Cynigiaf fod

Yr wyf yn falch o gyflwyno cynigion y gyllideb ddrafft ar gyfer 2003-04 a’r ddwy flwyddyn ariannol wedyn hyd at 31 Mawrth 2006. Fel o’r blaen, ni wnaf dderbyn ymyriadau yn ystod araith y gyllideb a hyderaf y bydd yr Aelodau’n deall hynny.

Mae Llywodraeth y Cynulliad yn gweithredu rhaglen strategol i greu dyfodol cynaliadwy i Gymru sy’n cyfuno ffyniant a chyfiawnder cymdeithasol. Mae fy nghynigion cyllideb yn adeiladu ar sylfaen gadarn tymor cyntaf Llywodraeth y Cynulliad i roi fframwaith ar gyfer darparu gwasanaethau cyhoeddus yn effeithiol yn yr ail dymor. Datblygwyd y gyllideb hon yng nghyd-destun adolygiad o wariant Canghellor y Trysorlys y rhoddais adroddiad arno i’r Cynulliad ar 16 Gorffennaf. Mae’r cynlluniau hynny’n caniatáu inni gyllidebu ar gyfer cyfanswm yn y cynnydd mewn gwariant o ymron £10.5 biliwn yn y flwyddyn ariannol gyfredol hon i dros £12.5 biliwn erbyn 2005-06. Mae’r cynnydd hwn yn sylweddol ac mae’n deillio o’r rheolaeth economaidd lwyddiannus a’r ymrwymiad i wasanaethau cyhoeddus sy’n nod amgen ar Lafur mewn Llywodraeth ledled y DU. Fodd bynnag, rhaid inni sicrhau hefyd, lle ceir buddsoddiad ychwanegol, ei fod yn arwain at ddarparu gwasanaethau o ansawdd gwell sy’n diwallu anghenion pobl ym mhob rhan o Gymru.

Er mwyn cyflawni, rhaid gwario’r arian a gyllidebwyd. Yn 2001-02, sicrhaodd Llywodraeth y Cynulliad fod dros 99 y cant o’i chyllideb wedi’i wario yn ôl y bwriad. Ni chyflawnwyd y record honno mewn rheolaeth ariannol erioed o’r blaen yng Nghymru ac mae’n well na’r unman arall yn y DU. Er mwyn cyflawni ymhellach, rhaid i’r arian a warir arwain at ganlyniadau. Mewn llawer o achosion pwysig, byddaf yn rhoi buddsoddiad ychwanegol sy’n dibynnu ar raglenni ar gyfer diwygio a darparu gwell. Unwaith eto eleni, rhoddwyd y brif flaenoriaeth i gyflawni yng nghyd-destun ein gwasanaethau cyhoeddus craidd. Bwriadwn gyflawni, neu rannol gyflawni, 37 o flaenoriaethau’r Pwyllgorau Pwnc. O blith y saith arall, dim ond un fydd heb ei chyflawni. Af yn ôl at dri ohonynt yn ddiweddarach a bydd tri arall yn destun i benderfyniadau ar ddyraniadau yn y gronfa ddiwylliant newydd. Bydd tabl sy’n dangos y manylion yn cael ei ddosbarthu i’r Aelodau’n ddiweddarach y prynhawn yma. Mae’r holl ymrwymiadau yn y cytundeb partneriaeth yn cael eu hariannu hefyd.

Dylwn sôn hefyd am ddarpariaeth y gronfa wrth gefn gyffredinol ar gyfer 2003-04. Af yn ôl at faint y gronfa wrth gefn yn y blynyddoedd dilynol yn ddiweddarach, ond mewn cyd-destun gwahanol. Y flwyddyn nesaf, bydd cronfa wrth gefn o tua £90 miliwn, sy’n dair gwaith yn fwy na’r flwyddyn gyfredol hyd yn oed ar ôl darparu ar gyfer newidiadau angenrheidiol i ddibenion cyllidebu adnoddau. Mae rheolaeth dda ar y gyllideb yn galw arnom i ddarparu’n ddigonol i ymateb i bwysau annisgwyl o fewn y flwyddyn. Yr wyf wedi gwneud y ddarpariaeth hon ac, ar gyfer y flwyddyn nesaf, bydd cronfa wrth gefn gynlluniedig sy’n fwy na thair gwaith maint y ddarpariaeth yn y flwyddyn ariannol gyfredol o gymharu tebyg a’i debyg.

Trof yn awr at bob un o’r prif grwpiau gwariant sy’n ffurfio fy nghyllideb. Dechreuaf ag iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Yn yr un modd â’r blynyddoedd blaenorol, mae fy nghyllideb yn rhoi’r flaenoriaeth uchaf i iechyd. Y flwyddyn nesaf dyrennir £110 miliwn yn ychwanegol i’r gyllideb iechyd a gwasanaethau cymdeithasol ar ben cynnydd yn y llinell sylfaen o £300 miliwn—cynnydd o 11 y cant o’i gymharu â’r flwyddyn hon. Y twf dros holl gyfnod y gyllideb hon yw 17.4 y cant ond, fel yr egluraf, gellir cynyddu’r cyfrifiadau hyn yn sylweddol ar ôl cynnal adolygiad o effeithiolrwydd y gwariant ar iechyd a gwasanaethau cymdeithasol yng Nghymru. Ar gyfer y flwyddyn nesaf, cyn yr adolygiad ac yn ychwanegol at y cynnydd o 11 y cant, byddaf yn gwarantu £20 miliwn pellach ar gyfer y byrddau iechyd lleol. Rhai o’r blaenoriaethau ariannu yw’r gronfa anghydraddoldebau iechyd a’r Ymddiriedolaeth Ambiwlans. At hynny, er mwyn darparu gwell gwasanaethau rhaid wrth yr offer diweddaraf mewn adeiladau sy’n fodern ac yn addas i’w pwrpas. Gan hynny, cytunodd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i weithio gyda mi ar ail raglen o fuddsoddi cyfalaf yn y GIG i’w hariannu o’r hyblygrwydd diwedd blwyddyn yn y flwyddyn ariannol hon. Cyhoeddir cynlluniau manwl cyn hir, ynghyd â darpariaeth ychwanegol ar gyfer gwariant cyfalaf yn y dyfodol. Drwy hyn bydd y pwrs cyhoeddus yn ymgymryd â mwy a mwy o gyfrifoldeb dros godi ysbytai newydd, o’r ysbyty bwth yn Ninbych-y-pysgod, i’r ysbytai cymunedol ym Merthyr Tudful a Glynebwy. Bydd y Gogledd hefyd yn elwa o’r rhaglen well, fel y bydd rhannau eraill o Gymru.

Fel y dywedais ar ddechrau fy araith, bydd y Llywodraeth Cynulliad hon yn sicrhau bod y canlyniadau’n cyfateb i’r buddsoddiad. Cyflwynwyd nifer o welliannau eisoes yn y GIG yng Nghymru a chânt eu hanwybyddu’n rhy aml. Mae llawer o staff gwirioneddol ymroddedig y mae miloedd o gleifion yn diolch yn unigol iddynt bob blwyddyn, ond a ddifenwir rywsut drwy’r drafodaeth yn y cyfryngau ac mewn mannau eraill. Yr wyf yn falch o gyhoeddi heddiw fod Derek Wanless, awdur adroddiad cynhwysfawr y Canghellor ar ddyfodol y GIG, wedi cytuno i weithredu fel ymgynghorydd i’r adolygiad o iechyd a gwasanaethau cymdeithasol yng Nghymru. Penderfynir ar y cylch gorchwyl a chyfansoddiad y tîm dros yr wythnosau nesaf, ond byddwn yn ystyried sut y gellir defnyddio’r adnoddau i iechyd a gofal cymdeithasol yng Nghymru i ddiwygio a gwella perfformiad, gan gymryd yr adroddiad Wanless gwreiddiol yn fan cychwyn. Bydd yr adroddiad hwn yn hollbwysig o ran gosod yr agenda ar gyfer diwygio’r GIG a gofal cymdeithasol yng Nghymru. Dyna’r rheswm hefyd pam yr oedd y tabl cyllideb a ddosbarthwyd yn cynnwys codiadau cymharol fach yn llinellau y gyllideb iechyd presennol am 2004-05 a 2005-06 ynghyd â darpariaeth wrth gefn sylweddol ar gyfer y ddwy flynedd hynny.

Bydd y dyraniad o adnoddau ar ôl diwedd y flwyddyn ariannol nesaf yn cael ei bennu gan y cyfeiriad y gall yr adolygiad hwnnw ein harwain iddo o ran sicrhau bod y buddsoddi’n cyd-fynd â diwygio a chyflawni. Mae’r gyllideb yn cydnabod hefyd ei bod yn bwysig buddsoddi yng ngwead ein gwasanaethau cymdeithasol. Gwnaethom ymrwymiadau newydd sylweddol i wella’r gofal tymor hir am yr henoed, ac i wella’r gwasanaethau ar gyfer plant, gan sicrhau bod y rhai a allai fod fwyaf diamddiffyn yn ein cymdeithas yn cael y flaenoriaeth uchaf.

Trof yn awr at addysg a dysgu gydol oes. Ar gyfer y flwyddyn nesaf, y cynnydd yw 8.7 y cant o’i gymharu â’r llinell sylfaen eleni. Mae cyfanswm y cynnydd ar gyfer cyfnod y gyllideb hon bron yn 29 y cant ar yr un sail. Yr ydym yn neilltuo adnoddau ar gyfer yr agenda ymestynnol dymor hir y gwnaethom ei gosod yn ‘Y Wlad sy’n Dysgu’. Tynnaf sylw at nifer o feysydd penodol heddiw. Ynghylch grantiau dysgu’r Cynulliad, mae’r gyllideb hon yn darparu’n llawn ar gyfer eu cost ar sail yr amcangyfrifon presennol. Yr ydym wedi ymrwymo i ddatblygu ac ehangu’r sector addysg uwch yng Nghymru. Yn y mater hwn, yn yr un modd ag mewn mannau eraill yn fy nghyllideb, byddaf yn sicrhau bod y buddsoddiad mwy yn cyd-fynd â diwygio a darpariaeth well drwy weithredu ein hagenda ar gyfer diwygio fel y’i nodwyd yn ‘Cyrraedd yn Uwch’ yn gynharach eleni. Mewn geiriau eraill, mae hyn yn parhau’n hafaleb ‘rhywbeth am rywbeth’—arian ynghyd â diwygio. Bydd Jane Davidson yn cwrdd ag is-gangellorion a phartneriaid allweddol eraill yn ystod yr hydref a’r gaeaf, a gwneir unrhyw newidiadau a allai brofi’n angenrheidiol yn fy nghyllideb atodol ym Mawrth. Mae sawl maes pwysig arall lle y caiff yr arian ar gyfer blaenoriaethau allweddol ei gynnal a’i gynyddu. Bydd cynnydd pellach yn y gwariant cyfalaf ar ein hysgolion. Gwneuthum ddarpariaeth yn y gyllideb ar gyfer y tair blynedd nesaf ac ymrwymiad i barhau â’r gwariant sylweddol hyd 2010.

Ynghylch cyllid refeniw, rhai o’r blaenoriaethau yw meintiau dosbarthiadau, anghenion addysgol arbennig, cymorth i ysgolion bach a gwledig, cymorth ychwanegol i athrawon a chyflogau darlithwyr addysg bellach. Byddem oll yn cytuno ar yr annhegwch sydd ynglŷn â chyflogau darlithwyr addysg bellach o’i gymharu â chyflogau athrawon. Yn ogystal â hynny, yr ydym wedi gallu ariannu prosiectau penodol fel ehangu Techniquest yn Wrecsam. Mae cynnydd sylweddol yn yr adnoddau i Estyn hefyd. Mae Llywodraeth y Cynulliad wedi ymrwymo i amcanion y gronfa ddatblygu gwybodaeth. Yr wyf am ofalu bod ein buddsoddiad yn sicrhau cyflawni’r nifer fwyaf posibl o’r amcanion hynny. Yr wyf wedi cytuno â Jane Davidson ac Andrew Davies y dylid cynnal adolygiad o’r gronfa ddatblygu gwybodaeth gyda’r sector. Mae’r adolygiad hwn yn mynd rhagddo’n awr a rhoddaf fuddsoddiad pellach ar ôl sicrhau ei bod yn cyflawni’r gofynion.

Cyflawnir nifer fawr o amcanion Llywodraeth y Cynulliad drwy ei phartneriaeth â llywodraeth leol. Mae’n hollbwysig cael awdurdodau lleol effeithiol sydd â’r adnoddau priodol os ydym i gyflawni ein hamcanion i sicrhau ffyniant cynaliadwy a chyfiawnder cymdeithasol. Trof felly at setliad llywodraeth leol. Cyflwynaf y setliad llywodraeth leol dros dro i’r Cynulliad ar 28 Tachwedd. Bydd y setliad yn golygu cynnydd o £181 miliwn yn y grant cynnal refeniw—cynnydd o 6.2 y cant. Mae hyn yn cynnwys £30 miliwn ar gyfer y grant anogaeth perfformiad, gan ragweld y bydd yr awdurdodau’n cyrraedd y targedau a gytunwyd â Llywodraeth y Cynulliad. Arwydd o’r berthynas aeddfed sydd gennym â llywodraeth leol yw y gallaf hysbysu Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru y bydd y setliad hwn yn ariannu’r holl bwysau o du taliadau cyflog a phrisiau y flwyddyn nesaf. Nid wyf yn rhagweld y bydd unrhyw atodiadau o fewn y flwyddyn i’r grant cynnal refeniw ar gyfer cyflogau athrawon, neu’r pwysau eraill y telir amdanynt drwy’r grant cynnal. Er mai’r egwyddor o gyllidebau heb eu pridiannu yw ein polisi, mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi cytuno â CLlLC y bydd y setliad hwn yn ariannu’r holl bwysau o du taliadau cyflog a phrisiau y flwyddyn nesaf. Mae hwn yn fater pwysig. Tystiolaeth arall o’r bartneriaeth gryf â llywodraeth leol yw y gallaf gyhoeddi heddiw sefydlu gweithgor ar y cyd â CLlLC. Bydd y gweithgor yn ystyried cynllun newydd i gyflwyno mynediad di-dâl i blant a phobl ifanc i ganolfannau hamdden awdurdodau lleol yn ystod gwyliau’r ysgol. Bydd hyn yn cyfrannu at sawl thema polisi gan gynnwys gwell iechyd, cynhwysiant cymdeithasol a mynediad i chwaraeon. Gwneir cyhoeddiad pellach am y manylion gyda hyn.

Ynghylch trafnidiaeth, cynllunio a’r amgylchedd, mae Llywodraeth y Cynulliad wedi cychwyn yn gadarnhaol o ran ymateb i’r angen i wella ein seilwaith a’n gwasanaethau trafnidiaeth yng Nghymru, cael mynediad iddo a’i rôl mewn adfywio llawer o’n cymunedau. Mae’r pecyn cyllideb hwn yn bwrw ymlaen â blaenraglen cefnffyrdd 2002 a gyhoeddwyd gan Sue Essex ym Mawrth, a bwriadwn gynnal y lefel o fuddsoddiad sy’n ofynnol i gyflawni’r flaenraglen yn y tymor canolig. Bydd Sue yn cyhoeddi rhagor o fanylion yn ddiweddarach, ond mae’r gyllideb hon yn ein galluogi i ddarparu ar gyfer ffyrdd pwysig yng Nghymru. Yn eu plith y mae sawl rhan o ffordd yr A465 o’r Fenni i Hirwaun, gwella’r A40 i’r gorllewin o Sanclêr, ac i ddechrau, 12 rhan unigol o’r ffordd o’r Gogledd i’r De yn seiliedig ar yr A470.

Yn y portffolio hwn hefyd, parhawyd â’r ad-daliad toll tanwydd bysiau, ac mae cynnydd o fwy na £16 miliwn yn y ddarpariaeth ar gyfer tocynnau mantais i bensiynwyr dros y tair blynedd nesaf i ateb y galw aruthrol am y cynllun llwyddiannus hwn. Mae cynnydd hefyd mewn grantiau trafnidiaeth i ddarparu ar gyfer mentrau lleol a mentrau consortia i gynyddu ac integreiddio’r ddarpariaeth drafnidiaeth, a chymorth uniongyrchol i drafnidiaeth gyhoeddus—bysiau, rheilffyrdd a seiclo. Gwneir darpariaeth ychwanegol ar gyfer gwell amddiffyniad rhag llifogydd, traeniad ac amddiffyn yr arfordir, i barhau â’r gwaith ar gynllun gofodol Cymru ac i sicrhau cydymffurfiad â’n rhwymedigaethau amgylcheddol dan yr Undeb Ewropeaidd. Mae Llywodraeth y DU wedi comisiynu adroddiad pwysig gan uned perfformiad ac arloesedd Swyddfa’r Cabinet ar wastraff, sydd i’w gyhoeddi cyn hir. Af yn ôl at fater ariannu wedi i Lywodraeth y Cynulliad ddadansoddi canfyddiadau’r adroddiad a’r goblygiadau i Gymru.

Ar ôl uwchgynhadledd Johannesburg, byddwn yn meithrin yr enw da cynyddol sydd gan Gymru mewn datblygu cynaliadwy drwy gynyddu’r cyllid i’r rhaglen honno ym mhob un o’r tair blynedd nesaf. Yr ydym wedi cynyddu’r arian grant i brosiectau amgylcheddol mewn cymunedau lleol ac wedi parhau â’n cymorth i’r gronfa ddatblygu’r amgylchedd arloesol. Yr ydym hefyd yn bwrw ymlaen â gwaith ar gynllun gofodol Cymru. Ar gyfer y flwyddyn nesaf, y cynnydd cyffredinol yw 12 y cant o’i gymharu â llinell sylfaen eleni, a chyfanswm y cynnydd dros gyfnod y gyllideb hon yw 27.6 y cant ar yr un sail.

