It is a privilege and an honour to present this report, on behalf not only of the Culture Committee, but also the Education and Lifelong Learning Committee. Both Committees have collaborated on this significant and historic report. I praise the Committees’ members. A year has passed since the Culture Committee inherited a request from the Assembly—following the dissolution of the Post-16 Education and Training Committee—to consider the possiblities of realising the aim of a bilingual Wales. I emphasise those words because we were charged with presenting to the Assembly the structures necessary to realise that aim. We took it for granted that the entire National Assembly was committed to that aim. The Committee was expected to put in place the strategies required to make that a reality.

We decided to ask the Education and Lifelong Learning Committee to consider statutory education because it had the expertise to do so. I am grateful to its former Chair, Cynog Dafis, and to the present Chair, Gareth Jones, for their co-operation.

The Committees succeeded in working together to present a cohesive report before you. All members of the Committees had to work together. There were reports in the press and the media of a political compromise in order to ensure that the report came before you this afternoon. I say unequivocally that that compromise is not in any way a sign of weakness; it is indicative of mature political co-operation from every member of those Committees.

When the Culture Committee was finalising its recommendations some weeks ago, Glyn Davies told the Committee that he was acting consistently. That is true: he was consistent throughout our discussions in opposing a specific recommendation regarding changing the status of a permanent dwelling into a holiday home. He does not believe that to be practical and does not support it, but he said that that would not prevent him from supporting the report as a whole because the report itself is important and significant. That is indicative of the political maturity shown by all members of both Committees. [Laughter.] I am afraid that I have just destroyed Glyn Davies’ political career by praising him, but I did so sincerely because his comment was of great assistance.

This is an historic event: for decades we have been discussing the Welsh language and for the most part its demise. As a result of this report, we can start to act to secure a future for the Welsh language and a bilingual Wales. We must all work to secure a genuinely bilingual Wales. Welsh-speakers and non-Welsh speakers alike have a role to play because the language belongs to everyone in Wales.

Put simply, this report creates a structure that allows the Government of Wales to take responsibility for language growth. It refers to a system of governance where a strategic unit exists within the National Assembly to ensure that all policies are co-ordinated on a cross-cutting basis and that there is a strategic overview of the Assembly’s activities. It also mentions a language forum that will bring together the various agencies and groups that work to promote the Welsh language to enable them to take part in language planning in Wales, so that they can all work towards the same goal and ensure that their activities are co-ordinated. That means that for the first time we can talk realistically about language growth.

I am greatly endebted to the members of the Committees, their secretariats, the two specialist advisers, and to the Translation Service which worked exceptionally hard to ensure that the report was published simultaneously in both languages. Above all we are grateful to all the groups and individuals who gave evidence to the reivew.

I present the report before you with confidence. It is high time that we stopped talking about the future of the Welsh language and started to take action to create and sustain a bilingual Wales.

I now hand over to Gareth Jones, the Chair of the Education and Lifelong Learning Committee.

Gareth Jones sydd i siarad nesaf, gan ein bod yn rhannu’r 15 munud.

Ie. Bydd yn defnyddio gweddill y 15 munud i ddirwyn i ben. Yr ydych yn gwastraffu amser yn awr.

On behalf of the members of the Education and Lifelong Learning Committee, I thank the Culture Committee for giving us the opportunity to participate in this important policy review. This is the first time that a joint policy review has been undertaken by two Assembly Subject Committees. It was an interesting and valuable experience.

As we know, education and training are vital to the development and growth of the Welsh language. I am pleased to confirm that the Education and Lifelong Learning Committee wants to see continual and significant progress in the provision of bilingual and Welsh-medium education during the next 10 years and beyond.

Regardless of individuals’ views on the report, it remains a comprehensive document that includes positive messages. It is essential to all those who are seriously concerned about the future of the Welsh language and who wish to see it prosper. I am pleased to acknowledge that the report reflects consensus on, and goodwill towards, the Welsh language.

The document summarises the situation and status of the Welsh language at the beginning of the twenty-first century, and notes its strengths and weaknesses. However, it goes further than that. The report recommends that an integrated strategy be established to monitor developments, thus ensuring success and language growth. In terms of education and training, we foresee a co-ordinated national strategy based on a mutual understanding of the responsibilities and accountabilities of relevant organisations and institutions, which does not currently exist. I cannot overemphasise the importance of that.

There is a strong determination to ensure growth, which augurs well for the future of the Welsh language. The challenge facing the Government will be to maintain the momentum and uphold the consensus that the Welsh language must be strengthened. The current contraction of the Welsh language at different levels within the education system must be addressed posthaste. This is all included in the report. There is concern that our pupils are being let down by the system—rather than our teachers—and that that results in underachievement. I am convinced that improvements could rapidly be made if these recommendations were adopted and implemented.

Much excellent work has been done over the years in Welsh-medium and bilingual education. That is thanks to, and to the credit of, individuals, parents, organisations and authorities that have campaigned tirelessly for Welsh-medium education. However, the growth has so far occurred on an ad hoc basis. There is an opportunity now for the Assembly to take responsibility by providing inspired leadership and effective strategic guidance. The main education and training establishments should contribute to the achievement of the aim of a truly bilingual Wales. There must be no more tokenism; it is time to take action, as Rhodri Glyn Thomas has already noted.

The report includes over 30 recommendations involving education and training, and the Committee noted six key recommendations: the need for coherence and better strategic planning for Welsh-medium and bilingual education; the need for a national framework to facilitate strategic planning and the evaluation of Welsh-medium and bilingual education; the need to acknowledge the crucial role of Welsh-language immersion teaching during the early years, and the important work of Mudiad Ysgolion Meithrin; the importance of consistency through various education and training sectors from nursery to university education, and the need for an agreed set of criteria for assessing current levels of continuity; the need for research into the feasibility of measuring pupils’ competence in Welsh along with a language continuum; and, ciritically, the right of pupils with special needs to have access to resources to meet their needs in Welsh or in English.

On behalf of the Committee, I would like to thank the witnesses, especially the school pupils who gave invaluable guidance. I also thank the special adviser, Catrin Redknapp, for her excellent work in taking stock of the evidence and for her valuable leadership and advice to members. I especially thank the secretariat, namely Chris Reading, Holly Pembridge and Gareth Woodhead, for their professional and reliable service. They worked hard, often under extreme time constraints, while responding to a tight schedule. I sincerely thank the former Chair of the Committee, Cynog Dafis, for establishing firm foundations for the Committee’s work and for ensuring that the key individuals and organisations were given the opportunity to give evidence, which ensured that the final report would be balanced and full of valuable information; that made my work much easier. Finally, I thank each Committee member, including the Minister, for their willing co-operation and their constructive and creative contributions. However, I thank them mainly for always emphasising the positive, for aiming for agreement and consensus and for displaying the political maturity that Rhodri Glyn mentioned. That creative attitude characterises this vital report on the Welsh language.

