hwnt. Dylid diwallu anghenion tai’r rhai sydd ag anableddau dysgu, sy’n byw gyda gofalwyr oedrannus efallai, a dylid cynllunio ar eu cyfer yn gyffredinol. Yn olaf, mae angen grŵp ymgynghorol i arolygu gweithrediad y strategaeth ac i sicrhau bod y Gweinidog yn gwireddu’r addewidion a wneir yn y ddogfen sydd o’n blaen. Oherwydd arbenigedd y sector gwirfoddol, y gellir ei weld yn glir yn ei ymateb i’r ddadl hon, mae mewn sefyllfa dda i roi’r cyngor hwnnw i ni.

Ynghylch ein gwelliannau, mae gwelliant 2 yn ymdrin â’r angen i hyrwyddo eiriolaeth a thaliadau uniongyrchol. Gallai’r Llywodraeth gefnogi’r gwelliant hwnnw; mae’n cynnwys egwyddor bwysig i’w hymgorffori yn y cynnig. Gobeithiaf y bydd y Llywodraeth yn ailystyried ei gwrthwynebiad i’r gwelliant hwnnw; ni wnaf ei dynnu’n ôl gan ei fod yn bwysig. Fodd bynnag, fe’m calonogwyd yn fawr gan yr hyn a ddywedodd y Gweinidog am daliadau uniongyrchol.

Mae gwelliant 3 yn ymdrin ag archwiliadau iechyd blynyddol a hyfforddiant i staff, ac yr oeddwn yn falch o glywed sylwadau’r Gweinidog am hyfforddiant. Er hynny, archwiliadau iechyd blynyddol yw’r ffocws y mae arnom ei angen i sicrhau bod staff iechyd yn ymateb yn briodol i anghenion iechyd rhai sydd ag anableddau dysgu. Dyna’r ffordd orau i gyrraedd y nod ar hynny.

Yn olaf, yr wyf yn barod i dynnu’n ôl y gwelliant ar lety a chwblhau’r cynllun ailgartrefu erbyn 2006. Rhoddodd y Gweinidog newyddion ardderchog i ni ac anfoesgar fyddai peidio â chydnabod hynny. Yn wir, datgelaf gyfrinach ddrwg i chi—cymerir ein gwelliant, air am air bron, o ymateb grŵp y Democratiaid Rhyddfrydol i’r ddogfen hon. Credais y byddai hynny’n codi cywilydd. Fodd bynnag, yr wyf yn falch nad yw fy ymddygiad anwireddus wedi talu i mi y tro hwn. Yr wyf wrth fy modd bod yr ymrwymiad hwn i’w gyflawni’n gynharach yn 2006. Mae’n newyddion da a gydnabyddaf yn ysbryd gwleidyddiaeth gynhwysol—nid wyf am ddefnyddio’r gair ‘partneriaeth’ gan y gallai hynny olygu ein bod yn ymuno â’r glymblaid, na fyddai o gymorth i’r glymblaid ac na fyddai o gymorth i ni’n sicr. Cymeradwyaf naws y ddadl, y cyfraniadau a’r hyn y mae’r Gweinidog wedi gallu ei roi. Er hynny, yr ydym eisiau ychydig bach yn fwy eto.

Croesawaodd y Democratiaid Rhyddfrydol yr adroddiad pan y’i cyhoeddwyd. Yr wyf yn falch ein bod wedi clywed oddi wrth y Llywodraeth yn awr, gan fod llawer iawn o rwystredigaeth a phryder yn y gwasanaeth ac ymysg pobl ag anableddau dysgu ynghylch pa bryd y byddent yn clywed am y statws a gâi’r adroddiad a sut y byddai Llywodraeth Cymru’n gweithredu. Mae’r adroddiad yn drawiadol o ran ei gwmpas a’r manylion ynghylch y modd y gallwn fwrw ymlaen â’r agenda hon. Er ei fod yn cydnabod bod camau bras wedi’u cymryd dan y strategaeth Cymru-gyfan, mae’n amlwg bod llawer i’w wneud o hyd.

