Cynigiaf fod

Yr wyf yn falch o agor y ddadl hon heddiw, gan ei bod yn gwireddu’r addewid a wneuthum y tymor diwethaf i drafod Deddf Addysg 2002. Pan gyhoeddodd Llywodraeth y DU ei bwriad yn gynnar y llynedd i gyflwyno Mesur Addysg yn ystod hydref 2001, ystyriais y rhaglen enfawr o gymorth, datblygiad a newid ar gyfer addysg a dysgu gydol oes yng Nghymru. Arweiniodd hynny at gyhoeddi ‘Y Wlad sy’n Dysgu’ ar 5 Medi 2001, sef ein rhaglen addysg a dysgu gydol oes gynhwysfawr hyd at 2010 yng Nghymru. ‘Y Wlad sy’n Dysgu’ yw’r datganiad strategol cynhwysfawr cyntaf ar addysg a dysgu gydol oes yng Nghymru, a’r ddogfen gyntaf a gyhoeddwyd gan y Cynulliad Cenedlaethol sy’n paratoi’r ffordd ar gyfer deddfwriaeth sylfaenol ac is-ddeddfwriaeth yn y maes hwn. Mae hyn yn enghraifft nodedig a phenodol o dorri tir newydd.

Yn ‘Y Wlad sy’n Dysgu’, yr ydym yn uchelgeisiol. Mae ein hagenda yn strategaeth ar gyfer chwyldroi addysg yng Nghymru a gwella cyfleoedd addysg i bawb, ar bob adeg yn eu bywydau. Efallai y bydd rhai yn dweud ein bod yn gofyn llawer o wlad fach, ond mae gan Gymru gyfle enfawr i ddod yn wlad sy’n dysgu ryngwladol o fri, lle mae addysg a hyfforddiant yn holl bwysig. Mae ‘Y Wlad sy’n Dysgu’ yn ddogfen sy’n torri tir newydd, a wnaed yng Nghymru gyda phartneriaeth pobl ledled Cymru. Mae ymateb rhieni, llywodraethwyr, athrawon a rhanddeiliaid eraill mewn addysg yn aruthrol. Yr ydym wrthi’n dylanwadu ar yr agenda addysg ledled y DU gyda’n polisïau arloesol a luniwyd yng Nghymru. Yr ydym yn rhoi polisïau penodol Gymreig ar waith sy’n iawn i ni ac sy’n gweddu i’n hamgylchiadau. Mae dadl heddiw ar Ddeddf Addysg 2002 yn gam mawr tuag at gyflwyno agenda ‘Y Wlad sy’n dysgu’. Gwlad lle y darparwn addysg a hyfforddiant heb ei ail yw ein gweledigaeth, lle y gall plant bach fanteisio ar addysg feithrin ragorol, a lle yr â ein plant i ysgolion rhagorol mewn adeiladau a adeiladwyd i’r pwrpas. Byddwn yn rhoi anghenion dysgwyr yn gyntaf. Er mwyn gwneud hynny, rhaid inni godi safonau yn gyffredinol a chefnogi ein hymarferwyr. Rhaid inni roi cychwyn gwych i bob plentyn, a rhaid inni ddarparu cwricwlwm mwy cyflawn a hyblyg. Rhaid inni wella cynhwysiant cymdeithasol a dileu rhwystrau i ddysgu.

Byddaf yn amlygu rhai o feysydd mwyaf cyffrous yr agenda hon, a ategir gan y ddeddfwriaeth newydd hon. Yr ydym wrthi’n datblygu ein cynlluniau cyffrous ar gyfer cwricwlwm sylfaen i blant rhwng tair a saith mlwydd oed. Nid yw hynny ond yn digwydd yng Nghymru. Yr wyf yn benderfynol o roi’r cychwyn gorau i’n plant ieuengaf yng Nghymru. Os yw hynny’n golygu cwricwlwm hollol wahanol a chwarae mwy cyfarwyddol o lawer, yna cawn hynny yng Nghymru. Bydd ar sail tystiolaeth. Ledled Cymru, mae pobl wedi sôn wrthyf dro ar ôl tro am bwysigrwydd darpariaeth anghenion addysgol arbennig o ansawdd. Mae hyn yn flaenoriaeth uchel i mi fel y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes. Yr wyf wrth fy modd gyda’r cyfleoedd newydd y mae Deddf Addysg 2002 wedi eu rhoi inni. Bydd gennym ganolfannau rhanbarthol wedi eu hariannu gan y Cynulliad a’n tribiwnlys AAA ein hunain i Gymru.

Yr ydym yn mynd i’r afael ag anfodlonrwydd ac mae pwerau ar gyfer Cymru yn unig yn Neddf Addysg 2002 i’w gwneud yn ofynnol ar ysgolion cynradd ac uwchradd i barhau i wella perfformiad mewn partneriaeth. Mae’r Ddeddf yn cynnwys pwerau sy’n ei gwneud yn ofynnol i gyrff llywodraethol ysgolion uwchradd a’r ysgolion cynradd sy’n eu bwydo i gynllunio ar y cyd ar gyfer pontio o gyfnod allweddol 2 i gyfnod allweddol 3. Mae rheoli’r pontio yn effeithiol yn un o’r heriau pwysicaf a wynebwn. Yr ydym yn benderfynol o godi safonau ar gyfer plant 11 i 14 mlwydd oed ac edrychwn am ffyrdd arloesol o reoli’r pontio yn y ffordd orau bosibl i’r dysgwr. Bydd plant ysgol ledled Cymru yn elwa’n uniongyrchol ar ddarpariaethau yn y Ddeddf ar gyfer Cymru’n unig.

Bydd y fforymau cyllideb a gyflwynwyd gan y Ddeddf yn rhoi’r cyfle i ysgolion ac AALl gynnal trafodaethau pwysig am ariannu ysgolion a chyllidebau ysgolion. Mewn rhai achosion bodola fforymau o’r fath eisoes yng Nghymru yn anffurfiol, ond mae sefydlu eu rôl allweddol yn gam cyffrous ymlaen ac yn elfen allweddol o agenda ein partneriaeth. Ategir ein hymrwymiad i gyfranogiad ieuenctid gan gymal newydd yn y Ddeddf a fydd yn ein galluogi i gyflwyno cynghorau ysgol i gynnwys dysgwyr ledled Cymru. Mae sefydlu cytundebau partneriaeth rhwng awdurdodau lleol ac ysgolion ledled Cymru yr un mor bwysig. Gwerthfawroga’r blaid Lafur bartneriaeth a’i rôl i ddod ag ysgolion a chymunedau yn agosach at ei gilydd. Mae gweithio’n agos mewn partneriaeth ag awdurdodau addysg lleol, y proffesiwn addysgu ac undebau’r athrawon, yn ogystal â chyda’r disgyblion eu hunain, yn llywio ein hagenda gwella ysgolion. Croesawaf y darpariaethau hyn ar gyfer Cymru’n unig yn y Ddeddf, a fydd yn hyrwyddo ein hagenda addysg sylfaenol ymhellach yng Nghymru.

Mae’r Ddeddf hefyd yn rhoi cyfle newydd i addasu darpariaeth ar gyfer plant 14 i 19 mlwydd oed, sy’n ystyried ein cwricwlwm penodol yng Nghymru. Cyn bo hir byddwn yn lansio ein cynlluniau radical i blant 14 i 19 mlwydd oed ar gyfer ymgynghori hyd yn oed yn ehangach, wedi ei lunio gan bobl ifanc eu hunain. Galluoga’r Ddeddf inni gyflwyno addysg bersonol a chymdeithasol ac addysg sy’n gysylltiedig â gwaith yn y cwricwlwm yng Nghymru. Bydd gan bwerau i Gymru yn unig ar gyfer addysg sy’n gysylltiedig â gwaith rôl allweddol wrth baratoi ein pobl ifanc ar gyfer y gweithle a chynyddu eu gwybodaeth am arloesedd ac entrepreneuraeth. Bwriadwn achub ar bob cyfle a gawn i sefydlu Cymru fel y wlad sy’n dysgu—gwlad a ystyrir yn gyffredinol y lle gorau i ddysgu ac addysgu, ac nid yn y DU yn unig. Gwelais enghreifftiau gwych o addysg yn ystod fy ymweliadau ag ysgolion ledled y wlad yn ystod yr ychydig wythnosau diwethaf. Yr ydym yn datblygu ein hagenda ac mae’r Ddeddf yn gam mawr tuag at gyflawni ein nodau uchelgeisiol. Mae’n adeg gyffrous i Gymru.

Cyflwynwyd sawl gwelliant, ac ymdriniaf â hwy yn eu tro. Mae gwelliant 1 Jonathan Morgan am inni roi’r gair dinod ‘nodi’ yn lle’r gair ‘croesawu’. Byddai ymateb o’r fath yn creu argraff eithaf gwael o rôl a phwysigrwydd y Cynulliad. Yr ydym wedi disgrifio ein gweledigaeth yn ‘Y Wlad sy’n Dysgu’ ac wedi cyflawni ein nodau ar gyfer deddfwriaeth sylfaenol yn llwyddiannus gyda chefnogaeth gref pobl Cymru. Croesewir y canlyniad hwnnw ac, yn unol â hynny, gofynnaf ichi wrthod gwelliant 1. O ran gwelliant 2, fel yr eglurais o’r blaen, cafodd cyllid addysg ei sianelu’n uniongyrchol drwy awdurdodau lleol erioed, a hwy sydd yn y sefyllfa orau i wneud y penderfyniadau mwyaf addas. Gwneir y penderfyniadau hyn drwy bartneriaeth gydweithredol synhwyrol, ac mae darpariaethau yn Neddf Addysg 2002 yn mynd â’r bartneriaeth honno ymhellach drwy ganiatáu’r fforymau cyllidebau ysgolion a amlinellais, a chytundebau partneriaeth rhwng awdurdodau addysg lleol ac ysgolion i egluro cyfrifoldebau. Felly, gwrthodwch welliant 2 os ydych am gael y bartneriaeth gywir rhwng cymunedau ac ysgolion.

Deallaf siom plaid Jocelyn Davies, pan fethodd ei chymal 20 newydd i’r Mesur Addysg, fel yr oedd ar y pryd, yn ystod cyfnod adroddiadau Tŷ’r Cyffredin heb bleidlais, gan nad oedd neb yn ei gefnogi. Nid oedd pŵer ynghylch cyflog ac amodau athrawon wedi ei drosglwyddo i’r Cynulliad—nid oedd ‘Y Wlad sy’n Dysgu’ yn cynnwys cynnig o’r fath, ac ni ofynnodd un o’r ymatebion i’r ymgynghoriad am drosglwyddo pwerau o’r fath i Gymru. Ni dderbyniwyd unrhyw sylwadau gan undebau’r athrawon, awdurdodau lleol na chyrff eraill ar ddatganoli cyflog ac amodau athrawon i Gymru. Mae fy ymrwymiad i weithio gyda’r meddylfryd addysg, yn hytrach na mynd yn groes iddo, yn fy annog i beidio â chyflwyno’r hyn nas galwyd amdano yn ystod yr ymgynghoriad. Cryfheir y trefniadau presennol gan ofynion yr ymgynghoriad statudol o dan adrannau 121 ac 126 o Ddeddf Addysg 2002. Rhoddaf dystiolaeth hefyd i Gorff Adolygu Athrawon Ysgol. Felly, gofynnaf ichi beidio â chefnogi gwelliant 3.