Mae Gareth a Rhodri Glyn wedi ymdrin yn fanwl â’r rhan fwyaf o’r cynigion pwysig a amlinellir yn yr adroddiad. Dysgais lawer iawn am yr iaith Gymraeg yn ystod y flwyddyn a aeth heibio, yn enwedig am y modd y caiff ei dysgu mewn ysgolion a’i siarad mewn teuluoedd. Bu’n eithaf addysgiadol. Yr wyf wedi elwa mewn sawl ffordd o’r addysg honno. Fel aelod o’r Pwyllgor Diwylliant a’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes yr wyf wedi cael dos ddwbl o adolygiad yr iaith Gymraeg ac mae’n teimlo iddo gymryd y rhan fwyaf o’m hamser yn ystod y flwyddyn ddiwethaf. Yr wyf wedi ceisio dilyn llwybr rhwng y grwpiau gwasgu un pwnc a’r mwyafrif yng Nghymru nad ydynt yn siarad yr iaith ond y mae y rhan fwyaf ohonynt â rhyw radd o ewyllys da tuag ati ac yn cytuno â’r camau y mae angen eu cymryd i sicrhau y gall fyw. Mater o flaenoriaethau yw hyn. Gwnaeth pawb ohonom wrthsefyll galwad un grŵp arbennig am i £100 miliwn gael ei wario ar warchod a datblygu’r iaith. Yr oedd yn bwysig ein bod yn gytûn ar set o argymhellion a fyddai’n dderbyniol gan y mwyafrif llethol o bobl yng Nghymru, pa bynnag iaith a siaradent, mewn cymdeithas sydd yn un aml-ddiwylliant.

Ar wahân i ambell achlysur nodedig, y bydd y cof amdanynt yn pylu mewn blynyddoedd a ddaw fel cof poen esgor plentyn, bu inni gydweithio’n galed fel Pwyllgor, yn enwedig ar y Pwyllgor Diwylliant, a ddeliodd â’r rhan fwyaf o’r gwaith. Dyna lle y profasom y pwysau mwyaf. Bu inni weithio’n dda a derbyn tystiolaeth gan amrywiaeth eang o gynrychiolwyr o Gymru benbaladr. Teithiodd y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes a’r Pwyllgor Diwylliant i bron bob cornel o’r wlad i dderbyn y dystiolaeth honno. Wedyn daethom at ein gilydd i drafod yr holl faterion dan sylw. Yr oedd yn un o’r materion anoddaf a mwyaf pwysfawr y bu raid imi ddelio ag ef erioed oherwydd yr emosiynau sydd ynghlwm wrth gwestiwn yr iaith. Daethom drwy’r profiad ac yr wyf yn falch imi fod yn rhan o’r gwaith a arweiniodd at gynhyrchu’r adroddiad sydd ger ein bron heddiw. Gobeithiaf y gwnaiff pawb gymryd amser dros doriad yr haf i’w ddarllen. Trafodwn y mater eto yn y dyfodol pan ddaw’r Gweinidog yn ôl. Mae’n gwestiwn a oes angen dadl ddwy awr, Rhodri Glyn, ond penderfyniad i’r trefnwyr yw hwnnw.

Mae’r iaith Gymraeg yn rhan hanfodol ac unigryw o dreftadaeth ddiwylliannol Cymru a dyma’r prif ffactor sy’n ein gwneud yn wahanol i wledydd eraill y DU. Er nad oedd rhai aelodau’n cytuno â phob awgrym a gyflwynwyd i’r Pwyllgor, ni ddylid meddwl eu bod yn wrth-Gymraeg. Trueni bod rhai carfanau wedi dod â’r ddadl honno i mewn i’r trafodaethau. Mae arnaf eisiau ceisio bod yn gadarnhaol a mynd â’r mater hwn yn ei flaen.

Dechreuad yn unig yw’r adroddiad hwn. Dim ond tair blwydd oed yw’r Cynulliad. Credaf mai dyma’r tro cyntaf i gwestiwn yr iaith gael ei wyntyllu mor drwyadl ac i bawb gael cyfle i fynegi eu sylwadau a’u syniadau ynghylch sut y mae’r Gymraeg yn effeithio arnynt hwy. Fel y dywedais yn gynharach, mae’r adolygiad wedi agor fy llygaid i ynglŷn â’r iaith. Newidiodd fy marn am yr iaith ers cymryd rhan yn yr adolygiad hwn. Mae arnaf eisiau inni symud ymlaen gyda’r adroddiad, sydd yn ddogfen fyw y gallwn ei defnyddio ym mhob agwedd ar waith y Cynulliad. Dylem ei hystyried yn bwyllog a rhesymol a pheidio â gadael i fater mor emosiynol ein rhannu. Croesawaf yr adroddiad ac yr wyf yn falch o fod wedi chwarae fy rhan yn ei ddatblygiad.

yn Saesneg Ymunais i â’r Pwyllgor Diwylliant yn ystod ei adolygiad maith o’r Gymraeg, a arweiniodd at lansio’r adroddiad heddiw. Yn fy nghyfarfod cyntaf, sylweddolais nad oeddwn yn cytuno’n llwyr â’r statws a roddid i adolygiad y Pwyllgor. Yr oedd llawer o sôn amdano fel cyfle unigryw a’r cyfle olaf i achub y Gymraeg. Yr wyf o’r farn fod yr adolygiad yn ymarfer pwysig, ond i mi, dim ond rhan ydyw o broses barhaus lle cyflawna’r Cynulliad Cenedlaethol ei gyfrifoldeb i warchod a hyrwyddo’r Gymraeg ac i sicrhau ei dyfodol fel iaith fyw, lafar. Mae’n adroddiad da, gyda chyfraniadau gan bob un o’r pedair plaid, ond anghytunaf â rhai o’i eiriau. Mae’r argymhelliad ynghylch ail gartrefi’n hurt ac yn anymarferol.

in Welsh However, it is a good report in general because it recognises the importance of retaining the goodwill of all people in Wales towards the Welsh language. It does not seek to drive a wedge between Welsh speakers and those who do not speak the language.