Gan droi at ddatblygu economaidd, parhawn i weithio at y nodau a nodwyd yn ‘Cymru’n Ennill’. Mae’r gwariant gan Awdurdod Datblygu Cymru a Bwrdd Croeso Cymru ar ei fwyaf erioed, wedi’i ategu gan y cronfeydd strwythurol Ewropeaidd. Mae cynlluniau’n mynd rhagddynt yn dda i sefydlu rhwydwaith o swyddfeydd cynrychioladol dramor, gan ddechrau yn Efrog Newydd. Bwriedir agor swyddfeydd yn San Francisco, Tokyo, Brwsel a Hong Kong yn gyntaf. Darperir y dyraniadau angenrheidiol yn y gyllideb i gynnal y gweithgaredd hwn. Mae galw mawr am gymorth rhanbarthol dewisol a grantiau buddsoddi’r Cynulliad, a bydd yr holl hawliadau cymwys yn cael eu hariannu o fewn y flwyddyn, os bydd y galw’n fwy na’r ddarpariaeth bresennol.

Yn ogystal â’r rhaglenni hyn, mae’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd wedi nodi dwy flaenoriaeth bwysig yng nghylch cynllunio’r gyllideb hon. Ynghylch arloesedd, yr ydym wedi darparu arian newydd sylweddol i hybu’r cymorth i fusnesau yng Nghymru, yn enwedig busnesau llai. Hon yw’n hymgyrch fwyaf blaengar i hyrwyddo gwerth ychwanegol ym mhrosesau a gwaith datblygu cynhyrchion cwmnïau yng Nghymru. Yr ydym hefyd wedi cynyddu ein buddsoddiad sylweddol mewn datblygu capasiti band eang yng Nghymru. Mae hynny’n gyfanswm o £15 miliwn yn ychwanegol dros y tair blynedd nesaf, a buddsoddir adnoddau sylweddol pellach hyd at 2010, yn unol â’r ymrwymiadau a geir yn ‘Cymru’n Ennill’. Bydd y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd yn adolygu’r rhaglen weithgareddau lawn ac yn gwerthuso’r cynnydd, a bydd hynny’n goleuo’r penderfyniadau ar wario yn y blynyddoedd i ddod.

Yn olaf, ond nid yn lleiaf o bell ffordd, y mae’r cronfeydd strwythurol. Yn yr adolygiad o wariant hwn, yr ydym wedi sicrhau parhad yn y ddarpariaeth o adnoddau’r cronfeydd strwythurol ar ben trefniadau Barnett. Mae’r setliad yn darparu cyfanswm o £492 miliwn dros dair blynedd hyd 2005-06 o’i gymharu â £421 miliwn yn yr adolygiad o wariant yn 2000. Mae’r un hyblygrwyddau yn y system os bydd angen inni eu defnyddio, sef tynnu i lawr 20 y cant o ddarpariaeth y flwyddyn nesaf os bydd angen. Credaf fod hynny’n cyflawni ein gofynion ar gyfer cam nesaf rhaglenni’r cronfeydd strwythurol a fydd, yn ei dro, yn gyfraniad o bwys i weithgareddau’r Cynulliad, y cyrff y mae’n eu noddi a phartneriaid eraill. Terfynaf drwy roi neges glir ar y cronfeydd strwythurol: ni fydd yr un prosiect da’n methu oherwydd diffyg cyllid cyfatebol neu arian o’r arolwg gwariant cyhoeddus. Mae cyn symled â hynny. Wrth ei flas y mae profi pwdin, ac nid yw’r un prosiect da wedi methu eto am y naill reswm na’r llall.

Ynghylch amaethyddiaeth a datblygu gwledig, yr oedd y ffocws ar y sector yn ganlyniad i’r camau brys y bu’n rhaid inni eu cymryd i helpu’n cymunedau gwledig i ymadfer o effeithiau clwy’r traed a’r genau. Eleni, yr ydym yn cynnig cynnydd sylweddol yng nghyllideb Tir Gofal yn ogystal â’r cynllun amaeth-amgylcheddol peilot. Bydd cynnydd hefyd yn yr adnoddau sydd ar gael i’r Comisiwn Coedwigaeth ar gyfer grantiau. Ceir cymorth i fesurau adfywio cymunedol a datblygu potensial mewn ardaloedd gwledig sy’n ategu’r gweithgaredd yn y rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, ac mae amrediad o fesurau mewn portffolios eraill yn effeithio’n uniongyrchol ar y Gymru wledig.

Ynghylch gweithgareddau ar ffermydd, yr ydym yn cynnal ac yn ehangu mentrau pwysig fel cynllun gwella preiddiau Cymru, ac ariannir sawl menter arall o hyblygrwydd diwedd blwyddyn. Bydd y Gweinidog yn rhoi’r manylion llawn cyn hir. Effaith y newidiadau hynny yn y pen draw yw creu cynnydd o dros 10.5 y cant o’i gymharu â’r llinell sylfaen am eleni. Cyfanswm y cynnydd dros gyfnod y gyllideb hon yw 29.1 y cant ar yr un sail.

Trof at ddiwylliant, chwaraeon a’r Gymraeg. Bydd creu cronfa ddiwylliant i roi cymorth uniongyrchol i gyflawni strategaeth y Llywodraeth, ‘Cymru Greadigol’, yn newid strwythur y buddsoddi yn y sector hwn. Sefydlwyd y gronfa hon drwy gyfuno llinellau y gyllideb bresennol, sydd gwerth dros £39 miliwn, y bwriadwn eu cynyddu fwy na 60 y cant dros y tair blynedd nesaf. Bydd y Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg yn rhoi manylion i’r Pwyllgor Diwylliant am y cymorth sydd i’w roi o dan y gronfa newydd hon i brosiectau’r celfyddydau, chwaraeon a’r Gymraeg. Ni wnaed hynny ar draul rhaglenni allweddol. Er enghraifft, parheir i gyllido ein cymorth ar gyfer mynediad di-dâl i amgueddfeydd ac orielau cenedlaethol, a fu’n llwyddiant eithriadol.

Er mwyn eglurder, mae nifer sylweddol o brosiectau diwylliant sydd heb eu cynnwys yn y gyllideb hon; ymdrinnir â hwy’n effeithiol drwy’r hyblygrwydd diwedd blwyddyn presennol neu’r hyn sydd i ddod. Yn eu plith y mae costau cyfalaf adeiladu Canolfan Mileniwm Cymru a grant i Amgueddfa Genedlaethol y Glannau, Abertawe, sydd wedi sicrhau cyllid gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri. Yn ogystal â hynny, yr ydym yn cydweithio’n agos â’r ymddiriedolwyr ar gam nesaf Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru, gyda’r bartneriaeth sy’n hyrwyddo cais Caerdydd i ddod yn brifddinas diwylliant Ewrop yn 2008, a chyda Chyngor Chwaraeon Cymru—yng nghyd-destun ei adolygiad pum-mlynyddol—ar gynlluniau i adnewyddu Sefydliad Chwaraeon Cymru. Yn ôl y datblygiadau a geir, efallai y dychwelaf at y rhain yn fy nghyllideb derfynol neu’r gyllideb atodol y gwanwyn nesaf.

Terfynaf ar y mater hwn drwy fynd yn ôl at yr hyn y mae’r Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg a minnau’n cytuno ei bod yn brif flaenoriaeth—y Gymraeg. Yng Ngorffennaf, cyhoeddodd Jenny becyn a oedd yn rhoi cymorth ar unwaith i fentrau iaith allweddol. Ceir cymorth ychwanegol o dan nawdd y gronfa ddiwylliant fel y dywedais yn gynharach, ond mae’r Llywodraeth yn bwriadu mynd ymhellach.

Gwnaethom gyflwyno ein cynigion yn y datganiad polisi ‘Dyfodol Dwyieithog’ a gyhoeddwyd yng Ngorffennaf. Bydd Jenny yn mynd â hyn ymlaen i’r cam nesaf a chyhoeddir cynllun gweithredu cyn y Nadolig a fydd yn ymdrin â gwaith mewn nifer o wahanol bortffolios. Mae hynny’n adlewyrchu’r amrediad o faterion sy’n effeithio ar ddyfodol y Gymraeg. Byddaf yn ystyried goblygiadau ariannol y cynllun gweithredu’n ofalus a bydd cyhoeddiadau pellach yn dilyn. Yn gyffredinol, mae’r cynnydd ar gyfer y flwyddyn nesaf dros 23 y cant o’i gymharu â llinell sylfaen eleni. Mae cyfanswm y cynnydd dros gyfnod y gyllideb hon dros 44 y cant, a hynny ar yr un sail.

Ynghylch tai, gwnaed darpariaeth drosiannol hefyd ar gyfer y fenter Cefnogi Pobl am y flwyddyn nesaf. Darperir cymorth hefyd ar gyfer sawl menter, gan gynnwys mesurau digartrefedd, falfiau gwrthsgaldio a mentrau diogelwch tân. Yr wyf hefyd yn falch o lwyddiant y cynllun prynu cartref gwledig. Mae’n gwneud cyfraniad gwirioneddol at gynnal ein cymunedau gwledig ac mae’r cynllun yn cael ei adolygu a’i werthuso ar hyn o bryd. Gan hynny, yr wyf wedi cadw’r grant tai cymdeithasol ar ei lefel bresennol, a fydd yn caniatáu i’r awdurdodau lleol roi blaenoriaeth briodol i’r cynllun hwn. Bwriadaf gadw lefelau gwariant 2005-06 hyd 2010.

Er bod cysylltiad clos rhwng tai a’n hymrwymiad i adfywio cymunedau, mae cysylltiad yr un mor glos rhyngddo a mathau eraill o fuddsoddi. Oherwydd hynny, yr wyf yn creu cyllideb gymunedol ar wahân, a fydd yn peri bod y gyllideb yn fwy tryloyw at ei gilydd ac yn arwydd o’r flaenoriaeth a roddwn i gyfiawnder cymdeithasol ac adfywio cymunedol. Yr wyf hefyd yn bwriadu cyflwyno cronfa amddifadedd newydd a gaiff ei dosbarthu ymysg yr holl awdurdodau lleol yn ôl meini prawf am amddifadedd a’i defnyddio i gynnal y ddarpariaeth o wasanaethau craidd yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig. Bydd y gronfa hon yn darparu £20 miliwn y flwyddyn am dair blynedd. Darperir y rhan fwyaf o’r cyllid ym mlwyddyn un drwy hyblygrwydd diwedd blwyddyn. Bydd y ffynhonnell honno hefyd yn ariannu rhaglenni eraill yn barhaus, megis Ymddiriedolaeth Adfywio’r Meysydd Glo, y mae Aelodau wedi lobïo’n egnïol yn ei chylch. Mae llawer o’n cymunedau mwyaf difreintiedig yn dioddef hefyd gan lawer o droseddu ac anhrefn. Yr wyf am wneud rhagor i sicrhau ein bod yn gweithio gyda chymunedau a phartneriaethau lleol i ymdrin ag achosion sylfaenol troseddu ac, os yw’n briodol, gweithio gyda’r heddlu i fynd i’r afael â’r troseddoldeb ei hun. Gan hynny, yr wyf yn dyrannu £2.6 miliwn, £3.6 miliwn a £5 miliwn am y tair blynedd nesaf i sefydlu cronfa newydd i greu cymunedau diogelach. Byddaf yn rhoi blaenoriaeth i ystyried defnyddio’r gronfa newydd i ddarparu cymorth ar gyfer partneriaethau lleol, gan ychwanegu at unrhyw gyllid gan y Swyddfa Gartref i dasglu cyffuriau Heddlu De Cymru gan fod pryder mawr am y bygythiad i gymunedau’r De yn sgîl y cyffuriau dosbarth A sy’n llifo i’r ardal.

Ers ymgymryd â’r cyfrifoldeb dros gamddefnyddio sylweddau yng Nghymru, yr wyf wedi bod yn edrych yn fanwl ar yr hyn y gellir ei wneud i wella argaeledd triniaeth ledled Cymru. Yr wyf bellach wedi derbyn adroddiad am y galw am wasanaethau a’u hargaeledd. Yr wyf yn ystyried yr adroddiad hwn ochr yn ochr â’r ymatebion i’r ymgynghoriad ar strwythur timau alcohol a chyffuriau ledled Cymru yn y dyfodol. Byddaf yn gwneud cyhoeddiad am yr adnoddau i wasanaethau triniaeth yn fy nghyllideb derfynol wedi imi gael cyfle i amgyffred cynnwys yr adroddiadau ac ystyried yr argymhellion.

Yr wyf bellach wedi cwblhau fy adolygiad o’r cyllidebau ar gyfer adfywio cymunedol. Cydnabyddir bod angen cyflwyno buddsoddiad yn raddol yn ôl y datblygiad yng ngallu’r cymunedau i ganfod eu hanghenion. Felly, er na lwyddwyd i ddefnyddio’r holl arian a oedd ar gael ar y dechrau, mae’r gallu wedi datblygu bellach i’r graddau fel ei bod yn iawn imi ddychwelyd at y lefel buddsoddi gychwynnol. Mae galw hefyd am raglenni adfywio cymunedol mwy hyblyg ac amrywiol. Yr wyf felly’n ailgyflunio’r cyllidebau sydd ar gael i sicrhau mwy o hyblygrwydd ar gyfer mesurau i gynnal gweithgareddau adfywio ym mhob rhan o Gymru. Byddaf yn rhoi holl fanylion y mesurau hynny i’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai yfory. At ei gilydd, mae hyn yn gynnydd o 7 y cant y flwyddyn nesaf yn y prif grŵp gwariant presennol, o’i gymharu â llinell sylfaen y flwyddyn bresennol, a thros 20 y cant ar yr un sail dros gyfnod y gyllideb hon.

Yn olaf, trof at weinyddu canolog. Mae’r gwariant yn golygu buddsoddi mewn llywodraeth fwy effeithiol ac ymatebol ac mae nifer o linellau’r gyllideb gweinyddu canolog yn adlewyrchu rhaglenni a phrosiectau sy’n gymaint o flaenoriaethau i’r Cynulliad ag ydynt i Lywodraeth Cynulliad Cymru: er enghraifft, tâl cyfartal.

Mae darpariaeth ar gyfer y strategaeth adleoli i sicrhau bod staff y Cynulliad yn cael eu lleoli ledled Cymru ac yn cyfrannu at fywyd eu hardaloedd. Rhagwelaf y byddaf yn gallu gwneud cyhoeddiadau ar adleoliadau yn ystod y flwyddyn nesaf. Mae bwriad hefyd i fuddsoddi yn y dechnoleg gwybodaeth ddiweddaraf i sicrhau bod Aelodau a swyddogion y Cynulliad yn gallu gweithio drwy gyfrwng y dechnoleg yr ydym oll yn dibynnu arni bellach.

I derfynu, cyllideb â phwrpas yw hon, a gynigir gan Lywodraeth sydd â gweledigaeth ac ymrwymiad i fynd â’r maen i’r wal. Yr wyf wedi cyhoeddi buddsoddiadau newydd pwysig mewn ysgolion, iechyd a gofal cymdeithasol, ac yn ansawdd bywyd ein cymunedau. Fodd bynnag, yr ydym yn mynnu bod diwygio a sicrwydd o ganlyniadau gwirioneddol yn cyd-fynd â’r buddsoddiad ar gyfer pobl Cymru. Yn fwy na dim, mae hon yn gyllideb sy’n cydnabod gwerth gwasanaethau cyhoeddus effeithiol nad ydynt yn ymateb i fethiant, sydd ond yn creu’r amodau y gall unigolion, cymunedau a busnesau lwyddo oddi tanynt. Cymeradwyaf y gyllideb ddrafft i’r Cynulliad Cenedlaethol.

Cynigiaf welliant 2. Ar ddiwedd y cynnig ychwanegu pwynt newydd:

A barnu yn ôl cynnwys y gyllideb ddrafft, gellid bron â maddau i rywun am gredu ein bod ar drothwy blwyddyn etholiad. Mae’n siŵr mai bwriad y £110 miliwn ychwanegol ar gyfer iechyd yw creu penawdau trawiadol yn y cyfnod cyn etholiadau’r Cynulliad y flwyddyn nesaf. Y gwir amdani, fodd bynnag, yw bod y gwariant ychwanegol yn digwydd ar draul y cronfeydd wrth gefn, a bwriedir i’r dihysbyddu hwn barhau ac, yn wir, gyflymu, y tu hwnt i’r llinellau sylfaen yn y blynyddoedd ariannol nesaf.

Yn ystod y ddadl ar gyllideb y llynedd, mynegodd fy nghyd-aelod, Nick Bourne, bryder mawr ynghylch yr ysbeilio ar y cronfeydd wrth gefn. Y llynedd, fel y bydd pawb yn cofio yr wyf yn siŵr, gwelwyd trychineb clwy’r traed a’r genau a’r difrod a wnaeth i amaethyddiaeth Cymru a’r economi wledig yn gyffredinol. Ar sail hynny y mynegodd Nick ei bryder ynghylch lleihau’r cronfeydd wrth gefn, a’r effaith o ganlyniad i hynny ar allu’r Cynulliad i ddelio â digwyddiadau annisgwyl. Mewn ymateb i hynny, dywedodd y Gweinidog Cyllid ei bod wedi meddwl yn hir ac yn ddwys cyn gwneud dyraniadau o’r gronfa wrth gefn, ond ei bod yn fodlon, o gael rheolaeth dynn ar broffiliau gwario ac adolygiadau priodol drwy’r system, y gallai ganfod arian arall yn y flwyddyn, a dyrannu cronfa wrth gefn neu gronfa arall.

Mae’n amlwg, yn groes i athroniaeth economeg Mr Micawber, nad oes dim wedi dod i’r golwg, ac y caiff y cronfeydd wrth gefn ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf eu lleihau i ryw £90 miliwn. Mae arnaf eisiau gwybod pa faint o hynny sy’n arian sychion. Mewn cyllideb o ryw £11.3 biliwn, ceiniog a dimai yw hynny, ac mae’r Gweinidog bellach yn mynd i berygl o adael y Cynulliad heb yr un geiniog bron ac yn analluog i ymdopi â thrychineb naturiol neu un o waith dyn, sy’n digwydd yn fwyfwy aml yn ôl pob golwg.