Yr wyf yn falch bod y Gweinidog yn bwriadu rhoi cyfarwyddyd newydd i’r awdurdodau lleol ar wasanaethau i bobl ag anableddau dysgu. Mae’n anffodus, ond yn wir, mai mynd gyda’r gwynt a wnaeth y gwasanaethau i bobl ag anableddau dysgu pan ddaeth y cyllid wedi’i bridiannu a oedd yn cyd-fynd â’r strategaeth Cymru-gyfan i ben; fe’u herydwyd yn araf ond yn sicr ac maent wedi diflannu. Dylai’r awdurdodau lleol ailystyried y gwasanaethau y maent yn eu darparu ar hyn o bryd, a chynllunio ar gyfer y dyfodol. Wrth adolygu a datblygu eu gwasanaethau, rhaid i awdurdodau lleol ystyried yr egwyddor mai’r unigolyn sydd wrth graidd y gwasanaeth. Mae hyn yn golygu mwy na sôn am gymryd camau; mae’n golygu troi’r gwasanaethau hyn yn realiti. Fel y dywedodd David Melding, nid yw’n briodol bellach inni ffitio unigolion i’r gwasanaethau: rhaid inni ddatblygu gwasanaethau ar gyfer unigolion. Nid felly y bu yn y gorffennol. Os yw’r gwasanaethau i fod yn wirioneddol berson-ganolog ar lefel y Cynulliad a’r awdurdodau lleol, mae’n bwysig inni gael gwasanaethau eiriolaeth digonol a ariannwyd yn dda fel y gall defnyddwyr y gwasanaethau gymryd rhan yn y gwaith o’u cynllunio a’u datblygu. Heb hynny, ni chlywn farn y rhai y datblygir y gwasanaethau ar eu cyfer. Rhaid iddynt gael mewnbwn ar y cam cynllunio ar lefel yr awdurdodau lleol er mwyn sicrhau bod y polisïau a fabwysiedir yn realistig ac yn berthnasol i ddefnyddwyr y gwasanaethau.

Datganaf fuddiant fel un o noddwyr Eiriolaeth Dinasyddion Brycheiniog. Mae ei haelodau’n gwneud gwaith gwych yn ne Powys ac mae rhai ohonynt yn bresennol heddiw. Ni allaf bwysleisio’n ddigon aml mor bwysig yw’r gwasanaethau hyn a pha mor fylchog y buont yn y gorffennol. Er enghraifft, mae gwasanaeth eiriolaeth rhagorol ar gael i oedolion sydd ag anableddau dysgu mewn rhai rhannau o Bowys, ond nid mewn eraill. At hynny, mae’r gwasanaeth ar gael i blant mewn rhai ardaloedd ond nid i oedolion. Mae arnom angen gwasanaeth cynhwysfawr ledled Cymru, oherwydd fel y dywedodd cadeirydd Mencap, mae angen cymorth ar bobl sydd ag anableddau dysgu a’u teuluoedd a’u gofalwyr, nid i fyw bywydau gwell na’u ffrindiau a’u cymdogion ond i fyw yr un bywydau. Rhaid i unrhyw wasanaethau eiriolaeth y gobeithiwn eu datblygu fod yn annibynnol ar yr awdurdodau statudol a bod ar wahân iddynt. Mae honno’n egwyddor sylfaenol bwysig. Rhaid i’r rhai sy’n rhedeg y gwasanaethau eiriolaeth gael gwybod y gallant ddadlau dros eu hachos a gweithio gyda defnyddwyr y gwasanaeth heb ofni y caiff eu cyllid ei dynnu’n ôl am eu bod wedi siglo’r cwch neu wedi bod yn ddraenen yn ystlys y rhai sy’n eistedd yn y neuaddau sir o gwmpas Cymru.

Yr oedd sylwadau’r Gweinidog am hybu’r defnydd o daliadau uniongyrchol yn galonogol. Er hynny, nid digon fydd caniatáu i bobl ddefnyddio taliadau uniongyrchol. Rhaid inni sicrhau bod gwasanaethau cymorth digonol gan yr awdurdodau lleol ar gyfer y cynllun. Mae Cynghrair Pobl Anabl Caerdydd a’r Fro wedi datblygu ei gwasanaeth talu uniongyrchol mewn modd rhagorol. Fodd bynnag, nid yw rhai o’m hetholwyr sydd wedi derbyn taliadau uniongyrchol dros y blynyddoedd diwethaf erioed wedi derbyn unrhyw gymorth ac ni fu monitro ar y modd y gwariwyd yr arian hwnnw. Mae hyn yn rhwystro pobl rhag ymgymryd â thalu uniongyrchol. Ni wnânt hynny nes byddant yn gwybod bod cymorth ar gael i’w helpu â materion fel dod yn gyflogwr staff. Mae’n ffordd ymlaen sy’n gymhleth ond yn rhyddhaol. Mae ar bobl angen cymorth syml i’w helpu a’u harwain a meithrin hyder ynddynt i gymryd y dewis hwn.