yn Saesneg Mae’r egwyddor honno’n waelodol i bolisi’r Ceidwadwyr a bydd yn parhau felly. Mae gennyf sawl pwynt penodol i’w gwneud. Yn gyntaf, yr argymhelliad pwysicaf yn yr adroddiad yw y dylid gwneud y Gymraeg yn fater trawsbynciol o fewn y Cynulliad Cenedlaethol ac y dylai pob Pwyllgor a Gweinidog ystyried effaith y polisïau a fabwysiadant ar yr iaith Gymraeg. Mae’r argymhelliad hollbwysig hwnnw’n eiriau gwag os na sefydlir trefn effeithiol i sicrhau y’i gweithredir. Os yw’r Pwyllgor Diwylliant i wneud gwir wahaniaeth, dylai Cadeiryddion a Gweinidogion Pwyllgorau ymddangos gerbron y Pwyllgor unwaith y flwyddyn i drafod effaith eu polisïau ar yr iaith Gymraeg.

yn Saesneg Yn ail, rhaid i allu pobl ifanc yng nghefn gwlad Cymru i brynu tai yn eu broydd eu hunain gael ei wynebu a rhaid cael camau synhwyrol ac ymarferol i ddelio â’r mater. Yr wyf eisoes wedi mynegi fy ngwrthwynebiad i’r argymhelliad i gyflwyno dosbarth defnydd ar wahân ar gyfer ail gartrefi. Gimig gwleidyddol yw hwnnw ac ni ellir ei weithredu. Os bydd ymateb y Llywodraeth yn ddigon ffôl i gyflwyno cynnig yn ategu cynllun o’r fath, byddwn yn ei wrthwynebu.

in Welsh It is a political gimmick, it is unworkable and it damages the report as a whole.

yn Saesneg Rhaid i gwestiwn tai gael ei drafod gan y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai—

Argymhellodd y Pwyllgor ein bod yn gofyn i’r Gweinidog ystyried y mater hwn ynghyd â mesurau eraill i helpu pobl i gael cartrefi y gallant eu fforddio yn eu cymunedau. A gytunwch ei bod yn bwysig i’r Cynulliad gefnogi ymdrechion awdurdodau cynllunio lleol i ddarparu tai lleol y gellir eu fforddio i bobl yn eu cymunedau?

Cytunaf. Fodd bynnag, er mwyn sicrhau hynny, gwiriondeb yw argymell syniad amhosibl ei weithredu nad yw’n ddim mwy na gimig gwleidyddol. Nid oes dim yn niweidio sefydlogrwydd cymunedau yng Nghymru yn fwy na’r rheolau a fabwysiadwyd gan landlordiaid cymdeithasol cofrestredig ar gyfer gosod tai. Dylai fod llawer mwy o bwyslais ar bolisi o dai cymdeithasol i bobl leol.

Y bygythiad mwyaf peryglus i’r iaith Gymraeg yw’r teimlad, mewn rhan helaeth o Gymru, fod y Gymraeg yn cael ei gorfodi ar bobl. Ychwanegwyd at y teimlad hwnnw gan dwpdra rhonc y cyfraniadau at y ddadl iaith yr haf diwethaf, ac mae’r drwgdeimlad yn dal i gorddi. Yng ngŵyl gyhoeddi eisteddfod genedlaethol 2003 yn y Trallwng yr wythnos diwethaf, gwrandewais ar araith gan Robyn Léwis, Archdderwydd newydd Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Ni ddeellais y cyfan o’i anerchiad, ond yr oedd sôn am orfodi’r iaith ar bobl. Nid wyf yn meddwl ei fod yn arbennig o negyddol, ond fe fu siarad o’r fath. Deallaf pam y mae pobl sy’n gwirioneddol garu’r iaith yn teimlo mor gryf, ond mae geiriau fel ‘gorfodi’ yn annoeth, a gwnânt fwy o ddrwg nag o les.

Yr wyf innau’n caru’r iaith, a gwnaf bopeth a allaf i’w chefnogi. Mae arnom eisiau cefnogaeth gan bawb yng Nghymru. Bydd geiriau fel ‘anogaeth’ a ‘pherswâd’ yn meithrin llwyddiant, ynghyd â pharodrwydd y Cymry Cymraeg i rannu’r rhodd gwerthfawr hwn. Yn blentyn, cofiaf ddarllen chwedl am ddadl rhwng yr haul a’r gwynt ynghylch pa un oedd y cryfaf, a pha un a allai wneud i ddyn dynnu ei gôt fawr. Efallai fod eraill yn ei chofio. Mae’r haul yn llwyddo i berswadio’r dyn i ddiosg ei gôt drwy ddefnyddio gwres, tra bod y gwynt yn defnyddio nerth, nad yw ond yn creu mwy o benderfyniad i wrthsefyll. Ein gwaith ni yw sicrhau bod yr haul yn gwenu ar y Gymraeg. Adroddiad da yw hwn: cam bach ar daith hir ac anodd tuag at Gymru ddwyieithog. Yr wyf yn ei gefnogi.

I apologise; I did not realise that I was meant to speak. I support the report. It is important that we all have the chance, throughout the Assembly, to consider the matter of—

Ymddiheuraf, camddealltwriaeth ydoedd. A gaf barhau i siarad?

I am grateful for the opportunity to speak. It is essential that the report receives cross-party support in the Assembly. It is an historic day, and I support this motion.

The Assembly has given us the chance to create a national strategy for the language, one that can help remedy the inequities of past legislation and policies. The policies that undermined the Welsh language decried all cultural diversity, and are encapsulated in the attitude of ‘one kingdom, one religion, one language’.

It is a miracle and a cause for celebration that we are today noting a report that examines how to strengthen the language and create a truly bilingual Wales. I draw your attention specifically to only a handful of the 70 recommendations in the language review report.

It is right that the report notes the need to increase the number of Welsh speakers as a main aim. Indeed, the growth of Welsh-medium schools over the last half-century, in English-language areas in east Wales, has shown that it is possible to increase the number of Welsh speakers effectively, from the bottom up.

But—and it is an important ‘but’—that development is hampered by local authorities’ inability to plan proactively, and the absence of a co-ordinating national strategy. However, acting on the report’s recommendations would remedy the situation, leading the way for Welsh-medium education to grow in local communities, in response to parents’ demands.

Early and constant contact with a language boosts children’s linguistic confidence. The report acknowledges the benefits of introducing Welsh to children as soon as possible, and recommends encouraging the development of Welsh-medium provision within childcare centres. It also recommends extending the immersion learning technique at nursery level and recognises the importance of Mudiad Ysgolion Meithrin’s work.

One exciting suggestion is to encourage adults to learn the language along with their children. The report wants to see mentrau iaith working with Mudiad Ysgolion Meithrin to promote this objective. As the majority of Mudiad Ysgolion Meithrin children come from non Welsh-speaking homes, there is a danger that Welsh will be confined to school. Therefore, promoting the use of the language is a key recommendation when dealing with language schemes. However, in order for this recommendation to be effective, every Welsh-medium school must be located within the community it serves. This is not currently the case in many areas of the capital city, for example, but it would be easier for a local school to arrange after-school activities, and for children and parents to socialise in Welsh in the community. The Minister for Culture, Sport and the Welsh Language, along with the Welsh Language Board, must ensure that local authority schemes for Welsh-medium education aim to create Welsh-medium schools in the pupils’ communities. Although the report refers to this, I want an assurance that the Government will give priority to the community aspect of education provision.