Mae gwelliant 4 Jonathan Morgan yn ceisio condemnio methiant y Llywodraeth i ganiatáu i’r Mesur gael ei graffu’n briodol cyn rhoi Cydsyniad Brenhinol. Mae’r gwelliant hwnnw yn annheg ac yn anghywir. Nododd ‘Y Wlad sy’n Dysgu’ ein cynigion i Gymru, gan gynnwys y rhai sy’n galw am ddeddfwriaeth sylfaenol. Yn ystod yr ymgynghori, dosbarthwyd 15,000 o gopïau ac mae pobl yn gofyn am gopïau o hyd, gan mai hon yw dogfen ddiffiniol Cymru. Cymeradwywyd y cynigion gan y rhan fwyaf o’r bobl a ymatebodd i’r ymgynghoriad. Cyflwynais adroddiad i’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes ar ganlyniad ‘Y Wlad sy’n Dysgu’, ar ddarpariaethau arfaethedig y Mesur cyn ei gyflwyno, ac ar y Mesur ei hun yn fy natganiad Cabinet ar 27 Tachwedd 2001. Ar ôl hynny, gan gydweithio’n agos â staff Swyddfa Cymru a Gweinidogion yr Adran Addysg a Sgiliau, ymdriniodd fy swyddogion â’n buddiannau ar bob cam o’r Mesur yn y Senedd, a darparodd fy adroddiadau i’r Pwyllgor ddiweddariadau rheolaidd ar ei hynt. Bu’r Mesur ar-lein hefyd drwy gydol yr amser, ynghyd â’r cofnod swyddogol o’i hynt. Gofynnaf ichi beidio â chefnogi gwelliant 4.

Mae fy mhwyntiau cynharach ar welliant 2 Jonathan Morgan yr un mor berthnasol i welliant 5 Jocelyn Davies. Ein polisi ni yw cael addysg gyfun heb elfen o ddethol yng Nghymru, a chymeradwywyd hynny’n gryf gan y bobl a ymatebodd i’r ymgynghoriad. Yr awdurdodau lleol sydd yn y sefyllfa orau i benderfynu ar lefel yr adnoddau ar gyfer gwasanaethau addysg lleol, a gall y fformiwlâu cyllido gael eu gwella yn awr gan y fforymau cyllidebau ysgolion a’r cytundebau partneriaeth rhwng awdurdodau addysg lleol a’u hysgolion. At hynny, yr wyf wedi comisiynu dadansoddiad o’r fformiwlâu cyllido gan y Comisiwn Archwilio. Gofynnaf i welliant 5 gael ei wrthod.

Hoffwn atgoffa’r Gweinidog nad yw ei Phrif Weinidog, Tony Blair, yn cymeradwyo addysg gyfun a chred iddi fod yn fethiant. Yn hytrach na chaniatáu i awdurdodau addysg lleol benderfynu beth sydd orau i blant, oni chytuna’r Gweinidog y gallai eu rhieni wybod yn well?

Fel arfer, parhaf i gymeradwyo’r egwyddor gyfun—mae’r Cynulliad wedi ei chymeradwyo erioed—a byddaf yn parhau i ddangos i chi, yn unol â’r egwyddor honno, fod ysgolion yng Nghymru yn perfformio’n well nag ysgolion ar draws y ffin. Credaf y bydd rhieni yng Nghymru yn fodlon ar hynny.

Bydd gan Lywodraeth y Cynulliad fwy o bwerau o dan Ddeddf Addysg 2002, sef yr hyn yr oeddem yn ceisio ei gyflawni. Fodd bynnag, ni chânt eu harfer ar draul ysgolion a phenaethiaid ysgolion. I’r gwrthwyneb: eglurodd ‘Y Wlad sy’n Dysgu’ ein hymrwymiad i weithio mewn partneriaeth â’r rheini mewn cymunedau addysg ac eraill yng Nghymru. Dyna’r realiti a bydd hynny’n parhau yn y dyfodol, felly gofynnaf ichi beidio â chefnogi gwelliant 6.

Mae gennyf rywfaint o gydymdeimlad â gwelliant 7 Jocelyn. Fodd bynnag, mae ei chynnig eisoes yn rhan o bolisi a gweithdrefn y Cynulliad wrth gynnal gwaith Pwyllgorau. Sicrhaf Jocelyn, drwy fy adroddiadau, y bydd gan y Pwyllgor ddigon o gyfle i graffu ar yr is-ddeddfwriaeth arfaethedig a’i thrafod, fel y bydd gan y Cynulliad hefyd, o dan ein gweithdrefnau. Felly gwahoddaf Jocelyn i dynnu gwelliant 7 yn ôl. Fodd bynnag, os na all wneud hynny, gofynnaf i’r Cynulliad ei wrthod.

Mae’r rhan fwyaf o’r ddeddfwriaeth sy’n berthnasol i Gymru yn alluogol o ran ei natur. Golyga hynny fod gennym bwerau dewisol sylweddol newydd o ran y graddau y gallwn eu cymhwyso yng Nghymru, fel yr eglurwyd yn ‘Y Wlad sy’n Dysgu’. Gall y Cynulliad Cenedlaethol fod yn fodlon iawn ar gynnwys Deddf Addysg 2002. Dengys yn amlwg fod datganoli yn gweithio ac yn sicrhau y gellid cyflwyno ein cyfundrefn benodol o addysg a hyfforddiant gyda chryn hyder ac yn anad dim er budd dysgwyr yng Nghymru yn awr ac yn y dyfodol.

Yr wyf yn falch bod heddiw’n nodi diwedd fy ail flwyddyn fel Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes. Felly mae’n ddiwrnod priodol inni gyhoeddi’r agenda radical hon.

Cynigiaf welliant 2. Dileu pwynt 2 ac yn rhoi yn ei le:

Cynigiaf welliant 4. Dileu pwynt 3 ac yn rhoi yn ei le:

Cynigiaf welliant 6. Dileu pwynt 4 ac yn rhoi yn ei le:

Dywedodd y Gweinidog y dylem groesawu’r cyfle hwn i drafod Deddf Addysg 2002. Mae’r cynnig yn gofyn i ni groesawu yn hytrach na nodi’r Ddeddf. Sut y gallwn groesawu rhywbeth nad oeddem yn gallu cyfrannu’n ffurfiol ato? Dylem gymharu agwedd y Gweinidog tuag at y Mesur Addysg ag agwedd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol tuag at y Mesur Iechyd, a drafodwyd yn egnïol yn y Cynulliad. Fodd bynnag, ni chawsom gyfle i drafod y Mesur Addysg. Beth yw diben cael Cynulliad Cenedlaethol datganoledig i Gymru os na allwn graffu ar Fesurau cyhoeddus sydd mor bwysig i’r genedl? Ofer yw inni fod yma os na allwn drafod y materion pwysig y cyfeiriodd y Gweinidog atynt yn ei chyfraniad. Mae’n iawn gofyn i gyd-Aelodau a swyddogion y Gweinidog negodi gyda San Steffan os yw hynny’n ei bodloni, ond yr oedd yr Aelodau am gyfrannu at y darn pwysig hwn o ddeddfwriaeth a chofnodi eu barn ar y gyfundrefn addysg yng Nghymru a’i chyfeiriad yn y dyfodol. Fodd bynnag, gwadwyd y cyfle hwnnw inni gan weinyddiaeth drahaus ac awdurdodol. Yn hytrach na bod yn hunanglodforus, dylai’r Gweinidog ymddiheuro am y dirmyg a ddangoswyd gan y Llywodraeth tuag at Gynulliad Cenedlaethol Cymru fel sefydliad.

Efallai bod y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes yn fodlon ar ei rôl gryfach—hoffwn ei llongyfarch ar gwblhau dwy flynedd yn y swydd—o ganlyniad i’r pŵer sylweddol a ddatganolwyd i Lywodraeth Cymru gan Ddeddf Addysg 2002. Fodd bynnag, nid yw’n datganoli pŵer i ysgolion, penaethiaid, llywodraethwyr na rhieni. Datganolir y pŵer i’r Gweinidog. A yw hyn yn foddhaol? Mae gennym Weinidog yn y Llywodraeth sydd â’r pŵer yn awr i ymyrryd fel y myn mewn ysgolion a chyfarwyddo addysg yng Nghymru heb roi ystyriaeth briodol i’r rheini sy’n gweithio mewn ysgolion ac sy’n rheoli’r gyfundrefn yng Nghymru. Mae gennym Weinidog dros Addysg mwy pwerus ond mae ysgolion â llai o awdurdod, llai o hunanlywodraeth a llai o ryddid.

Mae gan deuluoedd nodweddiadol ar draws y ffin yn Lloegr fwy o ddewis o ysgolion a mwy o amrywiaeth. Mae gwneud mwy o ddefnydd o bridiannu yn sicrhau arian cyllidebol ar gyfer ysgolion Lloegr, ac mae’r cyfleoedd sydd ar gael yn well na’r rhai a gynigir i ysgolion yng Nghymru. Mae Llywodraeth Cymru yn fodlon hyrwyddo cyfundrefn o safon is na’r un yn Lloegr. Mae teuluoedd yng Nghymru—[Torri ar draws.]

Mae teuluoedd yng Nghymru yn wynebu dyfodol gwahanol iawn i deuluoedd tebyg yn Lloegr. Cyfyngir pobl yng Nghymru i anfon eu plant i’r ysgol leol ac nid oes dewis ganddynt. Mae’r cwricwlwm yn gyfyngedig ac nid yw’n cynnig cyfleoedd i ysgolion arbenigo. Mae athrawon yn blino ar y cynnydd cyson mewn baich gwaith, ac mae’r rhyddid i reoli eu hysgolion yn cael ei danseilio’n gyson gan y Llywodraeth hon. Yn wahanol i’r Gweinidog—y mae’n well ganddi ymgynghori â’i chyn gyflogwr, Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru—gwnaethom ymgynghori yn ystod yr haf ag ysgolion, penaethiaid, llywodraethwyr a rhieni.

Yr ydych yn sôn am ddewis, ond yr hyn sy’n hollbwysig yw canlyniadau’r gyfundrefn addysg. Mae ardal Castell-nedd Port Talbot wedi gweld gwelliant parhaus yn hyn o beth. Wrth ei flas mae profi pwdin. Nid dewis yw’r broblem.

Yr wyf yn falch ichi gyfeirio at ganlyniadau, Brian. Pe baech yn edrych ar ganlyniadau cyfnodau allweddol 2 a 3 a gyhoeddwyd ar ddiwedd toriad yr haf, buasech yn gweld bod y targedau a bennwyd gan eich Llywodraeth—a dyrannodd eich Llywodraeth filiynau o bunnoedd ychwanegol mewn ymgais i gyrraedd y targedau hynny—wedi eu methu, a’u bod ymhell ohoni. Yr ydym yn eithaf bodlon trafod canlyniadau. Fodd bynnag, yr ydym am i rieni a theuluoedd yng Nghymru gael dewis. Ni chânt ddewis ar hyn o bryd. Mae athrawon yn gadael y proffesiwn yn eu heidiau gan nad oes llawer o lais ganddynt mewn materion disgyblu a gwahardd plant. Maent am gael Llywodraeth sy’n lleihau ei hymyrraeth ddyddiol â sut y caiff ysgolion eu rhedeg. Dyna’r sefyllfa bresennol mewn ysgolion a dyna yw blaenoriaethau athrawon a phenaethiaid yng Nghymru. Mae penaethiaid am gael rheolaeth well dros broblemau disgyblu ac am gael athrawon a werthfawrogir ac nas tanseilir gan Lywodraeth sy’n honni ei bod yn llawn gofal. Maent am gael cyfundrefn addysg yn seiliedig ar ddewis, cyfle ac amrywiaeth. Dylai’r Gweinidog fod wedi cyfeirio at y posibilrwydd o gyllidebau addysg wedi eu neilltuo, a gynhwysir yn Neddf Addysg 2002. Gallwn neilltuo cyllidebau ysgolion yn awr i roi’r sicrwydd sydd ei angen ar ysgolion er mwyn cynllunio’n effeithiol ar gyfer y dyfodol. Sut y gall ysgol gynllunio o un flwyddyn i’r llall? Mae angen inni roi sicrwydd ynglŷn â chyllid i ysgolion yng Nghymru ac mae’r pŵer i neilltuo cyllidebau a ddarperir yn Neddf Addysg 2002 yn ffordd o wneud hynny.