Yr ydych yn glyfar, David, ond nid yn ddigon clyfar mewn cysylltiad â chau ysbytai arhosiad hir. Cofiaf fod mewn cynhadledd yn Llandrindod a chlywed am yr hyn y cyfeiriwyd ato yn y gynhadledd fel ‘y rhestr aros hwyaf’. Treuliwn lawer iawn o amser yn trafod rhestrau aros yn y Cynulliad ond fawr o amser yn trafod beth yw’r rhestr aros hwyaf. Mae rhai’n treulio’r cyfan o’u hoes fel oedolion yn byw mewn ysbytai fel Hensol, Llanfrechfa Grange, a Bryn y Neuadd. Yr wyf wedi ymweld â’r ysbytai hyn, a gwn fod staff yn gwneud eu gorau i ddarparu amgylchedd da i’r rhai sy’n byw yno, ond nid yw’r sefyllfa’n un briodol. Argymhellodd yr adroddiad y dylid cau’r ysbytai arhosiad hir yn 2006, yn gynharach na’r targed o 2010 yn y cytundeb partneriaeth. Yr wyf wrth fy modd bod y Gweinidog wedi cytuno â hynny heddiw.

I declare an interest as a pharmacist and a member of Rhondda Cynon Taff County Borough Council. I am glad to have the opportunity to contribute to this debate and to join with the numerous organisations working in this field that welcome this report. The principle of equality of opportunity and promoting opportunities for all to reach their full potential is essential and should be central to our action.

We must plan for the future and secure more resources for this field because the number of people in Wales with serious learning disabilities is likely to increase over the next few years, with many factors contributing to that. Technology and care resources, for example, are continuously improving, which leads to longer life expectancy. The number of babies born prematurely or pre-term and those born to women in their forties and fifties is increasing.

We can take a number of simple steps to make it easier for people with learning disabilities to contribute to society. From the outset, we should take every opportunity to integrate children with learning disabilities into schools and core activities. We need local strategies to enable young people to join the main stream as much as possible. I commend the work done by a local charity in the Rhondda, Viva, which brings children with learning disabilities and other children together to socialise outside school. Everyone involved in that initiative benefits from it.

We must also plan for people throughout their lives. We must ensure that information about services is readily available to people with disabilities and their carers. The information should be accessible, up-to-date and in the appropriate format and language for users. We should ensure that the payment process—whether they be direct payments or payments to carers—is open and accessible. We should also ensure that adequate resources are available to provide a coherent advocacy service throughout Wales in the users’ chosen language.

A basic choice facing people with learning disabilities is where they wish to live and with whom. We should ensure that they have a real choice, while bearing in mind that the aim is to enable people to develop and contribute to their full potential. There is concern among organisations that people with older carers face increasing waiting lists for residential accommodation. We need to secure resources to tackle the problem.

Finally, I would like to endorse Dai Lloyd’s comments that services and assistance should always be tailored to the needs of the individual. The report’s recommendations should be welcomed and I believe that we all agree on them. The challenge now is to ensure that the recommendations are implemented and are made a reality.

Croesawaf y ddogfen hon yn dwymgalon a datgan eto fy nghefnogaeth frwd i’w argymhellion. Ymunaf ag eraill i groesawu’r rhai sydd yma i wrando ar y ddadl a’r rhai a gyfrannodd mor drwyadl i’r ymgynghoriad. Mae’r adborth adeiladol a gawsom wedi’i ystyried. Mae i’w groesawu. Gallwn siarad am wythnos ar y pwnc hwn, ond bwriadaf ganolbwyntio ar un maes. Gofynnaf i Jane am sicrwydd mewn cysylltiad ag eiriolaeth: rhaid iddi fod yn effeithiol ac ar wahân yn gyllidol i’r ddarpariaeth gwasanaethau. Mae hynny’n hanfodol er mwyn diogelu uniondeb a didueddrwydd yr eiriolwyr. Dyna’r unig fodd i sicrhau y caiff hawliau unigolion eu diogelu. Dylem sicrhau—fel y dywedodd Kirsty—fod y gwasanaethau hyn yn cynnwys Cymru gyfan ac nad adewir hwy i’w trin yn rhanbarthol, a olygai anghydraddoldeb mewn gwasanaethau fel y profwyd yn y gorffennol. Yn awr, rhaid inni ddilyn holl argymhellion yr adroddiad gyda chryn frys. Yr wyf am i’r Gweinidog bennu amserlen ymestynnol i’w rhoi ar waith.