The success of the Urdd National Eisteddfod held recently in Cardiff, and the local menter iaith’s Parti Ponty, are testament to the economic and cultural potential of holding regular events that create opportunities to use the language. The report’s remit led the Culture Committee to consider the economic context, including housing and planning polices, and we discussed these issues widely.

However, the need to develop sustainable communities was a recurring topic, and perhaps the report’s main theme. Economic development means, for example, the creation of regional economic centres that offer job opportunities within reasonable travelling distance—I hope that the Government will pay attention to this. It also means making it easier for local people to enter the housing market, and this is the responsibility of local authorities as well as the National Assembly.

It is important that we aim to develop sustainable communities across Wales, not just in Welsh-speaking areas.

There was much agreement among Committee members because, in focusing on matters such as affordable housing and regional economic planning, we were discussing subjects that unite our communities—

The discussion united communities across the country, from Bethesda to Butetown, from Anglesey to Monmouth.

The Welsh language belongs to everyone in Wales, whether they speak it or not, whatever their background: it is an integral part of our national heritage, something to treasure and nurture. Plaid Cymru believes that we need a new Welsh language Act, but in the meantime, we are happy to let Lord Richard’s commission consider the issue.

To conclude, I ask the Minister for Culture, Sport and the Welsh Language for a commitment that there will be a full debate in the Chamber on her response to the report, at the first opportunity during the next term.

Croesawaf finnau’r adroddiad hwn fel cyfraniad pwysig i’r ddadl ar ddyfodol yr iaith Gymraeg. Mor ddiweddar ag ychydig flynyddoedd yn ôl, y consensws barn oedd fod y Gymraeg wedi’i hachub a bod ei dyfodol yn ddiogel. Mae’r consensws hwnnw bellach wedi newid, a rhaid inni roi sylw i faterion penodol yn yr adroddiad hwn, ac, mae’n siŵr, yn ymateb y Llywodraeth iddo. Fodd bynnag, os ydym am symud ymlaen, rhaid inni ymdrin â’r cysylltiad dealledig rhwng cenedligrwydd Cymreig a’r iaith Gymraeg.

Mae’r cytundeb gwleidyddol wedi newid mewn modd arwyddocaol ers datganoli. Mae iaith a chenedl yn ddau gysyniad ar wahân; mae un yn gysylltiedig ag ardal ddaearyddol sydd wedi’i diffinio’n glir, ac mae’r llall yn gyfrwng cyfathrebu rhwng unigolion. Nid mater cenedlaethol yw iaith. Felly, tra credwn yn gadarn y dylem anelu at sicrhau Cymru ddwyieithog, golyga ein hymrwymiad i ddatganoli rhanbarthol y dylid mabwysiadu polisïau gwahanol mewn gwahanol rannau o Gymru. Er y cyfeiria’r adolygiad at y Fro Gymraeg, nid aiff mor bell â’i diffinio na gweithredu polisïau penodol ar gyfer y broydd hynny. Ni ddylem ofni gweithredu polisïau rhanbarthol ar yr iaith Gymraeg a chydnabod a dathlu ehangder a dyfnder amrywiaeth Cymru.

Mae yr un mor bwysig cydnabod hynny mewn polisi cyhoeddus. Mae dull trawsbynciol yn hanfodol i sicrhau gweithredu effeithiol i warchod a meithrin y Gymraeg. Byddai sefydlu uned drawsbynciol yn gam i’w groesawu felly, a rhaid inni gydnabod, fel y gwna’r adolygiad, fod a wnelo goroesiad y Gymraeg, mewn llawer o ardaloedd, nid yn unig â thai, addysg neu gydlyniad cymunedau ond hefyd â gwaith a datblygu economaidd. Mae cynaliadwyedd cymunedau’n dibynnu ar ffactorau cymhleth, ond mae sicrhau bod tai fforddiadwy a chyfleoedd gwaith o ansawdd da ar gael yn faterion allweddol.

Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi arwain y ffordd mewn perthynas â thai gyda newidiadau i’r cynllun prynu cartref. Mae llwyddiant y cynllun hwnnw’n dangos ein bod o ddifrif ynghylch gwarchod cymunedau gwledig a Chymraeg. Mae’n werth nodi yn y cyd-destun hwn, ac yng nghyd-destun yr adroddiad, bod y terfyn cyfredol ar bris tai y mae’r cynllun yn berthnasol iddynt yn amrywio o ardal i ardal ac yn fater i bob cyngor lleol. Mae’r cynllun yn cael ei adolygu, a gobeithio y caiff ei gryfhau gan yr adolygiad hwnnw ac y bydd wedi’i dargedu’n well at ardaloedd lle ceir problem.

Polisi Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yw ceisio sefydlu ardaloedd gweithredu ieithyddol ac yn naturiol yr ydym wrth ein bodd fod Plaid Cymru wedi ceisio copïo ein polisi. Mae’r saith cynllun peilot y bydd y Llywodraeth yn eu cyflwyno mewn ymateb i’r adolygiad hwn yn gam ymlaen i’w groesawu.

Mae Llywodraeth y Democratiaid Rhyddfrydol/Llafur wedi dangos ei bod o ddifrif ynglŷn â diogelu a meithrin y Gymraeg. Yr ydym wedi gwneud hynny oherwydd ein hymrwymiad i’r iaith ac i’r cymunedau y mae’n eu cynnal ac yn ffurfio rhan annatod ohonynt. Mae gan adroddiad y Pwyllgor rôl bwysig o ran symud ein gweithredu ymlaen ac fe’i croesawaf.

Everyone agrees that it is important to support the language and for the language to develop. However, it is also important to think of better ways of achieving that. It is a great disappointment that the Committee has not taken this opportunity to improve the standing of Welsh in our schools by allowing 14-year-old children to choose whether they want to continue studying Welsh. The compulsory teaching of Welsh, especially in areas like Monmouthshire, does an injustice to the language for several reasons.