Dylem gofio bod cyllideb y Cynulliad yn cael ei chyfyngu gan yr hyn a dderbyniwn oddi wrth San Steffan. Nid oes gennym bwerau i godi trethi—a hir y parhaed felly. Mae pobl Cymru’n talu digon o drethi eisoes, a bydd y baich hwn yn cynyddu y flwyddyn nesaf, heb orfodi trethi cartref ychwanegol. Mae’r cyfyngiadau hyn ar ein gallu i wario yn golygu y dylem fyw ar yr hyn sydd gennym, ac yn golygu bod rhaid cadw’r cronfeydd wrth gefn ar lefel gall.

Ar sail hynny, os caiff mwy o arian ei wario, ac mae’r Llywodraeth yn benderfynol o ddihysbyddu ein cronfeydd wrth gefn, mae gwariant ychwanegol ar iechyd i’w groesawu, cyhyd â’i fod yn cael effaith wirioneddol. Hyd yn hyn, anodd gweld ymhle y cafodd y gwariant ychwanegol hwnnw unrhyw effaith wirioneddol. Mae’r rhestrau aros yn dal i gynyddu, nid oes fawr o newid yn niferoedd y meddygon teulu, ac mae nifer gwelyau’r GIG yn gostwng o hyd. Yr ydym yn agosáu’n gyflym at y sefyllfa a geir yn Lloegr lle y mae cynifer o weinyddwyr GIG ag y mae o welyau.

Croesawaf y cyllid ychwanegol yn y gyllideb iechyd i’r henoed a’r rhai sy’n derbyn gofal tymor hir. Gobeithiaf y bydd rhywfaint o’r gwariant hwn yn cyrraedd y sector preifat. Yn ystod y chwe mis diwethaf, yng Nghonwy, y sir lle’r wyf yn byw, mae naw cartref gofal preifat wedi cau, gan beri colli 45 o welyau preswyl a 17 o welyau nyrsio. Ni ellir cael colledion fel y rhain heb iddynt amharu ar y system gofal iechyd yn gyffredinol, a gobeithiaf y deuir o hyd i fodd i gynorthwyo’r sector cartrefi gofal preifat hollbwysig.

Trafnidiaeth yw’r maes gwariant anghofiedig yn y gyllideb hon. Mae unrhyw un sy’n teithio o gwmpas Cymru i’r graddau y byddaf fi’n gwneud dros y misoedd i ddod, yn gwybod y fath brofiad digalon y gall hynny fod. Mae ein llwybrau o’r gogledd i’r de’n druenus o wael ac mae taer angen cynnal a gwella llwybrau eraill. Os yw Cymru ddatganoledig i weithio fel gwlad yn yr unfed ganrif ar hugain, mae angen cysylltiadau ffyrdd i’r unfed ganrif ar hugain. Mae’r symiau a ddyrannwyd yn y gyllideb ddrafft i’r flaenraglen gefnffyrdd ar gyfer atgyweirio, gwella ac adnewyddu ffyrdd a phontydd yn gwbl annigonol, a phwysaf ar y Gweinidog i adolygu’r maes gwariant hwn ar frys.

Peth anghywir ac anfoesgar fyddai collfarnu’r gyllideb yn llwyr. Mae llawer o’r mesurau i’w croesawu. Yn benodol, cynigiaf fy llongyfarchion diamod am y cynnydd yn y gwariant ar ddatblygu telathrebu band eang. Mae hynny’n hollbwysig os ydyw Cymru i fynd yn ei blaen fel economi fodern gystadleuol, a thaer anogaf y Llywodraeth i neilltuo cynifer o adnoddau ag y bo modd iddo i sicrhau bod technoleg band eang yn cyrraedd pob rhan o Gymru cyn gynted ag y bo modd.

Edrychaf ymlaen at gael manylion pellach am y gwariant arfaethedig gyda hyn.

Clywsom lawer am ochelgarwch yng nghyd-destun cyllid cyhoeddus dros y blynyddoedd diwethaf. Mae gochelgarwch yn wraig sydd heb ymgartrefu yng Nghymru i bob golwg, neu os ydyw, mae wedi llacio’i chorsed a gadael iddi’i hun fynd. Mae’r gyllideb hon yn cynnig lleihau ein cronfeydd wrth gefn i lefelau peryglus ac annerbyniol. Mae’n gyllideb anochelgar.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Tref Rhuthun, ac athrawes gofrestredig nad yw’n gweithio fel athrawes ar hyn o bryd.

Cynigiaf y gwelliannau canlynol yn enw Jocelyn Davies. Gwelliant 3: ar ddiwedd y cynnig ychwanegu pwynt newydd:

Cynigiaf welliant 4. Ar ddiwedd y cynnig ychwanegu pwynt newydd:

Cynigiaf welliant 5. Ar ddiwedd y cynnig ychwanegu pwynt newydd:

Hon o bosibl yw un o’r dadleuon mwyaf tyngedfennol a gawn ym mlwyddyn y Cynulliad, ac archwilir y modd y caiff yr arian hwn ei wario gan lawer o sectorau gwahanol. Dyletswydd Llywodraeth agored yw darparu’r manylion hynny a fydd yn hwyluso archwilio priodol ar ei gwaith. Wrth astudio’r gyllideb hon, fe’m trawyd i, fel llawer un arall, gan ei diffyg eglurdeb. Mae gormod o lawer o linellau’r gyllideb yn annelwig ac yn amwys. Er enghraifft, sut y mae’r Llywodraeth hon yn bwriadu defnyddio’r £46.8 miliwn sydd i’w ddosbarthu drwy gronfa ddiwylliant? Clywsom ychydig am hynny heddiw. E-bostiwyd manylion am hynny i swyddfeydd yr Aelodau wedi iddynt adael am y Siambr. Mae hynny’n eironig. Yr ydym yn dal i fethu â gweld pa faint yn union y bydd y Llywodraeth Lafur hon dan arweiniad y Rhyddfrydwyr yn ei wario ar y gwasanaeth ambiwlans a gwasanaethau eraill o’r fath.

Ddoe, cyhoeddodd Prif Weinidog Cymru becyn annisgwyl gwerth sawl miliwn o bunnoedd i fynd i’r afael â phroblem camddefnyddio cyffuriau. Ym mhle y mae’r arian hwnnw yn natganiad y gyllideb heddiw? Nid yw’r gyllideb hon ond yn dyrannu £3.7 miliwn i fentrau alcohol a chyffuriau. Cyhoeddwyd yr arian hwnnw y llynedd ac mae eisoes yn cynnal gwasanaethau. Nid oes arian ychwanegol yn y gyllideb hon i ddatblygu mentrau newydd.

Sut y gallwn gael dadl resymegol ar y gyllideb hon a ninnau heb gael y manylion? Dywedodd y Gweinidog Cyllid wrthym fod y gyllideb hon yn newyddion da. Ond ar draul beth? Yn null arferol hen Lafur, mae’n ysbeilio’r cronfeydd wrth gefn, gan adael dim ond £90 miliwn i ymdrin ag unrhyw ddigwyddiadau posibl y flwyddyn nesaf. Gan fod y ffigur hwnnw mor isel, a all y Gweinidog roi sicrwydd y gellir cael yn awtomatig at gronfa argyfwng wrth gefn yn y Trysorlys? Ynteu ai dichell nodweddiadol o hen Lafur yw honno? Yn y Rhondda, flwyddyn cyn taflu Llafur allan—

Os na wnaiff eich Gweinidog dderbyn ymyriadau, ni welaf pam y dylwn i.

Yn y Rhondda, flwyddyn cyn taflu Llafur allan, ysbeiliodd y cronfeydd wrth gefn o £29 miliwn, gan adael sefyllfa ofnadwy i’w thrawsnewid gan Pauline Jarman a’i thîm o gynghorwyr. Oni bai am arweinyddiaeth mor bendant gan Blaid Cymru, byddai’r cyngor hwnnw mewn trafferth o hyd. Yn awr, mae hen Lafur yn dangos ei wyneb eto drwy gyflwyno cyllideb o wario mawr yn y flwyddyn cyn yr etholiad. I ble’r aiff yr arian hwnnw? Mae iechyd ac addysg ar eu hennill, ond a aiff yr arian at atgyweirio adeiladau ysgol ac at ariannu ysgolion a gwasanaethau rheng flaen yn briodol? Ynteu a aiff at ailariannu’r ad-drefnu yn y gwasanaeth iechyd, a fydd yn golygu rhagor o reolwyr, biwrocratiaid a haenau o lywodraeth yn hytrach na rhagor o nyrsys, meddygon a gwelyau? Ni allwn ddweud eto, er gwaethaf y datganiad heddiw.

Yn eironig, mae’r Llywodraeth Lafur/Rhyddfrydol hon yn barod i wario mwy na £22 miliwn dros dair blynedd ar un ffordd yng Nghaerdydd, cyswllt Butetown, er nad yw ond yn barod i wario ychydig dros £11 miliwn ar fentrau alcohol a chyffuriau ledled Cymru. A yw’r Llywodraeth hon wedi pennu’i blaenoriaethau’n iawn? Bydd mentrau alcohol a chyffuriau yn derbyn £3.7 miliwn, tra bydd Cwpan Ryder yn derbyn £3.5 miliwn. Ym mhle y mae’ch blaenoriaethau, Weinidog?

A fydd yr arian a gymerir o’r cronfeydd wrth gefn yn mynd at ailadeiladu’r cymunedau y mae arnynt daer angen cymorth? Oes, mae rhagor o arian, ond ychydig iawn y bydd y £66.3 miliwn a gynigir ar gyfer adfywio cymunedol ledled Cymru’n ei ddarparu i bob cymuned, hyd yn oed pan yw’r swm yn codi i £91 miliwn y flwyddyn nesaf. Os defnyddir yr arian hwn ar gyfer prosiectau Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn unig, ni fydd yn rhoi fawr mwy na £66,000 i bob ward Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Beth a ddigwydd i’r cymunedau nad ydynt ond fymryn yn well eu byd na wardiau Rhoi Cymunedau’n Gyntaf? Sut y diwellir eu hanghenion? Unwaith eto, gofynnaf a yw’r Llywodraeth hon wedi pennu’r blaenoriaethau iawn. Mae ar Gymru angen Canolfan Mileniwm Cymru, ond a all yr un swm o arian ar gyfer ei hadeiladu fod yn ddigon i adfywio cymunedau ledled Cymru?

A fydd arian ychwanegol i greu gwell cartrefi i bobl yng Nghymru, i ddatblygu ymagwedd newydd at ddarparu cartrefi ar gyfer pobl hŷn, i fynd i’r afael â’r mynydd o waith atgyweirio ac i ddatblygu cynlluniau newydd i helpu pobl ifanc mewn ardaloedd lle na allant fforddio prynu eu cartrefi eu hunain? Mae’r ateb i’r cwestiynau hynny’n glir yn y gyllideb hon: nac ydyw. Mae hynny am nad yw’r Llywodraeth hon wedi cynyddu’r grant tai cymdeithasol ers blynyddoedd. Nid yw darparu cartrefi gweddus ar gyfer pobl yn un o flaenoriaethau’r Llywodraeth hon. Oes, mae cynnydd ar gyfer llywodraethau lleol, ond maent yn wynebu pwysau aruthrol. Fel y dywedasoch, Weinidog, byddwn yn trafod y mater hwnnw yn y dyfodol. Er bod mynediad di-dâl i ganolfannau chwaraeon i’w groesawu, a wnewch roi sicrwydd pendant, Weinidog, y byddwch yn ei ariannu’n briodol, yn wahanol i’r cynlluniau tocynnau bws am ddim, y bu’n rhaid i lawer o gynghorau glirio’r llanastr ar eu hôl?

Os oes gwir angen mynd â chymaint o arian o’r cronfeydd wrth gefn, mae hynny’n arwydd clir nad yw cyllideb y Cynulliad yn cael digon o arian i ddiwallu anghenion pobl Cymru. Rhaid ailasesu fformiwla Barnett, ar sail anghenion Cymru heddiw, nid 20 neu 30 mlynedd yn ôl. Ni ddylid defnyddio’r cronfeydd wrth gefn fel cil-dwrn etholiadol sinigaidd—

Pleser mawr i mi yw croesawu’r gyllideb hon. Mae’n cyflawni addewidion Llafur i’r etholwyr yn yr etholiad diwethaf, yn enwedig ein haddewid i roi gwasanaethau cyhoeddus yn gyntaf. Mae’r gyllideb hon yn arbennig o dderbyniol oherwydd y gwasanaethau ychwanegol y mae’n eu rhoi i’r GIG. Yn bwysicach na hynny, mae addewid i ddiwygio a gwella ansawdd y gwasanaethau y bydd fy etholwyr yn eu derbyn.

Mae penodi Derek Wanless i’w groesawu’n arbennig. Dylai hynny sicrhau’r staff a’r cleifion ein bod o ddifrif ynghylch diwygio a darparu gwell gwasanaethau. Mae gwell GIG yn sicr o olygu amseroedd aros byrrach, gwell mynediad i ofal sylfaenol, ysbytai sy’n lân ac sydd â digon o staff ac adnoddau.

Ym mha fodd y mae’r Blaid Lafur wedi cyflawni ei haddewid i leihau rhestrau aros, a’r rhestrau aros wedi parhau i gynyddu?

Ni chymeraf bregeth gan y Ceidwadwyr ar redeg y GIG. Rhaid i hynny olygu hefyd fod gwell atebolrwydd am y biliynau ychwanegol a ddarperir gan y gweinyddiaethau Llafur yn San Steffan a Chaerdydd.

Mae angen rhagor o fuddsoddi yn y gwasanaethau cymdeithasol hefyd. Croesawaf yr adnoddau ychwanegol sylweddol a ddyrannwyd yn y gyllideb. Bydd yr arian newydd hwn yn cael effaith wirioneddol. Fodd bynnag, rhaid cadw llygad barcud ar y modd y caiff yr arian hwn ei wario’n lleol, a gobeithiaf y bydd Edwina yn ymrwymo i sicrhau bod yr arian hwn yn cyrraedd y rheng flaen.

Yn olaf, croesawaf y cyllid ychwanegol ar gyfer adfywio canol trefi. Gwnaf atgoffa’r Aelodau am rai o’r argymhellion yn strategaeth adfywio’r pum sir ac, yn fwy penodol, am yr angen i ddatblygu canol tref Pont-y-pŵl ac i ehangu canol tref Cwmbrân. Os yw Tor-faen i ymadfer ar ôl y colledion swyddi mewn gweithgynhyrchu’n ddiweddar, rhaid dod o hyd i gyllid i’r prosiectau hyn. Maent yn allweddol i adfywio’r fwrdeistref gyfan, a gobeithiaf y bydd Edwina yn ystyried yr achos dros eu cyllido’n ofalus.

Mae’r gyllideb ddrafft hon yn newyddion da i Gymru. Ar ôl blynyddoedd du’r 1980au a dechrau’r 1990au ni all neb wadu bod Llafur yn gwneud gwahaniaeth. Yr ydym yn adeiladu dros Gymru—adeiladu ysbytai, ffyrdd, a chymunedau. Mae’n cymryd mwy o amser i adeiladu nag i ddinistrio. Mae dinistr y Torïaid i’w weld o hyd yn Nhor-faen a ledled Cymoedd y De, ond mae Llafur Cymru’n cywiro hynny.

in Welsh I declare an interest as a general practitioner and a county councillor. Many people compare the NHS to a bottomless pit that only absorbs money without any indication of improvement. However, the truth is that there are plenty of real needs, that should be funded—more operations, more staff, more beds, and so on. Every time new funding is announced for the health service we do not see these improvements on the ground, either in the surgery or in the clinic. Every time new funding is announced we try to monitor how it is spent, but it is often impossible to prove where that money has gone.

yn Saesneg Yr ydym wedi arfer â chyhoeddiadau am arian newydd i’r GIG. Yr hyn na welwn yw’r arian hwnnw’n diferu i’r gwaelod i wneud gwir wahaniaeth i’r sefyllfa glinigol. Dyna y mae fy nghydweithwyr mewn gofal iechyd yn fy holi yn ei gylch bob amser. Mae meddygon teulu bob amser yn gofyn—nid Brian Gibbons rhaid cyfaddef—pa newidiadau a fydd yn digwydd yn y feddygfa wrth i restrau aros gyrraedd eu lefel uchaf erioed. Mae nyrsys yn gofyn faint o arian ychwanegol a gaiff gwasanaethau nyrsio ardal—

A wnewch chi ildio?

Bydd Huw Lewis yn sicr o ofyn rhywbeth arall.

Diolch i chi am ildio mor raslon, Dai. Fel un sydd newydd wrando ar y cyhoeddiad y caiff ysbyty newydd ei godi yn fy etholaeth i o ganlyniad i gyllideb Edwina heddiw, gallaf ddweud wrthych fod arian yn diferu i’r rheng flaen o ran gwasanaethau’r GIG. Bydd fy etholwyr i yn cael mantais ohoni, o leiaf. Ynghylch athroniaeth ganolog eich plaid ar y GIG, a ydych yn credu mewn GIG Prydeinig, ynteu a ydych yn dilyn arweiniad eich arweinydd seneddol, Elfyn Llwyd, wrth edrych ymlaen at ddatgymalu’r wladwriaeth Brydeinig, sy’n golygu datgymalu’r GIG?

Mae’r GIG yng Nghymru wedi’i ddatgyplu erioed. Mae’r triniaethau’n wahanol erioed, a chaiff 90 y cant o’n cleifion eu trin yn y gymuned.

Mae ymwelwyr iechyd am wybod faint o arian a gaiff y gwasanaeth ymwelwyr iechyd, â’i rôl hollbwysig mewn amddiffyn plant. Mae ffisiotherapyddion am gael gwybod ynghylch hybu rôl eu proffesiwn. Hwnnw yw’r arian y dylid ei gael i wneud gwahaniaeth. Dylid rhoi’r sylw pennaf i gynyddu’r capasiti i drin rhagor o bobl, nid i ailstrwythuro. Rhaid inni gael cynnydd cynlluniedig pendant yn nifer y gwelyau, yn nifer y nyrsys, y meddygon teulu, yr ymwelwyr iechyd, y nyrsys ardal, a phawb arall. Cynyddwch y capasiti, peidiwch ag ailstrwythuro. Ym mhle y mae’r costau ailstrwythuro yn y gyllideb ddrafft hon?