Ar ôl y camau a gymerwyd ers y strategaeth Cymru-gyfan, mae hwn yn gam mawr tuag at sicrhau chwarae teg i bobl sydd ag anableddau dysgu yng Nghymru. Rhaid inni ddal ati a dod o hyd i’r cyllid angenrheidiol i wireddu’r weledigaeth hon ledled Cymru.

in Welsh I declare an interest as the president of Mencap Cymru and as a member of Hijinx Theatre, which does a great deal of work with people with learning disabilities.

in Welsh I welcome the document’s title and content, as well as many of the Minister’s comments. The advisory group’s excellent work will only be of assistance to disabled people and their families if the recommendations are implemented quickly, fully and thoroughly, and if there is a continuous, consistent and dedicated commitment by governments of whichever colour from now until 2010, and beyond. In that context, the matter is above party-political bickering. Wales’s disabled people have the right to expect that.

in Welsh There are certainly lessons to be learned from the all-Wales strategy that was implemented in the 1980s and 1990s. Excellent work was done, particularly while Nicholas Edwards was Secretary of State for Wales. He had a family commitment to this matter. At one stage, Wales was at the forefront throughout Europe in terms of the strategy’s aims. Those principles remain just as relevant today, as is mentioned in the report.

in Welsh Focus and momentum were lost, and the programme’s promise was never realised, partly because of a lack of political will, and partly because of a lack of resources, which is related. The programme outlined in the document calls for significant additional resources. Implementing the estimate in annex B would mean spending around £0.5 billion more between this year and 2010—a substantial sum, but one which must be spent. I want to hear the Government commit to finding that funding in full.

in Welsh More resources are needed to employ more people to care for, to work with and to train people with learning disabilities. As many as 2,000 additional workers need to be employed between now and 2006. We need to improve the level of qualifications of the people who work in the sector. Of the 60,000 people who currently work within it, as many as 80 per cent do not have the necessary qualifications. We must have more funding if we are to ensure that 50 per cent of workers have those qualifications by 2005.

in Welsh Resources are needed to provide respite care, and to relieve the burden on those who volunteer their care. We need to finance a fair choice for people with learning disabilities, in terms of a place to live, training and employment opportunities. An independent advocacy service is needed, as many Members have suggested, to give individuals a real choice.

yn Saesneg Dyfynnaf Eifion Jones, cadeirydd Mencap Cymru:

yn Saesneg ‘Os yw ‘Gwireddu’r Addewidion’ i weithio, rhaid iddo olygu ein bod yn gallu dibynnu ar wasanaethau cymorth, yn lleol ac yn genedlaethol, sy’n derbyn nad ydym yn wahanol, ein bod yr un fath â chi a, gan hynny, yn sicr o haeddu’r un cyfleoedd gartref, yn y gwaith ac wrth hamddena. Nid ydym gofyn am ddim mwy na dim llai.’

yn Saesneg Yn ei ddogfen ymateb, tynnodd Mencap sylw at yr angen i sicrhau y caiff yr argymhellion eu rhoi ar waith ledled Cymru, yn enwedig yn yr awdurdodau unedol llai a thlotach. Mae arnom angen gwasanaethau gwybodaeth ymatebol sydd wedi’u haddasu i anghenion unigolion, gwir bartneriaeth wrth gynllunio gwasanaethau, a rhaid i ganllawiau’r Cynulliad fod ag elfen gryf o ddisgwyliad. Rhaid gorfodi’r awdurdodau unedol i gadw at y canllawiau hyn. Os gallwn, siawns na ddylem geisio sicrhau y caiff rhywfaint o hyn ei gynnwys mewn deddfwriaeth eilaidd, i sicrhau bod hynny’n digwydd. Rhaid inni hefyd bridiannu’r cyllid.

yn Saesneg Mae gan bobl anabl ag anableddau dysgu hawl i ddisgwyl i’r Cynulliad Cenedlaethol gyflawni ei gyfrifoldebau tuag atynt.

Yr oeddwn am siarad o’r llwyfan heddiw, fel y gallwn annerch y nifer fawr o ymwelwyr a deithiodd—