A gytunwch ein bod wedi defnyddio synnwyr cyffredin wrth aros am adolygiad cwricwlwm ACCAC ar ddysgu’r Gymraeg i blant 14 i 16 mlwydd oed? Nid oedd arnom eisiau rhoi sylw penodol i hynny nes y byddem wedi gallu ystyried adolygiad y cwricwlwm.

yn Saesneg Sylweddolaf y byddai rhai o’r awgrymiadau a gafodd eu gwyntyllu yn y papurau newydd cyn cyhoeddi’r adroddiad wedi gwneud llawer mwy o ddrwg i’r Gymraeg, yn enwedig mewn ardaloedd fel Sir Fynwy, ond ni chawsant eu gweithredu. Fodd bynnag, yr wyf wedi ymgyrchu ar y mater hwn ers sawl blwyddyn bellach ac mae’n iawn—oherwydd mae dysgu Cymraeg yn dal yn orfodol mewn ardaloedd fel Sir Fynwy rhwng 14 ac 16 mlwydd oed—fy mod yn amlinellu pam nad yw’n gweithio.

in Welsh At the moment there are not enough teachers but, where schools can find teachers, they have to waste their time on children who have no interest at all in the language. There are problems in the classrooms; the majority do not want to learn the language and therefore disrupt others who are keen to learn. It is important, as Lorraine Barrett said, to foster a positive attitude to the language but compulsory Welsh turns pupils and their teachers against it. Concentrating on those who want to learn Welsh would improve the standing of the language throughout Wales. Offering a choice is the answer. Let us offer a choice in our schools, and improve the standing of the language.

You have concentrated on Monmouthshire, David. However, do you agree that, if the language ceased to be a compulsory subject across Wales at this time, its status, esteem and importance would diminish? It would be a serious blow to the language.

I agree that the status of the language varies throughout Wales. In areas like Gwynedd, where the majority of people speak Welsh, it would be possible to have a slightly different policy from that in areas such as Monmouthshire. I accept that the situation is different throughout Wales and that, therefore, we could have slightly different policies throughout Wales.

Parhaf â’r thema o beth sydd yn addas ar gyfer gwahanol rannau o Gymru, yn dibynnu ar yr amgylchiadau. Yng Nghasnewydd, dim ond 2 y cant o’r boblogaeth sy’n siarad Cymraeg. Yr wyf yn amau fod yr un peth yn wir am Sir Fynwy. Mae un o’r argymhellion pwysicaf yn adroddiad y Pwyllgor yn ymwneud â defnydd y Gymraeg mewn cymunedau a chynyddu’r cyfleoedd i ddefnyddio’r Gymraeg y tu allan i’r ysgol. Os am symud dwyieithrwydd ymlaen yn effeithiol mewn ardaloedd fel Casnewydd, mae angen mwy o gefnogaeth ar yr ardaloedd hynny. Mae’r amgylchiadau’n wahanol mewn ardaloedd o’r fath. Fodd bynnag, yn hytrach na chwtogi ar yr hyfforddiant, fel yr awgrymodd David Davies, dylid cynnig mwy o gefnogaeth a chymorth i adlewyrchu’r anawsterau mwy. Yn aml, dim ond un cam ar y blaen i’r plant y mae’r athrawon sy’n dysgu Cymraeg mewn ysgolion Saesneg yng Nghasnewydd. Aiff yr athrawon ar gyrsiau byr i’w galluogi i ddysgu Cymraeg, sefyllfa nad yw’n ddelfrydol. Fodd bynnag, am nad oes llawer o siaradwyr Cymraeg yn byw yn yr ardal, mae’n anodd recriwtio athrawon o’r fath. Mae’n anoddach defnyddio’r Gymraeg yng Nghasnewydd hefyd, gan y siaredir llai o Gymraeg yn y gymuned.

Mae angen mwy o gefnogaeth ar blant ysgol ac oedolion sy’n dysgu Cymraeg mewn ardaloedd fel Casnewydd a dylem ystyried ymhellach ddatblygu strategaeth effeithiol i ddelio â’r anawsterau arbennig hynny. Mae elfen ddiwylliannol i hyn hefyd. Soniodd Peter Black am y gwahaniaeth rhwng Cymru fel cenedl a’r iaith Gymraeg. Er hynny, mae iaith yn ganolog i ddiwylliant. Fel y dywedodd Lorraine Barrett, mae’r Gymraeg yn hanfodol ac yn unigryw i Gymru. Mae’n dda gwybod y cafwyd consensws yn y Pwyllgor. Mae angen inni adeiladu ar y consensws hwnnw yng Nghymru. Mae wedi torri i lawr yn ddiweddar ac mae angen inni ailgyrraedd consensws gwleidyddol a chymdeithasol os oes modd.

Byddai Cymru gyfan ar ei hennill pe deuai’r Gymraeg yn gryfach yng Nghymru gyfan. Byddai hynny’n well o ran cydlyniad, hunaniaeth ddiwylliannol ac i synnwyr pobl o’u lle yn y byd, a byddai’n arwain at Gymru fwy unedig hefyd. Ni chefais i nemor ddim addysg Gymraeg yn yr ysgol. Dysgwyd yr anthem genedlaethol inni, a dyna’r cwbl. Mae llawer o bobl yng Nghasnewydd wedi dweud wrthyf eu bod yn teimlo i’w hetifeddiaeth gael ei dwyn oddi arnynt am na chawsant fyth y cyfle i ddysgu Cymraeg yn yr ysgol. Maent yn gywir i gredu eu bod, o ganlyniad, wedi colli allan ar lawer iawn yng nghyd-destun iaith a diwylliant.

Dylid dilyn agenda cyfle cyfartal yn hyn o beth. Dylid rhoi sylw arbennig i ardaloedd fel Casnewydd, lle mae niferoedd llai o siaradwyr Cymraeg, er mwyn galluogi datblygu dwyieithrwydd yn fwy effeithiol ar draws Cymru, er lles Cymru gyfan.

Yn gyntaf, gresynaf mai dim ond awr sydd wedi’i chlustnodi ar gyfer y ddadl hanesyddol hon. Yr wyf yn gyndyn o dorri’r consensws ac anghytuno â Lorraine Barrett, ond prin y gall un awr wneud cyfiawnder â gwaith dau Bwyllgor dros flwyddyn, heb sôn am un o’r materion pwysicaf a mwyaf cadarnhaol i ddod gerbron y Cynulliad hyd yma. Pan drafodir ymateb y Llywodraeth yn yr hydref, gobeithiaf y cawn ddwy awr lawn i’w drafod, er mwyn galluogi Aelodau na fu’n rhan o broses y Pwyllgor i gyfrannu. Mae ‘Ein Hiaith: ei dyfodol’ yn haeddu o leiaf tair awr o ddadl yn y Cynulliad.