Bydd contract newydd i feddygon teulu’n dechrau gweithredu yn Ebrill 2003. Mae’r arbenigwyr yn proffwydo y bydd angen codiad o 30 y cant yn y cyllid i ganiatáu iddo weithredu’n llwyddiannus. Mae hynny’n £280 miliwn dros y blynyddoedd nesaf hyn. Mae pawb yn sôn am GIG dan arweiniad gofal sylfaenol, ond a geir arian yn sgîl y contract newydd i feddygon teulu, fel na chafwyd yn sgîl y Ddeddf Safonau Gofal 2000? Ni welaf linell gyllideb ar gyfer y contract newydd i feddygon teulu na’r gwasanaeth ambiwlans, er fy mod yn falch o dderbyn eglurhad drwy e-bost ynghylch y £2.5 miliwn o arian ychwanegol ar gyfer y gwasanaeth hwnnw. Gan fod y gwasanaeth ambiwlans yn derbyn cyllid unedig canolog am y tro cyntaf, siawns nad yw’n haeddu llinell gyllideb benodol. Amcangyfrifir bod angen tua £16 miliwn i gyrraedd yr amseroedd ymateb 999 a gytunwyd yng Nghymru, sef cost ailstrwythuro’r GIG. Gwell fyddai gwario’r arian hwnnw ar ambiwlansiau.

Mae llinell gyllideb ar gyfer hybu iechyd, ond mae wedi’i thorri. O’r blaen, nid oedd hybu iechyd ond yn cael 0.1 y cant o’r gyllideb iechyd, ac mae’n llai byth yn awr. Clywn yn aml nad gwasanaeth salwch yn unig yw’r GIG, ond mae maint y cyllid a glustnodwyd ar gyfer hybu iechyd yn druenus o annigonol.

Ynghylch gwasanaethau cymdeithasol a’r argyfwng yng nghartrefi gofal yr henoed, mae darpariaethau’r Ddeddf Safonau Gofal 2000 wedi’u llacio ar gyfer cartrefi sefydledig ond nid yw hynny’n ymateb i’r angen am fwy o arian i wrthweithio’r ymddatod ariannol a brofwyd eisoes. Faint o gyllid newydd a aiff i’r sector gofal i ddelio â lefelau ffïoedd? Bydd iechyd yn parhau i fod ym mlaen meddwl pobl a bydd rhagor o bobl yn dal i ddisgwyl mewn poen am driniaeth. Clywsom y sloganau am ysgolion ac ysbytai, ond caiff 90 y cant o’r cleifion eu trin mewn sefydliadau gofal sylfaenol. Mae gennym GIG dan arweiniad gofal sylfaenol. Ym mhle y mae’r dystiolaeth i ategu hynny yn y gyllideb hon?

Ategaf ddiolch fy nghyd-Aelodau Llafur i Lywodraeth y DU am y cyllid mwy o lawer i Gymru a ddyfarnwyd yn y gyllideb ddiwethaf. Bu cynnydd sylweddol yng ngrant bloc Cymru, a fydd yn ein galluogi i dargedu’r adnoddau mwy sydd gennym ar ein blaenoriaethau. Diolchaf i’r Gweinidog Cyllid, Edwina Hart, am ei holl waith caled.

Croesawaf y cynnydd sylweddol yn y llinell wariant benodol i wasanaethau cymdeithasol. Bydd y cynnydd o 11 y cant o £135 miliwn i £148 miliwn yn 2003, sydd yn gysylltiedig â blaenamcan o dwf yn 2004-05, yn rhoi cynnydd eithriadol i ni o 50 y cant dros dair blynedd. Credaf mai hwnnw yw’r cynnydd mwyaf yn y gyllideb arfaethedig i unrhyw wasanaeth. Ers gormod o flynyddoedd o lawer, mae’r gwasanaethau cymdeithasol wedi bod yn frawd tlawd i’r GIG—

Os ystyriwch y cyllid a roddwyd gan Lywodraeth y DU i Gymru, mae cyllideb Cymru’n datgan bod y newid ar gyfer 2003-04 yn sero. Ni wn o ble’r ydych yn cael eich ffigurau.

Ni fyddwch fyth yn fodlon ar y ffigurau. Maent yn gwbl eglur.

Yr ydym wedi cyfaddef bod rhaid inni wneud rhywfaint o waith mewn cysylltiad â’r gwasanaethau cymdeithasol. Mae’r driniaeth decach a gaiff y gwasanaethau cymdeithasol yn y gyllideb hon yn dangos ymrwymiad y Llywodraeth i’r rhai sy’n fwyaf agored i niwed. Mae’n dangos ein bod yn cydnabod na fydd ein gwariant ar ofal iechyd yn effeithiol oni chaiff ei gydbwyso gan wariant ar ofal cymdeithasol, gan chwalu’r rhwystrau hirsefydlog rhwng y ddau. Defnyddir y gwario mwy ar wasanaethau cymdeithasol i ariannu gwasanaethau gwerthfawr fel ein strategaeth i bobl hŷn, ein strategaeth i ofalwyr, costau cyfalaf sy’n deillio o’r Ddeddf Safonau Gofal 2000, gweithredu argymhellion ‘Gwireddu’r Addewidion’ a’r grant cymorth unedig newydd, Cymorth, sy’n cyfuno ein rhaglenni ar gyfer plant a phobl ifanc.

Yr wyf hefyd wrth fy modd â’r cyllid a roddwyd i Techniquest yn Wrecsam. Fel y gŵyr Edwina, mae hyn yn uchelgais gan Wrecsam, ac Athrofa Addysg Uwch Gogledd Ddwyrain Cymru yn benodol, ers talwm, a bydd yn rhoi terfyn ar fy lobïo maith ar y mater hwn.

A wnaiff y Gweinidog gyhoeddi’r meini prawf manwl y mae’n eu mabwysiadu mewn cysylltiad â’r gronfa amddifadedd fel y gallwn farnu a roddir arian i’r ardaloedd yr ydym oll yn eu hadnabod fel rhai difreintiedig, ac nad yw’r penderfyniadau wedi’u seilio ar ystyriaethau gwleidyddol?

Mae’r gronfa cymunedau diogelach i’w chroesawu er gwaethaf y gonsuriaeth arferol yn null Gordon Brown drwy ei lledaenu dros dair blynedd. A wnewch egluro a yw’r arian hwn yn ychwanegol at yr hyn a ddarparwyd o gronfa’r Swyddfa Gartref?

Pe byddai’r Cynulliad yn gwmni cyfyngedig cyhoeddus a’r Gweinidog Cyllid yn gyfarwyddwr cyllid yn cyhoeddi’i chyllideb, byddai ysbeilio’r cronfeydd wrth gefn i’r fath raddau rhyfeddol yn peri i bris ein cyfrannau fynd yn is na sero.

Datganaf fuddiant fel athrawes gymwysedig. Gwnaf sylwadau’n bennaf ar welliant 4. Bydd y Gweinidog yn cofio bod Llywodraeth y Cynulliad Cenedlaethol wedi cefnogi gwelliant i gynnig ar gyllid addysg yn Ionawr 2001, a alwai ar Lywodraeth Cymru i:

‘ddarparu data cynhwysfawr a gwrthrychol, fel bod dealltwriaeth glir o’r lefelau a’r patrymau cyllid yng Nghymru.’

Er ei bod yn wir bod rhagor o wybodaeth ar gael yn y 18 mis diwethaf—mae peth ohono’n ddeunydd darllen eithaf annymunol—mae hefyd yn wir bod ysgolion mewn cymunedau ledled Cymru’n dal i fethu â deall, pan fo’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, gyda’r ffanffer arferol, yn cyhoeddi 8 y cant o gyllid ychwanegol i addysg yng Nghymru, pam y mae llawer o ysgolion yn derbyn cynnydd o ddim ond 2 y cant yn eu cyllidebau. Yr ydym yn dal i fethu â dilyn hynny’n effeithiol.

Mae’n siŵr bod llawer o’r Aelodau wedi’u holi yn ystod ymweliadau ag ysgolion ledled Cymru—fel y gofynnir i mi o hyd—pam, os yw’r gwariant ar addysg yn cynyddu, y mae adeiladau ysgol yn dal i ddadfeilio, pam y mae’r cyllidebau i eitemau sylfaenol fel llyfrau wedi’u hymestyn i’w heithaf, a pham y mae staff profiadol yn ansicr a gânt eu taliadau trothwy. Os telir hwy, sut y gwneir hynny?

Rhaid i athrawon, rhieni a llywodraethwyr gael gwybod i ble y mae’r arian yn mynd, ar beth y caiff ei wario, a chan bwy. Rhaid iddynt gael gwybod pam nad ydyw ganddynt hwy. Mae’r Gweinidog yn dal bod ei phroses gyllideb yn fwy tryloyw nag yr oedd yn hen ddyddiau drwg y Swyddfa Gymreig, sy’n sicr yn wir. Fodd bynnag, o ran addysg, mae hynny’n debyg i ddweud bod cawod o law yn fwy tryloyw na storm o eira.

Byddai’r adroddiad ar berfformiad Llywodraeth y Cynulliad ar dryloywder mewn ariannu addysg—gan y Comisiwn Archwilio, y penaethiaid, y llywodraethwyr, yr athrawon a’r rhieni—yn dweud ‘rhaid iddi wneud yn well’. Hyderaf y bydd y Gweinidog yn derbyn hynny heddiw ac yn gwneud rhywbeth yn ei gylch.

Codaf rai pryderon manwl yn fyr y gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn ymateb iddynt. Yn gyntaf, a wnaiff egluro diffyg llinell gyllideb yn y gyllideb addysg i ariannu ymateb y Cabinet i’r agweddau addysg ar yr adolygiad o’r Gymraeg? Yn y wybodaeth a roddwyd i ni heddiw, dywedwyd wrthym y bydd y Llywodraeth yn mynd yn ôl at y maes hwn. Os eir yn ôl ato, o ble y daw’r cyllid? Dywedodd wrthym heddiw hefyd y bydd y gronfa ddiwylliant newydd yn talu am yr agweddau hynny ar argymhellion yr adolygiad sy’n dod o dan gyfrifoldebau’r Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg. Mae hynny i’w groesawu. Fodd bynnag, nid yw’n bresennol yn y gyllideb addysg gyfredol. Os ydyw’r arian yno, pam na ellir ei weld? Os eir yn ôl at y maes hwn, o ble y daw’r cyllid? Ai problem o ran tryloywder ydyw?

Yn ail, a yw cyllideb Dysgu ac Addysgu Cymru’n cynnwys, fel y credaf ei bod, elfen o gyfalaf a allai fod yn berthnasol i adeiladau ysgol ar gyfer dosbarthiadau chwech? Os felly, beth a wnaiff Llywodraeth y Cynulliad i’w gael oddi wrth ELWa ac i’r ysgolion? Mae hyn yn mynd yn fater difrifol.

Yn olaf, os yw Llywodraeth y Cynulliad Cenedlaethol yn benderfynol o leihau’r cronfeydd wrth gefn yn y modd anghyfrifol hwn, pwysaf am gynyddu’r gyllideb ar gyfer atgyweirio ysgolion fel mater o’r pwys mwyaf. Wrth ateb cwestiwn ysgrifenedig yn ddiweddar, cydnabu’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes nad yw’r rhaglen annigonol bresennol yn cyrraedd ei thargedau. Os ydym i wario trysorau’r teulu, awgrymaf y byddai’n well inni eu buddsoddi mewn adeiladau.

Mae’r gyllideb hon yn peri dryswch ac, yn waeth na hynny, mae’n sinigaidd. Yn ffodus, ni chaiff pobl Cymru eu twyllo.

Croesawaf y ffaith bod y gyllideb hon yn darparu ar gyfer ymestyn tocynnau mantais i ddynion sy’n 60 oed ac yn hŷn. Clustnodir bron £12 miliwn ar gyfer tocynnau mantais i bensiynwyr a phobl anabl am 2003-04, o’i gymharu â’r dyraniad llinell sylfaen gwreiddiol o £7.2 miliwn. Mae hynny’n newyddion da o ran hybu a hyrwyddo trafnidiaeth gyhoeddus ac i’r rhai y mae arnynt ei hangen fwyaf.

Yr wyf hefyd yn croesawu’r cynnydd o 6.9 y cant yn y gyllideb hon i’r amgylchedd, trafnidiaeth a chynllunio am 2003-04, o’i gymharu â’r gyllideb am 2002-03—cynnydd gwirioneddol o 4.3 y cant. Fel Karen, croesawaf y buddsoddiad yn Techniquest yn Wrecsam.

Mae hon yn gyllideb dda i ddiwylliant a’r Gymraeg, gan fod y gyllideb am 2003-04 i’r portffolio hwnnw’n codi o lefel 2002-03 o 16.2 y cant—cynnydd gwirioneddol o 13.4 y cant. Mae hynny’n dangos ymrwymiad y Llywodraeth bartneriaeth i’r Gymraeg ac i gynyddu’r cyfranogiad yn y celfyddydau a chwaraeon yng Nghymru.

Gan droi at welliant 2 yn enw Jonathan Morgan, rhagrith llwyr ydyw i’r Ceidwadwyr sôn am system drafnidiaeth addas i’r unfed ganrif ar hugain ar ôl y difrod a wnaethant i’r system reilffyrdd a’r gwasanaethau bysiau yn ystod eu cyfnod mewn grym. Mae’r gwelliant hwn yn golygu y dylent adeiladu rhagor o ffyrdd, achosi mwy o ddifrod amgylcheddol ac esgeuluso trafnidiaeth gyhoeddus ymhellach. Mae’r gyllideb yn cynyddu’r cyllid sydd ar gael ar gyfer yr amgylchedd, trafnidiaeth a chynllunio o 6.9 y cant yn gyffredinol—neu gynnydd gwirioneddol o 4.3 y cant—am 2003-04, o’i gymharu â chyllideb 2002-03.

Diolchaf i’r Gweinidog Cyllid am ei chyfraniad Gladstonaidd, o ran ei hyd os nad ei gynnwys. Nid wyf yn synnu na dderbyniodd unrhyw ymyriadau yn ei haraith agoriadol, gan ei bod wedi codi cynifer o faterion dadleuol. Trafodaf rai o’r materion hynny.

Camarweiniol ydyw i’r Gweinidog geisio hawlio bod cyllid Amcan 1 yn llwyddiant mawr. Gŵyr hi gystal â minnau fod y swm o arian sy’n cael ei wario ledled Cymru ymhell o fod yn ddigon, oherwydd trafferthion sy’n ymwneud â’r broses. Dylem gymharu’r sefyllfa yng Nghymru â sefyllfa Iwerddon a gwledydd Ewropeaidd eraill. Gŵyr y Gweinidog nad yw Amcan 1 yn cael ei yrru gan y gyllideb oherwydd nad yw’r gyllideb ar gael. Am ei fod yn cael ei yrru gan y gyllideb y llwyddodd Amcan 1 yn Iwerddon. Os ystyriwch y sefyllfa yn y Gorllewin, ac yn enwedig y sefyllfa druenus o ran swyddi yn Abergwaun—nad yw’r Cabinet wedi’i chrybwyll heddiw—gwelwch gymaint o fethiant y bu’r rhaglen.

Trafodaf faterion penodol cyn mynd ymlaen at sylwadau cyffredinol. Cytunaf â sylwadau Dai Lloyd am hybu iechyd. Mae’n rhyfeddol bod y cyllidebau hybu iechyd a rheoli tybaco wedi’u torri o linellau sylfaen a oedd yn isel eisoes. Beth oedd y syniad a oedd yn sail i hynny?

Mae’r gyllideb amaethyddiaeth yn flaenoriaeth arall. Er ein bod yn croesawu’r cynnydd yng nghyllideb Tir Gofal, mae toriad cyffredinol yn y gyllideb i gynlluniau amaeth-amgylcheddol, nad yw’n effeithio ar Tir Gofal. [AELODAU CYNULLIAD: ‘Nac oes.’] Oes, ond nid eich lle chi yw ymateb. Cawn weld ynghylch cael rhannau i chi mewn pantomeim tŷ tafarn yn ddiweddarach; mae’n ymddangos yn syniad da.

Er ein bod yn croesawu’r cynnydd yn y gwariant ar y rhaglen ffyrdd, mae ariannu’r gwelliannau i’r A470 yn fater difrifol. Mae’n hir yn dod drwodd. Cefais lythyr heddiw oddi wrth y Gweinidog sy’n gyfrifol am drafnidiaeth am yr arian a neilltuwyd ar gyfer cyswllt Glandyfi. Mae’n annhebygol y bydd cynnydd ar hynny tan 2005. Mae’r datblygiad hwn yn cymryd amser hir i’w weithredu. Dyna ran o’r broblem ynghylch cyllideb y Gweinidog: rhaid edrych yn fanwl ar y manylion ac ni chawsom lawer o fanylion heddiw.

Fodd bynnag, y mater mwyaf difrifol yw’r ffaith ddiamheuol bod y cronfeydd wrth gefn wedi’u hysbeilio, a ddangosir gan y ffigurau. Bu ysbeilio ar y cronfeydd wrth gefn y llynedd. Yn ystod oes fyr y Cynulliad bu’n rhaid inni ysbeilio’r cronfeydd wrth gefn i ymdrin â chlwy’r traed a’r genau, llifogydd a’r diswyddiadau gan Corus. Ni ellid rhagweld yr un o’r digwyddiadau hynny. Y ddadl bennaf sydd gennyf â’r Gweinidog Cyllid heddiw yw bod yr ysbeilio ar gronfeydd wrth gefn yn anghyfrifol.

Nid yw’r ddadl arall sydd gennyf yn ymwneud â pha faint o arian sy’n mynd i bob cyllideb ond, yn hytrach, sut y caiff ei wario. Yr ydym am gael rhagor o arian i’r gyllideb iechyd, ond yr ydym hefyd am iddo gael ei wario yn y pen blaen; nid ydym am iddo gael ei wario ar yr ad-drefnu gan Jane Hutt, a wfftiwyd gan bron bob corff proffesiynol a llawer o wleidyddion yn ei phlaid. Yr ydym am weld yr arian a fwriadwyd ar gyfer addysg yn mynd i’r ysgolion ac nid ei gorffen hi yn nwylo bachog Jane Davidson. Dyna’r gwir broblemau, a gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn ymdrin â hwy yn ei hateb i’r ddadl.