Edrychaf ar y Gweinidog wrth imi siarad â hi, ac edrychaf hefyd ar yr ymwelwyr yr ydym wedi’u croesawu yma heddiw. Yn hytrach na dweud wrthych am yr hyn yr wyf fi’n ei feddwl, Weinidog, am ‘Gwireddu’r Addewidion’, fe ddywedaf wrthych beth y mae Rhoi Pobl yn Gyntaf Caerdydd yn ei feddwl. Fel y gwyddoch, mae Rhoi Pobl yn Gyntaf Caerdydd yn fudiad i bobl sydd ag anableddau dysgu, sy’n cael ei redeg gan bobl ag anableddau dysgu, o dan ambarél Rhoi Pobl yn Gyntaf Cymru Gyfan, y mae ei aelodau yma heddiw hefyd. Fe ymgynghorodd Rhoi Pobl yn Gyntaf Caerdydd â’i aelodau drwy gynnal 11 cyfarfod, gan gynnwys 88 o bobl, rhai ohonynt yn ddisgyblion blwyddyn 13 yn Ysgol Uwchradd Woodlands; dylid ei longyfarch am ymgynghori mor eang. Yr oedd pawb ond dau’n hoffi’r weledigaeth yn yr adroddiad—os yw’r ddau hynny yma heddiw, efallai y byddant yn dymuno siarad â chi’n ddiweddarach, Weinidog.

Yr oedd y rhai yr ymgynghorwyd â hwy’n croesawu’r ymrwymiad i gynorthwyo pobl wrth gynllunio’r hyn y maent am ei gael o fywyd. Maent am gael gwybodaeth mewn iaith eglur, gyda darluniau, ac maent am iddi fod ar gael mewn gwahanol fformatiau. Maent hefyd yn teimlo ei bod yn bwysig cael eiriolwr os oes angen—mae Aelodau eraill wedi ymdrin â hynny y bore yma. Maent yn hoffi’r syniad o weithio ynghyd i gynllunio gwasanaethau, ond maent yn tybied a oes digon o arian ar gael. Dylai’r rhan fwyaf o aelodau Rhoi Pobl yn Gyntaf Caerdydd allu byw’n annibynnol, gyda chymorth priodol. Gan hynny, maent yn croesawu’ch addewid, Weinidog, i gau ysbytai anabledd dysgu arhosiad hir.

Mae aelodau Rhoi Pobl yn Gyntaf Caerdydd yn teimlo bod y camau a’r addewidion yn yr adroddiad yn dda. Dywedasant ei fod yn wych cael cymryd rhan, a’u bod yn falch bod eu barn yn cael ei chlywed.

Terfynaf drwy gyflwyno rhai o’u sylwadau cyffredinol am yr adroddiad. Dywedasant ei bod yn bwysig eu bod yn gysylltiedig â materion sy’n ymwneud â’u bywydau; y byddai’r cynigion yn yr adroddiad yn golygu eu bod yr un fath â phawb arall; na fydd dim na allant ei wneud os mabwysiedir cynigion yr adroddiad; ei bod yn ddogfen wych; ac y byddai’n gwireddu eu holl freuddwydion. Ni allaf ychwanegu dim at hynny.

Ymddiheuraf; aeth emosiwn yr adroddiad yn drech na mi.

Canmolaf y rhai a weithiodd ar yr adroddiad hwn mewn cymunedau ledled Cymru. Gwn am y gwaith a wneir gan Mencap yn fy etholaeth i, Blaenau Gwent, ac mae gennyf feddwl mawr ohono. Ein cyd-ddyn yw pobl ag anableddau dysgu, ac maent yn haeddu’r cymorth a’r ystyriaeth fwyaf, gan na fyddant byth yn gwybod yr hyn a gymerwn ni’n ganiataol, ac yr wyf yn fy atgoffa fy hun am hynny bob diwrnod. Dyna pam y mae’r strategaeth yn bwysig. Fodd bynnag, mae hefyd yn bwysig tanlinellu bod rhaid cael dewis yn y system, ac yr wyf yn credu hynny erioed. Rhaid inni sicrhau y clywir barn pawb am hyn, ac felly y bu hyd yma gan mwyaf, a dylai’r Gweinidog fod yn falch o hynny.

Nid wyf yn derbyn syniadau’r rhai sy’n difenwi preswylwyr neu staff lleoedd fel Ysbyty Llanfrechfa Grange, drwy eu galw’n sefydliadau. Nid sefydliadau ydynt ond mannau sy’n cynnig gofal a diogelwch a fu’n gartref am flynyddoedd lawer i rai pobl. Gall unrhyw un sy’n mynd i leoedd o’r fath weld oddi wrth y cleifion eu bod yn fannau sy’n cynnig gofal a diogelwch. Talaf deyrnged i’r staff a wnaeth waith rhagorol wrth ddarparu gofal, diogelwch a gobaith am flynyddoedd lawer, mewn amgylchiadau anodd, gydag adnoddau cyfyngedig.