Dylai’r Llywodraeth roi targedau gwirioneddol hefyd ar gyfer lleihau gwaith papur mewn ysgolion. Bu digon o eiriau caredig, strategaethau ac adroddiadau diddorol, ond ni fu llawer o weithredu. Yn hytrach na gwthio ysgolion i amrywiaeth o fforymau cyllideb gydag awdurdodau addyag lleol a sefydlu cytundebau a threfniadau partneriaeth rhwng gweinyddwyr awdurdodau addysg lleol ac ysgolion dylem osod amcanion ar gyfer lleihau’r gwaith papur a’r fiwrocratiaeth a wynebir yn ddyddiol gan athrawon. Mae’r Llywodraeth wedi creu’r beichiau hyn ac mae cyfle ganddi i’w lleihau drwy osod targedau. Os yw’r Llywodraeth o ddifrif am ddatblygu ysgolion yng Nghymru, dylai gefnu ar yr ymagwedd mai’r Llywodraeth a ŵyr orau. Sut y gall ddisgwyl cadw athrawon mewn proffesiwn y maent eisoes wedi’u digalonni ynddo pan dreulia gymaint o amser yn cyhoeddi strategaethau, dogfennau a chanllawiau ac yn ymyrryd yn ddiddiwedd yn y broses wahardd? Nid oes ryfedd bod athrawon yng Nghymru yn gadael y proffesiwn. Byddai Deddf addysg i fynd i’r afael â’r problemau hyn wedi bod yn werth ei chefnogi.

Cynigiaf welliant 5. Ychwanegu ar ddiwedd pwynt 3 yn y cynnig:

Cynigiaf welliant 7. Ychwanegu ar ddiwedd pwynt 4 yn y cynnig:

Yn fy nghyfraniad, amlinellaf y ddadl o blaid y gwelliannau hyn ac, os bydd amser yn caniatáu, gwnaf sylwadau ar ymateb Plaid Cymru i’r gwelliannau a gyflwynwyd yn enw Jonathan Morgan.

Ar y cyfan, croesawn y cynnydd mewn pwerau dros addysg y rhydd y Ddeddf hon i Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Mae’r pŵer i ddatblygu cwricwlwm gwirioneddol genedlaethol i Gymru sy’n diwallu anghenion penodol ein cenedl, er enghraifft, yn rhoi cyfleoedd cyffrous y gobeithiwn yn daer na chânt eu gwastraffu. Nid yr hyn y mae’r Ddeddf yn ei gynnwys yw ein prif bryder, ond yr hyn nad yw’n ei gynnwys. Ni allwn ddeall pam nad yw Llywodraeth sy’n ceisio deddfwriaeth i weithredu ar yr hyn a ddisgrifir yn y cynnig fel agenda’r Llywodraeth ei hun ar gyfer addysg, wedi manteisio ar y cyfle deddfwriaethol prin i ennill rheolaeth dros ddull sylfaenol o weithredu ar yr agenda addysg, sef y dull o ysgogi, gwobrwyo, recriwtio a chadw staff drwy sicrhau’r pŵer dros gyflog ac amodau athrawon. Y staff addysgu yng Nghymru yw adnodd allweddol ein cyfundrefn addysg. Yr hyn sy’n gwneud rhaglen addysg yn ddeinamig, bywiog a chadarnhaol yw’r bobl sy’n ei darparu, sef yr athrawon.

Mae llawer o ffactorau, megis parch proffesiynol, amser i addysgu a chefnogaeth cydweithwyr a’r gymuned yn cyfrannu at forâl, recriwtio a chadw athrawon. Fodd bynnag, mae cyflog ac amodau gwaith yn elfennau allweddol. Efallai na ofynnwyd yn yr ymgynghoriad am i’r pŵer dros y materion hynny gael ei ddatganoli, ond mae ein hathrawon yn genfigennus o’r sefyllfa yn yr Alban. Heb ragdybio canlyniad trafodaeth briodol ar yr hyn y dylid ei wneud ynghylch oriau gwaith, er enghraifft, ni all y Cynulliad na Llywodraeth Cymru wneud unrhyw beth ynghylch y materion hynny heblaw lobïo Llywodraeth y DU. O ystyried diffyg llwyddiant Llywodraeth y Cynulliad wrth lobïo dros y ffaith i fudd-daliadau gael eu hanwybyddu mewn perthynas â grantiau dysgu’r Cynulliad, mae’n annhebygol y bydd lobïo ar y mater hwn yn llwyddiannus. Nid yw hyn yn ddigon da.

O gofio’r dryswch cyfansoddiadol a’r anonestrwydd sylfaenol sy’n parlysu’r Blaid Lafur yng Nghymru ar hyn o bryd, efallai na ddylem synnu nad yw’r Gweinidog wedi ceisio sicrhau’r pwerau hyn. Fodd bynnag, mae ei rhesymau dros beidio â gwneud hynny yn eithriadol o wan. Ei rheswm sylfaenol, y cyfeiriodd ato yn flaenorol, yw y byddai angen mwy o weision sifil arnom er mwyn ymdopi. Ar yr amod y byddai’r gyllideb i dalu eu cyflogau yn cael ei datganoli gyda’r pŵer, byddwn yn croesawu ychydig mwy o swyddi sector cyhoeddus diogel yng Nghymru. Efallai y gallem eu lleoli i’r gorllewin o Abertawe er mwyn gwneud iawn am y miloedd o swyddi gweithgynhyrchu a gollwyd o dan y Llywodraeth hon.

Ceir cyfeiriad astrus yn y cynnig at ‘y camau cyntaf o ran deddfwriaeth sylfaenol’, sy’n awgrymu efallai y bydd y Gweinidog yn ceisio cyfleoedd eraill o ran deddfwriaeth sylfaenol. Efallai y bwriada aros tan ar ôl yr etholiad, fel y bwriada ei phlaid ei wneud cyn dweud unrhyw beth wrth bobl Cymru am ddatganoli pellach. Os felly, bydd yn ffodus i ddod o hyd i gyfleoedd eraill, gan fod agenda ddeddfwriaethol San Steffan yn orlawn ar gyfer yr ychydig flynyddoedd nesaf. Ofnaf ein bod yn colli cyfle rhagorol, ac na chawn gyfle tebyg eto.

Mae gwelliant 5 yn tynnu sylw at wendid sylfaenol yn rhaglen addysg bresennol Llywodraeth y Cynulliad. Mae ein safbwyntiau ar y mater hwn yn wahanol iawn i rai Jonathan Morgan. Croesawn y ffaith i’r Gweinidog wrthod cyflwyno mwy o gystadleuaeth yn y gyfundrefn addysg, a chroesawn ei hymrwymiad, y mae’n ei ailadrodd yn aml—ac y mae’n ddidwyll yn ei gylch, fe gredaf—i’r egwyddor gyfun. Fodd bynnag, daeth yr amser i fynd ymhellach.

Tra bod addysg yn parhau i gael ei ariannu fesul disgybl i raddau helaeth—neu, i bob pwrpas, bod yr arian yn parhau i ddilyn yr unigolyn—erys elfen gynhenid o gystadleuaeth rhwng ysgolion a chymhelliant i ddwyn disgyblion. Efallai bod yr egwyddor y gall disgyblion adael ysgol y canfyddir ei bod yn methu, gan fynd â’u hadnoddau gyda hwy, yn fanteisiol i nifer fechan o rai ffodus. Fodd bynnag, bydd hefyd yn amddifadu ysgolion anghenus o adnoddau pan fydd eu hangen fwyaf arnynt. Mae angen cefnogaeth ar ysgolion â phroblemau, ac ysgolion nad ydynt mor llwyddiannus ag y dymunwn iddynt fod. Efallai y bydd angen ymyrryd â rhai. Rhaid sicrhau nad ydynt yn gwaethygu ac yn troi yn ysgolion sy’n methu.

Anogaf y Gweinidog i gychwyn dadl ar fformiwla ariannu a fyddai’n seiliedig ar anghenion cymunedau ac nid ar anghenion unigolion yn unig—fformiwla a fyddai’n galluogi ein holl ysgolion i gael eu hariannu fel y gallant ffynnu. Nid wyf yn awgrymu y bydd hyn yn syml. Er enghraifft, byddai’n rhaid inni ystyried yr ysgolion hynny sy’n torri ar draws dalgylchoedd daearyddol, ysgolion ffydd ac ysgolion cyfrwng Cymraeg. Byddai’n rhaid inni sicrhau bod anghenion disgyblion ag anghenion arbennig y mae angen adnoddau ychwanegol arnynt yn cael eu diwallu yn eu cymunedau. Byddai’n rhaid inni sicrhau rôl briodol hefyd ar gyfer awdurdodau addysg lleol. Fodd bynnag, credwn nad yw’n briodol bellach i seilio o leiaf 75 y cant o’r cyllid ar nifer y disgyblion. Mae’n amser sicrhau chwarae teg.

Synnaf nad yw’r Gweinidog am gefnogi gwelliant 7, sy’n ceisio sicrhau bod y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes yn cadw ei rôl graffu briodol. O gofio sylwadau Jonathan Morgan—cytunaf ag ef ynghylch y diffyg craffu cyn i’r Mesur hwn ddod yn Ddeddf—mae gennym reswm i gynnwys y pwynt hwn yn y cynnig. Mae’n anhygoel nad yw’r Gweinidog yn cefnogi’r gwelliant, ac mae’n enghraifft eithriadol o’r modd y mae’r Blaid Lafur yn gwrthod gwelliant y mae’n cytuno ag ef. Yn anffodus, nid dyma’r tro cyntaf iddi wneud hynny.

Nid oes gennyf ddigon o amser i roi sylwadau manwl ar welliannau’r Ceidwadwyr. Digon yw dweud na chefnogwn welliannau 1, 2 a 6 am ein bod yn anghytuno â’r ethos cystadleuol a gefnogir gan y Ceidwadwyr. Fodd bynnag, cefnogwn welliant 4 oherwydd rhannwn bryderon Jonathan Morgan ynghylch y broses.

Yr ydym yn feirniadol iawn o agenda addysg Llywodraeth Cymru. Fodd bynnag, mae’n amlwg ei bod yn gwneud gwell gwaith o lawer na’i chyd-aelodau dros y ffin. Fodd bynnag, yn anffodus, mae anfedrusrwydd San Steffan yn parhau i effeithio ar ein disgyblion. Wrth ymateb i’r ddadl, efallai y dymuna’r Gweinidog roi sylwadau ar ffars yr haf hwn ynghylch graddau’r arholiadau safon uwch. A yw, er enghraifft, yn cefnogi’r galw am iawndal i’r myfyrwyr yr effeithiwyd arnynt? Yr wyf fi yn sicr yn cefnogi hynny.