Yr ydym yn bryderus ynghylch y problemau difrifol hyn. Cyllideb etholiadol yw hon, a dyna pam y mae’r Gweinidog yn ysbeilio’r cronfeydd wrth gefn, yn enwedig yn ystod y flwyddyn gyntaf. Mae llai o ysbeilio ym mlynyddoedd dau a thri, a hynny sy’n datgelu’r gwir amdani.

Yr wyf yn synnu bod yr wrthblaid yma heddiw. Os teimlent yn isel eu hysbryd o’r blaen, mae’n sicr nad oes dim yn weddill iddynt ar ôl clywed y datganiad cyllideb. Llongyfarchaf David Ian Jones ar ei ymddangosiad cyntaf ar y llwyfan. Tybiais y byddai’r Ceidwadwyr wedi gyrru rhywun a oedd ychydig yn fwy garw, fel William Graham. Er nad atebodd David Jones unrhyw gwestiynau, yr wyf yn siŵr y caf ei holi rywdro yn y dyfodol.

Mae cyhoeddi’r gyllideb ddrafft bob amser yn achlysur gwych i gael y Ceidwadwyr yma. Wrth inni geisio ailgodi Cymru, mae presenoldeb y grŵp Ceidwadol yn debyg i firws a ryddhawyd mewn ward ymadfer. Teimlaf bob amser eu bod yn ceisio tanseilio ein hymdrechion. Yr oedd Lynne Neagle yn iawn wrth sôn am y 18 mlynedd nas anghofiwn byth. Ni chaiff y Ceidwadwyr byth anghofio hynny. Ni roddwyd sylw i’r A470 nac i’r A465 yn ystod y cyfnod hwnnw.

A ydych yn derbyn bod y safonau byw yn y wlad hon wedi codi ym mhob un o’r 18 mlynedd hynny?

Yr wyf yn sicr y bydd y rhai sy’n ceisio ymdopi â’r anawsterau a’r diweithdra a achoswyd gennych, a’r difrod a wnaethoch i’w cymunedau’n ddiolchgar am hynny.

Ai dull gweithredu corfforaethol gan Davies a Davies yw hwn?

Mae’n ymddangos weithiau eich bod yn anghofio bod Llafur mewn grym ers pum mlynedd. A ydych yn derbyn bod y buddsoddi yn yr A470 yn fwy o dan y Llywodraeth Geidwadol nag o dan y Llywodraeth Lafur hon, sydd wedi troi’i chefn arni?

Nac ydwyf. Mae’r Llywodraeth hon a’r Llywodraeth Lafur flaenorol wedi buddsoddi symiau aruthrol yn yr A470 ac, fel Ysgrifennydd yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol yn y Llywodraeth flaenorol, yr oeddwn yn ymwneud â’r gwaith hwnnw. Yr wyf wedi gwastraffu 18 eiliad yn siarad â chi; nid ydych yn werth cymaint â hynny.

Yn y gyllideb hon, mae’r Gweinidog wedi gwneud cynnydd mawr o ran deall anghenion a gobeithion pobl Cymru. Ni allwn ond ymhyfrydu yn y gyllideb wych hon a’r codiadau mwyaf erioed sydd ynddi dros dair blynedd. Canmolaf y Gweinidog.

Yr wyf wrth fy modd â’r codiadau mawr yn y cyllid i’r gwasanaeth iechyd, y bydd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn eu dyrannu. Yr wyf hefyd wrth fy modd bod y Gweinidog Cyllid wedi cyhoeddi y caiff tri ysbyty newydd eu codi ym Merthyr Tudful, yn Ninbych-y-pysgod ac yng Nglynebwy ym Mlaenau Gwent. Yr wyf wedi ymladd dros yr ysbyty cymuned newydd hwnnw yng Nglynebwy—ac mae’r bobl wedi disgwyl amdano am amser hir. Mae’n hir-ddisgwyliedig, a bydd yn cymryd lle adeilad tra hoff ond adfeiliedig yng Nglynebwy. Edrychwn ymlaen at godi’r ysbyty newydd a diolchaf i’r Gweinidog am ei chyhoeddiad.

Mae’r setliad llywodraeth leol yn tynnu sylw at waith rhagorol y Gweinidog, ar y cyd â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Mae setliad y grant refeniw yn rhagorol a gwnaiff lawer dros gyfiawnder cymdeithasol. Mae’r Gweinidog yn credu mewn cyfiawnder cymdeithasol ac mae am ymladd yn erbyn amddifadedd; yr wyf yn ddiolchgar am hynny. Mae’r gronfa amddifadedd o £20 miliwn, a ddyrennir yn unol â’r mynegai amddifadedd, yn bwysig i ardaloedd fel Blaenau Gwent, lle y mae anawsterau ynghylch y fformiwla asesiad o wariant safonol. Nid yw’n gweithio i ni, felly yr ydym yn dal i gael ein bod ar sgiw o’n cymharu â’n ffrindiau ym Merthyr Tudful. Er mai’r un problemau sydd ganddynt, mae’n ymddangos eu bod yn gwneud rhywfaint yn well o’r fformiwla. Yr wyf yn ddiolchgar am y gronfa, gan y bydd yn gwneud gwahaniaeth mawr.

Mae’r cynnydd yng nghyllideb yr amgylchedd, trafnidiaeth a chynllunio’n rhyfeddol. Yn awr gall y gwaith o ddeuoli ffordd Blaenau’r Cymoedd fynd yn ei flaen, gan ddod â hygyrchedd a chyfleoedd economaidd i Gymoedd y De. Yr wyf yn ddiolchgar am hynny, gan ei fod yn hir-ddisgwyliedig a bydd hefyd yn mynd i’r afael ag amddifadedd.

Yn awr gall dynion 60 oed a throsodd gael budd o bolisi gwych a llwyddiannus y tocynnau mantais i bensiynwyr. Dyna un o bolisïau pwysicaf y Blaid Lafur, ac yr ydym oll yn ymfalchïo ynddo.

Ym mhle y mae’r ymrwymiad i ddarparu rheilffordd deithwyr o Lynebwy, drwy Islwyn, i Gasnewydd?

Yr wyf yn siŵr y bydd y Llywodraeth yn gallu darparu’r rheilffordd deithwyr honno yn 2005. Mae ymrwymiad i ddarparu’r rheilffordd honno yng nglyn Ebwy ac edrychaf ymlaen at agor y rheilffordd deithwyr honno. Mae Prif Weinidog Cymru wedi rhoi ei air a gwn y bydd yn ei gadw.

Rhaid imi hefyd ganmol y gyllideb ar gyfer digartrefedd, y gwaith ar ddiogelwch tân—mae’r Gweinidog eisoes wedi sefydlu ymddiriedolaeth diogelwch tân—a’r cyllid i’r heddlu dan y gronfa cymunedau diogelach newydd i fynd i’r afael â’r broblem ofnadwy o bedlera cyffuriau. Llongyfarchaf y Gweinidog, gan fod y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai a’r Cynulliad yn dymuno targedu problemau a chreu cymunedau diogelach.

Mae hyn i gyd yn profi mai cyllideb arbennig i bobl Cymru yw hon. Credaf ei bod yn rhoi dyfodol mwy disglair i Gymru.

Datganaf fuddiant fel fferyllydd ac aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf.

Y bore yma, croesewais rieni plant sy’n gaeth i gyffuriau i’r Cynulliad. Mae’r rhieni hyn yn pryderu’n ofnadwy am ddyfodol eu plant. Gwelsant nifer ddychrynllyd o ffrindiau eu plant yn marw, a gwelant eu plant yn dioddef bob dydd. Pan yw eu plant yn ceisio cymorth, dywedir wrthynt fod yn rhaid iddynt ddisgwyl 12 neu hyd yn oed 18 mis, ac nid yw hynny’n fawr o gymorth. Ar hyn o bryd ni roddir yr addewid honno iddynt hyd yn oed, gan fod y rhestrau aros yn y Rhondda’n mynd y tu hwnt i reolaeth am fod y tîm alcohol a chyffuriau wedi cau ei restrau aros. Nid oes diben ymgeisio am driniaeth, gan na fyddwch yn derbyn dim.

Er hynny, gwneir llawer o waith da i gymryd camau yn erbyn yr agweddau troseddu ac anhrefn ar gamddefnyddio sylweddau, a chroesawaf y cyllid ychwanegol yn hynny o beth. Fodd bynnag, tanseilir y gwaith da hwnnw gan y diffygion yn y sector triniaeth, gan eu bod yn peri cynnydd mewn troseddu. Mae llawer o bobl yn derbyn mai’r modd gorau i gael triniaeth yw cyflawni trosedd a chael eu hanfon i garchar, lle y byddwch yn cael triniaeth. Dywedodd un ddibynwraig o’m hetholaeth i mai ei chyfnod yn y carchar oedd yr amser gorau a gafodd erioed, am mai hwnnw oedd yr unig le y gallai gael y cymorth yr oedd arni ei angen a wrthodwyd iddi cyn hynny.

Mae’r adnoddau yn y gyllideb hon ar gyfer mentrau alcohol a chyffuriau’n annigonol. Maent yn aros yn union yr un fath. Weinidog, yr ydych yn chwarae â’r broblem—nid oes adnoddau ychwanegol ac nid oes arweiniad. Mae’r diffygion hyn yn peri dioddefaint a marwolaeth i’r dioddefwyr, gofid difesur i’r teuluoedd a dinistr ein cymunedau. Yr unig rai sy’n elwa ar fethiant y gwasanaethau triniaeth yw’r gwerthwyr cyffuriau, sydd â marchnad gaeth. Mae fy etholwyr i—y rhieni hyn—wedi cael digon o siarad. Clywsom fwy byth o siarad heddiw. Mae arnynt angen gweithredu, ac mae arnynt ei angen yn awr.

Llongyfarchaf y Gweinidog ar gyllideb ddrafft sy’n dal i roi’r flaenoriaeth uchaf i’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Mae’r buddsoddiad hwn yn gwneud gwahaniaeth i’m hetholwyr yng nghwm Cynon; gwahaniaeth a welodd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol pan ymwelodd, rai wythnosau’n ôl, â phrosiect clefyd y galon cymunedol yng nghwm Cynon sy’n galluogi rhai sy’n dioddef gan glefyd y galon i fyw bywyd gwell a llawnach. Mae’r gyllideb ddrafft hon yn adeiladu ar sail llwyddiant rhagorol y Cynulliad hwn dan arweiniad Llafur. Ers y llynedd, mae uned cynnal gofal sylfaenol cwm Cynon wedi darparu hyfforddiant, cymorth a gwasanaethau ar gyfer ymarferwyr cyffredinol, nyrsys ac ymarferwyr eraill. Mae hefyd yn denu meddygon teulu newydd i’r ardal. Mae’r ganolfan, sy’n unigryw yng Nghymru, yn helpu i leihau anghydraddoldebau iechyd yn yr ardaloedd sy’n fwyaf agored i niwed. Mae hynny’n symbol o lwyddiant y Cynulliad newydd hwn—peri newid ym mywydau beunyddiol pobl gyffredin Cymru.

Yr wyf hefyd yn croesawu’r codiadau ar gyfer cyllid cymunedol. Ers sefydlu’r Cynulliad, cafodd cyngor Rhondda Cynon Taf gynnydd o 23 y cant yn ei gyllid. Mae cymunedau yng nghwm Cynon yn elwa ar y buddsoddiad drwy’r cynllun Rhoi Cymunedau’n Gyntaf a’r rhaglen Amcan 1. Mae Amcan 1 ar ei ben ei hun yn golygu £80 miliwn yn ychwanegol ledled ardal yr awdurdod lleol, gan ariannu 56 o brosiectau.

Yn olaf, gofynnaf i Edwina ymuno â mi i longyfarch y Cynghorydd Alby Davies a Dr Gerald Taylor, a aeth ar daith gerdded noddedig o Abercynon i fae Caerdydd yn ddiweddar i godi arian a hybu ymwybyddiaeth ar gyfer prosiect adfywio yn eu ward, sef Abercynon. Gyda’r fath ymroddiad gan bobl yn ein cymunedau, yr wyf yn falch y gallwn wneud setliad ariannol rhagorol sy’n cyfateb i’w brwdfrydedd.

Bûm yn arweinydd awdurdod lleol yn y 1980au. Y gyllideb oedd y mater pennaf bob blwyddyn. Yr oedd bron bob cyfarfod cyngor yn golygu rhyw drafodaeth a borthai broses y gyllideb. Yr oedd dau brif reswm am hynny. Nid yw’r cyntaf yn berthnasol i’r ddadl heddiw gan ei fod yn ymwneud â phenderfyniadau ar y swm o arian a gâi ei godi ar y trethdalwyr—nid oes gennym bŵer i godi trethi yn y Cynulliad, heblaw’n anuniongyrchol drwy’r dreth gyngor, a mater ymylol yw hwnnw. Mae maint yr arian sydd ar gael i’r Gweinidog Cyllid yn dibynnu ar bolisïau trethu a gwario Canghellor y Trysorlys. Mae’r Canghellor presennol yn Ganghellor hen Lafur sy’n codi trethi mawr ac yn gwario’n helaeth. Gan hynny, mae cyllideb y Cynulliad yn cynyddu’n gyflym, fel y mae’r gwahanol drethi ar bobl Cymru. Mae unrhyw arian ychwanegol sydd ar gael i’r Gweinidog Cyllid ar ben bloc Barnett yn ganlyniad o reidrwydd i danwario yn y flwyddyn flaenorol—neu hyblygrwydd diwedd blwyddyn fel y galwai hi ef.

Yr ail reswm dros bwysigrwydd proses y gyllideb yn yr awdurdod lleol oedd ei bod yn arwain at ymladd dros gyllid ymysg y gwahanol benaethiaid cyllideb. Dyna y bu’r Gweinidog Cyllid yn ei ystyried. Nid wyf am gyfeirio at y cynigion penodol yn y gyllideb ddrafft fel y gwnaeth Aelodau eraill o’m plaid. Rhaid imi gloriannu’r manylion yn y Pwyllgor gan fod llawer o’r manylion ar goll. Nid wyf yn anghytuno â’r hanfodion gan ein bod ninnau’n croesawu’r buddsoddi mwy yn y gwasanaethau cyhoeddus hollbwysig, sy’n sail i’r rhan fwyaf o’r hyn a ddywedodd y Gweinidog Cyllid wrthym heddiw. Er hynny, rhywbeth fel hyn a ddigwyddasai pe gwneid y penderfyniadau gan yr hen Swyddfa Gymreig. Dyna’r prif bwynt sydd gennyf.

Mae’r gwario ar swyddogaethau datganoledig wedi codi’n sylweddol. Ni allwn anghytuno â hynny. Fodd bynnag, gyda’r un Canghellor yn gwneud yr un penderfyniadau macro-economaidd yn San Steffan, dyna’n union a ddigwyddasai beth bynnag. Nid oes dim i gymell pobl Cymru i haeru bod y Cynulliad yn gwneud gwahaniaeth yng Nghymru. Nid oes dim a wnaiff godi yn sgyrsiau pobl ar y strydoedd nad ydynt yn ymwneud yn uniongyrchol â materion cyhoeddus.

Cyflwynaf ddau brosiect a wnâi’r gwahaniaeth mawr hwnnw yn fy marn i. Byddai gwelliant sylweddol yn y cyswllt ffyrdd rhwng y Gogledd a’r De’n galluogi’r Cynulliad i estyn at y Gogledd, gan ei dynnu ychydig yn agosach at y brifddinas. Byddai’n gam enfawr ymlaen ac yn peri cynnydd mawr yn yr ymdeimlad o undod cenedlaethol, yn enwedig o ran y modd y mae pobl y Gogledd a’r ardaloedd pellaf o Gaerdydd yn canfod y Cynulliad.

Efallai y gellid dyrannu cyllideb fwy o lawer i Tir Gofal, gan greu system rheoli tir wirioneddol wyrdd yng Nghymru a disodli’r honiad mwyfwy amheus bod gennym system ffermio wyrdd eisoes. Byddai penderfyniad o’r fath yn hwb mawr i amaethyddiaeth, i’r amgylchedd ac i dwristiaeth a deuai â bywyd newydd i’n cymunedau. Byddai hefyd yn rhoi mynediad ehangach o lawer i dir preifat y gellid cerdded arno drwy drefniant cytûn.

Mae’r rhan fwyaf ohonom am weld mwy o barch at y Cynulliad gan bobl Cymru gyfan. Yr oedd arnom angen rhyw ysbrydoliaeth, rhyw dân; nid oes nac ysbrydoliaeth na thân yn eich cyllideb fel y dylai fod.

Croesawaf y gyllideb ddrafft hon, yn enwedig yr hwb sylweddol i’r cyllidebau iechyd ac addysg. Fodd bynnag, oherwydd y cyfyngiadau ar amser a’r ffaith fy mod am i Aelodau eraill gael cyfrannu, canolbwyntiaf ar adfywio cymunedol a diogelwch cymunedol.

Croesawaf y cynnydd o filiynau o bunnoedd dros y tair blynedd nesaf i’r rhaglen cyfleusterau a gweithgareddau cymunedol. Edrychaf ymlaen at weld y rhaglen yn cyfrannu’n gadarnhaol at y cymunedau yn fy etholaeth i. Efallai y cofiwch imi gyfeirio at yr angen am gymorth ariannol i adnewyddu neuaddau cymunedol a chyfleusterau cymunedol tebyg mewn dadl fer yn gynharach eleni. A fydd yr arian a ddyrennir i’r rhaglen cyfleusterau a gweithgareddau cymunedol yn cael ei ddefnyddio i’r diben hwnnw? Byddai croeso cynnes i gam o’r fath ymysg cymunedau lleol ledled Cymru.

Ar drywydd tebyg, yr wyf wrth fy modd y bydd y cyllid i’r rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn parhau ar y lefel yr ymrwymwyd iddi o’r blaen. Gwelais eisoes sut y gall cyllid o’r fath wneud gwahaniaeth mewn cymunedau fel Caerau yn fy etholaeth i. Bydd yr arian a ddyrannwyd i Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, y rhaglen cyfleusterau cymunedol a’r £11 miliwn dros dair blynedd i’r gronfa cymunedau diogelach newydd yn cael effaith fawr ar fywydau rhai o’r bobl sy’n fwyaf agored i niwed a dan yr anfantais gymdeithasol fwyaf yn ein cymunedau mwyaf difreintiedig.