Fodd bynnag, rhaid i gynifer â phosibl fyw yn y gymuned a mwynhau bywyd llawn, a chyflawnir hynny fesul dydd. Bûm yn Ysbyty Llanfrechfa Grange y mis diwethaf, ar gyfer parti disgo’r Jiwbilî, a gwnaed argraff arnaf gan achosion y bobl sydd wedi ymadael i fyw’n llwyddiannus yn y gymuned. Credai rhai o’r bobl hynny na allai hynny byth ddigwydd. Mae’r system eiriolaeth wedi gweithio’n dda yn hynny o beth. Fodd bynnag, mae achosion yn awr, a bydd achosion bob amser, gwaetha’r modd, o rai na allant fyw yn y gymuned, y mae’n rhaid i ofal ysbyty tymor hir fod ar gael iddynt. Gwaetha’r modd, bu’n rhaid i rai pobl ddychwelyd i’r ysbyty o’r gymuned. Dyna pam yr wyf yn deall, i ryw raddau, y teimladau cryf ymysg aelodau cymdeithas perthnasau a phreswylwyr Llanfrechfa Grange ar hyn. Byddent wedi hoffi gweld sefydlu cymuned bentrefol ar safle’r ysbyty. Fodd bynnag, mater ar wahân yw hynny, gan fod yr awdurdod iechyd wedi penderfynu dilyn dull gweithredu gwahanol. Bydd yn cadw rhan o safle’r ysbyty ar gyfer adeiladau newydd, gan y bydd rhai preswylwyr yn aros yno. Mae hynny’n beth da, ac yn arfer priodol. Mae’n syndod y bydd y ganolfan asesu ac arhosiad tymor byr, sydd yn Llanfrechfa Grange ar hyn o bryd, yn cael ei throsglwyddo i ysbyty salwch meddwl Cadog Sant. Nid yw hynny’n iawn. Nid oes cyfleuster arbenigol yno, ac ni ddylai cleifion ag anableddau dysgu gael eu cymysgu â chleifion sy’n dioddef salwch meddwl. Byddai’n dda gennyf pe na bai felly, a gobeithiaf y caiff hyn sylw yn y dyfodol.

Fel y dywedwyd yn gynharach, yr egwyddor sylfaenol yw y dylai cleifion ag anableddau dysgu gael gofal gan staff meddygol a nyrsio arbenigol sydd wedi’u hyfforddi mewn anableddau dysgu. Ni wnaiff dim llai na hynny’r tro. Nid yw’r dewis hawdd o ddweud bod nyrsys a meddygon ar gael ar alwad yn dderbyniol. Rhaid iddynt fod yn bresennol ar y safle a rhaid iddynt fod wedi’u hyfforddi mewn anableddau dysgu. Mae hynny’n peri pryder i mi, gan fod ar y bobl hyn angen cyfleuster sy’n cynnig digon o le, diogelwch a thosturi.

Yr oedd llawer o bobl yng nghyn ardal Gwent yn bryderus mai’r gwir reswm am y cynllun i werthu Llanfrechfa Grange oedd er mwyn codi arian o eiddo tiriog. Mae tiroedd eang iawn ar y safle, ac mae rhai wedi awgrymu y byddai’n dir rhagorol ar gyfer datblygiadau tai. Nid ydym am i’r rhai sy’n aros yn Llanfrechfa Grange fel preswylwyr gael eu hamgylchu gan flociau anferth o dai cymdeithasol, a thrwy hynny golli eu diogelwch a’u preifatrwydd a’r cyfle i fyw fel y dewisant.

Mae’n bwysig bod pobl yn cael cyfle i ddewis. Rhaid i’r preswylwyr fod yn brif ystyriaeth gennym. Creulon fyddai symud pobl yn groes i’w hewyllys, a hwythau’n ystyried Llanfrechfa Grange yn gartref iddynt ers degawdau lawer. Croesawaf fwriad yr awdurdod iechyd i ganiatáu i nifer o bobl hŷn sy’n byw yn Llanfrechfa Grange gael aros yno mewn llety addas. Rhaid i’r llety a’r gwasanaethau yn Llanfrechfa Grange a’r unedau newydd mewn rhannau eraill o’r hen Went, megis Blaenau Gwent, fod o’r safon orau. Dim ond y safon orau a wnaiff y tro; ein cyd-ddyn yw’r bobl hyn, a gwnawn eu cynorthwyo fel y gallant fyw bywyd mor llawn a gweithgar ag y bo modd.