Yn anffodus, mae’r ddeddfwriaeth hon yn gadael gormod yn nwylo San Steffan. Croesawn lawer o’r agweddau penodol ar agenda addysg Llywodraeth y Cynulliad ac felly, croesawn y Ddeddf, o ran yr hyn a gynhwysir ynddi. Trueni nad oedd gan y Llywodraeth y dewrder i fynd ychydig ymhellach.

Datganaf fuddiant fel athrawes gymwysiedig, llywodraethwraig ysgol a chynghorydd yng Nghyngor Dinas a Sir Abertawe. Mae llawer i’w drafod yn y Ddeddf hon, ond canolbwyntiaf ar feysydd allweddol trawsnewid, y fforymau cyllideb a’r cytundebau partneriaeth.

Mae’r gofyniad ar gyrff llywodraethol ysgolion uwchradd a’r ysgolion cynradd sy’n eu bwydo i gynllunio ar y cyd ar gyfer pontio o gyfnod allweddol 2 i gyfnod allweddol 3 yn gam cadarnhaol. Nid yw proses gynllunio o’r fath yn gysyniad newydd, ac mae llawer o ysgolion wedi dechrau cynlluniau o’r fath ac wedi cymryd rhan ynddynt yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf. Bûm yn ffodus i fod yn rhan o gynllun ardderchog a ddatblygwyd ac a roddwyd ar waith gan yr ysgol gyfun gymunedol a’r saith ysgol gynradd sy’n ei bwydo yn Nhreforys yn fy etholaeth. Ceir ymrwymiad cryf i sicrhau bod y cam hwn yn brofiad cadarnhaol i’r disgyblion a’r staff, gan arwain at ddatblygiadau arloesol a sylweddol. Mae’n demtasiwn manylu ar y rhain, ond nid yw’n briodol gwneud hynny yn awr, ac eithrio i awgrymu y gallai’r elfen hon o arfer gorau fod yn batrwm i’r dyfodol. Fodd bynnag, mae’n briodol cofio bod y broses bontio a drafodwn yn ymwneud â phobl ac mae angen ymdrin â hi mewn modd sensitif ac ystyriol. Mae canlyniad llwyddiannus nid yn unig yn effeithio ar lwyddiant academaidd neu yrfa ysgol yn y dyfodol, ond mae ganddo ddimensiwn personol hefyd a gall ddylanwadu ar gyfeiriad bywyd unigolyn o bosibl. Dyma pam mae hi mor bwysig.

Mae ariannu ysgolion a chyllidebau ysgolion bob amser yn bynciau llosg ac yn creu llawer o drafodaeth frwd. Ceir uchelgeisiau mawr ac mae hynny’n briodol, ond mae hynny’n creu tyndra pan na ellir eu gwireddu bob amser. O ran ariannu, nid oes gan ysgolion unigol ac awdurdodau addysg lleol yr un safbwynt bob amser. Os rhydd y fforymau cyllideb arfaethedig y cyfle i ysgolion ac awdurdodau addysg lleol drafod cyllido a chyllidebau, yna maent yn gam rhagweithiol i’w groesawu. Hoffwn gael rhagor o fanylion am y cam hwn, Jane. A ragwelir efallai y byddai’r fforymau cyllideb yn elfen o’r cytundeb partneriaeth, neu y gallent fod yn elfen ohono? Bu cytundebau partneriaeth yn werthfawr mewn meysydd eraill, ac edrychaf ymlaen at weld eu cyflwyno yn y maes hwn. Mae gan awdurdodau lleol lawer o brofiad ohonynt, ond byddant yn newydd i ysgolion a chymunedau o bosibl. Codant ddisgwyliadau ymhlith cyfranogwyr, ac felly byddai gwaith paratoi a thrafodaeth berthnasol ymlaen llaw o fudd.

Er imi ddewis amlygu’r tri mater hynny, ceir cynigion cadarnhaol eraill, megis arloesi â’r cwricwlwm a sicrhau bod modd ei addasu, datblygiad proffesiynol parhaus, a darpariaeth ranbarthol ar gyfer plant ag anghenion mwy cymhleth. Gyda’i gilydd, bydd pob un ohonynt yn datblygu’r agenda ar gyfer ysgolion. Yng ngoleuni hynny oll, croesawaf y Ddeddf a’i darpariaethau.

This motion reminds us that the majority of the provisions of the Act are enabling. They allow the Assembly to apply them here in Wales. It is only right that we note that. It is an ambitious programme, as the Minister said. Helen Mary said on our behalf that we welcome these aspects. However, we could do better. The words ‘the majority’ also remind us that the Assembly does not have control over some vital aspects of education, and that that deficit slows and undermines the Welsh Assembly Government’s attempts to achieve the aims set out in ‘The Learning Country’.

The fact that at least two of the amendments refer to, and ask for, changes in the way the service is funded, shows that the present system is not appropriate to maintain the comprehensive principle, or indeed our comprehensive schools, as Helen Mary said earlier. She also referred to amendment 3, and reminded us that we do not control teachers’ pay and conditions under the present devolutionary system. Until a fair funding method is established throughout Wales, and until the Assembly controls pay and conditions, no Welsh Government will ever fully achieve its aims in education.

I am concerned that the Minister has refused to support amendment 3. The absence of consistent and uniform funding causes all kinds of problems and frustrations across Wales, while a lack of control over pay and conditions undermines—as we heard—the process of recruiting, rewarding and retaining teachers.

No matter what the Assembly proposes to promote the professional welfare of teachers, the reality is that the education train must wait at Cardiff station until it gets the green light from the Department for Education and Skills at Westminster. For example, the delay in reducing bureaucracy, and the protracted wait for the publication of national standards before the introduction of threshold payments was possible, as well as many other aspects, are harmful to the training programme, and the recruitment and retention of teachers.

In yesterday’s The Western Mail, I read an article under the headline ‘Volunteers in the Firing Line’. That was not a refernece to the Cabinet’s visit to Llandudno, but to the incredible pressures currently being placed on those people whom we take so much for granted. Yet, without them—the 24,000 school governors—the education system would collapse. The article refers to the real problems and concerns facing governors in matters of funding, pressures of responsibility, recruitment of governors and initiatives. They are suffering from what is called ‘initiative fatigue’. In referring to these concerns, I am not criticising the Government. We know of the legacy of the Thatcher period when there was a rush in the 1980s and 1990s to enact damaging policies in Wales, with neither provision nor sufficient resources invested in them. We must pay more attention to our governors, and go out of our way to assist and support them. Some have already shown their dissatisfaction and have resigned because of the demands of their performance management responsibilities. That is a key development that may affect the welfare and success of the education service.

If governors are not content with the present system, how will they cope with the new requirements and responsibilities placed upon them by this Education Act? This Act will permit governors to form or invest in companies to provide services to schools. I very much hope that the Minister and the Assembly Government acknowledges the key contribution of governors, and that they are prepared to make significant investment in training and support for school and college governors. I saw little sign of that in the budget, but I am willing to be corrected.

Finally, good things are happening in education. We should acknowledge that. However, some endemic problems remain that may yet lead to tensions, failures and disillusionment. Therefore, I implore the Minister to acknowledge that threat, and for her, and her Cabinet colleagues, to secure the fully devolved power that would enable the Government of Wales to transform our education system for the better, once and for all.

Croesawaf Ddeddf Addysg 2002 a’r cyfle i gael deddfwriaeth sydd wedi’i theilwra at anghenion Cymru yn benodol. Mae’r cyfle hwnnw yn cydnabod datganoli a’r manteision a gynigia ar gyfer llywodraeth well ac ar gyfer cyflwyno gwasanaethau cyhoeddus yn well. Nid oes unrhyw ddarpariaeth yn bwysicach nag addysg i ddyfodol Cymru. Un o heriau mwyaf y Llywodraeth hon o dan arweiniad y Blaid Lafur yw sicrhau cyfiawnder cymdeithasol, ar draws yr holl wasanaethau a ddarperir gan y Cynulliad a’i gyfrifoldebau, i sicrhau cyfle cyfartal gwell. Rhaid inni anelu at ddod â’r gwastraff mawr o botensial dynol sydd wedi difetha ein cymunedau i ben. Yr wyf wedi codi’r pwynt hwn o’r blaen—ac nid ymddiheuraf am ei godi eto—ond mae’n hanfodol ein bod yn rhoi mwy o adnoddau i ysgolion sy’n gwasanaethu’r ardaloedd mwyaf difreintiedig. Ymddengys nad yw’r fformiwla gyllido bresennol yn ddigon hyblyg i AALl sicrhau y caiff ysgolion eu cyllido gyda phwysoliad digonol ar gyfer y ffactorau amddifadedd. Daw 75 y cant o’r fformiwla gyllido o niferoedd disgyblion ac mae’r gweddill yn ymwneud ag agweddau amrywiol, heb fawr o gwmpas i ystyried ffactorau amddifadedd.

Nid yw ond yn deg i’r ysgolion sy’n gwasanaethu ein cymunedau mwyaf difreintiedig ein bod yn ymdrin â’r agenda hon ar fyrder. Mae’r ysgolion hyn yn wynebu anawsterau ac anfanteision nas wynebir gan ysgolion eraill. Gallent wneud defnydd da o adnoddau ychwanegol i fynd i’r afael â’r annhegwch hwn. Yr enghraifft amlycaf fyddai lleihau maint dosbarthiadau ymhellach mewn ysgolion o’r fath.

Yn y cyd-destun hwn, croesawaf y cynnydd yn y gyllideb ar gyfer addysg dros y tair blynedd nesaf a gyhoeddwyd yn ddiweddar oherwydd y cyfleoedd y bydd yr arian hwnnw yn eu rhoi, er bod y gostyngiad mewn gwariant GEST yn peri pryder o ran gallu’r Cynulliad i ddatblygu agenda flaenllaw ac adeiladol. Fodd bynnag, croesawaf y cynnydd mewn adnoddau yn gyffredinol.

Yn fwy penodol, gofynnaf i Jane ymdrin ymhellach â’r ffordd y bydd y Ddeddf Addysg yn caniatáu i’r Cynulliad sicrhau mwy o degwch i ysgolion sy’n gwasanaethu ein cymunedau mwyaf difreintiedig ac yn benodol sut y bydd y fforymau cyllideb a’r cytundebau partneriaeth a grybwyllodd Val Lloyd yn effeithio ar yr agenda hon. Mae’n amlwg y bydd y fforymau yn rhoi cyfleoedd i gael trafodaeth hanfodol rhwng ysgolion ac awdurdodau addysg lleol ynghylch cyllido a chyllidebau ysgolion yn ogystal â materion eraill. Bydd y cytundebau partneriaeth rhwng awdurdodau lleol ac ysgolion yn caniatáu iddynt gydweithio er lles ysgolion a chymunedau ledled Cymru. A wnaiff Jane roi mwy o fanylion am y ffordd y bydd y cynlluniau arloesol hyn yn sicrhau bod adnoddau yn cyrraedd yr ysgolion hynny sy’n gwasanaethu ein cymunedau mwyaf difreintiedig? Gwn fod Jane yn coleddu’r nod hwn cymaint â minnau a llawer o bobl eraill.