Yn olaf, talaf deyrnged i chi ac i’ch swyddogion am yr holl waith a wnaethoch i baratoi’r gyllideb ddrafft hon.

Sylwaf fod y Gweinidog wedi cyflwyno llinell gyllideb newydd i gronfa ddiwylliant sy’n dod i gyfanswm o £46.8 miliwn am 2003-04. Nodaf hefyd fod datganiad polisi Llywodraeth Cynulliad Cymru, fel y’i gelwir, yn ‘Dyfodol Dwyieithog: A Bilingual Future’ a gyhoeddwyd yn ystod y toriad yn dweud:

‘bydd Llywodraeth y Cynulliad yn sicrhau bod gan Fwrdd yr Iaith Gymraeg yr adnoddau priodol i ddatblygu ei waith ar drosglwyddo’r iaith yn y teulu—y prosiect Twf—a gwneud rhieni’n ymwybodol o fanteision dwyieithrwydd cynnar’

Dywed ymhellach:

‘bydd Llywodraeth y Cynulliad yn hyrwyddo manteision addysg feithrin ddwyieithog cyn ysgol ac yn sicrhau bod y ddarpariaeth yn ddigonol ar gyfer y galw mewn cymunedau.’

Dywed hefyd y bydd y Llywodraeth yn cydweithio’n agos â’r awdurdodau lleol i gynyddu’r ddarpariaeth o addysg feithrin cyfrwng Cymraeg. Serch hynny, mae’r gyllideb i Fwrdd yr Iaith Gymraeg, sy’n ariannu Mudiad Ysgolion Meithrin, yn gostwng yn aruthrol o £7 miliwn yn 2001-02 i ddim ond £1.8 miliwn yn 2002-03—74 y cant o ostyngiad. Fodd bynnag, mewn ymateb ysgrifenedig i ymholiad cynharach gennyf, dywedodd y Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg y byddai’n darparu £540,000 ychwanegol ar gyfer Bwrdd yr Iaith Gymraeg ar gyfer y flwyddyn ariannol gyfredol. Efallai y bydd, ond ni ellir canfod hynny yn y cynigion cyllideb ddrafft hyn. Gallai sinigiaid ystyried bod y dull hwn o drin ffigurau’n deilwng o garfan Enron o ddemocratiaeth—neu gyfrifyddiaeth fel y dylwn ddweud. Er mwyn eglurdeb a chyd-ddealltwriaeth, mae’r cyhoedd a’r Aelodau’n haeddu cael esboniad o’r gyllideb. Mae Llywodraeth y Cynulliad yn honni ei bod wedi mabwysiadu rhinweddau cynhwysiant a thryloywder mewn egwyddor, ond nid mewn ymarfer yn ôl pob golwg. A yw’r aneglurder hwn yn ymgais fwriadol i gamarwain y cyhoedd, fel y gall y Gweinidog dynnu rhywbeth o’r het bob wythnos o hyn tan yr etholiad ym mis Mai? Pa bryd y gwnaiff y Gweinidog ddechrau ymddwyn yn gynhwysol, drwy egluro amcanion Llywodraeth y Cynulliad Cenedlaethol ar gyfer y £46.8 miliwn a neilltuwyd i’r Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg i’w ddefnyddio yn 2003-04? Mae’r swm hwn yn fwy na hanner y gyllideb ar gyfer ei phortffolio. Bu cryn anfodlonrwydd, Weinidog, pan wnaethoch ddosbarthu grantiau’n uniongyrchol i gerddorfeydd siambr yn hytrach na chyfeirio’r mater at Gyngor Celfyddydau Cymru, a benodwyd i’r diben hwnnw. A ganiateir yn awr i’r Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg ddosbarthu rhoddion o hanner y gyllideb diwylliant? Os felly, mae’n fygythiad difrifol i ddemocratiaeth.

Yn olaf, gan nad oes cynnydd sylweddol yn y gyllideb i’r Gymraeg ar gyfer 2003-04, a wnaiff y Gweinidog egluro beth fydd cost cyflawni’r addewidion yn natganiad polisi Cynulliad Cymru, ‘Dyfodol Dwyieithog: A Bilingual Future’, ac o ba linell gyllideb y tynnir yr arian?

Mae hon yn gyllideb o newyddion da i bobl Cymru. Mae’n ategu ac yn adlewyrchu ymrwymiad y Llywodraeth Lafur yn San Steffan. Hwylusir hynny gan oruchwyliaeth economaidd y Canghellor Gordon Brown a’i ddull rhagorol o drafod yr economi, drwy chwyddiant isel, cyfraddau llog isel a sefydlogrwydd economaidd. Cyferbynner hynny â’r blaid hunanhonedig gas dros 18 mlynedd druenus, pan wnaethom ddioddef toriadau mewn gwariant cyhoeddus, colledion swyddi aruthrol, tranc ein diwydiannau seilwaith a chyfraddau llog a diweithdra uchel. Bellach mae gennym sefyllfa economaidd wahanol yng Nghymru a’r Deyrnas Unedig.

A wnewch gysoni hynny â’r bwlch cynyddol yn y cynnyrch mewnwladol crynswth rhwng Cymru a Lloegr? Yr ydym wedi disgyn i 80 y cant erbyn hyn ac yr ydym yn disgwyl ffigurau a fydd yn dangos ein bod ymhellach ar ôl gweddill y Deyrnas Unedig.

Gwnaf geisio cysoni hynny. Fodd bynnag, mae’r gyllideb hon yn ymgais benderfynol i gau’r bwlch hwnnw a buddsoddi ym mhobl Cymru i sicrhau gwelliant yn eu bywydau beunyddiol. Bydd y gyllideb hon yn sicrhau yr aiff y buddsoddi i le mae ei angen. Croesawaf y cynigion ar gyfer llywodraeth leol lle y bydd cynnydd o 6.2 y cant yn y setliad grant cynnal refeniw yn talu am gostau tâl athrawon a’r cynnig tâl presennol 3.5 y cant i weithwyr llywodraeth leol. Yn ogystal â hynny, bydd yn darparu ar gyfer twf gwirioneddol parhaus. Croesawaf hefyd yr ymrwymiad parhaus i’r bartneriaeth â llywodraeth leol, sy’n caniatáu i awdurdodau lleol arfer eu pwerau, a enillwyd drwy’r broses ddemocrataidd leol, gan gydnabod cyfrifoldebau’r Cynulliad i hybu perfformiad a safonau gwasanaeth. Mae’r cytundebau polisi a wnaed gan CLlLC a’r Cynulliad yn caniatáu rhyddid i weithredu’n lleol wrth gyrraedd y targedau a gytunwyd. Dyna hanfod partneriaeth wirioneddol ac effeithiol, gyda pharch gan y naill a’r llall at gyfreithlonrwydd democrataidd llywodraeth leol a’r Cynulliad Cenedlaethol. Plaid datganoli yw Llafur sy’n caniatáu penderfyniadau lleol i ddiwallu anghenion lleol. Yr wyf hefyd yn croesawu’r ddarpariaeth i gau’r bwlch rhwng tâl darlithwyr addysg bellach ac athrawon. Anogaf y Gweinidog i sicrhau y caiff yr ymrwymiad hwnnw ei adlewyrchu yn nyraniadau ELWa i golegau, ac i sicrhau bod yr arian hwn yn mynd i bocedi staff addysg bellach i ymdrin â’r anghydraddoldebau a’r annhegwch mewn tâl ac amodau rhwng darlithwyr addysg bellach ac athrawon. Mae hon yn gyllideb o newyddion da i bobl Cymru.

Mae cyllideb yr amgylchedd, cynllunio a thrafnidiaeth yn ymwneud â rhan bwysig o’n cyfrifoldebau, ac yn effeithio ar fywyd pawb. Er gwaethaf y cystadlu rhwng blaenoriaethau, rhaid i’r Cynulliad geisio rhoi arian tuag at gael amgylchedd glanach—nid drwy ufuddhau i gyfarwyddebau Ewropeaidd yn unig, ond hefyd drwy ragori arnynt ac achub y blaen arnynt.

Mae trafnidiaeth gyhoeddus integredig yn lleihau tagfeydd trefol a’u llygredd, ond mae gwasanaethau bysiau effeithlon a chyflym yn gofyn am lonydd pwrpasol, cliriach o fewn trefi a dinasoedd a ffyrdd o ansawdd da y tu allan iddynt. Wrth droi cyllid oddi wrth drafnidiaeth breifat at drafnidiaeth gyhoeddus, sy’n hollbwysig, rhaid cydnabod hefyd fod y seilwaith yn bwysig o hyd. Er y caiff rhagor o arian ei roi yn y gyllideb cefnffyrdd ymhen dwy flynedd, mae’r gwelliannau mewn cefnffyrdd yn eithaf pell yn y dyfodol gan mwyaf.

Gan ystyried gwelliant 2 Jonathan Morgan, mae’n ymddangos fel petai Ceidwadwyr Cymru wedi anghofio’r siop siafins y bu eu cangen dros y DU yn gyfrifol amdani drwy leihau’r gwariant ar ffyrdd, dadreoleiddio gwasanaethau bysiau, a newynu’r rheilffyrdd nes eu bod bron â darfod amdanynt.

Mae ein cynllun tocynnau mantais bws rhagorol yn costio mwy nag a ragwelwyd. Mae’n golygu llawer iawn i bobl hŷn, ond rhaid inni gael prisiadau manwl gywir ar gyfer y dyfodol. A yw’r cynlluniau dynodol yn ystyried newid demograffig a chymdeithasol? Mae’n bryd i Bwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth gael adroddiad llawn, i ymdrin â’r posibilrwydd o godi tâl ar bobl hŷn am wasanaethau llywodraeth leol eraill, am fod yn rhaid i’r cynghorau sybsideiddio’r cynllun tocynnau mantais bws.

Ym mhle y mae blaenoriaethau trafnidiaeth gyhoeddus y Llywodraeth? Gwn yn iawn am ei phrif gynlluniau, ond er mwyn bod mor gost-effeithiol ag y bo modd, rhaid i gynlluniau o’r fath fod yn rhan o strategaeth gyffredinol. Mae rhywfaint o’r gwario’n ymddangos ei fod yn ymateb i lobïo unigol gan lywodraeth leol yn hytrach na chynllunio strategol. Mae’r cerbyd ULTra yn enghraifft o ddyrannu ariannol anhrefnus. Deallaf—ac yr wyf yn sicr y caf fy nghywiro os wyf yn anghywir—fod £17 miliwn wedi’i neilltuo i Gyngor Sir Caerdydd i sefydlu’r dechnoleg amhrofedig hon.

Sylwaf mai llinell gyllideb o sero oedd i ran II o gynllun Rhodfa Bute, ond bod iddo £22.1 miliwn bellach dros y tair blynedd nesaf. Os yw hynny ar gyfer y cyswllt rheilffordd o orsaf Stryd y Frenhines Caerdydd i orsaf bae Caerdydd, dylai’r Gweinidog egluro hynny. Ni all y Cynulliad gytuno’n gyfrifol i wario’r arian hwn, os na chaiff ei hysbysu’n briodol. Rhaid inni gofio y bydd hynny ar ben y taliadau blynyddol o £128 miliwn dros y 25 mlynedd nesaf i’r partner preifat CityLink Cyf.

Gan droi’n gyflym at yr amgylchedd, yr wyf yn bryderus ynghylch y toriad o 50 y cant yn y gwariant ar ardaloedd arbennig cadwraeth y flwyddyn nesaf, sef gostyngiad o £2 filiwn i £1 filiwn. Yr wyf yn deall bod y dynodiad wedi dod i ben, ond mae taer angen yr arian hwnnw ar gyfer cynnal a chadw a rheoli.

Croesawaf gyhoeddiad y Gweinidog Cyllid am adnoddau ychwanegol sylweddol i’r gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru. Bydd £110 miliwn ar ben y dyraniad llinell sylfaen yn golygu cynnydd gwirioneddol sylweddol o tua 8.2 y cant, o gymharu gwariant yn 2002-03 a 2003-04. Mae’n arwydd bod y Llywodraeth bartneriaeth wedi ymrwymo i wasanaeth iechyd gwladol sy’n cael ei ariannu a’i ddarparu’n gyhoeddus ar gyfer pobl Cymru.

Er gwaethaf yr hyn a ddywedodd rhai, cyflogir rhagor o feddygon a nyrsys yng Nghymru’n awr, ac mae gennym fwy o welyau nag yr oedd gennym yr adeg hon y llynedd. Er hynny, rhaid inni gydnabod bod y sefyllfa o ran amseroedd aros yng Nghymru’n ddifrifol. Mae’r holl bleidiau’n cytuno mai’r ateb yw cynyddu capasiti’r gwasanaeth iechyd. Bydd y cynnydd mewn adnoddau a welwn heddiw yn caniatáu inni wneud hynny. Rhaid inni ymateb i anghenion iechyd cynyddol ein poblogaeth a’r galw ar ein gwasanaeth iechyd.

Yr ydych yn iawn wrth ddweud bod cynnydd sylweddol yn yr adnoddau i’r GIG, ac nid yn unig ar gyfer y tair blynedd i ddod—mae hynny’n wir am y pum mlynedd diwethaf. Mewn gwirionedd, yr ydym wedi cynyddu’r gwariant ar iechyd oddeutu 30 y cant i 35 y cant. Er hynny, mae nifer y triniaethau i gleifion yr un fath fwy neu lai ag yr oedd bum mlynedd yn ôl. Mae hynny’n fwy difrifol na’r sefyllfa o ran amseroedd aros hyd yn oed, yn fy marn i.

Yr ydych yn iawn, David. Dyna pam y croesawaf y cyhoeddiad heddiw bod Derek Wanless yn dod i Gymru i arwain adolygiad, i weld sut y gallwn gael yr enillion gorau o’r hyn sydd—fel yr ydych yn cydnabod—yn godiadau sylweddol yn ein cyllideb. Rhaid inni roi’r gorau i ddadlau ynghylch pa faint o arian a fuddsoddir yn y GIG a dechrau sôn am y modd y caiff yr arian hwnnw ei godi a’i wario, a beth y mae hynny’n ei olygu o ran cynnig y gwasanaeth gorau, sef yr hyn y mae pobl Cymru’n ei ddisgwyl. Ceir yr ateb drwy gynyddu’r capasiti a hyfforddi a chyflogi rhagor o staff. Gofynnaf i’r Gweinidog Cyllid neilltuo rhagor o adnoddau fel y gallwn ymateb i agenda ar gyfer newid. Rhaid inni fynd â’r ddadl hon i San Steffan. Bydd yn fwy costus cyflwyno agenda ar gyfer newid yng Nghymru nag yn Lloegr oherwydd ein cymysgedd sgiliau a’n system graddio is. Bydd angen mwy o adnoddau nag a geir yn Lloegr i gyflwyno’r agenda ar gyfer newid ac ymateb i anghenion staff yng Nghymru.

Deallaf pam y mae’r Gweinidog Cyllid yn cadw arian wrth gefn i ymateb i adroddiad Wanless. Fodd bynnag, ychwanegaf nodyn o rybudd. Rhaid inni fuddsoddi mewn modd cynaliadwy. Yn y gorffennol, mae’r gwasanaeth iechyd wedi dioddef gan fentrau un tro a oedd yn ceisio mynd i’r afael â phroblem, dim ond iddynt lwyddo i dynnu adnoddau oddi wrth fuddsoddi cynaliadwy yn y gwasanaeth. Anodd yw denu staff â chynigion o gontractau blwyddyn sydd ond yn ymdrin â phroblemau penodol yn y system. Rhaid buddsoddi mewn modd cynaliadwy. Un o’r dulliau gorau o ddenu’r staff y mae taer angen amdanynt yng Nghymru ac, yn bwysicach, o gadw staff yn y GIG, yw sicrhau y gwelir mai’r GIG yng Nghymru yw’r lle gorau i weithio. Mae hynny’n golygu darparu ysbytai ac offer ar gyfer staff sy’n caniatáu iddynt wneud eu gwaith yn iawn. Gwael fu cyflwr yr ysbytai yng Nghymru yn y gorffennol. Croesawaf y newyddion y bydd rhai o’r hen adeiladau dadfeiliedig a geir mewn rhai cymunedau’n cael eu disodli gan gyfleusterau modern, cyfoes, newydd. Bydd hynny’n fodd inni wario arian yn well.

Mae hefyd yn bwysig i wariant yn y GIG gyfateb â gwariant yn y sector gofal cymdeithasol. Yr ydym ni wedi methu—ac mae’r Llywodraeth Lafur yn Llundain yn methu o hyd—â buddsoddi i’r un graddau mewn gofal cymdeithasol ag yn y GIG. Yr wyf yn falch o weld buddsoddi mewn gofal cymdeithasol yn mynd rhagddo’n unol â buddsoddi yn y GIG fel y gallwn ddarparu’r gwasanaeth di-dor y cyfeirir ato’n aml yn y Siambr hon ond nad yw’n cyfateb i brofiad cleifion yn y gwasanaethau yng Nghymru. Mae’r niferoedd mawr o bobl sy’n profi oedi wrth drosglwyddo gofal, er enghraifft, yn dangos inni fod rhaid inni sicrhau bod y buddsoddi yn y ddau sector yn mynd ymlaen law yn llaw.

Er gwaethaf rhethreg Llywodraeth y Cynulliad ac Aelodau Llafur a’r Democratiaid Rhyddfrydol, maent mewn sefyllfa anodd. Pan gynhelir etholiadau’r Cynulliad ymhen ychydig dros chwe mis, bydd yn rhaid iddynt ateb y beirniadaethau ynghylch dyblu’r rhestrau aros, adeiladau ysgol dadfeiliedig—

Cydnabûm yn fy nghyfraniad fod sefyllfa’r rhestrau aros yn ddifrifol. Fodd bynnag, os ydych chi a’ch plaid wedi dod o hyd i ddull cyflymach o hyfforddi meddygon neu nyrsys, dywedwch wrthyf, os gwelwch yn dda, gan y byddwn yn falch iawn o’i weithredu. Yr ydym yn buddsoddi arian ar hyn o bryd, sy’n cymryd amser i fynd drwodd i ddod â chanlyniadau i’r cleifion.