Diolchaf i’r Aelodau am eu cyfraniadau cadarnhaol, sy’n dangos cryfder y gefnogaeth drawsbleidiol yn y Cynulliad ac ysbryd Llywodraeth gynhwysol yng Nghymru. Mae Dai, David, Kirsty, Dafydd ac eraill wedi dweud bod ariannu’n allweddol. Yr wyf eisoes wedi sôn am y penderfyniadau a wnaed, yn seiliedig ar y ffaith y bydd cyllid sylweddol yn dod i’r gwasanaeth; er enghraifft, cwblheir y cynlluniau ailsefydlu erbyn 2006. Yr wyf wedi rhoi ymrwymiad ar eiriolaeth hefyd—gallwn symud ymlaen ar eiriolaeth annibynnol, sy’n bwysig. Fel y gŵyr yr Aelodau, mae’r cylch cynllunio cyllideb yn mynd rhangddo, a byddwn yn bwrw ymlaen â hyn. Mae’r ddadl hon wedi rhoi’r mater hwn ar ben yr agenda, ac wedi sicrhau y bydd gwasanaethau anabledd dysgu ym mlaen ein meddwl.

Mae’r cynllun hwn yn ymwneud ag egwyddorion hefyd. Mae Dai, David, Kirsty ac eraill wedi sôn am y pwysigrwydd o roi’r unigolyn yn gyntaf, gyda chynllunio pobl-ganolog. Synnwyr cyffredin yw hynny, gan y dylai ein dull gweithredu ganolbwyntio’n bennaf ar anghenion yr unigolyn.

Croesawaf yr adroddiad heddiw a chydnabyddaf eich ymrwymiad i wella gwasanaethau. A wnewch gadarnhau nad esgeulusir y pwysigrwydd o gael cyflogaeth â chymorth? Mae gan bobl ag anableddau yr un hawl sylfaenol i weithio â phawb arall.

Mae hynny’n bwysig. Yn ystod y ddadl, gwnaethom gyfeirio at y trawsnewid rhwng plentyndod ac oedolaeth. Yr ydym yn gweithio ar y trawsnewid hwnnw. Mae Dysgu ac Addysgu Cymru a’r colegau addysg bellach yn gwneud cyfraniad mawr ar addysg a hyfforddiant. Yr oeddwn yn falch bod y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd, Andrew Davies, wedi cyhoeddi fframwaith newydd ar gyfer cyflogaeth â chymorth yng Nghymru ar 21 Mehefin. Clywsom am enghreifftiau o’r modd y gellir hyrwyddo hynny’n ddychmygus.

Rhaid inni sicrhau, David, y cawn ymgynghori bywiog a’n bod yn cydnabod rôl y sector gwirfoddol. Yr ydym yn rhoi £500,000 o gyllid i gynorthwyo mudiadau sector gwirfoddol yn hyn o beth, a’r mudiadau hynny sydd wedi galluogi pobl i ddod yma i wrando ar y ddadl heddiw. Mae pobl ag anableddau dysgu yn y rheng flaen wrth ffurfio polisi mudiadau gwirfoddol, sy’n dangos ein bod yn symud ymlaen ac yn newid gyda’n gilydd.

Yr wyf yn falch iawn ein bod wedi gallu cynorthwyo Mencap o ran darparu cymorth a gwybodaeth annibynnol. Fel y dywedodd Geraint ac eraill, mae gwybodaeth annibynnol yn hollbwysig. Rhaid inni sicrhau bod y sector gwirfoddol a phobl ag anableddau dysgu yn ein cadw ar flaenau ein traed ac yn ein herio pan gredant ein bod yn methu â mynd â pholisïau yn eu blaen. Byddant yn monitro’r modd yr ydym yn gweithredu ‘Gwireddu’r Addewidion’ yn ofalus. Dyna pam yr oeddwn am i grŵp gweithredu annibynnol fwrw ymlaen â hyn i sicrhau ein bod yn parhau ar ein taith gyda’n gilydd er mwyn gwireddu ein haddewidion.

Soniodd Kirsty am daliadau uniongyrchol. Rhoddais bwyslais mawr ar hyn yn ymateb y Llywodraeth. Rhaid inni sicrhau bod seilwaith wedi’i sefydlu. Cynghrair Pobl Anabl Caerdydd a’r Fro yw’r patrwm i ni yn hyn o beth. Mae rhai consortia awdurdodau lleol yn gweithio gyda’i gilydd. Fodd bynnag, mae arnynt angen mwy o gymorth. Mae ar bobl angen cymorth a chyfarwyddyd—fel y mae pob un ohonom—wrth benderfynu a ydynt am gyflogi pobl ac, yn benodol, ynghylch gofal personol. Rhaid inni fuddsoddi rhagor, ac yr wyf wedi ymrwymo i wneud hynny.