Edrychaf ymlaen at bartneriaeth effeithiol barhaus rhwng San Steffan, y Cynulliad, awdurdodau lleol yng Nghymru, ac yn hollbwysig, ein hysgolion a’n cymunedau er mwyn sicrhau cyfle cyfartal gwell i bob un o’n plant a gweithio tuag at ddod â’r gwastraff mawr mewn potensial dynol yn ein cymdeithas i ben a ddylai fod wedi digwydd amser maith yn ôl.

Gall pob un ohonom groesawu unrhyw beth sy’n gwella addysg yng Nghymru a phleidleisio drosto. Fodd bynnag, y peth trist yw bod ein cyfundrefn addysg mewn cyflwr ofnadwy a’i bod wedi bod yn y cyflwr hwnnw ers blynyddoedd, er gwaethaf holl rethreg hunan-glodforus y Gweinidogion Llafur, y cyfeiriodd Jonathan Morgan ati.

Bob blwyddyn, mae miloedd o blant 11 mlwydd oed yn dechrau ysgolion cyfun heb fod yn gallu darllen ac ysgrifennu’n iawn. Tra bod y mwyafrif o blant o gefndiroedd dosbarth canol yn mynd i brifysgol neu addysg bellach, mae’r ffigurau ar gyfer plant o gefndiroedd difreintiedig yn llawer is. Gwelais un ystadegyn a ddangosodd mai dim ond un person ifanc o bob pump sy’n symud ymlaen i addysg uwch; mae’n rhy ofnadwy i’w gredu, ond dyna’r ffigur. Dylai’r ddwy ffaith hynny yn unig fod yn ddigon i dawelu unrhyw hunanfoddhad ynghylch safonau addysg yn y wlad hon. Felly, pwy sydd ar fai am hyn? Rhydd yr athrawon ac undebau’r athrawon y bai ar y Llywodraeth. Rhydd y Llywodraeth y bai ar y Llywodraeth flaenorol, yn ôl y disgwyl, ac mae rhieni yn rhwystredig ac yn beio pawb. Mewn gwirionedd, dylai pawb syrthio ar eu bai. Llywodraethau Ceidwadol a Llafur sydd â’r bai mwyaf, nid oherwydd diffyg cyllid gan nad hwnnw fu’r broblem fwyaf erioed, ond am gefnogi’r broses o gyflwyno’r gyfundrefn addysg gyfun, a ddisgrifiwyd yn gywir fel un o’r achosion mwyaf o fradychu’r dosbarth gweithiol yn y ganrif ddiwethaf ac a dderbynnir bellach gan y Prif Weinidog fel methiant.

Dengys unrhyw astudiaeth o’r ystadegau i nifer y plant o’r dosbarth gweithiol a aeth i brifysgol ostwng ar ddiwedd y saithdegau pan sefydlwyd ysgolion cyfun.

There is so much talk about this point. What is your definition of the comprehensive principle? What does it mean to you?

in Welsh It is important to give children from every background the opportunity of a high standard of education. Unfortunately, the comprehensive system has not delivered that.

yn Saesneg Pan sefydlwyd ysgolion cyfun, bu inni ddileu’r unig gyfle i bobl dlawd gael safon o addysg a oedd yn debyg i’r hyn a gynigir yn y sector annibynnol. Siaradodd John am y gwastraff mawr o adnoddau dynol. Yr oedd yn gywir iddo siarad am hynny, ond daeth i’r casgliad anghywir. Bu pobl yn dweud, John, y bydd ysgolion cyfun yn sicrhau cydraddoldeb. Dyna’r hyn yr ydych am ei weld. Mae’n debyg y byddwch yn cael hyn yn anodd i’w gredu, ond dyna’r hyn yr wyf innau am ei weld hefyd. Nid wyf am weld canlyniadau cyfartal, yr wyf am weld cyfle cyfartal. Y realiti ar hyn o bryd yw bod rhieni dosbarth canol, megis fy rhieni i, na allent fforddio fy anfon i ysgol breifat, yn twyllo. Symudodd fy rhieni i ddalgylch dosbarth canol gydag ysgol gyfun dda gerllaw. Felly, gall pobl fel minnau gael addysg dda. Yna gallaf ddweud imi fynd i ysgol gyfun fel pawb arall, ac mae hynny’n wir, ond yr oedd yn ysgol gyfun dda. Cynigiodd gyfle llawer gwell imi. Nid pobl fel fy rhieni i yn unig sy’n gwneud hynny, mae pobl yn gwneud hynny mewn llawer o ardaloedd, ac nid wyf yn eu beio. Mae’r Prif Weinidog wedi gwneud hynny.

Fel rhywun a gafodd ei haddysg drwy’r gyfundrefn gyfun yn gyfan gwbl, ni allwn feddwl am addysg well na’r un a gefais. Beth a ddywedech wrth bobl fel aelodau o’m teulu, a addysgwyd cyn y gyfundrefn gyfun, ac y difethwyd eu dyfodol yn llwyr wedi iddynt fethu eu harholiadau i fynd i’r system uwchradd?

Mae’n iawn ichi ddweud nad oedd dim byd o’i le yn yr ysgol gyfun yr aethoch iddi. Nid oedd dim byd o’i le yn yr un yr euthum innau iddi, a oedd mewn ardal dosbarth canol o Gasnewydd. Yr oedd yn hen ysgol ramadeg ac yn ysgol dda. Aeth Ron Davies i’r un ysgol. Yr oedd yn ysgol ramadeg pan aeth ef yno, ac ni wnaeth unrhyw niwed iddo.

Gwnaeth, a dweud y gwir.

Ni thrafodwn hynny. Beth a ddywedwch wrth y plant a ddaw o gefndiroedd difreintiedig sy’n mynd i’r hyn y mae Gweinidogion Llafur yn eu galw yn ysgolion cyfun cyffredin—yr ysgolion cyfun sy’n methu—am nad oes digon o arian gan eu rhieni i symud ac i brynu tŷ mewn ardal braf fel y gwnaeth eich rhieni chi a’m rhieni i.

Ni allaf ildio ichi eto. Dim ond ychydig funudau sydd gennyf.

Peidiwch â gofyn cwestiwn imi os nad ydych am glywed yr ateb.

Y bobl sy’n dioddef yw’r plant galluog hynny sy’n byw ar ystadau llwm, lle y mae mwyafrif y trigolion yn byw mewn byd cysgodion o drosedd, budd-daliadau a chyffuriau. Hwy yw’r rhai na chânt yr addysg a gafodd cymaint ohonom, fel chithau a minnau, a oedd ychydig yn fwy ffodus. Er gwaethaf rhethreg glodwiw y Prif Weinidog a’i ddealltwriaeth amlwg o’r broblem, mae’r Gweinidogion Llafur yng Nghymru, megis Jane Davidson, yn glynu wrth y syniad hen ffasiwn mai dim ond drwy leihau dewis ymhellach a thrwy ostwng safonau nes bod gan bob un ohonom yr un lefel isel o addysg y gellir sicrhau cydraddoldeb. Mae’r ateb gwirioneddol yn fwy radical a bydd angen dewrder gwleidyddol ar ran pawb.

Rhaid inni herio buddiannau personol gweision sifil, AALl, a’r holl fiwrocratiaid eraill sy’n costio cymaint ac sy’n cyflwyno cyn lleied o werth ymarferol. Mae angen inni roi cymaint o hunanlywodraeth â phosibl i ysgolion, gan ddefnyddio’r arian nas gwerir ar y biwrocratiaid i godi cyflogau athrawon, ond dim ond ar yr amod bod yn rhaid cael gwared arnynt a’u disodli gan eraill sy’n fwy abl, os byddant yn methu â chyflawni’r safonau angenrheidiol. Yn anad dim, ni allwn barhau i ganiatáu i blant galluog o ystadau llwm orfod mynd i’r ysgolion cyfun cyffredin, a osgoir gan y Gweinidogion ar gyfer eu plant eu hunain.

Weinidog, mae eich plaid yn honni ei bod yn siarad ar ran y tlawd. Mae eich cyfrifoldeb i’r plant hynny yn llawer mwy na’ch dogma gwleidyddol nac unrhyw broblem dosbarth canol sydd gennych o ran addysg breifat, ysgolion ffydd, neu ysgolion eraill y tu allan i’r model cyfun. Mae’r amser wedi dod i ddychmygu’r annychmygol, ac i ddisodli’r ysgolion cyfun safonol gydag ysgolion amrywiol sy’n diwallu anghenion plant o bob cefndir a phob lefel o allu, beth bynnag fo gallu eu rhieni i dalu.

Datganaf fuddiant fel athro cofrestredig, ac mae fy ngwraig yn bennaeth. Os oedd angen mwy o dystiolaeth arnom fod y Torïaid mewn llanastr llwyr, yr ydym newydd ei gweld. Nid oes dim polisïau ganddynt ac mae eu gwahaniaethau yn anhygoel.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn croesawu’r cynnig hwn a’r ffaith bod y Llywodraeth bartneriaeth wedi sicrhau y darpariaethau angenrheidiol yn Neddf Addysg 2002 i ganiatáu i’r Cynulliad ddilyn ei agenda a’i bolisïau ei hun yng Nghymru sy’n briodol i Gymru. Bydd hynny’n caniatáu inni ddilyn yr agenda unigryw ar gyfer Cymru a nodwyd yn ‘Y Wlad sy’n Dysgu’.

Fel y nodwyd yn ‘Y Wlad sy’n Dysgu’, croesawn bolisïau i wella cyfleoedd dysgu yn y blynyddoedd cynnar; y broses bontio rhwng ysgolion cynradd ac ysgolion uwchradd; sefydlu tribiwnlys anghenion arbennig ar gyfer Cymru, a galluogi ysgolion i fod yn fwy hyblyg ac i arloesi. Mae’n briodol bod llawer o’r darpariaethau a gynhwysir yn Neddf Addysg 2002 yn caniatáu i’r Cynulliad benderfynu a ydyw am eu dilyn ai peidio.

Mae cymaint i’w groesawu yma, megis pwyslais y Gweinidog ar ddatblygu partneriaethau. Wedi’r cyfan, yr wyf mewn Llywodraeth bartneriaeth. Mae cydweithio yn rhan allweddol o’r broses o wella addysg, ac nid yr agenda o wrthdaro a gyflwynir gan Geidwadwyr Cymru. Fodd bynnag, mae pob un ohonom yn edrych ymlaen at y diwrnod pan fydd yr holl bwerau o ran addysg wedi’u datganoli i senedd Cymru, a phan gaiff Mesur addysg Cymreig ei lunio a’i drafod yng Nghymru.

Mae’r cynnig hwn yn llawn o ysbryd datganoli, a’r ffaith bod Cymru yn mabwysiadu ymagwedd wahanol i Loegr ac yn mynd i’r cyfeiriad sy’n diwallu ein hanghenion.

When you speak of devolving full powers, do you, on behalf of the Liberal Democrats, include responsibility and control over teachers’ pay and conditions?

Diolch am y sylwadau hynny.

Cwestiwn ydoedd.

Mae’n ddrwg gennyf. Diolch am y sylwadau a’r cwestiynau hynny. Mae’r Llywodraeth bartneriaeth wedi sefydlu comisiwn Richard i archwilio pwerau’r Cynulliad. Edrychaf ymlaen at weld eich cyfraniad a’ch cyflwyniad iddo.

A dderbyniwch ymyriad?

Mewn munud, Jonathan.

Derbyniaf rai ymyriadau, ond—

Yr wyf yn siŵr eu bod am wneud, ond parhaf am funud.