Fel y dywedodd eraill, mae hwn yn ddiwrnod hanesyddol. Wedi blwyddyn o gymryd tystiolaeth a dadlau ffyrnig ar adegau, mae dau o Bwyllgorau’r Cynulliad wedi cyflwyno cynllun ar gyfer dyfodol ein hiaith unigryw a gwerthfawr. Mae’r cynllun yn dangos gweledigaeth yn ogystal â bod yn ymarferol, yn gosod her yn ogystal â bod yn un y gellir ei gyflawni, ac yn optimistaidd yn ogystal â bod yn realistig. Diolchaf i bawb a fu wrthi: y Cadeiryddion, cyd-aelodau Pwyllgor, staff, ac yn anad dim, y rheini a roddodd dystiolaeth. Bu’r broses o lunio’r adroddiad hwn yn esiampl o waith y Cynulliad ar ei orau, fel y dywedodd Delyth Evans mewn derbyniad yn gynharach heddiw. Yr wyf yn falch o fod wedi cael y cyfle i gyfrannu mewn ffordd fach at y broses hon.

Ffrwyth consensws ac, yn anochel, cyfaddawd yw’r adroddiad hwn. Yr oedd ar grŵp Plaid Cymru—The Party of Wales eisiau i rai o’r argymhellion fynd ymhellach. Er enghraifft, credwn yn gryf fod angen Deddf iaith newydd i roi warchod yn statudol hawliau unigolion i ddefnyddio’r Gymraeg a derbyn gwasanaethau drwy gyfrwng y Gymraeg. Nid aiff yr adroddiad mor bell â galw am hynny. Yn yr adran ar addysg, buasem wedi hoffi argymhellion cryfach ar, er enghraifft, ddarpariaeth addysg uwch drwy gyfrwng y Gymraeg, a gwyliau sabothol i athrawon i’w hyfforddi i ddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg. Efallai y buasai’r pwynt olaf hwnnw wedi lleddfu rhai o bryderon John Griffiths. Fodd bynnag, yr ydym ni, fel eraill, wedi bod yn fwy na pharod i gyfaddawdu ar fanylion er mwyn sicrhau’r symudiad ymlaen cyffredinol gadarnhaol a gafwyd.

Croesawn y ffaith y cydnabyddir yr angen am gynllunio strategol, cenedlaethol i sicrhau datblygiad cyson, ond rhanbarthol briodol, addysg drwy gyfrwng y Gymraeg, a dysgu Cymraeg fel ail iaith, ar bob lefel ac oed. Edrychwn ymlaen am i Lywodraeth Cymru groesawu’r cyfrifoldeb dros roi arweiniad cenedlaethol a hyrwyddo twf yr iaith. Edrychwn ymlaen hefyd at ymateb cadarnhaol i’r argymhellion ar addysg bellach, gan mai dim ond 2 y cant o’r ddarpariaeth sydd drwy gyfrwng y Gymraeg ar hyn o bryd. Cytunodd pawb ar y Pwyllgor fod hynny’n warthus. Rhaid cywiro hynny, yn enwedig gan y gallai hyfforddiant galwedigaethol drwy gyfrwng y Gymraeg gyfrannu at gynyddu’r defnydd o’r Gymraeg yn y gweithle a darparu gwasanaethau drwy gyfrwng y Gymraeg.

Os y’i derbynnir, bydd argymhelliad yr adroddiad y dylai disgyblion a myfyrwyr ag anghenion addysgol arbennig gael yr hawl i gael eu hanghenion wedi’u bodloni drwy gyfrwng y Gymraeg—os mai dyna’u dewis hwy a’u teuluoedd—yn gam hanesyddol. Bydd yn newyddion bendithiol i lawer o rieni sy’n ymdrechu gyda’r materion hyn. Gwn fod y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes yn cefnogi hynny. Yn awr mae angen cyflawni.

Gobeithiaf y gwnaiff Llywodraeth Cymru dderbyn argymhellion yr adroddiad hwn, ac anogaf y Cabinet i’w derbyn a gweithredu arnynt. Bydd goblygiadau o ran adnoddau, a rhaid rhoi sylw i’r rhain. Bydd yr adroddiad hwn, gyda rheswm da, yn codi disgwyliadau siaradwyr Cymraeg, cymunedau Cymraeg a chyfeillion a chefnogwyr yr iaith—hynny yw, y rhan fwyaf o bobl Cymru. Byddant yn disgwyl gweld gweithredu a newid radicalaidd. I weithredu’r newid hwnnw, rhaid inni sicrhau, fel y dywedodd eraill yn barod, y caiff y consensws yr ydym wedi gweithio’n galed i’w adeiladu yn y Cynulliad ei gryfhau a’i ddatblygu i fod yn gonsensws cenedlaethol. I’r perwyl hwn, mae’n hollbwysig fod Llywodraeth Cymru yn cymryd camau i ymbellhau oddi wrth yr elfen wrth-Gymraeg ddigywilydd o fewn ei phleidiau. Er enghraifft, yr oedd hysteria Llew Smith AS mewn ymateb i’r awgrym cymedrol—

Fe’ch cyfeiriaf at sylwadau diweddar Chris Bryant, AS dros y Rhondda. Awgrymodd ef fod addysg Gymraeg yn llesteirio disgyblion rhag ennill sgiliau mewn ieithoedd tramor modern ac y gallem, wrth hyrwyddo datblygiad addysg Gymraeg, ddatblygu yn genedl sy’n dda am siarad â hi ei hun ond nid â gweddill y byd.

Oni chytunwch fod hynny nid yn unig yn anfon neges niweidiol a chamarweiniol allan, ond ei fod hefyd yn dangos pellenigrwydd anferth, nid yn unig o ran pellter o San Steffan, ond o ran cydymdeimlad at a dealltwriaeth o genedl ddwyieithog sy’n datblygu?

Cymeraf hynny fel fy enghraifft, yn hytrach na’r un y bwriedais ei defnyddio.

Mae’n siomedig fod pobl yn dyfynnu Aelodau Seneddol o ba blaid bynnag, nad ydynt yn rhan o’r corff hwn. Yr wyf yn bryderus fod yr hyn yr oeddwn wedi credu oedd yn gonsensws da ar draws y pedair plaid yma yn dechrau symud tuag at wleidyddiaeth plaid. Mae hynny’n fy nigio, oherwydd mae pob plaid yma, ac yn enwedig Aelodau o’r de-ddwyrain, wedi gweithio’n galed ar y ddogfen hon. Gobeithiaf na chawn fwy o sgorio pwyntiau pitw rhwng pleidiau gwleidyddol.