Pam y mae hanner y nyrsys sydd wedi’u cofrestru ar hyn o bryd heb ymgymhwyso? Nid yw’r GIG yn gweithredu’n effeithiol ac nid yw’n annog pobl i ddod yn ôl i weithio i’r GIG. Y rheswm am hynny yw’r argyfwng a fu dros yr oddeutu pum mlynedd diwethaf.

Mae’n rhyfeddol bod yr Aelodau Rhyddfrydol a Llafur yn dal i ddweud wrthym ei bod yn cymryd ychydig o flynyddoedd i hyffordi meddygon a nyrsys fel pe byddai hynny’n newyddion i ni. Yr ydym oll yn gwybod hynny. Pam y gwnaethant addo torri’r rhestrau aros os gwyddent hynny dair blynedd yn ôl?

Yr ydych yn iawn, David, ni allaswn ei roi’n well fy hun.

Cyfyngaf fy sylwadau i ddatblygu economaidd yn benodol, cyn mynd ymlaen at fater ehangach o drethiant. Synnais yn fawr o glywed honiad y Gweinidog fod y cyllido strwythurol Ewropeaidd yn llwyddiant mawr, ac ni allwn goelio y gallai fod mor ddigywilydd â honni na fyddai’r un prosiect heb gyllid, boed yn arian yr arolwg gwariant cyhoeddus neu’n gyllid cyfatebol. A wnaiff y Gweinidog gadarnhau mai’r proffil gwreiddiol ar gyfer cyllido strwythurol oedd tua £340 miliwn y flwyddyn erbyn 2003-04? Dim ond £220 miliwn y flwyddyn y mae’r gyllideb yn ei nodi. Er hynny, a bod yn deg â’r Gweinidog, mae’n amlwg y byddai elfen sector preifat yn hynny. Yr wyf yn nodi’n fawrfrydig y gallai hynny sicrhau £40 miliwn, sydd unwaith eto’n gadael diffyg o £80 miliwn yn y rhaglen.

Mae’r ateb i’w gael yn yr hyn a alwyd heddiw’n llwyddiant mawr yr adolygiad cynhwysfawr o wariant yng nghyllideb ddiwethaf Canghellor y Trysorlys. Nid oes dwywaith na roddwyd elfen o gyllid ychwanegol at fformiwla Barnett. Fodd bynnag, gadewch inni beidio ag anghofio mai honno oedd yr elfen Ewropeaidd, sy’n arian yr oedd gennym hawl i’w gael yn y lle cyntaf gan y Comisiwn Ewropeaidd, ac y penderfynodd y Canghellor ei dynnu allan. Rhoddwyd tua £164 miliwn yn ychwanegol ar ben grant Barnett er gwaethaf yr angen i wario £190 miliwn o arian Ewropeaidd—£150 miliwn o gyllid cyfatebol gyda’i gilydd. Dylem fod yn gwario, ac mae ar Gymru angen ei haeddiant o £340 miliwn i’r rhaglen cyllido strwythurol weithio, nid y £164 miliwn a gynigiwyd yn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant ac yn y gyllideb hon.

A wnewch roi crynodeb byr o lwyddiant y Llywodraeth Geidwadol ar Amcan 1 yng Nghymru?

Nid oedd gennym Amcan 1 yng Nghymru ar y pryd. Fodd bynnag, mae Amcan 1 gan Gymru’n awr oherwydd yr ad-drefnu ar lywodraeth leol a gyflwynasom ni, a ganiataodd inni wneud y cais hwnnw am gyllid strwythurol.

Gan fy mod wedi tynnu sylw at y diffygion hynny, a wnaiff y Gweinidog nodi o ba linell gyllideb y daethant—ai iechyd, ai addysg, ai’r gwasanaethau cymdeithasol, neu pa wasanaeth hanfodol arall a dorrwyd o ganlyniad i’r diffyg yn y cronfeydd strwythurol? Mae arian ychwanegol wedi mynd at iechyd, a dylid croesawu hynny. Mae’r gwendidau yn y gwasanaeth iechyd wedi’u nodi eisoes mewn ymyriadau cynharach. Fodd bynnag, nid oes neb wedi sôn eto am ergyd ddwbl y cyfraniadau yswiriant gwladol yng nghyllideb ddiwethaf Canghellor y Trysorlys. Nid yn unig y bydd y gweithiwr, y nyrs, er enghraifft, yn gorfod talu treth ychwanegol mewn yswiriant gwladol, ond bydd y sector cyhoeddus hefyd—y Cynulliad fydd yn gorfod dwyn y baich fel cyflogwr yn y GIG. Yr wyf yn amcangyfrif y bydd yn £15 miliwn o leiaf. Byddwn yn ddiolchgar pe byddai’r Gweinidog Cyllid yn dweud wrthym beth yw ei hamcangyfrif hi, a faint a ddaw o linell gyllideb iechyd, dim ond oherwydd y trethi a gyflwynwyd gan Ganghellor y Trysorlys, sy’n anfon arian o Gymru’n ôl i San Steffan.

Datganaf fuddiant fel cadeirydd prosiect cenedlaethol y glannau yn Abertawe. Ymunaf ag eraill i longyfarch Edwina ar y gyllideb ragorol hon. Mae’n gytbwys, ac mae’n gyllideb i’r bobl. Mae’n adeiladu ar sail cyllidebau blaenorol, ac mae’r gwaith a gyflawnir eisoes yn rhagorol. Mae’r buddsoddiad anferth hwn mewn addysg ac iechyd yn dangos bod Llafur yn trysori gwasanaethau cyhoeddus. Gwnaed y pwynt hwnnw y prynhawn yma. Gan nad ydych ond wedi rhoi dwy funud imi siarad, Ddirprwy Lywydd, tynnaf sylw at ychydig o bwyntiau’n unig. Un, yn benodol, yw’r tâl mewn addysg bellach, y mae Tom Middlehurst wedi cyfeirio ato eisoes. Os ydym i fynd â’r maen i’r wal yn ein hagenda addysg uchelgeisiol rhaid inni gael yr athrawon gorau. Mae hynny’n bwysig i addysg bellach. Yr wyf yn falch ein bod yn parhau â Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, sy’n ymwneud â phobl gyffredin. Mae’r gweithgor y byddwch yn ei sefydlu gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i ystyried mynediad di-dâl i blant yn ystod gwyliau’r ysgol i gyfleusterau hamdden yn fenter ragorol. Rhaid croesawu’r buddsoddiad ychwanegol yn y blynyddoedd cynnar. Fodd bynnag, fel yr Aelod Cynulliad dros Orllewin Casnewydd, pwysleisiaf mor bwysig yw effaith Cwpan Ryder ar economi Cymru. Mae’r ffaith eich bod wedi cydnabod hynny drwy roi’r dyraniad ychwanegol hwn i’w chroesawu. Llongyfarchaf Edwina.

I will refer to two matters to which the Finance Minister referred. However, I will refer to them as matters that will receive attention after the budget. First, I thank the Minister for her commitment to ensuring funds for the National Botanic Garden of Wales in my constituency of Carmarthen East and Dinefwr. I understand that this can be treated as being outside the budget because it is a comparatively small sum of money. Nevertheless, it is an exceptionally important sum in ensuring that the National Botanic Garden of Wales can operate to its full potential.

The Minister also referred to the Government’s commitment to language growth. She will know that a review undertaken by the Culture Committee and the Education and Lifelong Learning Committee recommends extensive investment in pre-school education and the creation of an educational continuum, to feed through the primary, secondary, further and higher education systems.

The Minister says that money will be allocated outside the budget for this. However, I am concerned that it will not be enough. Significant sums are needed to reform the education system in the way recommended by the review. I know of the Minister’s personal commitment to the Welsh language and language growth in Wales, but I want an assurance this afternoon that the sums required for this work, as outlined in the review, will be appropriated, and that sums will be available outside this budget.

Yr wyf yn falch o gefnogi’r gyllideb hon, sy’n dangos yn glir fod Llywodraeth Cynulliad Cymru dan arweiniad Llafur wedi ymrwymo i wasanaethau cyhoeddus. Mae cynnydd digyffelyb o 11 y cant yn y gyllideb gwasanaethau cymdeithasol sydd, yr wyf yn atgoffa llefarydd cyllid newydd y Ceidwadwyr, yn wahanol i’r toriadau o flwyddyn i flwyddyn a wnaed gan ei blaid ef. Sylwaf y caiff y cynnydd hwn ei ganolbwyntio ar ofal am yr henoed a gwasanaethau plant, a rhaid croesawu hynny. Mae’r Gweinidog yn cynnig setliad rhagorol ar gyfer llywodraeth leol ac fe’i llongyfarchaf ar ei llwyddiant yn creu partneriaeth effeithiol a chynhyrchiol gyda’r awdurdodau lleol.

Mae’r cynnydd o 6.2 y cant—

Dywedwch fod y setliad hwn yn un rhagorol i lywodraeth leol. Gan fod llywodraeth leol yn gyflogwr sector cyhoeddus pwysig, a ydych wedi asesu beth fydd maint tebygol y cyfraniad yswiriant gwladol?

A wnewch ailadrodd y rhan olaf o’ch cwestiwn?

O ganlyniad i gyllideb Canghellor y Trysorlys, rhaid i gyflogwyr dalu 1 y cant yn ychwaneg yn awr o gyfraniadau yswiriant gwladol. Felly, rhaid talu treth ychwanegol am gyflogi pobl drwy’r gwasanaeth iechyd, llywodraeth leol a’r system addysg. A allwch nodi cyfanswm cost y cyfraniadau yswiriant gwladol i Gymru fel cyflogwr?

Byddai’n haws eich ateb pe byddai’ch cwestiwn yn fwy eglur. Mae’r Gweinidog yn cynnig setliad ardderchog ar gyfer llywodraeth leol—nid ymddiheuraf am ailadrodd hynny—ac fe’i llongyfarchaf ar ei llwyddiant, fel y dywedais, yn creu’r bartneriaeth hon.

Mae’r cynnydd o 6.2 y cant yn y grant cynnal refeniw yn rhyfeddol, fel y mae’r grant amddifadedd newydd o £20 miliwn a gynigir y tu allan i’r grant cynnal refeniw, ar sail y mynegrifau amddifadedd. Dengys hyn mai plaid cyfiawnder cymdeithasol yw Llafur. Edrychaf ymlaen at glywed y manylion, a ddylai fod yn newyddion da i bobl Castell-nedd Port Talbot, a gynrychiolir gennyf.

Mae’r ymrwymiad gan awdurdodau lleol i gyflawni cytundebau polisi i’w groesawu, ac mae’r datblygu yn y gweithio mewn partneriaeth rhwng y Cynulliad a’r gwahanol asiantaethau yn y sectorau gwirfoddol a statudol yn dod yn fwyfwy amlwg. Bydd y gyllideb ddrafft hon yn atgyfnerthu’r partneriaethau hynny ymhellach ac yn cynnig rhagor o adnoddau i ddarparu gwasanaethau drwy fentrau sy’n gweithio ar y cyd. Mae’r cynnydd yn y cyllid i dai yn dangos bod y Gweinidog wedi ymrwymo i wella ansawdd bywyd y digartref a’r rhai sy’n agored i niwed. Yr wyf hefyd yn croesawu’r mentrau diogelwch cymunedol a thân. Mae’r Gweinidog wedi dangos ymrwymiad i Gymru gyfan drwy gyflwyno dull hyblyg newydd o gael at gronfeydd adfywio ym mhob rhan o Gymru. Mae’r Gweinidog yn haeddu’i llongyfarch ar y gyllideb ddrafft heddiw, ac mae’n haeddu cefnogaeth pob Aelod Cynulliad.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Dinas a Sir Abertawe. Un o’r themâu allweddol yn y gyllideb ddrafft hon yw’r ymrwymiad i fynd i’r afael â thlodi, amddifadedd ac iechyd gwael. Mae’r holl arian a ddyrannwyd yn cyrchu’r nod honno. Oherwydd hynny, mae’n gyllideb lwyddiannus. Mantais yw siarad tua diwedd y ddadl, gan fy mod wedi gwrando ar y cyfraniadau. Mae dwy thema’n dod i’r golwg. Mae rhai Aelodau’n cwyno ynghylch y cronfeydd wrth gefn ar y naill law, ac ar y llaw arall, nad ydym wedi rhoi digon o arian at hyn a’r llall. Ni fedrwn ennill. Ynghylch tryloywder, mae’r tablau hyn yn debyg i’r rhai a gyflwynwyd i ni yn y gyllideb gyntaf yn 1999. Maent yn well na hynny oherwydd y dull o’u trefnu. Nid yw tryloywder yn broblem. Gwnaf un neu ddau o bwyntiau. Yn gyntaf, ynghylch y cronfeydd wrth gefn—

Efallai yr hoffech egluro wrth ymateb a ydych yn siarad fel Democrat Rhyddfrydol neu fel aelod o’r Llywodraeth. A ydych yn siarad ag ysgolion ac athrawon, oherwydd dywedant yn bendant wrthych nad ydynt yn teimlo bod tryloywder o ran y modd y caiff y gyllideb addysg ei hidlo i lawr atynt? Nid oes neb yn gwadu nad yw’r dull o gyflwyno’r gyllideb yn awr yn well o lawer nag yn nyddiau’r Swyddfa Gymreig. Er hynny, os siaradwch ag unrhyw bennaeth ysgol, dywed fod 8 y cant o gynnydd yn y gyllideb addysg a 2 y cant o gynnydd yn ei gyllideb ysgol, er enghraifft. Mae arnynt angen gwybod beth sydd wedi digwydd rhwng y ddau.

Yr wyf yn siarad â’r ysgolion ac anfonir y ffigurau hynny ataf, ond yr wyf yn sôn am dryloywder y gyllideb hon. Ni wn a yw Helen Mary yn dadlau y dylai’r Cynulliad Cenedlaethol bridiannu’r gwariant ar addysg neu sut y mae am sicrhau’r tryloywder hwnnw. Nid yw hynny’n bolisi y mae’r Cynulliad hwn yn ei ddilyn ar hyn o bryd. Yr oeddwn ar fin sôn am y cronfeydd wrth gefn, ac yr wyf yn ceisio brysio cymaint ag y medraf er mwyn gadael amser. Mesurwyd y cronfeydd wrth gefn sawl gwaith. Yr wyf wedi gwirio’r tablau cyllideb a oedd ger ein bron yr adeg hon y llynedd. Yn y cronfeydd wrth gefn, yr oedd dyraniad o £24 miliwn, y dyrannwyd £20 miliwn ohono wedyn i ariannu grantiau dysgu’r Cynulliad. Mae’r tablau sydd ger ein bron yn dyrannu £90 miliwn i’r gronfa wrth gefn. Os astudiwch y tablau, mae’r £232 miliwn yr ymddengys ei fod wedi’i dynnu o’r gronfa wrth gefn mewn gwirionedd yn arian ychwanegol a ddaeth i’r gyllideb o ganlyniad i’r adolygiad cynhwysfawr o wariant, a ddyrannwyd wedyn drwy’r newidiadau. Os adiwch bopeth yn y golofn ‘newidiadau’, cewch £232 miliwn. Nid wyf am droi fy nghyfraniad yn wers ar ddehongli’r gyllideb, ond mae cynnydd triphlyg gwirioneddol yn y cronfeydd wrth gefn yn y gyllideb hon o’i gymharu â’r llynedd. Rhaid nodi hynny a rhaid inni’i ystyried.

O ran alcohol a chyffuriau a chymunedau diogelach, croesawaf y £2.6 miliwn a ddyrannwyd ar gyfer cymunedau diogelach y flwyddyn nesaf. Croesawaf yn arbennig ymrwymiad y Gweinidog i helpu i ariannu Ymgyrch Tarian, sef ymgyrch yr heddlu yn erbyn gwerthu cyffuriau yn y De. Mae hwnnw’n brosiect pwysig sy’n haeddu cefnogaeth y Cynulliad. Mae’r Gweinidog hefyd wedi ymrwymo i ariannu rhaglenni alcohol a chyffuriau yn ei chyllideb derfynol cyn gynted ag y caiff ganlyniad yr adolygiad hwnnw. Mae’r rhain yn faterion o bwys sy’n effeithio ar gymunedau difreintiedig y mae’r Cynulliad hwn yn cymryd camau yn eu cylch yn y gyllideb hon.

Ynghylch llywodraeth leol, croesawaf y cynnydd o 6.2 y cant—y £181 miliwn yn ychwaneg—ond yn fwy na hynny hyd yn oed, croesawaf y £20 miliwn a ddyrannwyd ar ffurf cronfa amddifadedd i lywodraeth leol ddelio ag amddifadedd yn eu cymunedau yn ôl lefel yr amddifadedd. Mae ymrwymiad y bydd pob cyngor lleol yng Nghymru’n derbyn cyfran o’r gronfa honno. Ymrwymiad pwysig yw hwnnw, sy’n golygu bod mwy o adnoddau ar gael i lywodraeth leol na’r £181 miliwn ychwanegol. Bydd hynny’n helpu cynghorau lleol i fynd i’r afael ag amddifadedd heb bridiannu arian ac mewn modd sy’n unol â’u rhaglenni a’u blaenoriaethau. Mae honno’n rhan eithriadol o bwysig o’r gyllideb hon.