Gwnawn bethau yn well yma nag yn Lloegr. Yr ydym eisoes wedi diddymu’r profion ar gyfer plant saith mlwydd oed; wedi ailgyflwyno llaeth ysgol am ddim yng nghyfnod allweddol 1; wedi cyflwyno grantiau ar gyfer myfyrwyr addysg uwch ac addysg bellach, ac yn cynnal prosiect peilot ar gyfer y fagloriaeth Gymreig. Mae’r Llywodraeth bartneriaeth wedi dangos mai addysg sydd â’r flaenoriaeth uchaf, gyda chynnydd sylweddol mewn cyllid—credaf ei fod yn gynnydd o 6.1 y cant mewn termau gwirioneddol y llynedd, a bydd yn 13 y cant y flwyddyn nesaf. Yr ydym wedi recriwtio 200 o athrawon ysgolion uwchradd ychwanegol hefyd.

Ar y pwynt hwnnw, a dderbyniwch ymyriad?

Mewn munud, Jonathan, os gwelwch yn dda.

Rhagoriaeth yw ein gweledigaeth, ond nid yw’n anwybyddu materion parhaus. Rhestraf ychydig ohonynt yn awr: sut i drin disgyblion sydd wedi’u hymddieithrio; hyrwyddo’r broses o leihau biwrocratiaeth; lleihau baich gwaith penaethiaid; sicrhau eglurder gwell o ran cyllido—ac, fel arfer, galwaf ar y Gweinidog i sicrhau bod gennym broses gyllido tair blynedd yn hytrach na phroses gyllido flynyddol, sy’n peri cymaint o bryder ar hyn o bryd. Mae’r ffordd y gall awdurdodau lleol fforddio talu am y cynnydd mewn cyfraniadau cyflogwyr tuag at bensiynau yn un o’r materion a ddaw i’r amlwg. Mae’r Llywodraeth yn ymdrin â’r materion gwirioneddol hyn; rhaid i bob Llywodraeth ymdrin â hwy. Bydd y camau a gymerir yma yn ein galluogi i gyflawni mwy.

Mae’n ddrwg gennyf, Jonathan, derbyniaf eich ymyriad. Anghofiais am hynny am funud.

Yr wyf yn ddiolchgar i Mick am ildio. Bu ichi ddweud yn eich sylwadau agoriadol eich bod am i’r system addysg gael ei datganoli’n llwyr i Gymru, hynny yw, sefyllfa lle nad oes gan San Steffan fawr o gylch gwaith neu ddim cylch gwaith o gwbl dros gyfundrefn addysg Cymru, tybiaf. Mae cyflog ac amodau gwaith athrawon, fel yr amlygodd Gareth Jones, yn rhan o’r gyfundrefn addysg yng Nghymru. Felly, a ydych am i’r agwedd honno ar y gyfundrefn addysg gael ei datganoli?

Fel rhywun sy’n gweithio mewn partneriaeth ac sy’n credu yn yr egwyddor o gydweithio, credaf yn gryf fod sefydlu comisiwn Richard yn gyfeiriad priodol i’r Cynulliad. Gadewch inni weld ei gasgliadau ac wedyn trafod y materion hynny. Yr ydych wedi rhoi’r eitem ar agenda yn y dyfodol, ac fe’i trafodwn bryd hynny.

Mae Jane Davidson wedi crybwyll yn y Siambr o’r blaen na fyddwn yn cynyddu’r nifer o ysgolion ffydd. Croesawaf y ffaith nad yw’r Llywodraeth bartneriaeth hon yn dilyn Lloegr yn hyn o beth. Nid oherwydd bod mwy o rieni yn mynd i’r eglwys yn rheolaidd a’u bod am i’w plant gael addysg mewn amgylchedd crefyddol y ceir y galw cynyddol am ysgolion ffydd yn Lloegr—wedi’r cyfan, mae cynulleidfaoedd yn parhau i leihau—ond oherwydd yr ystyrir ysgolion ffydd yn ysgolion da. Polisi’r Llywodraeth bartneriaeth yng Nghymru yw sicrhau bod pob ysgol yn ysgol dda, a hynny’n briodol. Perygl ysgolion ffydd yw eu bod yn cyfyngu ar y broses o integreiddio plant o gefndiroedd ethnig a chymdeithasol gwahanol a rhyngweithio rhyngddynt. Mae gweithredu polisi o’r fath sy’n allgáu disgyblion oherwydd crefydd yn anghywir.

Er nad oes gennyf fawr o amser ar ôl, ildiaf i Helen yn gyntaf, ac wedyn David.

Yr wyf bron wedi anghofio’r hyn yr oeddwn yn mynd i’w ddweud.

Eisteddwch, ynte. Ildiaf i David Melding.

Gwnaf.

Hoffwn bwyso arnoch ynglŷn â dau gwestiwn: a resynwch y ffaith nad mater datganoledig yw cyflog ac amodau gwaith athrawon ac a gefnogwch welliant 3? Fe’ch sicrhaf y rhoddwn gyflwyniad i gomisiwn Richard cyn yr etholiad, sy’n fwy nag y gall eich partneriaid ei ddweud.

I arbed amser, fe’ch cyfeiriaf at fy ateb blaenorol i’r cwestiwn hwnnw yn y Cofnod. Ildiaf i David.

Ar fater ysgolion ffydd, mae Archesgob Cymru, a drosglwyddir i Gaergaint cyn bo hir, wedi beirniadu gweinyddiaeth y Cynulliad am beidio â mynd ar drywydd y posibilrwydd o sefydlu mwy o ysgolion ffydd. Mae’n amlwg ei fod ar ochr chwith y sbectrwm. Os oedd urdd grefyddol neu enwad penodol am ddod yn gyfrifol am ysgol canol dinas sy’n methu, mae’n debyg y gallent gyflwyno addysg o safon llawer gwell, gyda’u cenhadaeth. Rhaid ei bod yn werth rhoi cynnig ar hynny.

Rhoddaf ateb cryno.

Parchaf farn David a barn yr Eglwys. Fodd bynnag, credaf yn gryf mewn integreiddio. Yn y byd bregus lle rydym yn byw, mae pob achos sy’n hyrwyddo’r broses o integreiddio a dealltwriaeth well rhwng grwpiau cymdeithasol gwahanol o fudd mawr. Felly, ni chefnogaf unrhyw beth sy’n torri’r broses o integreiddio cymdeithas yn llwyr.

Credaf y bydd deialog, cyfathrebu a phartneriaeth well yn datrys y problemau a grybwyllwyd. Mwy o gydweithio, yn hytrach na gwrthdaro a chystadleuaeth, sy’n allweddol i ddatblygu cyfundrefn addysg ardderchog, sef yr hyn yr ydym am ei gael yng Nghymru.

Rhydd y Ddeddf Addysg hon, a gyflwynir mewn partneriaeth gan y Llywodraeth Lafur yn San Steffan a Llywodraeth y Cynulliad o dan arweiniad y Blaid Lafur, gyfle euraid inni lywio dyfodol gwell ar gyfer addysg a dysgu gydol oes yng Nghymru. Mae gennym lawer o ddoniau a photensial yng Nghymru, y mae’n rhaid inni eu troi’n gyfle a llwyddiant. Mae plant, rhieni ac athrawon diwyd yn sicrhau bod safonau yn codi bob blwyddyn, ac mae canlyniadau arholiadau yn gwella ac yn uwch na’r rhai mewn ardaloedd eraill o’r DU.

Fodd bynnag, nid yw’n ddigon inni ganmol a llongyfarch. Rhaid inni greu fframwaith ar gyfer cyfundrefn addysg lwyddiannus, gyda chymorth a buddsoddiad priodol i ddisgyblion ac athrawon fel ei gilydd. Mae Llywodraeth y Cynulliad eisoes wedi dangos ei hymrwymiad enfawr tuag at ddysgu, gyda symiau mawr yn y gyllideb ar gyfer cymorth i fyfyrwyr, cyflog athrawon a dosbarthiadau llai. Ddoe, ailgadarnhaodd y gyllideb ddrafft benderfyniad y Llywodraeth i greu gwlad sy’n dysgu. Fodd bynnag, nid yw cyllidebau yn unig yn ddigon.

Un o’r agweddau mwyaf cyffrous ar y Ddeddf yw’r cyfle i lywio’r cwricwlwm newydd ar gyfer dysgu yng Nghymru—cwricwlwm sy’n diwallu anghenion penodol pobl Cymru. Mae ein system gyfun wedi ein gwasanaethu’n dda, ac mae’n dda gennyf fod Llywodraeth y Cynulliad o dan arweiniad y Blaid Lafur wedi addo parhau i’w chefnogi. Fodd bynnag, cyhyd ag y bo plant a phobl ifanc yn cwympo drwy’r rhwyd ac yn gadael yr ysgol heb gymwysterau, ni allwn fod yn hunanfodlon am y cyfle i ddiwygio’r gyfundrefn. Nid yw un gyfundrefn i bawb yn caniatáu i bob person ifanc gyflawni ei botensial llawn.

Yn Lloegr, mae’r Adran Addysg a Sgiliau wedi penderfynu mynd ar drywydd ysgolion arbenigol. Mae Llywodraeth y Cynulliad wedi penderfynu nad yw’r opsiwn hwn yn briodol inni, a hynny’n gywir. Mae ein sefyllfa ni yn wahanol ac mae’n briodol ein bod yn gwneud penderfyniadau gwahanol, ond rhaid i’r Llywodraeth hon fynd ar drywydd cynlluniau arloesol a diwygiadau radical hefyd. Fel y dywedais, un o’n cyfleoedd mwyaf yw ailwampio ein cwricwlwm er mwyn iddo ddiwallu anghenion ein pobl ifanc ac yn rhyddhau eu potensial. Mae’n dda gennyf fod Llywodraeth y Cynulliad yn ymrwymedig i ddiwygio’r cwricwlwm 14 i 19 oed i sicrhau’r un parch i gymwysterau galwedigaethol ac i roi amrywiaeth ehangach o sgiliau a phrofiadau i ddysgwyr. Edrychaf ymlaen at weld y cynnydd hwn ond gobeithiaf hefyd y gallwn ystyried ail-lunio ein darpariaeth cyfnod allweddol 3, a sicrhau proses bontio well rhwng y cyfnodau hyn a’r cam cynradd.

Mae’r safonau yn ein hysgolion yn codi o dan y Blaid Lafur, ond gwyddom y gallwn wneud yn well byth. Drwy weithio ar y cyd gyda’r buddsoddiad mwyaf erioed gan y Llywodraeth, gwn y gallwn ymateb i’r heriau hyn a chreu gwlad sy’n dysgu lle na chaiff yr un dysgwr ei anwybyddu.

Croesawaf welliannau ein partneriaeth i addysg Cymru, ond yr wyf am gyfeirio at Ysgol John Bright yn Llandudno. Yn sgîl llawer iawn o ymgynghori yn ystod yr haf, mae bwriad y cyngor i adeiladu ysgol newydd ar hen safle gwaith nwy a thirlenwi yn peri pryder cynyddol imi. Anogaf y Gweinidog i drafod y cynnig hwn gyda Sue Essex fel y gellir lleddfu ofnau’r rhieni pryderus iawn hyn.