Y pwynt yr oeddwn yn ceisio’i wneud, y buasech wedi ei glywed pe bawn i wedi cael ei orffen, oedd ei bod yn bwysig nad ydym yn caniatáu i’r diffyg crebwyll y mae sylwadau o’r fath weithiau’n ei adlewyrchu chwalu’r consensws a’r gyd-ddealltwriaeth yr ydym wedi eu datblygu yma—Lorraine Barrett a gododd—

Rhaid imi orffen, Lorraine; yr wyf yn deall beth yr oeddech yn ei ddweud. Yr ydym wedi datblygu consensws yma, ac wedi gwneud llawer i leddfu rhai o ofnau a phryderon cymunedau Cymraeg a phobl Gymraeg eu hiaith. Mae’n bwysig inni droi hynny’n gonsensws cenedlaethol. Ni allwn wneud hynny tra bo ffigyrau grymus y tu allan i’r Cynulliad yn tanseilio hynny. Yr ydym wedi cymryd camau anhygoel o bwysig. Nid wyf yn ceisio chwalu’r consensws hwnnw, ond rhaid iddo fod wedi’i seilio ar onestrwydd. Edrychaf ymlaen at ymateb cadarnhaol gan Lywodraeth Cymru i’r adroddiad hwn, yr wyf yn siŵr y daw, ac at barhau’r gwaith cadarnhaol i ddatblygu cenedl lle perchir ein dwy iaith draddodiadol, a lle croesewir ieithoedd eraill a chaniateir iddynt dyfu.

Mae globaleiddio’n cynnig nifer o fanteision. Gallai cymdeithasau agored sy’n masnachu nwyddau a gwasanaethau yn rhyngwladol gynnig manteision i bawb ohonom. Heddiw yr ydym yn teithio a masnachu mewn modd na fuaswn i wedi gallu ei ddychmygu pan oeddwn yn tyfu i fyny yn y Rhondda yn y 1960au. Nid yw bwrw’r Sul mewn un o aelod wladwriaethau eraill yr Undeb Ewropeaidd yn brofiad cyffredin, nid yn lleiaf oherwydd yr ysgytwad a gewch o glywed hyfedredd amlieithog ein partneriaid yn Ewrop, ond nid yw’n brofiad anarferol ychwaith. Fodd bynnag, mae i globaleiddio ei anfanteision. Gall fynd yn anghenfil mawr sy’n dileu pob amrywiaeth diwylliannol. Mae amrywiaeth ieithyddol yn cael ei dileu’n ddidostur dros y byd i gyd gan dra-arglwyddiaeth fyd-eang y Saesneg ac, i raddau llai, Sbaeneg, fel ieithoedd rhyngwladol masnach a chyfathrebu electronig.

Mae’n ddrwg gennyf fod Plaid Cymru wedi cyflwyno nodyn sur ac wedi torri’r consensws y prynhawn yma. Mae Simon Brooks a Seimon Glyn, a ffigyrau uchel eraill yn y Blaid, yn iawn pan ddywedant fod y Gymraeg dan fygythiad. Mae’r bygythiad hwnnw’n llwyr gyfiawnhau ystyriaeth lawn y Cynulliad ac ymateb polisi cynhwysfawr ar addysg, datblygu economaidd a thai. Fodd bynnag, byddai eu hateb hwy—cymdeithas fewnblyg, sbeitlyd, bitw gyda sglodyn enfawr ar ei hysgwydd—mor economaidd aneffeithiol ag y byddai’n gymdeithasol anghyfiawn. Nid oes raid casáu’r Saeson i ymfalchïo yn ein cenedl, lle mae presenoldeb dwy iaith yn ffynhonnell cryfder cenedlaethol.

I just wanted to check whether all that was in your script.

yn Saesneg Ddim o gwbl, Cynog. Yr wyf yn ei newid wrth imi fynd yn fy mlaen. Nid yw’n hiliol sefyll yn erbyn y rheini sy’n torri i mewn i swyddfeydd y Cynulliad, neu’r rheini sy’n ceisio niweidio twristiaeth—pobl nad ydynt weithiau’n ddigon rhugl yn y Gymraeg i wybod y gair ‘croeso’. Tra bod ambell ennyd o schadenfreude ym myd y bêl yn gwbl ddealladwy, mae dathlu’n systemataidd bob anffawd sy’n digwydd yn Lloegr—ar y maes chwarae neu oddi arno—yn arwydd o ddiffyg datblygiad emosiynol.

yn Saesneg Dyna’r llinell ffawt yn y ddadl hon—rhwng Plaid Lafur Cymru, sy’n gwbl ymroddedig nid yn unig i amddiffyn yr iaith, ond i ddathlu twf addysg Gymraeg ac adeiladu Cymru lle caiff dwy iaith eu trin yn gyfartal, a’r rheini sy’n ystyried bod pensiynwyr o Saeson sy’n byw yng Nghymru’n faich ar y gymdeithas Gymraeg, yn hytrach nag yn ddinasyddion Prydeinig sydd wedi defnyddio’u hawl i dreulio’u hymddeoliad yn un o gorneli harddaf y DU.

in Welsh The Assembly has a serious responsibility for the Welsh language. Without our support there is a danger that Welsh will go the same way as the Manx language. We must prevent that from happening. We must take many steps, but three matters are crucial. First, we must encourage parents who speak Welsh to pass the language on to their children. Secondly, in our education policy, we must concentrate on teaching the language to young children. It is easy for young children to learn Welsh, but it is difficult for an old man like me. Thirdly, we must respond to the growth of Welsh-medium education in Anglicised areas. Many parents understand the advantages of a bilingual education, but not everyone has the same opportunities at present.

in Welsh First, I thank the Culture Committee and the Education and Lifelong Learning Committee.

yn Saesneg Mae’r ddau Bwyllgor a’u staff wedi gweithio’n eithriadol o galed ar y cyd i gynhyrchu’r adroddiad trwyadl hwn. Pleser yw ymateb iddo heddiw. Mae’n gynnyrch ein democratiaeth fodern yng Nghymru, ac yn gynnyrch prosesau democrataidd. Gwnaf ddatganiad cychwynnol ar bolisïau Llywodraeth y Cynulliad ar y Gymraeg dros yr haf. Ymateb rhagarweiniol yw hwn i raddau helaeth. Dilynir hwnnw wedyn gan gynllun gweithredu manwl tua diwedd y flwyddyn, yn dilyn proses cyllideb y Cynulliad. Bydd Llywodraeth Cynulliad Cymru yn mynd ati mewn modd trawsbynciol i lunio’r ymateb hwn, a fydd yn adlewyrchu polisïau y tu hwnt i’m portffolio i a phortffolio’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, a bydd yn cynnwys y Gweinidogion i gyd. Mae’r adolygiad hwn wedi cymryd dros flwyddyn i’w gwblhau. Mae’r siarad ar ben; amser gweithredu yw hi yn awr.

in Welsh The Welsh Assembly Government is clear in its support for the Welsh language and its future.