Yr ydym yn ymdrin â thai drwy ddull mwy cyfannol, gan ariannu adfywio a chynlluniau cymunedol. Mae’r pwyslais ar addasiadau ymateb brys, diogelwch tân cymunedol, digartrefedd ac ar gynlluniau effeithlonrwydd ynni cartref yn dangos ein bod wedi ymrwymo’n llwyr i geisio helpu pobl mewn cymunedau a gwella eu diogelwch. Dylid canmol y gyllideb hon oherwydd yr ymrwymiad hwnnw, ac am y modd y mae’n mynd i’r afael ag amddifadedd, iechyd gwael a thlodi.

in Welsh I have sat through this debate in its entirety today; it is extremely important. This is the debate on the last budget to be agreed before the Assembly elections next year. Everything that we have heard—from the Minister and every other Labour Member, praising everything contained in it—indicates that this is an election budget.

in Welsh We have also realised on what grounds the Labour Party will fight the election, namely that money is available here to improve public services. That will be an important battleground during the election.

in Welsh This budget lacks clarity on several issues, which strongly suggests—as is usual for a government during an election year—that the Government is allowing itself enough lee-way to make numerous statements over the coming year on how the money will be spent. Our communities want to know, if the money is available for various schemes this year, why has it not been available in the past, or why was it not announced in today’s budget?

in Welsh Janet Ryder has clearly shown how the Government tried and failed to pull the wool over our eyes. Plaid Cymru’s amendments ask the Government to be more open in showing how important services are funded, particularly education and health. We heard Dai Lloyd speak on health, Helen Mary Jones on education, Geraint Davies on the matter of drugs—where it is said that substantial funds are being made available, but they have already been earmarked—Owen John Thomas on culture, Janet Davies on transport and also Rhodri Glyn Thomas. What we have today is a lack of clarity as to how this money will be spent. Plaid Cymru has different spending priorities in several different areas.

yn Saesneg Yr ydym wedi cydnabod ei bod yn hollbwysig gwario arian ar hybu iechyd os ydym i sicrhau Cymru iachach. Pa synnwyr a geir mewn lleihau’r gyllideb hybu iechyd, sydd â’r amcan o hybu deiet iach a rhedeg ymgyrch gwrth-ysmygu, ac ar yr un pryd ddod o hyd i ddigon o arian—dros £15.5 miliwn—i ailstrwythuro’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru? Drwy greu 22 o fyrddau iechyd, rhyw 50 o fyrddau, ymddiriedolaethau, partneriaethau a chyrff eraill fydd yn rhedeg y gwasanaeth iechyd yng Nghymru: a hyn oll ar gyfer gwlad o 3 miliwn o bobl. Pam y mae’r fiwrocratiaeth chwyddedig hon yn bwysicach na hybu ffordd iach o fyw? Nid rheolwyr a gweinyddwyr sy’n achub bywydau, ond meddygon a nyrsys. Gadewch inni sylweddoli beth yn union sydd yn y gyllideb hon.

yn Saesneg Yn ei sylwadau agoriadol, nid ymdriniodd y Gweinidog Cyllid â’r mater o ddull ariannu’r Cynulliad, a dyna pam inni gyflwyno gwelliant 5. Dywedir wrthym fod gennym setliad da drwy’r adolygiad cynhwysfawr o wariant, ond mae’r Gweinidog Cyllid yn dal i osgoi’r cwestiwn hwn: pam y mae’r cynnydd ym mloc Cymru’n llai na’r cynnydd yng nghyllidebau adrannau gwario’r DU? Nid yw’n ateb y cwestiwn gan ei bod yn gwybod y byddai gwneud hynny’n golygu cydnabod y gwir plaen bod Cymru ar ei cholled yn ddirfawr o dan y system gyllido bresennol.

yn Saesneg Nid yw ei phartneriaid yn y glymblaid, y Democratiaid Rhyddfrydol, mor swil. Maent yn cydnabod yn agored fod diffyg yn fformiwla Barnett. Dywedant hefyd mai hwy yw prif ysgogydd y glymblaid. Yng nghynhadledd ei blaid yn Brighton ar 24 Medi, dywedodd Mike German fod y Llywodraeth yn cael ei harwain gan Lafur o bosibl, ond ei bod yn cael ei gyrru gan y Democratiaid Rhyddfrydol. Os felly, pam nad oes ymrwymiad i newid fformiwla Barnett? Byddai Cymru’n cael budd o £750 miliwn ychwanegol os gallai gyrru Mike German sicrhau gwell fformiwla Barnett.

yn Saesneg Yr ydym yn benderfynol o sicrhau bod y Gweinidog Cyllid yn rhoi sylw i’r cwestiwn hwn. Gwahoddaf yr holl Aelodau i bleidleisio gyda ni, a gwir obeithiaf y bydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn gweld eu camgymeriad ac yn cefnogi gwelliant 5.

Y gwir plaen am y drafodaeth hon, gan gynnwys rhai o bwyntiau Ieuan Wyn Jones, yw na allwch ein beirniadu ar y gyllideb felly yr ydych wedi troi at feirniadu Barnett. Tra ydym ni’n ymdrin â darparu gwasanaethau fel iechyd ac addysg, yr ydych chi’n canu’r un hen gân nad yw Barnett yn dda i Gymru. Mae Barnett wedi gweithio’n dda dros Gymru. Cawsom adolygiad cynhwysfawr o wariant da ac yr ydym yn gweld gweithredu’n awr. Fodd bynnag, dymunaf drafod y materion a gododd o ganlyniad i’r datganiad cyllideb heddiw.

Hyfdra ar eich rhan yw sôn am ddiffyg eglurder yn y gyllideb. Gwnaeth Peter Black y pwynt yn dda sef, pe byddech yn dilyn y newidiadau i linellau gwariant y gyllideb, y prif grwpiau gwariant a’r is-grwpiau gwariant yn ystod proses y gyllideb o ddiwrnod un ymlaen, y gwelech adlewyrchiad o’r adroddiadau gan y Gweinidogion i’r Pwyllgorau. Gallwch weld yn glir ym mhle y mae’r blaenoriaethau ac i ble y mae’r arian yn mynd. Proses dryloyw ydyw.

Gwnaed sawl pwynt da. Yr oeddwn am roi darlith am gronfeydd wrth gefn, ond gwnaeth Peter Black achub y blaen arnaf drwy sôn am realiti cronfeydd arian wrth gefn a sut y cânt eu treblu ym mlwyddyn un. Yn achos blynyddoedd dau a thri, yr wyf wedi nodi pam y bu’n rhaid imi ddelio â’r gronfa wrth gefn a’r hyn y bwriadaf ei wneud mewn ymateb i adroddiad Wanless.

Gan fod y Gweinidog yn dryloyw, a aiff â’r egwyddor gam ymhellach drwy ein hysbysu ai ei hamcangyfrif diweddaraf hi o’r costau ailstrwythuro yw’r cynnydd o £20 miliwn yn y llinell gyllideb i fyrddau iechyd lleol?

Yr oeddwn yn awgrymu wrth sôn am hynny’n gynharach y byddwn yn darparu’r sylfaen angenrheidiol yn hynny o beth, David. Gwnaiff Jane ymdrin â sylwedd y mater hwnnw yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol.

Diolchaf i Gwenda Thomas, yn enwedig gan mai hi yw Cadeirydd y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai, am nodi mai setliad da yw hwn i lywodraeth leol ac am gymeradwyo ein dull o drafod y trefniadau partneriaeth â llywodraeth leol. Hi yw’r darparwr gwasanaethau allweddol. Pan glywaf ganu clodydd Rhondda Cynon Taf a’i gyflawniadau, rhaid imi atgoffa’r Aelodau mai Llywodraeth y Cynulliad dan arweiniad Llafur a ddarparodd arian a setliad da ar gyfer y cyngor hwnnw. Gwnaed newidiadau i’r fformiwla a darparwyd arian. Diolch byth nad wyf yn chwarae gwleidyddiaeth ag arian neu ni fyddai’r cyngor wedi cael yr un geiniog. Mae llywodraeth leol wedi cael setliad da.

Trof at y pwyntiau a godwyd. Cododd Rhodri Glyn Thomas fater sy’n agos at galonnau llawer o’r Aelodau, sef dyfodol Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru. Mae Jenny Randerson ar ganol paratoi adroddiad a fydd yn dylanwadu ar benderfyniadau yn y dyfodol. Gallwch fod yn dawel eich meddwl y bydd unrhyw adnoddau angenrheidiol yn cael eu darparu.

Yr wyf wedi ymrwymo i’r materion sy’n ymwneud â’r Gymraeg a thwf ieithyddol. Bu Jane Davidson, Jenny Randerson a minnau’n ystyried y materion tymor hir sy’n gysylltiedig ag addysg cyfrwng Cymraeg a dwyieithrwydd, gan gynnwys hyfforddiant digonol. Yng nghyd-destun y cynnig yn y gyllideb dair blynedd, mae digon o gyllid wedi’i ddarparu. Deuwn yn ôl at y mater hwn yn y dyfodol, ond gallaf eich sicrhau y caiff yr arian angenrheidiol ei ddarparu ar gyfer y maes hwn.

Croesawaf sylwadau Rosemary Butler am y modd yr ydym wedi dechrau mynd i’r afael â’r materion hyn a’r ffaith ei bod wedi amddiffyn cynnal cystadleuaeth Cwpan Ryder gan Gymru yn 2010. Bydd y cyhoeddusrwydd a greir o ganlyniad i gynnal y digwyddiad hwn yn eithaf tebyg i’r hyn a welsom yn achos gêm derfynol Cwpan Lloegr yn Stadiwm y Mileniwm yn y blynyddoedd diwethaf hyn. Mae cyhoeddusrwydd o’r fath yn hyrwyddo Cymru’n well nag unrhyw ymgyrch gan y WDA ac mae’n fwy cost-effeithiol. Os ydym i fod yn genedl aeddfed a chynnal digwyddiadau o’r fath, rhaid inni ymfalchïo ynddynt a rhoi cyhoeddusrwydd iddynt.

Cyfeiriodd Alun at ddatblygu economaidd, ond nid wyf yn cytuno ag ef. Yr ydym yn gwneud gwaith da ar y diawl ar y cronfeydd strwythurol. Mae prosiectau’n cychwyn arni ac ni fu unrhyw ddiffyg o ran ariannu. Dywedais hynny wrthych dro ar ôl tro.

Eisteddwch, Alun. Fe’m profwyd yn gywir a’ch fe’ch profwyd chi’n anghywir. Mae’r dystiolaeth i hynny yn nifer y prosiectau yng Nghymru, a dyna ddiwedd y mater.

Yr oeddwn yn falch o glywed sylwadau Kirsty am y gwasanaeth iechyd. Gallaf roi ymrwymiad i Kirsty y gwnaf ymateb i’r Agenda ar gyfer Newid. Cytunais â Jane Hutt ar hynny, a chredaf ei bod yn bwysig. Rhaid inni ystyried materion iechyd mewn modd cynaliadwy. Bydd Derek Wanless yn ein helpu i flaenoriaethu gwario ar yr agenda iechyd a gofal cymdeithasol i sicrhau ei fod yn cyrraedd y pen blaen. Gwnaeth Derek Wanless waith da ar ran y Canghellor, ac ni ddylem ofni cydweithio ag ef a gofyn iddo wneud gwaith tebyg i ni. Rhaid inni bob amser adolygu sut yr ydym yn gwario ein harian i sicrhau ein bod yn gwneud y penderfyniadau iawn.

Cyfeiriodd Janet at bortffolio’r amgylchedd. Nid oes dwywaith na fu’r cynllun bysiau’n llwyddiannus. Cyfeiriwyd yn y wasg at yr hyn a ddywedodd rhai awdurdodau lleol. Cydnabuwyd bod gennym fformiwla yr oedd CLlLC yn cyd-weld â hi. Yr ydym yn cydnabod mai mater gwahanol fydd sicrhau bod y swm cywir yn mynd at bob awdurdod lleol ar ôl cyflwyno’r cardiau call. Yn y tymor byr, yr ydym yn buddsoddi cyllid digonol. Eleni, a ninnau’n tybio nad oeddem wedi gwneud hynny, cytunwyd ar gais gan Sue Essex am tua £6 miliwn yn ychwanegol. Mae’n bwysig cydnabod bod y cynllun hwn yn galluogi pensiynwyr i godi allan o’u tai, yn hytrach na’u cadw mewn meddygfeydd. Mae hynny’n rhan bwysig o’n cyfrifoldeb cymdeithasol.

Yr wyf yn cyd-fynd â sylwadau Tom Middlehurst am dâl staff addysg bellach. Gwnaf ystyried gyda Jane Davidson bridiannu taliadau cyflog addysg bellach drwy setliad ELWa. Mae mater pwysig yn codi yn hyn o beth, ond rhaid inni sicrhau ein bod yn mynd â’r maen i’r wal. O ystyried llwyddiant addysg bellach yng Nghymru a’r hyn y mae’r sector yn ei gyflawni o ran cyrsiau, mae’n bwysig ein bod ninnau’n cyflawni hyn.

Cyfeiriodd Owen John Thomas at gronfa ‘bersonol’ Jenny: ei henw yw’r gronfa ddiwylliant. Bydd Jenny yn trafod sut y bydd hynny’n gweithio gyda’r Pwyllgor Diwylliant. Nodais ei sylwadau coeglyd am gerddorfeydd, ond nid oeddent yn mennu dim arnaf, mae arnaf ofn. Credaf yn angerddol mai gwleidyddion etholedig a ddylai gael yr hawl i benderfynu ym mhle y caiff arian ei fuddsoddi, nid rhai a benodir i gwangos, hyd yn oed os yw’r bobl hynny’n aelodau o gyngor y celfyddydau a ninnau’n eu penodi. Democratiaeth ar waith yw hyn.

Nododd Janice Gregory ei bod wrth ei bodd â’r gronfa newydd. Bwriedir iddi fynd at neuaddau cymunedol, ond aiff hefyd at neuaddau eglwys. Neuadd yr eglwys yw’r unig neuadd yn y pentref weithiau a, gan ei bod ar gael i’w defnyddio gan y gymuned, dylai gael yr hawl i dderbyn cyllid i’w gwneud yn gyfleuster cymunedol.

Gwnaeth Glyn Davies drafod amaethyddiaeth, ac mae’r gyllideb yn ffafriol iddi. Ni ddywedaf ddim am y sylwadau a wnaeth ef a Nick Bourne am bolisïau Llywodraeth ganol ar amaethyddiaeth gan fy mod yn rhan o weinyddiaeth ddatganoledig ac nid wyf yn gyfrifol am y polisïau hynny. Fodd bynnag, o ran buddsoddi mewn ffyrdd a chysylltiadau ffyrdd, yr ydym yn gwneud gwaith eithaf da ac adlewyrchir hynny yn y gyllideb.

Yr ydym oll yn rhannu pryder Geraint Davies ynghylch cyffuriau. Mae Chris Bryant, fel yr Aelod Seneddol dros Rondda, wedi fy lobïo’n egnïol ynghylch y materion y mae angen inni eu hystyried o ran problemau cyffuriau yn yr ardal honno. Dywedais yn glir yn fy natganiad na fyddwn yn gwneud dyfyniadau parod ynghylch sut y byddaf yn dyblu nifer y gwelyau a’r hyn y bwriadaf ei wneud ynghylch triniaeth os na allwn roi ffeithiau i ategu hynny. Mae adroddiadau’n dod i law ar hyn o bryd ac, ar sail eu casgliadau, gwnaf ystyried y dyraniadau i’w gwneud yn y gyllideb derfynol. Efallai y bydd yn rhaid imi ystyried ymyriadau ariannol eraill yn ystod y flwyddyn. Fel Gweinidog Cyllid, ni allaf fforddio defnyddio gimigau rhad a dweud y gwnaf ddyblu nifer y gwelyau; rhaid imi weithio ar sail ffeithiau gan ei bod yn bwysig ein bod yn gwneud y penderfyniadau iawn ar drin problemau cyffuriau.

Yng ngolwg eich cyfeiriad at ddyblu nifer y gwelyau i drin dibyniaeth ar gyffuriau, a ydych yn barod i ryddhau £100,000 fel y gellir ailagor y gwelyau presennol i wasanaethu trigolion Rhondda Cynon Taf, Ogwr a Phen-y-bont ar Ogwr?

Dywedais na fyddwn yn gwneud unrhyw ddatganiadau am ddyblu nifer y gwelyau nes bydd y ffeithiau gennyf o’m blaen. Pan fydd y ffeithiau hynny gennyf, gwnaf ddyraniad ariannol.

Nid wyf yn cyd-fynd â sylwadau Nick am y cronfeydd strwythurol. Mae pawb yn canmol profiad Iwerddon. Fodd bynnag, mae Iwerddon a Chymru’n wahanol. Ymdriniwyd yn wahanol â’r cronfeydd strwythurol ledled Ewrop. Rhaid inni gydnabod bod datblygu economaidd wrth graidd ein holl weithgareddau, gan ei fod yn hollbwysig i greu swyddi a helpu pobl mewn ardaloedd difreintiedig. Mae blaenoriaethau’r gyllideb yn ddigonol yng nghyd-destun y pennawd hwn, ac yr wyf wedi rhoi ymrwymiad ar arian ychwanegol ar gyfer y cronfeydd strwythurol a hefyd ar gymorth rhanbarthol dewisol a chyllidebau eraill sy’n cael eu harwain gan y galw.

Os yw’r amser yn brin, na wnaf.

Codwyd pwyntiau cyllidebol penodol gan William Graham, Helen Mary ac Aelodau eraill. Darllenaf y cofnod ac, os nad ymdriniais â’r pwyntiau hynny yn fy ymateb, gwnaf ymateb iddynt yn ddiweddarach.

Yn y pen draw, fel y Gweinidog Cyllid, caf fy nghollfarnu’r naill ffordd neu’r llall, yn enwedig o ran cronfeydd wrth gefn a hyblygrwydd diwedd blwyddyn. Mae hon yn gyllideb dda gan ein bod yn rhoi arian ar waith. Mae ein sefyllfa o ran hyblygrwydd diwedd blwyddyn yn dda gan ein bod wedi gwario ein cyllideb. Mae ein sefyllfa o ran y gronfa wrth gefn yn dda hefyd. Mae fy record ar roi arian mewn cronfeydd wrth gefn yn dangos fy mod wedi gweithredu’n iawn—yr oeddem yn gallu delio â’r llifogydd yn 2000 ac argyfwng clwy’r traed a’r genau y llynedd. Mae gennyf ddigon o brofiad mewn llywodraeth i weld bod sefyllfa’r gronfa wrth gefn yn ddigonol ar gyfer y flwyddyn nesaf. Mae’n bwysig inni gydnabod bod y gyllideb hon yn ymwneud â penderfyniadau da ar wario a dyfodol Cymru. Yr wyf yn falch iawn fy mod wedi gallu gwneud y datganiad hwn heddiw.