Mae llawer o Aelodau wedi sôn am bwysigrwydd eiriolaeth annibynnol. Mae’n bwysig ein bod yn adeiladu ar sail y profiad a gafwyd yn y fframwaith o wasanaethau eiriolaeth, y mae Karen yn dra chyfarwydd ag ef. Rhaid inni adeiladu ar sail hynny ledled Cymru. Gwnaf geisio cymorth y grŵp gweithredu wrth fwrw ymlaen â hynny.

Soniodd Dafydd am ofalwyr. Mae’r cynnydd yn y cyllid i’r strategaeth i ofalwyr flwyddyn ar ôl blwyddyn yn golygu y gallwn sicrhau bod gennym ofal seibiant addas. Yr wyf yn falch ein bod wedi buddsoddi mewn asesiadau gofalwyr, y bydd yr awdurdodau lleol yn eu gweithredu. Nid yw hyn yn digwydd dros y ffin. Yr ydym yn sicrhau bod asesiadau gofalwyr a’r ddeddfwriaeth gysylltiedig yn cael eu dwyn ymlaen ar lefel yr awdurdodau lleol gyda’n cymorth ni.

Mynegodd Dai bryderon ynghylch annibyniaeth a’r Ddeddf Safonau Gofal 2000. Yr ydym yn cydnabod bod y mater hwnnw’n codi, ac yr wyf wedi’i drafod â’m cydweithwyr yn y sector gwirfoddol. Yr ydym am ddod o hyd i fodd i warchod ein pobl fwyaf diamddiffyn yn briodol ac yn ddigonol, fel y nodir yn y Ddeddf, heb fynnu o reidrwydd fod rhaid cofrestru llety â chymorth neu ofal ychwanegol yn gartref gofal. Yr ydym yn ymgynghori ar y materion sensitif a phwysig hyn. Byddwn yn cyhoeddi canlyniad ein trafodaethau cyn hir.

Rhaid inni ystyried sut y byddwn yn bwrw ymlaen â’r cynigion yn ‘Gwireddu’r Addewidion’ a’u rhoi ar waith gyda’r cyllid sydd ar gael.

Cyn ichi derfynu, a wnewch ymdrin â’r pwynt a godais am orfodi canllawiau? A oes unrhyw bosibilrwydd o gynnwys hynny mewn deddfwriaeth eilaidd i sicrhau nad dim ond cais i’r awdurdodau unedol ydyw, ond yn hytrach yn ddisgwyliad y dylid ei gyflawni?

Yr wyf yn sicr y byddem yn ceisio rheoliadau i ategu’r fframwaith lle y bo’n briodol.

Ymddiddoraf yn y taliadau uniongyrchol, y gwnaethoch gyfeirio atynt. A fydd modd i bobl sy’n derbyn taliadau uniongyrchol ddefnyddio swyddfeydd post, a fyddai’n caniatáu iddynt ddod i gysylltiad â chymunedau lleol?

Yr wyf yn gobeithio y bydd modd defnyddio swyddfeydd post; gwnawn ymchwilio i hynny.

Yr wyf yn falch bod Peter wedi sôn am y rhai sy’n gweithio gyda phobl sydd ag anableddau dysgu yn y gwasanaethau iechyd a chymdeithasol. Rhaid inni gydnabod eu cyfraniad. Ymchwiliaf i’r materion lleol a godwyd gennych, Peter.

Terfynaf drwy fynd yn ôl at sylwadau Lorraine. Mae’n dda gweld cynifer yma heddiw. Yr oedd dogfen Rhoi Pobl yn Gyntaf Caerdydd o gymorth wrth baratoi ar gyfer y ddadl heddiw. Wrth fynd ymlaen â hyn, rhaid inni wrando a dysgu gan y bobl sy’n defnyddio ac sydd ag angen y gwasanaethau yr ydym yn gyfrifol amdanynt, mewn partneriaeth â llywodraeth leol a’r gwasanaeth iechyd. Rhaid inni ailadrodd ein hymrwymiad i wrando. Mae llawer o bobl yn yr oriel gyhoeddus a’r neuadd wedi dod i wrando ar y ddadl hon. Croesawn eich cyfraniad, a chyfraniad pobl ag anableddau dysgu i’w cymunedau. Gallwn ddysgu gan y bobl hynny, fel y gwnaethom heddiw. Rhaid inni roi hyn ar waith yn awr, a dangos nad ydym yma i siarad a gwrando’n unig, ond i lywodraethu a gwireddu ein haddewidion i bobl Cymru, yn enwedig y rhai ag anableddau dysgu.