yn Saesneg Mae Llywodraeth y Cynulliad yn glir ynglŷn â’r prif egwyddorion a fydd yn sail i’w chynllun gweithredu ar y Gymraeg. Yn bennaf ymhlith y rheini mae ymrwymiad llwyr Llywodraeth y Cynulliad i gefnogi a hyrwyddo’r Gymraeg. Mae’n rhan bwysig o’n hunaniaeth genedlaethol, ac mae ymwybyddiaeth gynyddol o fanteision addysgol, diwylliannol, cymdeithasol, ac economaidd posibl dwyieithrwydd. Bydd Llywodraeth y Cynulliad yn darparu cyfeiriad strategol ac arweiniad gwleidyddol clir ar bolisi iaith Gymraeg. Gweithiwn yn galed i gynnal ac annog twf yr iaith mewn Cymru oddefgar a chroesawgar. Bydd ein polisïau’n berthnasol i Gymru gyfan, ond bydd hyblygrwydd lleol yn elfen allweddol i’n dull o weithredu. Gobeithiaf y gwnaiff John Griffiths groesawu hynny, o gofio geiriad ei gyfraniad heddiw.

yn Saesneg Cafwyd galwadau am ddeddfwriaeth sylfaenol newydd, a fygythiodd ar adegau dynnu sylw’r Pwyllgor oddi ar fabwysiadu mesurau ymarferol i feithrin yr iaith. Yr wyf yn addef efallai fod lle i sicrhau gwell ffocws i weithredu sefydliadol o blaid y Gymraeg, ond credaf y gellir cyflawni hyn o fewn y ddeddfwriaeth sy’n bodoli, ac yr wyf yn falch fod y Pwyllgor wedi derbyn fy ymrwymiad i achub ar bob cyfle i ddefnyddio’r ddeddfwriaeth honno’n llawn.

yn Saesneg Rhaid inni ganolbwyntio yn y blynyddoedd i ddod ar fesurau a fydd yn galluogi ac yn annog pobl sydd eisiau siarad Cymraeg ym mhob agwedd ar fywyd. Clywodd y Pwyllgor dystiolaeth fod y Gymraeg yn cael ei chyfyngu fwyfwy i’r ysgol a’r cartref. Os yw’r Gymraeg i oroesi fel iaith wirioneddol fyw, mae angen mynd â hi allan i’r gymuned a hyrwyddo ei defnydd mewn gwaith, mewn busnes ac mewn hamdden. Mae’n hanfodol fod cymdeithas yng Nghymru, a phobl ifanc yn arbennig, yn teimlo perchenogaeth dros yr iaith, ac yn teimlo ei bod yn naturiol a phriodol ei defnyddio ym mhob sefyllfa gymdeithasol.

yn Saesneg Byddwn yn parhau i annog pobl i ddysgu’r iaith ac annog rhieni i drosglwyddo’r iaith i’w plant. Yr ydym wedi ymrwymo i sicrhau bod y strwythurau priodol yn eu lle i alluogi pobl o bob oed i ddysgu’r iaith. Yr ydym yn effro i bwysigrwydd allweddol cynnal y Gymraeg fel iaith naturiol llawer o’n cymunedau yng Nghymru. Mae’r dirywiad yn y nifer o gymunedau lle mai Cymraeg yw’r brif iaith yn peri pryder. Fodd bynnag, ni wnaiff polisïau sy’n cau unigolion allan o gymunedau helpu’r iaith. Yr egwyddor a fydd yn ein harwain fydd ceisio dilyn polisïau sy’n cynnal ac yn atgyfnerthu fframwaith cymdeithasol ac economaidd cymunedau. Gweithiwn yn galed i greu cymunedau cynaliadwy ac agored, a gwnawn y mwyaf o’r arfau sydd ar gael ar hyn o bryd drwy ddatblygu cynlluniau iaith peilot mewn cymunedau lle mae symudiad iaith sylweddol, neu lle y caiff yr iaith ei defnyddio lai a llai gan bobl ifanc. Bydd y cynlluniau peilot hyn yn helpu i sicrhau mwy o gydweithio a chydweithredu rhwng yr holl randdeiliaid allweddol, ac yn gwneud yr iaith yn ganolog i ddatblygiad y cymunedau hyn yn y dyfodol.

yn Saesneg Gyda’r egwyddorion hyn mewn golwg, yr wyf yn falch o gyhoeddi dyraniad o £450,000 i Fwrdd yr Iaith Gymraeg i gychwyn amrediad o fesurau a fydd yn cynnal ac yn hyrwyddo’r Gymraeg. Arian newydd am y flwyddyn ariannol hon yw hyn. Yr wyf yn ddiolchgar i’r Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau am ddarparu’r arian hwn. Credaf y cafodd manylion am y saith prosiect y bwriedir i’r arian eu cynorthwyo eu dosbarthu i’r Aelodau. Yn fyr, mae’r rhain yn cynnwys mesurau i ganiatáu i fentrau iaith gyflogi swyddogion prosiect, rhai ohonynt i weithio i annog cwmnïau preifat lleol i ddefnyddio’r Gymraeg; cymorth i fusnesau preifat ledled Cymru i’w helpu i wneud mwy o ddefnydd o’r Gymraeg; datblygu cyfleusterau newydd yn Nant Gwrtheyrn; pedwar swyddog chwaraeon newydd i Urdd Gobaith Cymru i drefnu gweithgareddau chwaraeon drwy gyfrwng y Gymraeg, gan ganolbwyntio ar ardaloedd o anfantais gymdeithasol ac ehangu cynlluniau peilot gweithredu iaith i gydlynu gweithgareddau amrediad o gyrff, fel y mentrau iaith ac eraill, gan weithio mewn cymunedau lle ceir symudiad ieithyddol sylweddol, neu lle mae llai o bobl ifanc yn defnyddio’r iaith—mae hyn yn adeiladu ar waith y prosiect peilot cyfredol yn Abergwaun. Mae’r mesurau hefyd yn cynnwys ehangu’r cynllun Twf, sy’n hyrwyddo trosglwyddo’r iaith Gymraeg o fewn y teulu; a chymorth pellach i Fudiad Ysgolion Meithrin i ehangu ei waith mewn ardaloedd difreintiedig a lle mae prinder darpariaeth.

yn Saesneg Gobeithiaf y gwnaiff yr Aelodau groesawu’r cyhoeddiad hwn o adnoddau ychwanegol di-oed fel arwydd o ymrwymiad Llywodraeth y Cynulliad i’r iaith. Dyma gam cyntaf pwysig i greu newid sylweddol yn hynt yr iaith Gymraeg. Mae’n bwysig cofio mai mater i’r unigolyn ac i gymdeithas yw dewis iaith. Fodd bynnag, mae Llywodraeth y Cynulliad wedi ymrwymo i greu’r amodau iawn fel y gall yr iaith ffynnu, ac yr wyf wedi dangos yr ymrwymiad cadarnhaol hwn yn glir heddiw.

in Welsh Thank you for listening.