During yesterday’s debate on the budget, Glyn Davies asked an interesting question, namely, does this budget differ in any way from what would have happened if the Assembly did not exist. I disagreed with him, but I believe that education is the best illustration to use to answer him, as the Assembly Government has clearly justified the need for an Assembly in Cardiff to form strategy and develop a new vision for education in Wales. That would not have happened without the Assembly. We should all welcome that, whatever our political colours. It is clear to me that the key document, ‘The Learning Country’ sets out an exciting future for education in Wales, and I welcome that, along with the measures contained in this Act, which will bring that future to pass.

The other parties criticise us—and we must expect that—but huge changes have taken place, and there are more to come, in our schools because of Assembly measures. Those of us who visit schools in all parts of Wales hear about the positive differences the Assembly has made. An example of a major improvement for teachers is the provision of electronic whiteboards, which inspire and stimulate the pupils of Wales to learn. More resources are available to improve learning, more support is provided for teachers, and money is given to improve buildings. This has all come about as a result of the Assembly’s vision for the future of our school children.

The important aspect of ‘The Learning Country’ is its emphasis on the school stages that require the most work. We have a new understanding of the needs of education in Wales; we know where the weaknesses lie, and where we must focus, and the Minister and the Government are reacting to this. We know that the early years are of key importance, and exciting changes are now occurring in this area. We are prepared to consider what is happening in other countries, and become radical in the way in which we consider this age group, which I welcome. The transition period between primary and secondary school has long been a weakness in our system. We are examining this period, along with the 14 to 19 curriculum, and concentrating on ways of improving them. I was fortunate to be present at the Education and Lifelong Learning Committee meeting before the recess, when a group of young people spoke to us about their ideas for 14 to 19 education. These ideas will feed into the changes that will take place in Wales for this curriculum stage. It is fantastic that these young people can propose ideas, and that we listen to them and put them into practice in our schools.

Of course there is more work to be done, and I agree with John Griffiths that we must target more resources on deprived areas. The Finance Minister has already started to consider this. During yesterday’s debate on the budget, we heard about a new fund that will be targeted at the most deprived communities—a huge step forward that would not have happened if the Assembly had not set new priorities. Therefore, let us congratulate the Minister on this exciting work in education, and look forward to a bright future for our pupils across Wales because of what takes place in the Assembly.

Yr wyf wedi mwynhau gwrando ar y ddadl hon. Nid oeddwn wedi bwriadu siarad ond mae perfformiadau penigamp fy nghyd-Aelodau Ceidwadol wedi fy ysgogi i gyfrannu.

Nid oeddwn yn ddigon ffodus i lwyddo yn yr arholiad 11-plus ac felly mynychais ysgol uwchradd fodern, lle y cefais addysg wych a ddiwallodd fy anghenion. Yr ydym yn methu tangyflawnwyr Cymru ar hyn o bryd. Oni cheisiwn ddeall eu hanghenion, byddwn yn creu problem enfawr ar gyfer y dyfodol. Nid oedd yr addysg uwchradd a gefais yn academaidd; dysgwyd sgiliau technegol inni. Fodd bynnag, nid oedd yr un ohonom yn ystyried ein hunain yn fethiant; aethom allan i’r byd gyda’n sgiliau ein hunain. Mae angen dybryd taer ar y wlad hon am rai o’r sgiliau hynny a gollwyd drwy ddileu’r cyfleoedd i’r bobl hyn.

Caiff llawer gormod o bobl eu gwahardd o’r ysgol, gan arwain at ymddygiad gwrthgymdeithasol, diffyg disgyblaeth, fandaliaeth ar y strydoedd a’r problemau eraill a welwn yn y wlad hon. Y rheswm dros hyn yw nad ydym wedi dod o hyd i rôl ar gyfer y plant hyn. Mae gallu gan bob un ohonynt a rhaid inni gydnabod hynny. Gallwch weld yr enghraifft fwyaf o hyn yn y bobl sy’n mynychu canolfannau ailsefydlu cyffuriau ac alcohol. Pan ddychwelant ar y trywydd cywir, dangosant fod ganddynt ddoniau. Ni chydnabuom y doniau hynny pan oeddent yn yr ysgol a dyna’r wers y mae’n rhaid i’r Cynulliad Cenedlaethol ei dysgu. Gadewch inni sicrhau bod gennym gyfundrefn addysg ar gyfer pawb yng Nghymru, ac nid y disgyblion galluog yn unig.

Nid oeddwn innau wedi bwriadu siarad ychwaith, ond gwnaeth y cyfraniad hwnnw argraff arnaf. Cefais fy hun yn cytuno i raddau helaeth â Blaster Bates, sy’n beth anghyffredin, fel y gwyddoch. Ar ôl gwrando ar y malu awyr ar ran y Ceidwadwyr ers dechrau’r ddadl hon, credwn fod rhaid dweud rhywbeth. Cawn ein hatgoffa o ymagwedd wladychol y Blaid Geidwadol cyn datganoli—mae pob un ohonom yn ei chofio’n dda. Clywsom amdani eto gan Peter Rogers—ni fydd y Cynulliad mor lliwgar y flwyddyn nesaf ar ôl iddo adael, ond golyga y bydd miliwnydd yn llai gyda thocyn y loteri yn y grŵp Torïaidd—ac mae pob un ohonom yn cofio sut yr oedd hi. Clywsom David Davies hefyd yn dweud wrthym ei fod yn dod o’r dosbarth canol a’i fod yn ffodus. Mae hynny’n gywir—os nad oeddech yn ffodus, fe’ch taflwyd ar y domen. Dyna’r ffordd yr ymdriniodd y Torïaid â’r mater. Dyna pam ein bod am gael system gyfun i roi cyfleoedd i bobl.

Yr hyn nad yw’r Aelod yn ei sylweddoli yn ôl pob tebyg, neu’r hyn nad yw am ei sylweddoli, yw yr aiff llawer o blant nad ydynt yn ddawnus yn academaidd ar ei hôl hi yn yr ysgol ar hyn o bryd am na allant ymdopi â’r gwaith. Yna dechreuant gamymddwyn yn yr ystafell ddosbarth, gan mai dyna’r unig ffordd y gallant gael sylw. Mae hyn yn atal plant eraill—o gefndiroedd tlawd yn aml—rhag gweithio, gan greu cylch dieflig. Caiff y bobl na allant lwyddo yn yr ysgol eu methu ar hyn o bryd am nad oes ganddynt y sgiliau academaidd i ddelio â—

Nid oes ganddynt y sgiliau academaidd i ddelio â’r problemau hynny, a chaiff y plant â’r sgiliau academaidd eu dal yn ôl.

Anghytunaf â hynny; mae’n gwyrdroi’r realiti. Mae pob un ohonom yn ymwybodol o’r mentrau a gyflwynwyd gan y Gweinidog a’i rhagflaenwyr ers sefydlu’r Cynulliad Cenedlaethol. Buont er budd Cymru. Mae’n gyfleus ichi anghofio i bobl Cymru—nid y Torïaid wrth gwrs—bleidleisio dros y Cynulliad Cenedlaethol hwn. Pleidleisiwyd inni allu rheoli ein penderfyniadau o ran polisïau addysgol. Yr ydych yn eistedd yma ar draul trethdalwyr gan geisio tanseilio popeth a wneir er budd plant Cymru. Mae gennym Lywodraeth fywiog a Gweinidog rhagweithiol, sy’n ymweld ag ysgolion ym mhob etholaeth ac yn gweithio i annog ysgolion ac athrawon. Gwna bopeth yn ei gallu i wella safonau academaidd. Eto, rhaid inni wrando ar yr holl falu awyr hyn am eich bod am ennill pwyntiau gwleidyddol. Nid y realiti yw hyn. Gyda llaw, yr ydym wedi penderfynu bod gan David Jones lais mwy crand na David Melding, ac felly mae wedi colli ei le.

Ni anghofiwn byth yr hyn a wnaeth y Torïaid i addysg nag i gymunedau. Gŵyr pob un ohonom na chredwch mewn datganoli, ac felly mae’n naturiol ichi ei ddifrïo. Gŵyr pobl Cymru fod Llywodraeth Cymru yn gweithio’n galed i wella safonau academaidd ac i ddarparu dyfodol. Gwrandewais ar Mick Bates hyd yn oed y prynhawn yma, a grybwyllodd sawl menter er budd plant yng Nghymru a gyflwynwyd o ganlyniad i ddatganoli. Felly, nid ydym am gael yr ymagwedd wladychol oherwydd y byddai’n gam yn ôl a byddai’n ein clymu wrth Loegr, nad yw’n briodol o anghenraid. Mae ymagwedd David Davies yn nodweddiadol: ceiswyr lloches—llosgwch hwy; os nad yw plant yn cyflawni yn yr ysgol—llosgwch hwy. Os na allwch gyflawni, nid oes lle ichi. Mae ein hymagwedd ni yn wahanol; bu eich ymagwedd chi bob amser yr un peth, ac yr ydym wedi gwrando arni, er cywilydd i chi, dro ar ôl tro.

Gwnaethoch grybwyll rhywbeth am beidio â chael eich clymu wrth Loegr, ac felly a olyga hynny y byddech yn cytuno â pholisi Plaid Cymru hefyd gan ddatganoli cyflogau ac amodau gwaith athrawon i Gymru?

Na fyddwn, ni fyddwn yn gwneud hynny ar hyn o bryd. Nid yw hynny’n rhan o’r Mesur hwn. Mae’r Mesur hwn yn galluogi ein Gweinidog i wella safonau yng Nghymru ymhellach. Dylem ei gymeradwyo a’i groesawu yn lle beirniadu mân bethau, gan geisio ennill pwyntiau gwleidyddol. Yn ddiamau, mae’r Mesur Addysg hwn er budd Cymru. Nid yw’r Ceidwadwyr er budd Cymru a gŵyr y cyhoedd y realiti. Mae’r Ceidwadwyr wedi ein methu yn rhy aml.

Yr ydych yn gywir i ddweud y dylem fod wedi cael dadl ar y Mesur Addysg, ond yn ei ffordd raglawol, ni fyddai Jane Davidson yn ei chaniatáu. Mae’r Mesur bellach yn Ddeddf Addysg. Os siaradwn am ymddwyn fel pobl o dan yr hen system wladychol, nid oes enghraifft well na’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes. Peter, cymaint yr ydym yn eich colli ar y fainc flaen. Yr ydych yn ymladd yn frwd ac yn dweud pethau call. Fodd bynnag, i ddweud y gwir, eich Prif Weinidog chi a siaradodd am y system ôl-gyfun, nid y Ceidwadwyr. Yr ydym ni yn siarad am amrywiaeth a dewis—

Mae’n ceisio dangos gwerth am arian o du meinciau’r Torïaid ar ôl imi ddatgelu eu bod yma i gael rhywbeth am ddim. Ddoe, dywedodd un Aelod o’r Blaid Geidwadol ei fod yma am chwe mis o wyliau.

Clywodd pob un ohonom yr hyn a ddywedodd David Davies. Gwyddom safbwynt y Ceidwadwyr a gwyddom i bwy y gallwn ymddiried ein safonau addysgol. Credwch chi fi, mae gan y Gweinidog yr ymagwedd gywir a phrydera am les y plant. Mae’r Cynulliad yn gweithio er budd addysg pob plentyn yng Nghymru.

Diolch am eich cyfraniadau. Yr hyn y mae Aelodau’r Cynulliad wedi dangos yw bod pob un ohonynt yn ymladd yn frwd dros addysg, fel y dylent ei wneud. Nid oes agenda bwysicach yng Nghymru. Yr wyf bob amser wedi credu mai addysg yw’r ffordd o ddianc tlodi i gael ansawdd bywyd gwell. Gyda darpariaethau’r Ddeddf Addysg, ceisiwn sicrhau ffordd o wireddu hynny.

Mae’n ddrwg gennyf fod Jonathan yn parhau i ddweud na fu dim ymgynghori. Nododd yr ymgynghoriad ar ‘Y Wlad sy’n Dysgu’ yr agenda hon yn llawn. Cafwyd dros 300 o ymatebion iddo. Ystyriwyd barn llawer o bobl wrth lunio’r ddeddfwriaeth. Ystyriwyd popeth a oedd yn y Mesur drafft yn y Pwyllgor. Yr oedd hwn yn gyfle i ddylanwadu ar gyfeiriad y Mesur, ac fe’i cymerwyd gan Aelodau’r Pwyllgor. Golyga gweithdrefn y Cynulliad fod yn rhaid ymgynghori â’r Aelodau ar bob darn o ddeddfwriaeth, ond y gall Ysgrifennydd Gwladol wneud rheoliadau heb ymgynghori. Caiff yr Aelodau bob cyfle i gymryd rhan yn y broses o graffu ar bob rheoliad drwy ein gweithdrefnau.

Anghytunaf yn benodol â dau o’ch pwyntiau, Jonathan, a phwysleisia hyn y gwahaniaeth sylfaenol rhwng y Ceidwadwyr a phawb arall yn y Siambr hon. Yn gyntaf, gwnaethoch siarad am blant a gyfyngir i ysgolion lleol. Credwn mewn ysgolion lleol, a phan ddywedaf hynny, gwn fy mod yn siarad ar ran tair plaid yn y Cynulliad. Credwn mewn cefnogaeth gymunedol. Ni chredwn mewn enwi a chywilyddio cymunedau, a gyflwynwyd gan eich plaid. Gwnaethoch grybwyll cyfyngu’r cwricwlwm—a hynny ar adeg pan yr ydym wedi sicrhau, drwy’r ddeddfwriaeth hon, fod gan bobl Cymru bellach gyfrifoldeb dros y cwricwlwm. Ystyriwn ffyrdd cyffrous o ehangu’r cyfleoedd yn y cwricwlwm, er enghraifft o ran cymwysterau newydd megis y fagloriaeth Gymreig.

Mae’n ddrwg gennyf bod cyn lleied o wybodaeth gennych am ein hagenda addysg yng Nghymru fel nad ydych wedi sylweddoli na chyrhaeddodd Lloegr ei thargedau ar gyfer cyfnod allweddol 2, ond i ni eu cyrraedd. Fel y llefarydd addysg, ni wyddoch hynny hyd yn oed. Bu inni gyrraedd ein targedau ar gyfer cyfnod allweddol 2 yn llwyr. Llwyddodd plant 11 mlwydd oed yng Nghymru, ac ni wyddoch am hynny.

Ni chyraeddasoch eich targedau chi.

Ni wnaethom gyrraedd ein targedau ar gyfer cyfnod allweddol 3, ond gwnaethoch gyfeirio at gyfnod allweddol 2 a 3. Mae gennym dargedau uchelgeisiol ar gyfer cyfnod allweddol 3, a symudwn i’r cyfeiriad cywir er mwyn eu cyrraedd. Byddem wedi disgwyl y byddai pawb yma yn dymuno i hynny barhau.

Cododd Jonathan bwyntiau am fiwrocratiaeth hefyd. Mae hynny’n fater gwirioneddol, ond cododd fy nghalon, pan gyfarfûm â chynrychiolwyr cymdeithasau’r athrawon yr wythnos hon, gan y ffaith bod pobl o’r farn bod y Cynulliad bellach yn gwneud gwahaniaeth o ran biwrocratiaeth. Rhaid inni barhau i fynd i’r afael â biwrocratiaeth yn yr asiantaethau eraill, yn enwedig asiantaethau nas datganolwyd megis y Swyddfa Gartref, y mae angen mwy o wybodaeth arnynt.

A ildiwch?

Na wnaf, gan fod rhaid imi ymdrin ag ymatebion yr Aelodau. Ildiais ichi ar ddechrau’r ddadl hon, David, ac yr ydych eisoes wedi cyfrannu ati deirgwaith.

Mae ein grŵp ymgynghorol yn paratoi canllawiau i sicrhau ein bod yn gwneud gwahaniaeth o ran yr agenda honno. Yr wythnos nesaf, bydd Estelle Morris a minnau yn cyhoeddi ar y cyd yr hyn a ddeilliodd o hynny o ran materion baich gwaith.

Trof at gyfraniad Helen Mary Jones. Mae’n dda gennyf iddi groesawu’r pwerau ychwanegol yn y Ddeddf. Mae’n bwysig inni ystyried materion yn ymwneud â recriwtio a chadw athrawon a’u morâl. Yr wyf yn siŵr bod pob aelod o’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes yn cyd-fynd â hynny. Bu rhywfaint o’n gwaith, megis gwaith ar addysg y blynyddoedd cynnar, datblygiad proffesiynol, a dulliau datblygiad proffesiynol parhaus i Gymru yn unig, yn boblogaidd ac mae wedi datblygu’r agenda honno. Dywedais mai’r rhain oedd y camau cyntaf o ran deddfwriaeth sylfaenol a sylweddolaf, Helen, nad oeddech yn aelod o’r Pwyllgor pan ystyriwyd ‘Y Wlad sy’n Dysgu’. Dyna agenda ar gyfer addysg a dysgu gydol oes hyd at 2010, tra bod y ddeddfwriaeth hon yn cwmpasu ysgolion. Felly, defnyddiais y ddeddfwriaeth hon ar gyfer yr agenda sy’n ymwneud ag ysgolion.

Mae’n dda gennyf eich bod yn cefnogi’r egwyddor gyfun yn frwd. Fel y dywedais yn fy nghyflwyniad, gofynnais i’r Comisiwn Archwilio ystyried y mater o fformiwlâu cyllido ledled Cymru. Mae’r agenda o ran lleihau’r bwlch, y bu’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes yn gweithio arni, yn ymwneud â sut i sicrhau bod y disgyblion yn ein hysgolion mwyaf difreintiedig yn cyflawni’n well na’r disgwyl yn ôl amddifadedd. Bu hynny’n bwysig, a dywedaf ragor am hynny yn fuan. Rhoddwyd arian yn y gyllideb ar gyfer hynny.

O ran graddau’r arholiadau Safon Uwch, mae’n bleser gennyf ddweud y bu perfformiad Cyd-bwyllgor Addysg Cymru ac Awdurdod Cymwysterau, Cwricwlwm ac Asesu Cymru yn ystod yr haf yn benigamp.

Codaf rai pwyntiau bras am bontio, fforymau cyllideb a chytundebau partneriaeth. Fel yr amlinellodd Delyth Evans, ceir gwendid yn y system o ran pontio. Mae ysgolion cynradd ac uwchradd ledled Cymru yn cydnabod hynny, ond cydnabyddant hefyd fod athrawon wedi bod yn fwy brwdfrydig, i arfer addysgol newid, ac i gysylltiadau cwricwlaidd a bugeiliol gael eu creu rhwng ysgolion cynradd ac uwchradd yn sgîl yr arian ychwanegol a ddarparwyd gennym i ystyried ffyrdd cadarnhaol o ymdrin â’r gwendid hwnnw.

Croesawaf yr hyn a ddywedodd Gareth am lywodraethwyr ysgolion. Maent yn bwysig ac mae 24,000 ohonynt yng Nghymru. Cefnogwn Lywodraethwyr Cymru; yr ydym wedi cyflwyno llinell gymorth i lywodraethwyr a rhaglen ragoriaeth i lywodraethwyr, a chydweithiwn ag awdurdodau lleol i ddarparu hyfforddiant a chefnogaeth i lywodraethwyr.

Mae’r fforymau cyllideb yn bwysig er mwyn sicrhau’r dulliau ariannu cywir mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol. Mae cyllidebau arwyddol tair blynedd gennym, ond byddwn yn parhau i weithio i gadarnhau gwybodaeth gymaint â phosibl. Mae fy nghyllideb addysg yn cynyddu 30 y cant dros dair blynedd fel rhan o ymrwymiad Llywodraeth y Cynulliad i addysg.

Trof yn fyr at gyfraniadau David Davies a Peter Rogers. David, yr ydych yn gywir i nodi materion o ran sgiliau sylfaenol, sy’n bwysig i bob un ohonom. Dyna pam yr ydym wedi penderfynu ar strategaeth sgiliau sylfaenol pob oedran yng Nghymru. Siaradwn ddoe â phobl sy’n cyflwyno’r sgiliau sylfaenol i aelodau ieuengaf ein cymdeithas. Bu iddynt ddweud wrthyf fod y ffordd yr ydym yn datblygu’r agenda hon yng Nghymru yn gyffrous. Yr ydych yn siarad am addysg o safon uchel i bob plentyn; a minnau hefyd. Yr ydych yn siarad am ysgolion cyfun da; a minnau hefyd. Yr ydych yn siarad am leihau’r bwlch mewn perfformiad; a minnau hefyd. Yr ydych yn siarad am godi safonau; a minnau hefyd. Mae gennych weledigaeth wahanol o ran sut i gyflwyno’r nodau hynny, ond rhannwn yr un agenda, sef yr awydd i roi cyfle i bobl Cymru.

Fodd bynnag, ni dderbyniaf eich enllib llwyr ar y gwaith caled a wna ysgolion cyfun yng Nghymru. Mae’r ysgolion hynny nid yn unig am barhau i fod yn ysgolion cyfun, ond credant fod y gyfundrefn yn eu galluogi i gyflawni yn ôl eu cryfderau. Dyna’r farn yn gyffredinol a dyna pam mae ysgolion wedi gwrthod athroniaeth y Ceidwadwyr.

Yr ydym wedi dangos bod addysg yn un o brif flaenoriaethau’r Cynulliad. Gallwn gyflwyno’r agenda hon drwy gydweithio. Fel y dywedodd Janice Gregory, mae ein cyflawniad eisoes yn uchel, ond rhaid iddo fod yn uwch. Rhaid inni sefydlu’r fframweithiau cywir. Rhaid inni ystyried materion cwricwlaidd. Gwnawn hynny eisoes, ond ystyriwn hefyd ffyrdd cyffrous o newid y cwricwlwm i sicrhau ei fod yn fwy priodol i bob disgybl.

Un o’r materion sy’n peri pryder, yr wyf yn siŵr bod pawb yn y Siambr yn ei rannu, yw bod tua 1,000 o ddisgyblion yn gadael yr ysgol yn 16 oed heb gymwysterau. Mae’n nifer hydrin yng Nghymru, gan mai gwlad fach ydym, ond mae 1,000 yn rhy uchel. Dyna pam bod angen inni greu mathau newydd o addysg a chefnogaeth i addysg alwedigaethol fel y gall pawb yng Nghymru weithio yn ôl eu cryfderau, fel y dywedodd Peter.

I gloi, ni fyddai’r agenda addysg hon wedi digwydd heb y Cynulliad. Gadewch inni ei derbyn yn frwd a bod yn ddigon dewr i groesawu agenda bwysig a fydd o fudd i blant Cymru. Nid cyflwyno’r agenda hon yn unig fydd Llywodraeth y Cynulliad. Bydd Llywodraeth y Cynulliad yn darparu’r ddeddfwriaeth i ystyried holl ddyheadau pobl Cymru a fynegwyd yn ystod fy nghyfnod fel Gweinidog.